Unsur-ul Balogʻat
Birinchi Masala
Tarix lisoni taassuf bilan bizga dars beradiki: Saltanati Arabning jozibasi bilan, ajam Arablarga muxtalit boʻlganlaridan; Kalomi Mudoriyning malakasi deyilgan balogʻati Qur'oniyaning ma'danini mushavvash etganlari kabi, shuningdek ajamlarning va ajamiylarning balogʻati Arabiyaning san'atiga kirganlaridan, fikrning majrayi tabiiysi boʻlgan nazmi ma'oniydan zavqi balogʻatni nazmi lafzga oʻgirishgan:
Afkor va hissiyotning majrayi tabiiysi, nazmi ma'oniydir. Nazmi ma'oniy esa, mantiq bilan mushayyaddir. Mantiqning uslubi esa, mutasalsil boʻlgan haqoiqqa mutavajjihdir. Haqoiqqa kirgan fikrlar esa, qarshisida boʻlgan daqoiqi mohiyotda nafizdirlar. Daqoiqi mohiyot esa, olamning nizomi akmaliga mumidd va mustamiddirlar. Nizomi akmalda har bir husnning manbai boʻlgan husni mujarrad mundamijdir. Husni mujarrad esa mazoya va latoif deyilgan balogʻat chechaklarining boʻstonidir. Chechaklarning boʻstoni, jinoni xilqatda jilvagar boʻlgan azharga parastish etgan va shoir deyilgan bulbullarning nagʻamotidir. Bulbullarning nagʻamotiga ohangi ruhoniy bergan esa, nazmi ma'oniydir.
Hol shunday ekan, Arabdan boʻlmagan daxil va tufayliy va ajamiylar, balogʻati Arabiyada udabo qatoriga oʻtishga uringanlaridan, ish izidan chiqdi. Zero bir millatning mizoji, u millatning hissiyotining mansha'i boʻlgani kabi, lisoni milliysi ham hissiyotining ma'kasidir. Millatning amzijalari muxtalif boʻlgani kabi, lisonlaridagi iste'dodi balogʻat ham mutafovitdir. Lasiyyama Arabiy lisoni kabi nahviy bir lison boʻlsa...
Bu sirga binoan jarayoni afkorga majra va balogʻat chechaklariga chamangoh boʻlishga koʻp daraja noqis va qisqa va quruq va qir'av boʻlgan nazmi lafz; majrayi tabiiysi boʻlgan nazmi ma'noga muqobala etib balogʻatni mushavvash etgandir.
Zero ajamiylar sui ixtiyor yoki savqi ehtiyoj bilan lafzning tartib va tahsiniga va ma'oni-i lugʻaviyaning tahsiliga yanada ziyoda muhtoj boʻlganlaridan va alfaz majra boʻlish jihati bilan yanada oson va yanada zohir va nazari sathiyga yanada munis va havom kabi avomning nazarlarini yanada jozibador va avomparastona namoyishlarga yanada musta'id bir zamin boʻlganidan, alfazga yanada ziyoda sarfi himmat etganlar. Ya'ni, naqadar bir masofa bosib oʻtsa, qarshilariga juda musha'sha' sahrolar oʻzlarini koʻrsatish shonida boʻlgan tartibi ma'oniyda boʻlgan tagʻalgʻuldan zehnlarini oʻgirib alfaz orqasidan yugurib yuradilar.
Ma'oniyning tasavvurlaridan keyin alfazning orqasiga ketish bilan fikrlarni chalkashtirgandir. Bora-bora alfaz ma'noga gʻalaba qilish bilan istihdom etib; lafz ma'noga xizmat qilish boʻlgan qoziya-i tabiiya aksiga oʻgirilganidan, tabiati balogʻatdan bunday lafzparast mutasalliflarning san'atiga qadar; yoʻq balki tasannulariga uzun bir masofa kirgan.
Agar istasang, Haririy kabi bir dohiya-i adabning Maqomotiga kir, koʻr! U dohiya-i adab qanday hubbi lafzga magʻlub boʻlib, lafzparastlik havasi u qiymatdor adabiga dogʻ tushirgani kabi, lafzparastlarga ham basti uzr etgan va namuna-i imtisol boʻlgan. Shuning uchun u ulkan Abdulqohir bu xastalikni tadoviy etish uchun "Daloili I'joz" va "Asror-ul Balogʻat"ning bir sulusini uning dorilaridan toʻldirgan. Ha, lafzparastlik bir xastalikdir, faqat bilinmaski, xastalikdir...
Lafzparastlik qanday bir xastalik boʻlsa... xuddi shuningdek; suratparastlik va uslubparastlik va tashbehparastlik va xayolparastlik va qofiyaparastlik hozir filjumla, kelajakda ifrot bilan tom bir xastalik va ma'noni oʻziga fiqo qiladigan darajada bir maraz boʻladi. Hatto bir nukta-i zarofat uchun yoki qofiyaning xotiri uchun koʻp adiblar adabda adabsizlik qilishni hozirdan boshlaganlar.
Ha, lafzga ziynat berilishi kerak, faqat tabiati ma'no istash sharti bilan va surati ma'noga hashmat berish kerak, faqat maolning ruxsatini olish sharti bilan va uslubga ravshanlik berilishi kerak, faqat maqsudning iste'dodi muso'id boʻlish sharti bilan va tashbehga ravnaq berish kerak, faqat matlubning munosabatini hisobga olish va rizosini tahsil etish sharti bilan va xayolga javalon va dabdaba berish kerak, faqat haqiqatni ranjitmaslik va ogʻir kelmaslik va haqiqatga misol boʻlish va haqiqatdan istimdod etish sharti bilan kerakdir.
Ikkinchi Masala
Kalomning hayotlanishi va nashvu namosi; ma'nolarning tajassumi bilan va jamodotga nafhi ruh etish bilan bir mukolama va mubohasani ichlariga otishdir:
Davaron bilan ta'bir qilingan, vujudda va adamda ikki narsaning muqoranati bilan biri narigisiga illat va ma'haz va mansha' deb oʻylangan e'tiqodi urfiy ustiga muassas boʻlgan magʻlata-i vahmiya ustiga mabni boʻlgan quvva-i xayoldan nash'at etgan sehri bayoni bilan sehrboz kabi jamodotni hayotlantiradi, bir-biri bilan gaplashtiradi. Ichlariga yo adovatni yoki muhabbatni otadi. Hamda ma'nolarni tajassum ettiradi, hayot beradi, ichida harorati gʻariziyani darj etadi.
Agar istasang, shovqinli manzil itloqiga shoyista boʻlgan bu baytga kir:
Ya'ni "Mumatola-i haq pardasi ostida xulf-ul va'd men bilan gaplashadi. Deydi: Aldanma!.. Shuning uchun koʻksimda umidlarim ya's bilan urushishni boshladilar, u mutazalzil xona boʻlgan sadrimni xarob qiladilar."
Koʻrasan qanday shoiri sahir orzu va ya'sni tajsim etish bilan hayotlantirib nammom boʻlgan ixlafning fitnasi bilan bir muhoraba va muxosamani tamsil ayladi. Goʻyo sinematograf kabi bu bayt sening aqlingga tushdek koʻrinadi. Ha, bu sehri bayonni bir navi tanvim etadi.
Va yoxud yerning yomgʻir bilan mu'ashaqa va shikoyatini tingla! Xullas:
Ya'ni, yomgʻirning kech kelishini unga tashakki etadi. Mahbubning ogʻiz suvi kabi suvini emadi.
Ajabo, yerni Majnun, sahabni Layli holatlarida bu she'r senga taxyil etmaydimi?
Bu she'rni goʻzal koʻrsatgan, ichidagi xayolning haqiqatga bir daraja mushobahatidir. Zero yomgʻir kechiksa, soʻngra kelsa tuproq viz-viz kabi ovoz chiqarib suvini tortadi. Bu holni koʻrgan, kechligiga va shiddati ehtiyojiga intiqol etganidan, mashhur davaronning sirri bilan va tavahhumning tasarrufoti bilan bir mu'ashaqa va mukolama suratiga ifrogʻ etadi.
Har bir xayolda bu chiznoʻk kabi bir dona-i haqiqat boʻlishi shart.
Uchinchi Masala
Kalomning albisa-i faxirasi va yoxud jamoli va surati, uslub bilandir. Ya'ni, qolibi kalom bilandir:
Yo diqqati nazar yoki tavagʻgʻul yoki mubosharat yoki san'atning talaqquhi bilan xayolda tavallud etgan tamoyulotning xususiyatidan tashakkul etgan suratlardan tarakkub etgan istiora-i tamsiliyaning parchalari talohuq etganlaridan tanavvur va tasharrub va tashakkul etgan uslub, kalomning qolibi boʻlgani kabi, jamolning ma'dani va hulali faxiraning dastgohidir.
Goʻyo aqlning karnaychisi deyilishga shoyon boʻlgan iroda ovoz chiqarish bilan, qalbning qorongʻi burchaklarida yotgan ma'nolar yalangʻoch, yalang oyoq, boshi ochiq boʻlib chiqqanlaridan mahalli suvar boʻlgan xayolga kiradilar. U xazinat-ul xayolda topgan suratlarini kiyadilar. Kamida bir roʻmolni oʻraydi yoki bir kovushni kiyadi, loaqal bir nishon bilan chiqadi. Hech boʻlmasa bir tugun bilan yoki bir kalima bilan oʻzining qayerda tarbiya koʻrganini koʻrsatadi.
Agar bir kalomning -faqat tabiatdan chiqqan bir kalomning- uslubida im'oni nazar etsang, oʻz san'ati ichida ishlagan mutakallimni u oyna-misol uslubning ichida koʻrasan. Hatto nafsini nafasidan va ovozidan, mohiyatini nafsidan puflashidan tavahhum va mizoj va san'atini kalomi bilan mumtazij taxayyul etsang, Xayolliyun mazhabida mu'atab boʻlmaysan.
Agar taraddud bilan sening xayoling xastaligi boʻlsa, Qasida-i Bur'iyyadan boʻlgan
boʻlgan ruhiy hastaliklar shifohonasiga ket, koʻr! Shunda Hakimi Busayri, istifrogʻ bilan va nadomatning parhezi bilan senga resept yozadi.
Agar ishtahangning ochilishi bilan uslub deyilgan haqiqatning shishasidagi zuloli ma'no qanday oʻziga muvofiq va qanday imtizoj etshini tomosha qilish va u zulolni ichishga ishtahang boʻlsa, mayxonaga ket va ayt: "Ey mayxonachi, kalomi baligʻ nedir?"
Albatta uning san'ati uni shunday gapirtiradi: Kalomi baligʻ, ilm deyilgan xumchalarda pishirilgan va hikmat deyilgan ulkan koʻzalarda turgan va fahm deyilgan suzgich bilan sizilgan obi hayot kabi bir ma'noni, zurafo deyilgan saqiylar aylantirib afkor ichadi; asrorda tamashshi etish bilan hissiyotni ihtizozga keltirgan kalomdir.
Agar bunday sarxushlarning soʻzlarini yoqtirmasang, suvning muhandisi boʻlgan Hudhudi Sulaymonning Saba'dan keltirgan naba' va xabarni tingla! Qanday inzoli Qur'on va ibdo'i samovot va arz etgan Zuljalolning tavsifini qilgan. Hudhud deydi: "Bir qavmga uchradim. Zamin va osmondan maxfiyatni chiqargan Allohga sajda qilmaydilar." Qara, avsofi kamoliya ichida, Hudhudning handasasiga talvih etgan vasfi mazburni yolgʻiz ixtiyor ayladi.
Uslubdan murodim, kalomning qolibidir va suratidir. Boshqalar boshqacha aytishadi. Va balogʻat jihatidan foydasi, qissotning tafariqini va parishon boʻlgan parchalarini iltihom va birlashtirishdir. Toki "Bir narsa sobit boʻlsa lavozimi bilan sobitdir" qoidasining sirri bilan, bir juzni tahrik etish bilan qissotning kulli ihtizozga keltiriladi. Goʻyo mutakallim uslubning bir burchagini muxotobga koʻrsatsa, muxotob oʻz-oʻziga garchi bir daraja qorongʻi boʻlsa ham, tamomini koʻra oladi.
Qara, qayerda boʻlsa boʻlsin, "muboraza" lafzi deraza kabi maydoni harbni, ichida harb boʻlib senga koʻrsatadi. Ha, koʻp bunday kalimalar bor. Xayolning sinematografi deyilsa boʻladi.
Uslub marotibi juda mutafovitdir. Ba'zan shu qadar latif va raqiqdirki, nasimi sahardanda ohista esadi. Ba'zan shu qadar yashirin boʻladiki, bu zamonning harbining diplomatlarining dasoisi harbiyalaridan koʻproq masturdir. Bir diplomatning quvva-i shammasi lozim, toki istishmom eta olsin.
Azjumla: يٰسٓ surasida مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَ هِىَ رَم۪يمٌ sheva-i ifodadan Zamaxshariy مَنْ يَبْرُزُ اِلَى الْمَيْدَانِ uslubini istishmom etgan. Ha, inson isyon bilan Xoliqning amriga qarshi ma'nan mudofaa va muboraza etadi.
Toʻrtinchi Masala
Kalomning quvvat va qudrati esa, kalomning quyudoti bir-biriga javob berish va kafiyati bir-biriga muovanat etish bilan butunlay chumoli qadaricha asl gʻoyaga ishorat va har biri barmogʻini maqsad ustiga qoldirish bilan
dasturiga timsol boʻlishdir. Demak, quyudot zanav kabi va yoxud soylar kabi.. maqsad esa oʻrtalaridan istimdod etuvchi bir hovuz kabi boʻlishi kerak.
Zehnning toʻri ustida tarsim etilgan va nazari aql bilan olingan gʻoyaning surati, mushavvash boʻlmasligi uchun tajovub va taovun va istimdod lozimdir.
Bu nuqtadan intizom nash'at etishi bilan tanosub tavallud etib husn va jamol porlaydi.
Agar istasang, Robbi Izzatning kalomiga taammul et.
Azjumla: Zarrasi ulkan bir tosh qadar katta boʻlgan azobdan taxvif va insonni, qolaq va tahammulsiz ekanini koʻrsatish uchun savq etilgan
boʻlgan oyatga qara. Qandayki "narsani ziddidan in'ikos ettirish" boʻlgan qoida-i bayoniyaga binoan, tehvil va taxvif uchun azobning bir parchasining daraja-i ta'sirini koʻrsatishni istaganidan, qillat boʻlgan asosi maqsadga, kalomning har tarafi qoʻlini u yerga uzatib quvvat beradi.
Shunday: اِنْ lafzidagi tashkik bilan taxfif va مَسَّتْ dagi yolgʻiz tegilish va نَفْحَةٌ moddasida va siygʻasida va tankiridagi taqlil va tahqir..
va مِنْ dagi tab'iz va nakalga badal عَذَابِ zikridagi tahvin va رَبِّكَ dagi imo-i rahmat, hammasi taqlilni koʻrsatish bilan azobni nihoyat darajada ta'zim va tehvil etadi.
Zero ozi bunday boʻlsa, koʻpidan Alloh saqlasin.
Bu senga sarmashqdir. Yoza olsang, mashq qil. Zero butun oyoti Qur'oniya bu intizom va tanosub va husnga mazhardirlar. Faqat maqosid ba'zan mutadohilan mutasalsildir. Har birining tavobi'i narigisi bilan muqorin boʻladi, faqat muxtalit boʻlmaydi. Diqqat qilish kerak. Zero nazari sathiy bunday yerlarda koʻp xalt etadi.
Beshinchi Masala
Kalomning sarvat va vus'ati esa -qanday qilib surati tarkib nafsi maqsadni koʻrsatadi, shunga oʻxshab- mustatba'otining talmihoti bilan va asolibning ishoroti bilan gʻoyaning lavozim va tavobi'ini koʻrsatish va ihtizozga keltirishdir.
Zero talmih va ishorat sokin boʻlgan xayolotni ihtizozga va sokit boʻlgan javonibini gapirtirish bilan qalblarning eng uzoq burchaklaridagi istehsonni va olqishlashni tahyij etishga buyuk bir asosdir. Ha, talmih va ishorat esa yoʻlning atrofini tomosha bilan tanazzuh etish uchun. Qasd va talab va tasarruf uchun emas. Demak, mutakallim unda mas'ul boʻlmaydi. Agar istasang, bu baytlarning ichlariga kir, bir daraja koʻrishga shoyon nuqtalar bor:
Xullas, chal boʻlgan otiga mingan, nozanin qarshisida yosharishni istagan keksa otaning soqolining ichiga qara, balogʻatning koʻp kalitlarini topasan. Ol, eshiklarni och, xullas:
Ya'ni U: "Keksayding", dedi.: "Unday emas, balki masoibi dahrning shovqinidan oyoqlar ostidan chiqib soqolimga qoʻngan bir oq gʻubor", dedim.
Hamda:
Ya'ni: Soqolimning oqarib porlashi seni qoʻrqitmasin. Zero nuri mutajassim kabi miyadan erigan, soqoldan majra topib oʻzini koʻrsatgan fikr va adabning tabassumidir.
Hamda:
Ya'ni: Tun kabi yoshlikda koʻzning navmi gʻaflatga choʻmganidan, subh-misol boʻlgan soqolning oqi bilan uygʻona oldi.
Hamda:
Ya'ni: Jiritni istab tong, otimning yuziga yadi bayzosi bilan bir tarsaki tushirdi. Otim ham qasdini olish uchun tayyor boʻlgan tongga erishdi, yerga urdi, ichida toʻrt oyogʻi bilan kezdi. Demak, otim chaldir.
Hamda:
Ya'ni: Qalbim ma'shuqimning kamari kabi harakat va hishhish etmoqda; uning qalbi esa uning bilaguzugi kabi sukun va sukutda. Demak, beli mayin, bilagi qalin boʻlgani kabi; qalbim mushtoq, uning qalbi mustagʻniydir. Demak, husn va ishqni va istigʻnoni va ishtiyoqni bir tosh bilan urgan.
Hamda:
Ya'ni: Tojiri Yamaniy kabi yomgʻirdan kelgan sel; yuklarini, asqollarini Gʻobit sahrosiga otdi. Qandayki bir tujjor oqshom vaqti bir qishloqqa kelsa, tunda qishloqliklar rang-barang ashyolarini sotib olsalar, tongda hamma bir rang bilan bezangan holida uyidan chiqadi. Hatto qishloqning choʻponi ham qizil bir roʻmolni bogʻlaydi. Xuddi shuningdek, sel sahroga yukini otgani kabi, tijorati xofiyaga oʻxshagan imtizojoti kimyoviya bilan chechaklarning nozaninlariga goʻyo rang-barang koʻylak olinadi, tikiladi. Hatto chechaklarning choʻponi itloqiga shoyon boʻlgan kafna boshini qizartiradi.
Hamda:
Ya'ni: "Vafo gʻovri in'idomga chekildi.. toʻfoni gʻadr favaronni boshladi. Qovl va amal oʻrtasida uzun bir masofa ochildi..."
Uzoqqa ketishni istamasang, bu maqolaning bir parcha maqobliga nazar et, bu masalaga namuna boʻlish uchun koʻp parchalarni topasan. Azjumla: "Oyotning daloili i'jozining miftahi va asrori balogʻatining kashshofi yolgʻiz balogʻati Arabiyadir. Falsafa-i Yunoniya emas."
Va yoxud maqola-i ulada boʻlgan masala-i ulaning xotimasidagi ishoratga qara. "Xilqat deyilgan shariati fitriya, majzub va musofir boʻlgan kura-i arzga farz etgan: Shamsga iqtido etgan yulduzlarning safida turish, shuzuz etmaslik... Zero zamin zavji bilan barobar اَتَيْنَا طَٓائِع۪ينَ degan. Toat esa jamoat bilan yanada ahsandir."
Hozir taammul et! Bu misollar qarshi va orqalaridan shunday maqomotni koʻrsatadiki, ketidan boshqa maqomot xayol-mayol kabi boshini chiqaradi.
Oltinchi Masala
Kalomning samaroti esa; tabaqoti muxtalifada, suvari mutaaddidada tashakkul etgan ma'oniydir.
Shunday: Kimyoga oshino boʻlganlarga ma'lum. Bir moddani, masalan oltin kabi bir unsurni istihsol etilgan vaqt, uskuna yoki fabrika bilan mutaaddid quvurlar bilan muxtalif tarassuboti bilan, mutanavvi' tashakkulot bilan tabaqoti mutafovitada oʻtadi. Eng soʻnggida undan bir qism tahassul etadi. Kalom deyilgan ma'oni-i mutafovitaning fotosurati bilan olingan muxtasar bir xaritaning isti'ob etgani kabi.
Mafohimi mutafovitaning surati tashakkuli shudirki, ta'siroti xorijiyadan qalbning bir qism ihtisosoti ihtizozga kelish bilan muyulot tavallud etadi. Undan havoiy ma'nolar bir daraja aqlning nazariga tegib, aqlni oʻziga mutavajjih etadi. Soʻngra u buhor holidagi ma'no bir qismi takosuf etish bilan tamoyulot va tasavvurotning bir qismi muallaq qolib, bir qism ham taqattur etganidan, aql unga ragʻbat koʻrsatadi. Soʻngra mayi' holidagi qismdan bir qism tasallub va tahassul etganidan, aql uni kalom ichiga oladi. Soʻngra u mutasallibdan bir rasmi maxsus bilan tamassul va tajalliy etganidan, aql uning qomatiga koʻra bir kalomi maxsus bilan uni koʻrsatadi.
Demak, mutashaxxis boʻlgani, kalomning surati maxsusasi ichiga oladi. Va tasallub etmaganni fahvaning qoʻliga beradi. Va tahassul etmaganni ishorat va kalomning xususiyatiga yuklaydi. Va taqattur etmaganni kalomning mustatba'otiga havola etadi. Va tabaxxur etmaganni uslubning ihtizozotiga va kalom bilan rafoqat etgan mutakallimning atvori bilan rabt etadi.
Xullas, bu silsilaning quvurlaridan ismning musammosi va fe'lning ma'nosi va harfning madluli va nazmning mazrufi va hay'atning mafhumi va kayfiyatning marmuzi va mustatba'otning musharunilayhlari va xitobni tashyi' etgan atvorning muharriklari, hamda "dallun bil-ibora"ning maqsudi va "dallun bil-ishorat"ning madluli va "dallun bil-fahva"ning mafhumi qiyosiysi va "dallun bil-iqtizo"ning ma'no-i zaruriysi va yana boshqa mafohim umuman bu silsilaning bittadan tabaqasidan in'iqod etadi va shu ma'dandan chiqadi.
Agar tomosha qilishni istasang, oʻz vijdoningga qara, shu marotibni koʻrasan.
Shunday: Sening mahbubing ne zamon koʻzingizning derazasidan shua va barqi husnini vijdoningizga ilqo etsa, u ishq deyilgan nori muqoda birdan yondirishni boshlaganidan, hissiyot iltihobni boshlash bilan, amol va muyulot ham hayajonga kelib birdan u amollar ust qavatdagi xayolning tovonini teshadi. Imdod istaganlaridan, u xazinat-ul xayolda safbasta-i harakat va mahbubning mahosinini qoʻllarida tutgan va yoxud uning mahosinini xotirga keltirish bilan tasvir etgan, boshqasining mahosini bilan ishba' etilgan xayolot esa u amolning yordamiga yuguradilar; barobar hujum qilib xayoldan lisonga qadar tushish bilan barobar ziloli visolga boʻlgan mayli orqalarida va firoqdan boʻlgan taallumni oʻngda va ta'zim va ta'dib va ishtiyoqni chapga va tarahhum va lutfni iqtizo qilgan mahbubning mahosinini qarshilariga va hadya oʻlaroq madihaning gardanini va sanoning durrlarini qoʻllariga olish bilan barobar u
itloqiga shoyon u otashni soʻndirish uchun ziloli visolni jalb qilgan tavsifi bil-fazoil bilan arzi hojat etadilar.
Xullas qara, necha tabaqotda bilgan ma'nongdan boshqa naqadar ma'oniy boshlarini chiqarib koʻrinyapti. Agar qoʻrqmasang Ibn Faridning yoki Abu Toyyibning koʻzlaridan mudhish boʻlgan vijdonlariga qara. Va vijdonning tarjimoni boʻlgan
Hamda
Hamda
Hamda
koʻr va tingla, garchi koʻzlari Jannatda tanazzuh etadi, faqat vijdonlaridagi Jahannam ta'zib etadi. Xuddi shuningdek, mahosiniga ishorat va istigʻnosiga ramz va taallumi firoqqa imo va shavqqa tasrih va talabi visolga talvih va tarahhumini jalb qilgan husniga tansis etish bilan barobar, hissiyotini tahrik etgan hay'ati atvori bilan koʻp xayoloti raqiqani koʻrsatishgan.
Qandayki bir hukumatning intizomida, har ma'murga iste'dodi nisbatida, vazifa darajasida, xizmat miqdoricha ujrat berish lozim. Xuddi shuningdek, bunday marotibi mutafovitadan ixtilot etgan ma'nolar esa gʻarazi kulliy boʻlgan "masuqi lahul kalom"ning markaziga qurbiyat nisbatida va maqsudga xizmat darajasida har biriga inoyat va ihtimomda hissa va nasiblarini taqsimi odil bilan tafriq etish kerak. Toki u mu'odalat bilan intizom va u intizomdan tanosub va u tanosubdan husni vifoq va husni vifoqdan husni muosharat va u husni muosharatdan kalomning kamoliga bir mezon-ut ta'dil chiqa olsin.
Boʻlmasa vazifasi xizmatkorlik va tabiati bolalarcha boʻlganlar katta rutbaga kirish bilan takabbur etadi. Takabbur etish bilan tanosubini buzib muosharatni chalkashtiradi. Demak quyudoti kalomning iste'dodlarini nazarga olish kerak. Ha, hamma narsani iste'dodi nisbatida tarfi' etish lozim. Zero koʻrinyaptiki koʻz, burun kabi bir a'zo naqadar chiroyli boʻlsa, hatto oltindan boʻlsa, haddidan katta boʻlgani holda, suratni xunuklashtiradi.
Qandayki ba'zan eng kichik bir nafar bir xizmatga, masalan, dushman qoʻshiniga kashfi razga ketadi, mushir ketolmaydi va yoxud bir kichik talaba qilgan ishni buyuk bir olim qilolmaydi. Chunki buyuk odam hamma narsada buyuk boʻlishi lozim kelmaydi. Hamma oʻz san'atida buyukdir. Shuning kabi, u ma'oni-i matazohima ichida ba'zan bir kichik ma'no rayosat etadi. U qiymatdor boʻladi. Zero uning vazifasi hozir keladigan bir vosita bilan ahamiyatlidir. Bunga ishorat qilgan va qiymatiga manor boʻlgan sarih hukm va lozimi qoribining adami salohiyatidirki, uning hurmati uchun irsoli lafz va savqi xitob etilsin va kalom ham xat tashuvchilik etsin.
Zero yo badihiy va ma'lumdir, koʻrinyapti va yoxud xafif va zaifdir, asl gʻoyada ahamiyati yoʻq. Va yoxud uni husni talaqqiy va qabul qiladigan va unga quloq soladigan muxotob yoʻq. Va yoxud mutakallimning holiga muvofaqat va takallumga da'i boʻlgan orzuga xizmat qilolmaydi. Va yoxud muxotobning sha'n va haysiyatiga imtizoj, istimzoj etolmaydi. Va yoxud kalomning maqomida va mustatba'otning tavobi'ida ajnabiy koʻrinadi. Va yoxud gʻarazning muhofazasiga va lavozimning tadorikiga musta'id emasdir. Demak, har bir maqomda bu sabablardan yolgʻiz birining soʻzi tinglanadi. Faqat hammalari ittihod etsalar, kalomni eng yuksak tabaqaga chiqaradilar.
Ba'zi ma'oni-i muallaqa bordirki, bir shakli muayyanasi va bir vatani xususiyasi yoʻq. Mufattish kabi har bir doiraga kiradi. Ba'zi oʻziga xususiy bir lafz taqadi. Bu muallaqotning bir qismi esa harfiya va havoiya kabidir. Boshqa kalima uni deruniga tortadi. Ba'zan bir jumlaga, balki bir qissaga nufuz etadi. Qachonki u jumlani ezdirsang, ruh kabi u ma'no taqattur etadi. Masalan, hasrat va ishtiyoq va tamadduh va taassuf ila oxir... kabi ma'nolardir...
Yettinchi Masala
Balogʻatning uqda-i hayotiyasi, ta'biri digar bilan, bayonning falsafasi va yoxud she'rning hikmati esa, xorijiyotning navomisi va maqoyisini tamassul etishdir.
Shunday: Haqoiqi xorijiyadagi qonunlarni qiyosi tamsiliy jihati bilan va davaron tariqi bilan va vahmning tasarrufi bilan shoirona boʻlgan ma'naviyat va ahvolda joylashtirishdir. Demak, oyna kabi xorijdan in'ikos etgan haqiqatning shualarini tamassul etadi. Goʻyo oʻz san'ati xayoliyasi bilan va naqshi kalomiysi bilan xilqat va tabiatni taqlid va muhakat etadi.
Ha, kalomda haqiqat boʻlmasa ham, eng aqal shabih va nizomidan istimdod etish va uning donasi ustida unib chiqishi kerak. Faqat har donaning maxsus bir boshogʻi bordir. Bir bugʻdoy bir daraxt qadar unib chiqmaydi. Falsafa-i bayon nazarga olinmasa; balogʻat xurofot kabi, xayol gʻul kabi sami'ga hayratdan boshqa bir foyda bermaydi.
Falsafa-i bayoniyaga mushabih, Nahvning ham bir falsafasi bordir. U falsafa esa vazi'ning hikmatini bayon qiladi. Kutubi Nahvda mazkur boʻlgan munosaboti mashhura ustiga muassasdir. Masalan, bir ma'mulga ikki a'mil dohil boʻlmaydi. Va "hal" lafzi fe'lni koʻrgani kabi sabr qilmaydi, visol istaydi. Ham foil quvvatlidir, qoviy boʻlgan zammani oʻziga gʻasb etadi. "Masalan" xorij va koinotda joriy boʻlgan qonunlarning bittadan aksi misoliysidir.
Bu munosaboti Nahviya va Sarfiya boʻlgan hikmati vazi' esa falsafa-i bayon darajasida boʻlmasa ham, juda buyuk bir qiymati bor.
Azjumla: Istiqro bilan sobit boʻlgan ulumi naqliyani ulumi aqliyaning suratlariga oʻgiradi.
Sakkizinchi Masala
Ma'oni-i bayoniyaning emlashi va talqihi va ma'nolarning bajoyish va inqiloblari; kalimaning ma'no-i haqiqiysi, yo gʻaraz va yoxud ma'no-i muallaqadan birisini tasharrub va ichiga jazb etishdir. Zero ichiga kirgan vaqt sohib-ul bayt boʻlgan haqiqatga va asosga aylanadi. Va asl lafzning sohibi boʻlgan ma'no esa bir surati hayotiyaga aylanadi. Unga madad beradi. Va mustatba'otdan istimdod etadi. Shu sirdan kalima-i vohidaning ma'oni-i mutaaddidasi boʻladi. Va bajoyish va talqihot bundan chiqadi. Bu nuqtadan gʻaflat qilgan, buyuk bir balogʻatni yoʻqotadi.
Bir narsa markab va minilgan boʻlsa, عَلٰى lafziga mustahaq boʻlgani kabi, zarf kabi ichiga olganidan, ف۪ى lafzini istaydi. تَجْر۪ى فِى الْبَحْرِ kabi. Hamda bir narsa vosita boʻlganidan, بَاء lafzini istaydi. سَعَدْتُ السَّطْحَ بِالسُّلَّمِ kabi. Va makon va markab boʻlganidan, ف۪ى va عَلٰى lafzlarini ham istaydi. Hamda gʻoya boʻlganidan, اِلٰى va حَتّٰى lafzlarini istaydi. Illat va zarf boʻlganidan, لَامْ va ف۪ى lafzlarini ham istaydi.
kabi. Mana sarmashq; sen ham qiyos qila olsang, qil!
Bu mutadohil ma'nolarning qaysisi yanada ziyoda sening gʻarazingga teginadi va maqsadga sila-i rahm bor, ilgari sur va izhor et. Qolganlarini unga tashyi' etuvchi qildir. Boʻlmasa sening tarzi ifodang hashmat va ziynati bayoniyadan yalangʻoch boʻladi.
Toʻqqizinchi Masala
Iroda-i juz'iyani va tasavvuri basitni ojiz qoldirgan kalomning yuksak tabaqasi shuki: Mutadohilan mutasalsil boʻlgan maqosidning taaddudi va mutanosilan murtabit boʻlgan matolibning tasalsuli va natija-i vohidani tavlid etgan asoslarning ijtimoi va har biri boshqa-boshqa samara bergan furu'-i kasiraning istinbotiga iste'dod yoki tazammuni bilandir. Shundayki:
Maqsad-ul maqosid boʻlgan eng uzoq va yuksak hadafi gʻarazdan ayrilib kelayotgan maqsadlar bir-biriga murtabit va bir-birining nuqsoniyatini takmil va qoʻshnilik haqqini ado etish bilan, kalomga vus'at va azamat beradi. Goʻyo birini oʻrnatish bilan narigi va digari va boshqasini va yana boshqasini oʻrnatadi. Va oʻng va chapda va har jihatning nisbatini inobatga olish bilan birdan u maqosidni, kalomning qasri mushayyadasiga quradi. Goʻyo koʻp aqllarni oʻz aqliga muovanat etish uchun a'riyat istagan, istihdom etadi. Xuddi u majmu'i maqosidda har bir maqsad, tasoviri mutadohiladan mushtarak-un fih bir juzdir. Qanday qilib mutadohil tasvirlarda qora bir nuqtani bir rassom qoʻysa; u nuqta birining koʻzi, narigisining yuzining xoli, bunisining burnining teshigi, boshqasining ogʻzi boʻlgani kabi, kalomi oliyda ham shunday nuqtalar bordir.
Qiyosi murakkab va mutasha'ab sirri bilan, matolib tanosul etib tasalsul etishdir. Goʻyo mutakallim u matolibning baqo va tanosulining bir tarixi tabiiysiga ishorat etadi.
Masalan, olam goʻzaldir. Demak, sone'i hakimdir. Abas yaratmaydi, isrof etmaydi, iste'dodotni muhmal qoldirmaydi. Demak, intizomni doimo takmil etadi. Jigarshikaf va tahammulsiz va orzuni oʻldiruvchi, butun kamolotni chil-parchin qilgan hijroni abadiy boʻlgan adamni insonga musallat etmaydi. Demak, saodati abadiya boʻladi.
Uchinchi Maqolaning ikkinchi shahodatining muqaddimasida nubuvvati mutlaqaning mabhasida insonning hayvondan uchinchi jihati farqi, bunga yaxshi bir misoldir.
Natija-i vohidani tanatuj etgan usuli mutaaddidani jam' va zikr qilishdir. Zero har bir aslning yuksak natija bilan qasddan va bizzot irtiboti boʻlmasa, hech boʻlmasa bir daraja ihtizozga va inkishofga keltiradi. Goʻyo usul deyilgan mazohir va oynalarning ixtilofi bilan va natija va mutajalliyning vahdati bilan maqsadning tajarrudiga va ulviyatiga va hayoti olam deyilgan davaroni umumiy tasmiya etilgan hayoti kulliya bilan yod etilgan haqiqati bilan kalomning quvva-i hayotiyasining ittisoliga ishoratdir. Uchinchi Maqolaning oxiridagi Uchinchi Maqsadda boʻlgan Birinchi Maqsad bunga bir daraja misoldir. Hamda Uchinchi Maqolada Toʻrtinchi Masala va Maslakdan boʻlgan ishorat va irshod va tanbeh va muhokama bunga misoldir.
Ha, Robbi Izzatning kalomiga diqqat qilinsa, bu haqiqat har yerda nur kabi porlaydi. Ha, nur kabi burchaklarida va maqoti'larida ijtimo etib zuloli balogʻat joʻsh uradi. Nafrin u zohirparastlarga boʻlsinki, bu haqiqatdan gʻaflat etib, takrorga haml etadilar.
Kalomni shunday ifrogʻ etish va iste'dod berishdirki: Juda koʻp furu'larning tuxumlarini mutazammin va juda koʻp ahkomga ma'haz va juda koʻp ma'oniyga va vujuhi muxtalifaga dalolat etishdir. Goʻyo bu iste'dodni tazammun bilan kalomning quvva-i namiyasining quvvatiga talvih etadi va hosilotining kasratini koʻrsatadi. Xuddi u furu' va vujuhlarning mahshari boʻlgan masalada jamlaydi, toki mazoya va mahosinini muvozanat etib har bir far'ni bir gʻarazga savq va har bir vajhni bir vazifaga ta'yin etadi.
Ha, qissa-i Muso mashhur zarbulmasaldagi tafariq-ul a'sodan koʻproq nafi'dir. Qandayki u hassa qanchalik boʻlinsa ham, yana bir ishga yaraydi. Qissa-i Muso ham shundaydir. Bu xususiyatidan, Qur'on yadi bayzo-i moʻ'jiz-ul bayoni bilan u qissani oldi. Va suvari mutaaddidada koʻrsatdi. Har bir jihatni husni iste'mol etdi. Fanni bayonning saharosi balogʻatiga sajda bar zamini hayrat va muhabat etdilar.
Ey birodar! Bu masalada boʻlgan xayol-mayol balogʻat bu asolib bilan senga shunday bir shajarani tarsim etadiki; ulkan u'ruqi mutashabika, uzun boʻgʻimlari mutanasiqa va mutashabeh shoxlari muta'oniqa, meva va samaroti mutanavvi'a boʻlgan bir shajara-i haqiqat senga tasvir qiladi. Agar istasang, Oltinchi Masalani tomosha qil. Zero garchi mushavvash boʻlsa, bir daraja bu masalaning bir parchasiga misol boʻlishi mumkin.
Ey birodar! Bilamanki shu maqola senga gʻoyat mugʻlaq koʻrinyapti. Lekin nachora, muqaddimaning sha'ni ijmol va ijozdir. Kutubi solisada senga tajalliy etadi.
Oʻninchi Masala
Kalomning salosati esa bir daraja hissiyotdan tafraliq va ishtibok etmaslik va tabiatni taqlid va xorijga tamassul va masili gʻarazda sadad va maqsad va mustaqarning tamayyuzidir.
Shundayki: Kalomda hissiyotda tugamasdan tepish, boshqasi bilan mazj etish, salosatini tagʻyir etadi. Va nizomsiz ishtibokdan tavaqqiy va ma'oni-i mutasalsiladan tadarruj lozimdir.
Hamda san'ati xayoliyasi bilan tabiatga shogirdlik qilish kerak. Toki tabiatning qavonini uning san'atida in'ikos eta olsin.
Hamda tasavvurotini shunday xorijiyotga muhakiy va mushakil etish lozim. Deylikki, tasavvuroti miyadan qochib xorijda tajassum etsalar, xorij ularni istilhaq va nasablarini inkor etmasin va desin: "Ular meniki" va yoxud "Kaannahu" va yoxud "Mening valadimdir".
Hamda gʻarazning masiylida va qasdning majrasida tafarruq etmaslik uchun sadad etish, chalachapa tamoyul etmaslikdir. Toki janiblar gʻarazning quvvatini tasharrub etish bilan ahamiyatsiz qilmasin. Balki burchaklar, tazammun etganlari tarovat va latofati bilan zanav kabi gʻarazga imdod va quvvat berishi kerak.
Hamda qasdning mustaqarri tamayyuz va agʻrazning multaqosi taayyun etish, salosatning salomatiga lozimdir.
Oʻn Birinchi Masala
Bayonning salomat va sihati esa; hukmni lavozim va mabadiysi bilan va mudofaa vositalari bilan isbot etishdir:
Bir hukmning lavozimini ixlol etmaslik, tinchligini buzmaslik va nazarga olish va mabadiysidan istimdodi hayot etish uchun murojaat etish va hujum etgan avhomning e'tirozotiga muqobala etadigan savoli muqaddarga javob boʻlgan quyudoti bilan taqallud etish kerak.
Demak, kalom mevador bir daraxtdir. Jinoyat va ijtinodan himoya qilish uchun tikanlari va nayzalari tizilishgan.
Goʻyo u kalom bir qancha munozorotning natijasi va juda koʻp muhakamotning zubdasi boʻlganidan, gʻoyat ulviy boʻlib avhomning shayotini istiroqi sam' qilolmaydilar; egri nazar bilan qarolmaydilar. Goʻyo mutakallim olti jihatini nazarga olib atrofiga bir sur tortgan. Ya'ni, mavzu' va yoxud mahmulni taqyid bilan.. va yoxud tavsif bilan.. va yoxud boshqa jihat bilan vahmning hujumiga muso'id nuqtalarda bittadan mudafi' muhayyo etib, boshdan oxirigacha muqaddar savollarga javob hukmida boʻlgan quyudoti bilan mujahhaz etishdir.
Agar bunga misol istasang, shu kitob bitamomihi bunga uzun bir misoldir. Lasiyyama Maqola-i Solisa eng porloq bir misoldir.
Oʻn Ikkinchi Masala
Kalomning salomat va randalanishi va i'tidoli mizoji esa, har qaydning istihqoq va iste'dodiga koʻra inoyatni taqsim va xil'ati uslubni tavzi' va kiydirishdir. Hamda hikoyatda boʻlsa, mutakallim oʻzini mahkiyyun anh oʻrnida faraz qilishi kerak:
Agar boshqasining hissiyot va afkorining tasvirida boʻlsa, mahkiyyun anhga hulul etish va uning qalbida musofir boʻlish va lisoni bilan takallum etishi kerak.
Agar oʻz molida tasarruf etsa, alomati qiymat boʻlgan e'tibor va ihtimomning taqsimida har qaydning istihqoq va iste'dod va rutbasini nazarga olish bilan taqsimida adolat va uslublarda iste'dodning qomatiga koʻra kesishdir. Toki har bir maqsad uning munosibida boʻlgan uslubdan jilvagar boʻla olsin. Zero uslubning asoslari uchdir:
Birinchisi: Uslubi mujarraddir. Sayyid Sharifning va Nosiruddini Tusiyning sodda boʻlgan ma'rezi kalomlari kabi...
Ikkinchisi: Uslubi muzayyandir. Abdulqohirning "Daloil-ul I'joz" va "Asror-ul Balogʻat"idagi musha'sha' va porloq kalomi kabi...
Uchinchisi: Uslubi oliydir. Sakkokiy va Zamaxshariy va Ibn Sinoning ba'zi muhtasham kalomlari kabi...
Va yoxud shu kitobning maolidagi Arabiyy-ul ibora, lasiyyama Maqola-i Solisadagi mushavvash, faqat muhkam parchalari kabi. Zero mavzu'ning ulviyati shu kitobni uslubi oliyga ifrogʻ etgandir. Boʻlmasa san'atimning ta'siri juz'iydir.
Agar Ilohiyot va usulning bahs va tasvirida boʻlsang, shiddat va quvvat va haybatni tazammun etgan uslubi oliydan ayrilmaslik kerak.
Agar xitobiyot va iqno'iyotda esang, ziynat va porloqlik va targʻib va tarhibni tazammun etgan uslubi muzayyanni uddalay olsang, qoʻldan chiqarma. Faqat xoʻjakoʻrsinlik va tasannu va avomparastona namoyish etmaslik kerak.
Agar muomalot va muhovarot va olat ilmlarida boʻlsang; vafo va ixtisor va salomat va salosat va tabiiylikni takafful etgan va soddaligi bilan jamoli zotiyani koʻrsatgan uslubi mujarradga iqtisor et.
Kalomning qanoat va istigʻnosi va asabiyati esa, maqomning tashqarisida uslubni qidirmaslikdir.
Shundayki: Ma'noning qomatiga koʻra bir uslubni kesishni istagan vaqting, dohili maqomda boʻlgan manbadan va mavzuning fabrikasidan hech boʻlmasa kalom tazammun etgan mavzuning yoki qissotning yoki san'atning lavozimining parcha-parchasidan va tavobi'ining boʻlak-boʻlagidan bir uslubni tikish, zarurat boʻlmasdan xorijga maddi nazar etmaslik, ta'bir xato boʻlmasa, xorijga boykot etish bilan albatta kalomning quvvati tazoyud etgani kabi, sarvatning tarqalmasligiga eng katta asosdir.
Demak, ma'no va maqom va san'at esa, kalomning dalolati vaz'iyasiga yordam bera oladi. Kalom, dalolati vaz'iya bilan ma'noni koʻrsatgani kabi, bu uslub oʻz tabiati bilan ma'noga ishorat qiladi. Agar bir namuna istasang, Toʻqqizinchi Masaladagi Arabiy parchalariga qara. Xullas:
Agar istasang, ulumi aliyaning اٰلِيَه kitoblarining debochalariga qara. Agar garchi u debochalarda shu san'ati balogʻat juda daqiq va latif boʻlmasa ham; faqat undagi baro'at-ul istihlol bu haqiqatga bir baro'at-ul istihloldir. Hamda shu kitobning debochasida moʻ'jizotga ishorat yoʻlida Paygʻambarimizning zotlari nubuvvatlariga moʻ'jiza koʻrsatilgan. Hamda Uchinchi Maqolaning debochasida kalima-i shahodatning ikki jumlasi bir-biriga shohid koʻrsatilgan. Hamda Yettinchi Muqaddimada, inshiqoqi Qamarga yerga tushishni ilova qilganlarga aytilgan: Moʻ'jizaning qamarini munxasif va shams kabi burhoni nubuvvatni Suha kabi maxfiy qolishiga sabab boʻldingiz.
Bunga qiyosan, shu haqiqatga shu kitobda bir qancha namuna topa olasan. Zero bu kitobning maslagi, men kabi xorijga boykotdir. Hatto zarurat boʻlmasa, afkor va masoilda va misollarda va asolibda xorijga boykot qilishdir. Faqat tavofuqi xotir boʻlishi mumkin. Zero haqiqat bir. Qaysi eshik bilan kirsang, aynini koʻrasan.
Aytilganga qara, aytganga qarama; aytilgandir... Faqat men deyman: Kim aytgan? Kimga aytgan? Qaysi maqomda aytgan? Nima uchun aytgan? Aytgan soʻzi kabi diqqat qilish, balogʻat nuqtai nazaridan lozim, balki alzamdir.
Ma'lum boʻlsinki; fanni ma'oniy va bayonning mazoyasining balogʻat jihatidan muhim bir sharti, qasddan va a'mdan gʻarazning jihatiga amorot bilan ishorat va alomotning nasbi bilan qasd va a'mdini koʻrsatishdir. Zero unda tasodifning qiymati yoʻq.
Fanni badi'ning va tazyinoti lafziyaning sharti esa, tasodif va adami qasddir. Va yoxud tasodifiy kabi tabiati ma'noga yaqin boʻlishdir.
Pushida boʻlmasinki, tabiatga va haqiqati xorijiyaga dalolat etgan va hukmi zihniyni qonuni xorijiy bilan rabt etgan; ta'bir joiz boʻlsa, pardani teshib ostidagi haqni koʻrsatgan vositalarning eng saqqobi اِنَّ -i tahqiqiyadir. Ha, shu اِنَّ ning shu xosiyatiga binoan, Qur'onda kasrat bilan iste'mol qilingan.
Ey birodar! Bu maqoladagi qavonini latifa shu parishon asolibdan tabarri va nafrat etishi seni tagʻlit etmasin. Masalan: Agar bu qonunlar yaxshi boʻlsaydilar, ularni joriy qilganga yaxshi bir darsi balogʻatni berar edilar. Hamda goʻzal bir uslubni kiyar edilar. Holbuki ularni joriy qilgan ummiydir. Uslublari ham parishon, kabi bir vahmga zahib boʻlma.
Hoy! Bu vahmga ahamiyat berma. Zero bir fanda har bir ilm sohibi unda san'atkor boʻlishi lozim emas. Hamda ilal-markaziya boʻlgan quvva-i joziba, a'nil-markaziya boʻlgan quvva-i dafi'aga gʻolibdir. Chunki quloqning miyaga qarobati va aql bilan sila-i rahmi bor. Holbuki ma'dani kalom boʻlgan qalb esa lisondan uzoq va ajnabiydir. Va hamda koʻp dafa lison qalbning tilini tamoman anglamaydi. Lasiyyama qalb ba'zan masalaning chuqur yerlaridan -quduq tubida kabi- bir gʻungʻillasa, lison eshitolmaydi, qanday tarjimonlik qiladi?
Fahm ifhomdan koʻproq asxaldir vassalom!..
Ey shu tor va nozik va qorongʻi boʻlgan yoʻlda menga doʻstlik qilgan sabrli va matonatli zot! Oʻylaymanki bu Ikkinchi Maqolada yolgʻiz hayrat bilan tomoshabin boʻlding, mustami' boʻlmading. Chunki anglamading. Haqqingiz bor. Zero masoil gʻoyat chuqur va tomirlari uzun va ibora esa gʻoyat muxtasar va mugʻlaq va Turkcham ham ancha nuqson va mushavvash va vaqtim ham tor.. men ham shoshqaloq.. sihatim muxtal.. boshim shamollagan. Shu chalkash zaminda faqat shunday bir varaqpora chiqishi mumkin.
Ey birodar! "Unsuri Haqiqat"ni kubro kabi va "Unsuri Balogʻat"ni sugʻro kabi mazj et. Elektr shuasi kabi boʻlgan hadsi sodiqni oʻtkaz. Toki gʻoyat haroratli va porloq ziyoli boʻlgan "Unsuri Aqida"ni natija berish uchun sening zehningga iste'dodot bera olsin.
Xullas "Unsuri Aqida"ni Uchinchi Maqolada qidiramiz.
Mana boshlayapman: "Nahu"...