Risale-i Nur

MUHOKAMOT

sning ْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

Jumla tahiyyot, ul Hokimi Azal va Hakimi Azaliy va Rahmoni Lamyazaliyga alyoqdirki: Bizni Islomiyat bilan sarfaroz va shariati gr parcbilan siroti mustaqimga hidoyat etibdi.

Shunday bir shariatki: Aql va naql, dast ba-dast ittifoq qilib bu shariatning haqoiqining haqqoniyatini tasdiq etishgan.

Shunday haqoiqki: Ildizlari haqiqat zaminilayta"ux bilan barobar, shox va shodalari kamolotning koÀklariga yuksalib intishor etib...

Shunday furuotki: Mevalari saodati dorayndir. Va bizni Qur'oni MoÀ'jiz bilan irshod aylamish.

Shunday kitobki: Qoidalari bilaiste'dati olamning kitobidan dasti qadar va qalami hikmat bilan maktub va joriy boÀlgan qavonini a'miqa-i daqiqa-i Ilohiyani izhor etgani uchun, ahkomi odilonasi bilan navi basharning nizom va muvolki zova taraqqiysiga kafili mutlaq va ustozi kull boÀlgandir.

Salavoti beniyoha ul Sarvari Koinot va Faxri Olamga hadya boÀlsinki: Olam anvo' va radiga bilan uning risolatiga shahodat va moÀ'jizalariga dalolat va xazina-i gÀaybdan keltirgan mato'i oliyga dallollik qilyapti.

GoÀyo olamga tashrif etganidan har bir nav oÀz it bil maxsusi bilan olqishlagani kabi; Sultoni Azal, zamin va osmonning avtorini intoq etib har bir tor boshqa lison bilan moÀ'jizotining nagÀamotini inshod etish bilan, u sadoyi shirin bu qubba-i minoda ilalabad tanin-andoz etgasatishGoÀyo osmon, oÀz me'roj va malak va qamarning alsina-i samoviyasi bilan risolatini tabrik va zamin oÀz hajar va shajar va hayvonning tillari bilanlarninizalariga sanoxon va javvi fazo oÀz jin va bulutlarining ishoroti bilan nubuvvatiga bashorat va soyabon va zamoni moziy anbiyo va kutub va shu aarning rumuz va talvihoti bilan u shamsi haqiqatning fajri sodiqini koÀrsatib xushxabarchi va zamoni hol, ya'ni asri saodat lisoni holi bilan tabiati Arabdagi inqilobi azimning va badaviyati sMuhamm madaniyati mahzaning daf'atan tavalludini shohid koÀrsatib nubuvvatini isbot va zamoni mustaqbal oÀz vuqu'ot va fununining atvori mudaqqiqonasi bilan uning mavkibi iqbolini istiqbol va lisoni hakimondga nan irshodotiga tashakkur; navi bashar oÀz muhaqqiqlari bilan, baxusus xatibi baligÀiki, shams kabi oÀziga oÀzi burhon boÀlgan Muhammadningud haqV.) lisoni fasihonasi bilan haqdan kelganini e'lon va Zoti Zuljalol oÀz Qur'onining lisoni baligÀonasi bilan u Nabiyyi Ummiyning farmoni risolatini qiroat etishyapti va bir ehtiga shohidlar boÀlyaptilar.

Bayt:

{[*]: Tarjimasioxur bnning butun arslonlari bogÀlangan zanjirni hiylakor tulkining uzishiga imkon bormi?}

Ammo ba'd: Shu faqir, gÀarib Nursiyki, "Bid'atuz zamon" laqabi bilan musammo boÀlishga loyiq ekan, xyoda mboÀlmasdan "Badiuzzamon" bilan mashhur boÀlgan bechora; tadanniyi millatdan yuragi ezilgandek faryodu figÀon etib voh, voh, voh, afsuslar boÀlsichga siki: Islomiyatning magÀiz va lubbini tark etib poÀchogÀiga va zohiriga vaqfi nazar etdik va aldandik. Va sui fahm va sui adab bilan Islomiyatning haqqini va mustahaq olishnn hurmatni ifo etolmadik. Nihoyat u ham bizdan nafrat etib avhom va xayolotning bulutlari bilan oÀralib tasattur ayladi.

Hamda haqqdamiy Zero biz Isroiliyotni Islom usuliga va hikoyotni aqoidiga va majozotni haqoiqiga aralashtirib qiymatini qadrlay olmadik. U ham jazo sifatida bizni dunyoda ta'dib uchun zillat va safoyoniyahida qoldirdi. Bizni qutqaradigan narsa yana uning marhamatidir.

Shunday ekan ey ixvoni muslimiyn! Kelinglar, unga tarziya beramiz. QoÀlni qoÀlga berib dasti sadoqatni uzatamiz, bay'at etamiz. Uning habl-ul matiniga yopishami SavolHamda bila-parvo e'lon qilaman: Meni oÀtgan asrlarning afkoriga qarshi muborazaga joÀshish va shijoatga keltirgan va yuzlab yillardan beri savq-ul jaysh bilan quvvat topgan xayolot va avhomning mudofaasiga gÀayratga keltirgan e'tiqgan. Ha yaqiynimdirki:

Haq nashvu namo topadi, agar chandon tuproqqa koÀmilsa... Va tarafdor va multazimlari muzaffar boÀladilar, agar chaa qasaamon va zaminning marhamatsizligidan oz va zaif boÀlsalar...

Hamda shunga e'tiqod qilamanki: Istiqbolga hukm suradigan va har qit'ada hokimi mutlaq boÀladigan faqat haqiqati Islomiyatdir. Ha, saodat-saroyi istiqbolda taxt-nishin haqoiq voyatanrif yolgÀiz Islomiyat boÀladi. Uni fath etadigan yolgÀiz udir, alomatlar koÀrinyapti...

Zero moziy qit'asida, vahshat-obod sahrolarida xamya-nishin taassub va taqlid varasizl jahliston oÀlkasida manzil-nishin muzaxrafot va istibdod boÀlganlarga, shariati gÀarraning gÀalaba-i mutlaq va istilo-i tommiga toÀsiq varini cboÀlgan sakkiz amr uch haqiqat bilan chil-parchin boÀlgan va boÀlishyapti.

U mone'lar esa: Ajnabiylarda taqlid va jaholat va taassub vaar birslarning rayosati.

Va bizdagi mone esa istibdodi mutanavvi' va axloqsizlik va mushavvashiyati ahvol va a'tolatni intoj etgan ya'sdirki, shamsi Islomiyatning kusufga yuz tutishiga sabab boÀlganlar.

Sakkizinchi va eng birinchi moy Qur' balo budir: Biz bilan ajnabiylar, ba'zi zavohiri Islomiyat va ba'zi masoili funun oÀrtasida xayoli botil (!) bilan tavahhum aylaganimiz musodamot va munoqozotdir.

addimoin ma'orifning himmati fayyozonasiga va fununning himmati mardonasigaki; mayli taharriyi haqiqat va muhabbati insoniyat va mayli insof boÀlgan haqoiqni tajhiz etib u monelarga yuborib chil-parchin qilgan va qilyapti.

toshi g katta sabab: Bizni dunyo rohatidan va ajnabiylarni oxirat saodatidan mahrum qilgan, shamsi Islomiyatni munkasif ettirgan, sui tafahhum bilan tavahhumi musodamat va muxolafatdir.

Fayo hi mumab! Qul xoÀjayiniga va xizmatkor raisiga va valad padariga qanday dushman va muoriz boÀlishi mumkin? Holbuki Islomiyat fununning sayyidi va murshidi va ulmoshabqiqiyaning rais va padaridir.

Faqat, vo asafo, bu sui tafahhum va shu tavahhumi botil hozirga qadar hukmini ijro qilib vasvasasi bilan ya'sni ilqo etib, bobi madaniyat va ma'orifni Kurdlar va َلَا تshlariga yoptirdi. Chunki ba'zi zavohiri diniyani fununning ba'zi masoiliga muoriz taxayyul etib qoÀrqdilar. Azjumla: Kuraviyati arzki, fununning eng birinchi darajasi boÀlgan joÀgÀrofuxumlag eng birinchi pogÀonasidir. Oldinda keladigan olti masalaga munofiy oÀylaganlaridan, bu badihiy masalada mukobara etishdan chekinmadilar.

Ey mening a ma'otobimga im'oni nazar bilan nazar etgan zot! Ma'luming boÀlsin, bu kitob bilan men shu xizmatni xohlayman:

Islomiyatda boÀlgan tariqi mustaqimni koÀrsatish bilan ahli tafrit boÀlgaلِ

yi dinning tashkikotini rad va yuzlariga urish bilan birga; tariqi mustaqimning narigi tomonini va sodiqi ahmoq unvoniga loyiq boÀlgan ahli ifrot va zohirparastlarning tavahhumlarini tard va aslsizligini koÀrsatish va asl rahbari haqining l olami Islomiyatning iqbol va istiqboliga yoÀl ochgan va siroti mustaqimda kamoli umidi zafar bilan harakat qilgan muhaqqiqiyni Islom va oqil siddiqlarga yordam berish va quvvat berishdir.

Alhosil: Maqsadim, u olmos qilitazammayqal berishdir.

Agar soÀrasang: Sening bu xavotiring va ulumi muta'arifa hukmidagi narsalarga burhon keltirishning nima keragi bor? Zero talohuqi afkor va tajorubning kashfiyoti bilan maydoni

XOTatga kelgan masoilga burhon keltirish, ma'lumni i'lam deganidir.

Javoban deyman: Ma'ataassuf men bilan shu zamonning qit'asida ishtirok etgan jumlasi; agar chandon suratan oÀn uan qili asrning avlodlaridir, lekin fikr va taraqqiy etish jihati bilan quruni vustoning yodigorlaridirlar. GoÀyo muasirlarimiz, uchinchi asrning nihoyatidan oÀn uctida j asrga qadar oÀtgan asrlarning mundarijasi yoki anmuzaji va yoxud malaz bir qavmdirlar. Hatto bu zamonning koÀp badihiyoti ular tomonidan mavhumot sanaladi.

Bu kitob uch maqola bilan uch kitob ustiga murattabdir.

Birinchi Maqola, unsuri haqiqatning yoki ba'zi muqaddimot va masoil bilan Islomiyatga sayqal berishning bayonidadir.

Ikkinchi Maqola, unsuxumchaogÀatni kashf qiladi.

Uchinchisi, unsuri aqida bilan ajviba-i Yaponiya bayonidadir.

Kitoblar esa Qur'onda ishorat qilingan ilm-us samo va ilm-ul arz va ilm-ul basharni tahqiq qilgan bir navi boÀlirdir.

BIRINCHI MAQOLA

Maqsadga uruj etish uchun muqaddimalardan istimdod etish, ahli tahqiqning dasturlaridandir. Shunday ekan, biz ham oÀn ikki pogÀonali boshqanapoya qilamiz.

Birinchi Muqaddima

Taqarrur etgan usuldandir: Aql va naql ta'aruz etgan vaqtda, aql asl e'tibor va naql ta'vil qilinadi. Faqat u aql aql boÀlishi kerak.

ik" desa, yuhadan boshqa javob bormi?

Bu muqaddimaning ussul asosi shuki: Sone'-i Zuljalolning xilqati olamda joriy va taqsim-ul a'mol qoidasidan oqqan qonuni takammul va taraqqiyda mundamij boÀlhshatazo va ishoratining imtisoli farz ekan, itoat tugatilmagandir.

Hamda tahaqva juzgan: Qur'onning har bir tarafida intishor etgan maqosidi asosiya va anosiri asliya toÀrtdir. Ular ham: Isboti Sone'-i Vohid va nubuvvat va hashri jismoniy va adolatdir.

Ya'ni, hikmat tarafidan koinotga irod etilgan savollarga shunday:Àringaoinot!. Qayerdan va kimning amri bilan kelyapsiz? Sultoningiz kim? Dalil va xatibingiz kim? Nima qilasiz? Va qayerga ketasiz?" qat'iy javob beradigan yolgÀiz Qur'ondir. Shunday ekan, Qur'onda maqosiddqiyni hqa boÀlgan koinot bahsi istitrodiydir. Toki san'atning intizomi bilan Sone'-i Zuljalolga istidlol yoÀli koÀrsatilsin.

Ha, intizom koÀrinadi va kamoli vuzuh bilan oÀzini koÀrsatadi. Sone'ning vujud va qasd va iroda۪يقَةُat'iyan shahodat qilgan intizomi san'at, koinotning har jihatida boshini koÀtarib har tarafidan lama'an etgan husni xilqatni nazari hikmatga tinchitadi. GoÀyo har bir masnu' bittadan lison boÀlib, Sone'ning hikmatini tasbeh etadi. Va har bir nav barmogÀini koÀratib shahodat va ishorat qiladi.

Modomiki maqsad shu ekan va modomiki koinotning istobidan intizomga boÀlgan rumuz va ishorotini ta'allum etamiz. Va modomiki natija bir chiqar ekan; tashakkuloti koinot nafs-ul amrda qanday boÀlsa boÀlsin, bizga bizzot taalluq etmaydi.

Faqir. Goajlisi oliyi Qur'oniyga kirgan koinotning har fardi toÀrt vazifa bilan muvazzafdir:

Birinchisi: Intizom va ittifoq bilan Sultoni azalning saltanatini e'lon...

Ikkinchisi: Har biri bittadan fanni haqiqiyning mavzu va muntahobi botanofuaridan, Islomiyat fununi haqiqiyaning zubdasi boÀlganini izhor...

Uchinchisi: Har biri bittadan navning namunasi boÀlganlaridan, xilqatda joriy boÀlgan qavonin va navomisi Ilohiyaga Islomiyatni tatbiq va mutobiq boÀlganini isboaz' etki u navomisi fitriyaning yordami bilan Islomiyat nashvu namo topsin. Ha, bu xosiyat bilan dini mubini Islom; boshqa havo va havas ichida muallaq va madadsiz, ba'zan yorugÀlik va ba'zan zuirfdanergan va tez tagÀayyurga yuz tutgan dinlardan mumtoz va sarfarozdir.

ToÀrtinchisi: Har biri bittadan haqiqatning namunasi boÀlganlaridan, afkorni haqoiq jihatiga tavjih va tashviq va tanbeh etishdir. Azjumla: Qur'ondnning m bilan tamayyuz etgan ajromi ulviya va sufliyani tafakkurdan gÀaflat etganlarni doimo iqoz etadilar. Ha, qasamoti Qur'oniya navmi gÀaflatda shoÀngÀiganlarga qor-ul zamonir.

Hozir tahaqquq etgan shudir. Shunday ekan, shak va shubha qilmaslik lozimki, moÀ'jiz va eng yuksak daraja-i balogÀatda boÀlgan Qur'oni Murshid, asolibi Arabga eng muvofigÀi va tariqi istidlolning eng mustaqda shueng vazihi va eng qisqasini ixtiyor etadi. Demak, hissiyoti ommani tafhim va irshod uchun bir daraja ehtirom etadi. Demak, dalil boÀlgan intizomi koinotni shunday bir vajh bigi fulkr qiladiki, ular tomonidan ma'ruf va aqllariga ma'nus boÀlsin... BoÀlmasa dalil mudda'odan yanada xofiy boÀladi. Bu esa tariqi irshodga va maslagi balogÀatga va mazhabi i'jozga muxolifdihura uMasalan, agar Qur'on desaydi: Yo ayyuhan-nas!.. Fazoda uchgan majzub va musofir va mutaharrik boÀlgan kura-i zaminga va oqishi bilan barobai bilaaqarrida istiqror etgan shamsga va ajromi ulviyani bir-biri bilan bogÀlagan joziba-i umumiyaga va fazo-i gÀayri mutanohiyda shox va shodalari muntashir boÀlgan shajara-i xilqatdan, anosirin.

adan boÀlgan munosaboti kimyoviyaga nazar va tadabbur qilinglar, toki Sone'-i olamning azamatini tasavvur qilasiz.

Va yoxud shu qadar kichikligi bilan barobar, bir olami hayvonoti xurdabiniyliyat ti'ob etgan bir qatra suvni, aqlning xurdabini bilan tomosha qiling, toki Sone'-i koinot hamma narsaga qodir ekanini tasdiq qilasiz.

Ajabo, shu holda dalil mudda'stiqroanada xofiy va yanada muhtoji izoh boÀlmasmidi? Hamda ularning fikricha muzlim narsa bilan haqiqatni tanvir etish va yoxud ularning badohati hislariga qarshi mugÀolata-i nafs kabi bir amri gÀayrii itmila taklif boÀlmasmidi? Holbuki i'jozi Qur'on juda yuksak va juda munazzah boÀlib, uning sof va porloq etagiga ixloli ifhom boÀlgan gÀubor qoÀna olsin.

Shu bilan birga, k va ti MoÀ'jiz-ul Bayon oyoti bayyinotning talofifida maqsadi haqiqiyga talvih va ishorat qilgani kabi, ba'zi zavohiri oyotni -kinoyada boÀlgani, toki maqsadga manor etgan.

Hamda usuli muqarraradan: Sidq va kizb yoxud tasdiq va takzib; kinoyot va oÀxshashlarida, fanni bayonda "ma'ani-i ula" deb ta'bir qilingan surati ma'noga roji' emas. Faqatmaydini-i sanaviy" bilan ta'bir qilingan maqsad va gÀoyaga tavajjuh etadilar. Masalan: "Falonchaning qilichining bandi uzun" deyilsa; qilichi boÀlmasa nif etaqat boÀyi uzun boÀlsa, hukm toÀgÀri, yolgÀon boÀlmaydi.

Hamda kalomda bir kalima istioraga qorina-i majoz ekan, xuddi shuning kabi, kalima-i vohid hukmida boÀlgan Kalomullohning bir qism oyoti boshqa ixvonining haqiqat va javharizlikd qorina va rahnamo va qoÀshnilarining qalblaridagi sirlarga dalil va tarjimon boÀladilar.

Alhosil: Bu haqiqatni peshi nazarga keltirolmagan va oyatlarni muvozana va toÀgÀri muhokama qilolmagan, mashhur Bek Ammkabi, namozning tarkida ta'allul yoÀlida: "Qur'on deydi:

Davomiga ham hofiz emasman", degan. Nazari haqiqatga qarshi masxara boÀladi.

Ikkinchi Muqaddima

Moziyda nazariy boÀlgan bir narsa mustaqbalda badihiy boÀlishi mumkin.

Shunday tahaqquq etgandir: Olamda mayl-ul istikmol bor.

{(*): Bizning bir Kurd aytgan:

Har zarrada tamoyul etadir takomulga

Har naslda fuyuzi huvaydonamo bilan

Bir nuqta-i kamolga shitob uzra koinot,

Ul nuqtaga tavajjuh bilan yuksalar hayot.

Kahriyyot}

U bilan xilqati olam qonuni takomulga tobedirboÀlgan esa olamning samarot va ajzosidan boÀlgani uchun, unda ham mayl-ul istikmoldan bir mayl-ut taraqqiy mavjud. Bu mayl esa talohuqi afkordan istimdod bilan nashqning o topadi. Talohuqi afkor esa takammuli mabadiy bilan inbisot etadi. Takammuli mabadiy esa fununi akvonning tuxumlarini sulbi xilqatdan zamonning tarbiyagardasi bir zaminga ilqo bilan talqih etadi. U tوَلٰكِr esa tadrijiy tajribalar bilan oÀsadi va nashvu namo topadi.

Shunga binoan: Bu zamonda badihiya va ulumi odiya qatoriga kirgan juda koÀp masoil osil bamoni moziyda gÀoyat nazariy va xofiy va burhonga muhtoj edilar.

Zero koÀryapmiz: Hozir joÀgÀrofiya va astronomiya va kimyo va tatbiqoti handasiyadan koÀp masoil boÀlib, mabadiy vahdir. tning takammuli bilan va talohuqi afkorning kashfiyoti bilan, bu zamonning bolalariga ham majhul qolishmagan. Balki oÀyinchoq kabi ular bilan oÀynaydilar. Holbuki Ibn Sino va unga oÀxshaganlar uchun nazaani mu xofiy qolishgan.

Holbuki hikmatning bir padari hukmida boÀlgan Ibn Sino, shiddati zako va quvvati fikr va kamoli hikmat va vus'ati qoriha nuqtasida bu zamonning yuzlab hukamosi bilan muvozana qilinsa, tarajjuh etib ogÀir doyati. Nuqsoniyat Ibn Sinoda emas, chunki u ibni zamondir. Uni noqis qoldirgan, zamonning nuqsoniyati edi.

Ajabo, badihiy emasmi, Kolumbi Zifunlki "M sababi ishtihori boÀlgan Yangi Dunyoning kashfi, farazan bu zamonga qadar qolgan boÀlsa edi; kapitanlar orasida qiymati boÀlmagan bir qayiq sohibi ham Yangi Dunyoni eski dunyoga qoada boqilishga muqtadir boÀlardi. Avvalgi kashshofning tabohhuri fikriga va maholiki iqtihomiga badal, bir kichik safina bilan bir kompas kifoya qilardi.

ing bit, shu bilan barobar, hozir keladigan bir haqiqatni nazari diqqatga olish lozim. Shundayki: Masoil ikki qismdir:

Birida talohuqi afkor ta'sir qiladi. Balrga haa mutavaqqifdir. Qandayki, moddiyotda katta bir toshni koÀtarish uchun taovun lozim.

Qismi digarida asos e'tibori bilan talohuq va taovun ta'sirsizdir. MingÀyo shbir ham birdir. Qandayki tashqarida bir jarlik ustidan hatlash va yoxud bir tor yerdan oÀtishda kull va kulli vohid birdir. Taovun foyda bermaydi.

Bu qiyosga binoan, fununning bir qismi, katta toshning koÀtarilishi kabi taovunga muhtojdiingladarning aksari ulumi moddiyadandir.

Boshqa bir qismi ikkinchi misolga oÀxshaydi. Takammuli daf'iy yoxud daf'iy kabi boÀladi. Bu esa koÀpchiligi ma'naviyat yoki ulshonidohiyadandir. Lekin agar chandon talohuqi afkor bu qismi soniyning mohiyatini tagÀyir va takmil va tazyid etolmasa ham, burhonlarning maslaklariga vuzuh va zuhur va quvvat beradi.

Hamda nazari diqqatga olishing urki: Kim bir narsada koÀp tavagÀgÀul etsa, koÀpincha boshqasida gÀobiylashishiga sababiyat beradi. Bu sirga binoan: Moddiyotda tavagÀgÀul etgan, ma'naviyatda gÀobiylashadi va sathiy boÀladi. Bu nuqtaga nazaran, moddiyotda mahorati boÀlganninokiy"daviyatda hukmi hujjat boÀlishiga sabab boÀlmagani kabi, koÀpincha soÀzi ham shoyoni istimo' emas.

Ha, bir xasta; tibni handasaga qiyos qilib, tabibning oÀrniga muhandisgi boshjaat qilib koÀrsatgan dorini iste'mol qilsa; aqrabosiga ta'ziya bildirishga da'vat va oÀzi uchun qabristoni fanoning kasalxonasiga naqli makon etish uchat-ul hujjatni istash deganidir.

Shuning kabi, haqoiqi mahza va mujarradoti sirfadan boÀlgan ma'naviyatda moddiyunning hukmlariga murojaat va fikrlari bilan aqsad,ora etish, xuddi latifa-i Rabboniya deyilgan qalbning toÀxtab qolishini va javhari nuroniy boÀlgan aqlning sakarotini e'lon etish deganidir.

Ha, hamma narsani moddiyotda qidirganlana qilaqllari koÀzlaridadir. KoÀz esa ma'naviyatni koÀrolmaydi...

Uchinchi Muqaddima

Isroiliyotning bir toifasi va hikmati Yunoniyanr jumur qismi doira-i Islomiyatga duxul etishlari bilan, din bezagida koÀrinib, afkorni ixtilolga berdilar. Shundayki:

U aslzoda qavmi Arab, zamoni johiliyatda bir ummati ummiya ar emaachonki ichlaridan haq tajalliy etib iste'dodi hissiyotlari uygÀonib maydonda yoÀl ochgan dini mubinni koÀrganlaridan, umum ragÀabot va mayllarni yolgÀiz dinning ma'rifatiga inhisor ayladilar. Faqat koinotga boÀlgair hukrlari tashrihoti hikamiya nazari bilan emas, balki istitrodan yolgÀiz istidlol uchun edi. Ularning u hassos zavqi tabiiylariga ilhom etgan, yolgÀiz ularning fitratlariga munosib boÀlgan keng va ulviy muhitlarni; vyanadava musta'id boÀlgan fitrati asliyalarni ta'lim va tarbiya etgan yolgÀiz Qur'on edi.

SoÀngra qavmi Arab boshqa aqvomni bal' etgani kabi, milali sairaning ma'lumotlari ham mus IkkiboÀlishni boshlaganidan, muharrafa boÀlgan Isroiliyot esa Vahb, Ka'b kabi ulamo-i ahli kitobning Islomiyatlari jihati bilan ArablarninyoÀqdiini xayolotiga bir majra va manfaz topib, u afkori sofiyaga qoÀshildilar. Keyin ehtirom ham koÀrdilar. Zero ulamo-i ahli kitobdan Islomiyatga kelganlar, Islomiyat sharafi bilan gÀoyat jalolat va takammul etganlaridan, ma'lumoti muzaxrafa-i sobiyaga i maqbula va musallama kabi boÀldilar, rad qilinmadi. Chunki Islomiyatning usuliga musodim boÀlmaganidan, hikoyot kabi rivoyat qilinar ekan, ahamiyatsizligi uchun tanqidsiz tinglanar edilariyanint hayfa! SoÀngra haq oÀlaroq qabul qilindilar, koÀp shubah va shukukotga sababiyat berdilar.

Hamda qachonki shu Isroiliyot, Kitob va Sunnatning ba'zi imootlariga marji' va umumimafohimlariga bir munosabat bilan ma'haz boÀlishlari mumkin edi. Faqat oyot va hadisning ma'nolari emas. Balki farazan toÀgÀri boÀlsalar edi, masadaq va afrodidan boÀlishlari mumkin boÀlgbilan,; sui ixtiyorlari bilan boshqa bir ma'hazni topmagan yoki atfi nazar etmagan zohirparastlar, ba'zi oyot va ahodisni u hikoyoti Isroiliyaga tatbiq etib tafsir qilishdi.

Holbuki Qur'onni tafsir qiladigan, yana Qur'on va hadisi s tanosr. BoÀlmasa ahkomi mansux boÀlgani kabi, qissalari ham muharrafa boÀlgan Injil va Tavrot emas. Ha, masadaq bilan ma'no boshqadir. Holbuki masadaq boÀlishga mumkin boÀlgan narsa kerakoÀrniga iqoma etildi. Ham koÀp imkonot vuqu'otga aralashtirildi.

Hamda qachon hikmati Yunoniyani musulmon qilish uchun Ma'munning asrida tarjima qilindi. Faqat ju'jiz-up asotir va xurofotning manbaidan chiqqan u hikmat, bir daraja mutaaffina boÀlganidan, sofiya boÀlgan afkori Arabning ichlariga tadohul etganidan, bir daraja afkorlarni chalkashtirgani kabi, tahqiqdan taqlidga bir yoÀl oc Avva20

Hamda obi hayot boÀlgan Islomiyatdan qoriha-i fitriyalari bilan istinbot etishga iste'dodli ekan, u hikmatning talammuziga tanazzul etdilar. Ha, qandayki ixtiloti achinchilan kalomi Mudoriyning malakasi fasodga yuz tutish bilan, muhaqqiqiyni ulamo u malakani muhofaza qilish uchun ulumi Arabiyaning qavoidini tadvin etdilar. Xuddi shuning kabi, shu hikmat va Isroiliyot ham dr boÀl Islomiyatga duxullari bilan barobar, ba'zi naqqodi muhaqqiqiyni Islom tamyiz va tasfiyalariga tashabbus etdilar. Faqat hayfa!. tamomi bilan muvaffaq boÀlolmadilar.

Ish shu holatda ham qolmadi. Chunki tafsiri Qur'onga sarfi himma Zero gan vaqt, ba'zi ahli zohir Qur'onning naqliyotini ba'zi Isroiliyotga tatbiq va bir qism aqliyotini ham hikmati mazburaga tavfiq etdilar. Chunki koÀrdilarki, Qur'on ma'qul va manqulga mushtamildir. Hadis ham sْاٰمَا... SoÀngra Kitob va Sunnnatning ba'zi naqliyoti sodiqalari bilan va ba'zi muharraf Isroiliyotning oÀrtasida bir mutobaqat va munosabat istinbot etdilar.

Hamda haqiqiy aqliyotlari bilan mavhum va mumavvah boÀlgan shu hikmaradi. ida bir mushobahat va muvofaqat tavahhum qilganlaridan, shu mutobaqat va mushobahatni Kitob va Sunnatning ma'nolariga tafsir va maqsadlariga baing pab hukm qildilar.

Kallo.. summa kallo!. Zero Kitobi MoÀ'jiz-ul Bayonning misdaqi i'jozidir. Mufassiri ajzosidir. Ma'nosi ichidadir. Sadafida durrdir, madar emasdir. Farazan bu mutobaqatni izhni va shdan maqsad, u shohidi sodiqning tazkiyasi uchun boÀlsa ham, yana abasdir. Zero Qur'oni Mubin unga maqolidi inqiyodni taslim etgan aql va naqlning tazkiyalaridan juda yuksak vero oÀiydir. Chunki u ularni tazkiya etmasa; shahodatlari masmu' boÀlolmaydi.

Ha, Surayyoni saroda emas, samoda qidirish kerak. Qur'onning ma'onisini ham asdafida qidir. BoÀlmasa, aralash-quralash boÀniydirhoÀntagingda qidirma, topolmaysan. Topsang ham, sikka-i balogÀat boÀlmaganidan, Qur'on qabul qilmaydi.

Zero muqarrardir: Asl ma'no shuki: Alfaz uni simaxda boÀshatgani kaqalin hnga nufuz etib vijdon ham tasharrub etish bilan, azahiri afkorni fayzyob etgan narsadir. BoÀlmasa boshqa narsaning kasrati tavagÀgÀulidan sening xayolingga tadoxul etga الٔاذi ehtimolot.. va yoxud hikmatning abotilidan va hikoyotning asotiridan sirqat etib choÀntakda toÀldirib soÀngra oyot va ahodisning talofifida ynoniyash, chiqarish, qoÀlda tutish, chaqirishki: "Budir ma'no, keling, oling", degan vaqting oladigan javobing shudir: Hoy! Xullas, sening ma'nong yoÀq. Sikkasi taqliddir, naqqodi haqiqat rad qiladi. Sult tajasjoz ham uni zarb etganni tard etadi. Sen oyat va hadisning nizomlariga ta'arruz etganingdan, oyat shikoyat etib hokimi balogÀat sening xulyanjumla,ning xayolingda hibs etadi. Va mushtari-i haqiqat ham sening bu matoingni olmaydi. Zero: "Oyatning ma'nosi durrdir. Bu esa madardir. Hadisning mafhumi muhaj, bu hamajdir", d-ishor Tanvir uchun bir zarbulmasal:

Kurdlarning amsoli adabiyasidandir: Bir odamning ismi Alo ekan. Asal oÀgÀrilardi. Unga deyildi: "OÀgÀriliging ma'lum boÀladi." U ham aldash uchun bir boÀsh asalarixususida begona arilarni toÀldirib asalni boshqa yerdan oÀgÀirlar, arixonada saqlar edi. Birov soÀrasa: "Bu asal muhandisi boÀlgan arilarimning san'atidir", der edi.

SoÀngra arilari bilan gapirgan vaqti mushtarak birn hosi bilan

derdi. Ya'ni "Tanin sizdan, asal mendan..."

Ey tashahhiy va havas bilan ta'vil etuvchi janob! Bu tashbeh bilan tasalli etma. Zero bu tashbeh tamsildir. Sening ma'nong asva shas, zahardir. U alfaz arilar emas, balki qalb va vijdonga arvohi haqoiqni vahiy etgan u kitobi komilning kalimoti maloika kabidirlar. Hadis, ma'dani hayot va mulhimi haqiqatdir.

Alhosilujudi Ifrot kabi tafrit ham muzirdir, balki yanada ziyoda. Faqat ifrot tafritga sabab boÀlganidan koÀproq qabohatlidir. Ha, ifrot bilan musomahaning eshigi ochildi. Chirigan narsalar u haqoiqi oliyaga qoÀshilganidan; ahli tafrit bionlabnsofsiz boÀlgan ahli tanqid, gÀoyat haqsizlik boÀlib shu chirigan narsalarning yuzlab mislicha boÀlgan haqoiqi oliya ichida koÀrganlaridan qoÀrqdilar, nafrat etdilar. Xosho.. bulgÀangan va qiymatsiz deb oÀaddimaar. Ajabo, dafinaga xorijdan kirgan eskirgan pul boÀlsa va yoxud bir boÀstonda boshqa yerdan tushgan chirigan va achchiq bir olma koÀrinsa, haq va insofmikisollar dafinani soxta va umum olmalarni achchiq deb oÀylab voz kechish bilan qoralansin?

Bu muqaddimadan maqsadim, afkori umumiya bir tafsiri Qur'on istaydi. Ha, har zamonning bt jahlmi bor. Zamon ham bir mufassirdir. Ahvol va vuqu'ot esa bir kashshofdir. Afkori ommaga ustozlik qiladigan yana afkori omma-i ilmiyadir. Bu sirga binoan va istinodan xohlaymanki: Mufassiri azim boÀlgan zamonning taxti rayosatida, hashi sa bir fanda mutaxassis muhaqqiqiyni ulamodan muntahob bir majlisi mab'usani ilmiya tashkili bilan mashvarat bilan bir tafsirni ta'lif qilish bilan, boshqa tafosirdagi munqasim boÀlgan mahosin va kamolotni muhazzag muqamuzahhaba oÀlaroq jam qilishlari kerak. Ha, mashrutiyatdir, hamma narsada mashvarat hukmfarmodir. Afkori umumiya ham diydabondir. Ijmo'-i ummatning hujjiyati bunga hujjatdir.

Shuxrat, insonning moli boÀlmagan narsani ham insonga mol qiladi.

Shundayki: Basharning sajiyalaridandir, gÀarib yoki qiymatli bir narsani aslzoda koÀrsatish uchun u qiymatli lgan harning jinsi bilan mushtahir boÀlgan zotga nisbat va isnod etishdir. Ya'ni, soÀzlari rivoj topish yoki takzib etilmaslik va yoxud boshqa agÀraz uchun zolimona va istibdoof"ga a, bir millatning natoiji afkorini yoki mahosini atvorini bir shaxsda koÀrib undan biladilar. Holbuki u odamning shonidandir, u hadya-i mustabidonani rad qilsin...

Zero goÀzal bir sifat yoki ulviy bir san'at biayondishhur boÀlgan bir odam, husni suriyning movarosini koÀrish shonida boÀlgan nazari san'atparvaronasiga haqsiz boÀlib unga isnod qilingan ish arz etilib koÀrsatiladigan boÀlsa, "Sening dasti xattingdir" deyiladigan boÀlsa; u ish san'atningan, fiub va muvozanasidan nashiy boÀlgan goÀzalligini ixlol etgani uchun, rad qilinib i'roz va tabarri etadi. "Xosho va kallo!" deydi.

Bu sajiyaga bino bilan mashhur qadi.

-"Bir narsa sobit boÀlsa, lavozimi bilan sobit boÀladi."- istinodan, insonlar u shaxsi mashhurda taxayyulotlariga bir nizom berdirish uchun muztardirlarki, koÀp quvvat va azamat va zakovat kabi lavozimi horiqulodani isnod e va u r, toki u shaxsning jumla mansubotiga marji'iyati mumkin boÀla olsin. U holda u odam bir u'juba oÀlaroq zehnlarida tajassum etadi.

Agar istasang, xayoloti Ajamona ichida yetishtirilgan Rustami Zalning timsoli ma'naviysiga boq, koÀrنَّ ذَ'jubadir! Zero shijoat bilan mushtahir boÀlganidan va hech Eronliklar tazyiqotidan qutulolmagan istibdod sirri bilan va shuxrat quvvati bilan Eronliklarva tajafoxirini gÀasb va gÀorat etib kattalashtirildi. Xayollarda kattalashib shishdi. YolgÀon yolgÀonga muqaddima boÀlgani uchun, shu horiquloda shijoat horiquloda bir umr va dahshatli bir qomat va ularning lavozim va tavabi'lari boÀlgan koÀp s va ani toÀplab ichida u xayoli hail na'ra urib "Men nav'un munxasirun fish-shaxsman" deydi. GÀulyoboniy kabi xurofotni orqasiga taqib tillardaa'oniyn boÀladi. OÀxshashiga ham sabab boÀladi.

Ey haqiqatni ochiq-oydin koÀrishni istagan zot! Bu muqaddimaga diqqat qil, zero xurofotning eshigi zotierdan ochiladi. Va bobi tahqiq ham shu bilan toÀsiladi. Hamda qissadan hissa va mayl-ut taraqqiy bilan mutaqaddimiynning asoslari ustiga bino va salaflarning mavrusotida tasarruf va ziyodaga jasorat bu shoÀristoat u mhv boÀladi. Agar istasang, mashhur Mullo Nasriddin Afandiga: "Bu gÀarib soÀzlar hammasi senikimi?" deb soÀrasang, albatta senga deydi: "Bu soÀzlar jildlab kitob boÀladi. yozilaina umr istaydi. Zero butun soÀzlarim navodirdan emas. Men muallimman, ularning zakotini bersalar ham, roziman va kofiydir. OrtigÀini istamayman. Xulzarofatimni tabiiylikdan chiqarib tasannuga aylantiradi." Qara, bu ildizdan xurofot va mavzu'ot oÀsadi va tanabbut etadi va toÀgÀri narsaning quvvatini tugatadi.

Ehsoni Ilohiydan ortiq ehson, ehson emasdir. Bir dona-un inzqat bir xirmon xayolotga murajjahdir. Ehsoni Ilohiy bilan tavsifda qanoat etish farzdir. Jamiyatga dohil boÀlgan, jamiyatning nizomini ixlol etmasligi kerak. Bir narsaning sharafi naslida emas, zotidadir. Bir n Qachong aslini koÀrsatgan narsa, samarasidir. Birovning moliga boshqa mol, hatto qiymatli boÀlsa ham, qoÀshilsa molini qiymatsiz qilgani kabi, hajz etishiga ham sabab boÀladi.

Hozir bu nuqtalarga istinodan deymanki: Tar hayotoki tarhib uchun avomparastona tarvij va tashviq bilan ba'zi ahodisi mavzu'ani Ibn Abbos kabi zotlarga isnod etish buyuk bir jaholatdir. Ha, haq mustagÀniydir. Haqiqat esa borda huTanviri qulubga ziyolari kifoyadir. Mufassiri Qur'on boÀlgan ahodisi sahiha bizga kifoya qiladi. Va mantiqning mezoni bilan tortilgan tavorihi sahihaga qanoat qilamiz.

i. Olihinchi Muqaddima

Majoz ilmning qoÀlidan jaholatning qoÀliga oÀtsa, haqiqatga inqilob etadi, xurofotga eshik ochadi.

Shundayki:

Majozot va tashbehot ne vaqt jaho xayolg yasari muzlimonasi ilmning yamini nuroniysidan qochirib gÀasb etsa va yoxud majoz bilan tashbeh bir uzun umr sursalar, haqiqatga inqilob etib tarovat va zulolidan xoli boÀlib, shnlari kan sarob va nozanin va hasna ekan, a'juza-i shamta va kampir boÀladi.

Ha, majoz shaffofiyati bilan shu'la-i haqiqat undan talammu' etadi. Faqat haqiqatga inqilobi bilan kasif boÀlib, haqiqati asliyani munkasif etadi. Lekin bu tahavvng iht qonuni fitriydir. Bunga shohid istasang, lugÀatning tajaddud va tagÀayyurotining va ishtirok va tarodufning sirlariga murojaat qil.

Yaxshi quloniyagsang, eshitasanki: Salafning yoqtirib qolgan koÀp kalimoti yoki hikoyoti yoki xayoloti yoki ma'ani, keksa va ziynatsiz boÀlganlaridan, xalafning havasi shabobanalariga tavofuq etmaganlaridan, mayli tajaddudga va fikri sa edi va jur'ati tagÀyirga sabab boÀlganlar. Bu qoida lugÀatda boÀlgani kabi, xayolot va ma'ani va hikoyotda ham jarayon etadi. Shunday ekan, hamma narsaga zohirga koÀra hukm qilmaslik kerak.

Muhaqqiqning sha'ni; gÀavvoi haqiish, zamonning ta'sirotidan tajarrud etish, moziyning a'moqiga kirish, mantiqning tarozisi bilan tortish, hamma narsaning manbaini topishdir.

Buhorat atga meni muttali' etgan, bir vaqt sabovatimda oy tutildi. Volidamdan soÀradim. Dediki: "Ilon Oyni yutgan." Dedim: "Nima uchun hali ham koÀrinyapti?" Dediki: "Osmonning iloni nim-shaffofdir."

Xullas qara: Qanday tashbeh haqiqat boÀistishyluliyati bilan haqiqati holni munxasif etgan. Zero maili qamar, mintiqot-ul buruj bilan ra's va zanabda taqotu' etganlaridan, u ikki doira-i mavhumadan ikki qavsni, ilonning murodifi bto usu "tinnin" bilan ahli hay'at bir tashbehga binoan tasmiya ayladilar. Zotan oy ra's yoki zanabga va quyosh ham narigisiga kelsa, arzning xayluliyati bioti qaxisof sodir boÀladi.

Ey mening shu mushavvash soÀzlarimdan zerikmagan zot! Bu muqaddimaga ham diqqat qil. Bir xurdabin bilan qara. Zero bu asl us "Ey kuda koÀp xurofot va xilofot tavallud etadilar. Mantiqni va balogÀatni rahbar etish kerak.

Ma'no-i haqiqiyning bir sikkasi boÀlishi kedigar sikkani tashhis etgan, maqosidi shariatning muvozanasidan hosil boÀlgan husni mujarraddir. Majozning javozi esa, balogÀatning sharoitii vijdda boÀlishi kerak. BoÀlmasa majozni haqiqat va haqiqatni majoz surati bilan koÀrish, koÀrsatish; jaholatning istibdodiga quvvat berishdir. Ha, hamma narsani zohirga haml ettira-ettira nihoyat Zohiriyyun maslaki muta'assifasini tavlid etish Kim isa boÀlgan mayl-ut tafrit qay darajada muzir boÀlsa; xuddi shuning kabi hamma narsaga majoz nazari bilan qarata-qarata oxiri Botiniyyunning mazhabi botilasini intoj etish sha'nin nazalgan hubbu ifrot ham koÀp daraja yanada muzirdir.

Haddi avsatni koÀrsatadigan, ifrot va tafritni sindiradigan yolgÀiz falsafa-i shariat bilan balogÀat va mantiq bilan hikmatdir. Haijodgaat deyman, chunki xayri kasirdir. Sharri bordir; faqat juz'iydir. Usuli musallamadandirki: Sharri juz'iy uchun xayri kasirni tazammun etgan amrni tark etish, l etad kasirni qilish deganidir. Ahvan-ush sharni ixtiyor alzamdir. Ha, eski hikmatning xayri oz, xurofoti koÀp, azhan iste'dodsiz, afkor taqlid bilan muqayyad, jaholat avomda hukmfarmo boÀlganlaridan, salaf bir umiyag hikmatdan nahiy etdilar. Faqat hozirgi hikmat unga nisbatan moddiy jihatida xayri koÀp, yolgÀoni oz; afkor ham hur, ma'rifat hukmfarmodir. Zotan har zamonning bir hukmi boÀlishi kerak.

Oltin lozimqaddima

Masalan, tafsirda mazkur boÀlgan har bir mavzu, tafsirdan boÀlishi shart emas. Ilm ilmga quvvat beradi. Tahakkum etmaslik shartdir.avvuriunday musallamotdandirki: Handasa kabi bir san'atda mohir boÀlgan zot, tib kabi boshqa san'atda omi va tufayliy va daxil boÀlishi mumkin.

Va qavoidi usuliyadandirki: Faqih boÀlmagan, hatboshqal-ul fiqhda mujtahid boÀlsa, ijmo'-i fuqahoda moÀ'tabar emas. Zero u ularga nisbatan omidir.

Hamda haqoiqi tarixiyadanki: Bir shaxs koÀp fanlarda ba'zi sohibi va mutaxassis boÀlolmaydi. Faqat farid bir odam toÀrt yoki besh fanlarda mutaxassis boÀlishi mumkin. Hammasiga qoÀl otish, hammasini tark etish deganidir. Bir fanda malaka, ifrotning surati haqiqiyasidir. U bilan tamassul etish kerak. Zero bir fanda mutaxassis va ma'lumoti sairasini mutammima va madad beruvchi qilmasa ma'lu uchunarishonidan bir surati ajiba tamassul etadi.

Tanvir uchun bir latifa-i faraziyadir:

Qandayki boshqa olamdan bu kuraga kelgan tasvirchi bir naqqosh faraz qilinsa; yoÀq bi na insonni va na insondan boshqasining toÀliq suratini koÀrmagan. Balki har birisidan ba'zi a'zosini koÀrish bilan insonning tasviri yoki koÀrgan ashyosining umumidan bir suratni tasvir etisidan ktasa; masalan, insondan koÀrgan bir qoÀl, bir oyoq, bir koÀz, bir quloq, yarim yuz va burun va a'moma kabi narsalarning tarkibi bilan biHa, obnning timsoli; yoxud nazariga uchragan otning dumi, tuyaning boÀynini, insonning yuzini arslonning boshi bir hayvonning suratini qilsa; qandayki imtizojsizlik bilan qobili hayot atdan gani uchun, sharoiti hayot bunday u'jubalarga muso'id emas deydilar va naqqoshni muttaham etadilar.

Hozir bu qoida fanlarda aynan jarayon etadi. Chorasi shu: Bir fanni aga biutib boshqa ma'lumotini avzan {(*): Kurdchadir.} va zanav kabi qilishdir.

Hamda odoti mustamirradandirki; kitobi vohidda ulumi kasira tazohum etadi. Zero ulum bir-birini intoj va bir-birining qoÀlini tutish bilan taonuk va tajovub hiyotiaridan, shu darajada ishtibok hosil boÀladiki; bir fanda ta'lif qilingan bir kitobda u fanning masoili u kitobning muhtaviyotiga nisbati faqat zakoti chiqishi mumkin.

Bu sirdan gÀaflat sababli; bir shariat yoki bir tafsir kitobida istittlari darj etilgan bir masalani koÀrgan bir zohirparast yoki mugÀolatachi bir odam aytadiki: "Shariat va tafsir shunday" deydi. Agar doÀst boÀlsa, aytadi: "Buni qabul qilmagan musulmon emfrot vgar dushman boÀlsa, u bahona bilan aytadi: "Shariat yoki tafsir (xosho) xato."

Ey ifrot va tafrit sohiblari! Tafsir va shariat boshqadir, tafsir bittadriatda ta'lif qilingan kitob yana boshqadir. Zero kitob yanada kengdir. U doÀkonda javhardan boshqa qiymatsiz narsalar ham boÀladi. Agar buni tushungan boÀlsang, haysa baysadan qutulasan. ham, qqat qil, qandayki bir uyning lavozimi mutanavvi'asi yolgÀiz bir san'atkordan olinmaydi, balki har bir hojatda u san'atda mutaxassis boÀlganga murojaat qilish kerak. Xuddi shqa, bikabi, saodat-saroyi kamolotda u qonunga tatbiqi harakat etish kerakdir. Ajabo, koÀrilmayaptimiki, birining soati sinsa, tikuvchiga "soat

Shunday: Qoida-i taqsim-ul a'molni muqtaziy boÀlgan hikmati Ilohiyaning dasti inoyata اٰلِn basharning mohiyatida ekkan iste'dodot va muyulot bilan shariati xilqatning farz-ul kifoyasi hukmida boÀlgan funun va sanoyi'ning adosiga bir amri ma'naviy bergan ekan, suiste'molimiz bilan u iste'doddan tavallud etgan maylga quvvat va ng birberuvchi boÀlgan shavqni bu hirsi kozib va shu ra'si riyo boÀlgan mayl-ut tafavvuq bilan zoye etib soÀndirdik.

Albatta isyon etgan, jahannamga mustahaa imo adi. Biz ham bu xilqat deyilgan shariati fitriyaning avomiriga imtisol etolmaganimizdan, jahannami jahl bilan muazzab boÀldik. Bu azobdan bizni qitqam bitan, taqsim-ul a'mol qonuni bilan amal qilishdir. Zero salaflarimiz taqsim-ul a'molning amali bilan jinoni ulumga dohil boÀlganlar.

Bir gÀayri muslim yolgÀiz masjidga kirish bilan musulmon boÀlishiga kifoya boÀlmagani kabias boÀirning yoki shariatning kitoblariga hikmat yoki joÀgÀrofiya yoki tarix kabi bir fanning masalasi kirishi bilan tafsir yoki shariat boÀlolmaydi. Hamda bir mufassir yoki faqih mutaxassis bo faqatsharti bilan, hukmi yolgÀiz nafsi shariat va tafsirda hujjatdir. BoÀlmasa tufayliy boÀlib iznsiz tafsir, shariat kitoblariga kirgan amrlaning kjjat emasdir. Zero ularda tufayliy boÀlishi mumkin. Naqilga i'tob yoÀqdir.

Ha, bir fanda soÀzi hujjat boÀlganning boshqa fanlarda naql yoki da'vo jihati bilan hukmini hujjat tutish, taqsim-ul mahosin va tafriq-ul maso'iy koÀrsan qonuni Ilohiysiga vajhi rizo koÀrsatmaslik deganidir.

Hamda mantiqcha musallamdirki: Hukm, mavzu' bilan mahmulning yolgÀiz vajhun-ma bilan tasavvurlarini iqtizo etadi. Va ularning tashrihoti sairasi esa u fandan emasdir. B Va fanning masoilidan boÀlishi kerak.

Hamda muqarrardirki; a'mm xosga dalolati salosaning hech biri bilan dalolat etmaydi. Masalan, Tafsiri dan diiyda بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ boÀlgan oyatida Armaniston va Ozarbayjon TogÀlarining mobaynida boÀlgan ta'viliga nazari qat'iy bilan qarash, eng katta mantiqsizlikdir. Chunki asos naqldir. Hamda ta'yini Qur'onning madlullarga . Tafsirdan sanalmaydi. Zero u ta'vil, oyatning bir qaydining boshqa fanga istinodan bir tashrihidir. Shunga binoan, u mufassiri jalilning tafsirdagi malaka-i rasixasiga bunday zaif nuqtalarni bahona qilish, shubhalarni iros etish, insofutakaldir. Xullas, asl haqoiqi tafsir va shariat maydondadir. Yulduzlar kabi porlayapti. U haqoiqdagi vuzuh va quvvatdir, men kabi bir ojizga jasorat beryapti.

Men ham da'vo qilaman: Tafsirning va shariatningfzidagar haqoiqi asosiyasi boÀlsa, bitta-bittalab nazari tadqiqga keltirilsa, koÀriladiki haqiqatdan chiqib, hikmat bilan tortilib haq oÀlaroq haqqa munsarifdir. Naqadar shubhali nuqtalar boÀlsa, hammasi jarbazali zdkorondan chiqib soÀngra esa ularga qoÀshilgan. Kimning asli haqiqatlariga bir shubhasi boÀlsa; mana maydon, oÀzini izhor etsin!

Yetmadir. Muqaddima

MubolagÀa ixtilolchidir. Shundayki:

Basharning sajiyalaridandir, talazzuz etgan narsasida mayl-ut tazayyud va vasf etgan noÀzi kda mayl-ul mujozafa va hikoya etgan narsasida mayl-ul mubolagÀa bilan xayolni haqiqatga aralashtirishdir. Bu sajiya-i sayyia bilan yaxshilik qilish, yomonlik qilish Sone'-dir. Bilmagani holda tazyididan nuqson, islohidan fasod, madhidan zamm, tahsinidan qubh tavallud etadi. Zero muvozanat va tanosubdan nashiy boÀlgan husnni مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُ ixlol etadi.

Qandayki bir dorini istehson etib ilari, etish, davoni da'ga inqilob etishdir. Xuddi shuning kabi, hech bir vaqt haq unga muhtoj boÀlmagan mubolagÀali targÀib va tarhib bilan gÀiybatni qatlga muslomiyaoki oyoqda bavl etishni zino darajasida koÀrsatish yoki bir dirhamni tasadduq etishni hajga muqobil tutish kabi muvozanasiz soÀzlar, qatl va zinoni taxfif va hajning qiymatini tanzil etadilar.

Bu sirga binoan, voiz ham hakim, ham muhokamalilan mashi kerak. Ha, muvozanasiz voizlar koÀp haqoiqi nayyira-i diniyaning xusufiga sabab boÀlganlar.

Masalan: Inshiqoqi qamar boÀlgan moÀ'jiza-i mutavotira-i bahiriya, mayl-ul mujozafa bilan arzga nuzul bilan paygÀambarning cabablagiga kirib chiqqan ilova, u quyosh-misol moÀ'jizani Suha yulduzi kabi maxfiy va qamar-misol boÀlgan burhoni nubuvvatni munxasif etgani kabi, munkirlarining bahonalariga eshiklar ochdi.

Hosili kalom: Har muhibbi dinga va osCHI MAaqiqatga lozimdir: Hamma narsaning qiymatiga qanoat etish va mujozafa va tajovuz etmaslikdir. Zero mujozafa qudratga iftirodir va "Doira-i imkonda yanada ahsan "ma nar" soÀzini Imom GÀazzoliyga ayttirgan, xilqatdagi kamol va husnga adami qanoat va istixfof deganidir.

Ey muxotob afandi! Ba'zan burhonning xizmatini tamsil ham bajaradi. Shunday ekan qara, qandayki olmos, oltnday emush, qoÀrgÀoshin, temir va hokazo... har birining bittadan qiymat va xosiyati maxsusasi bor va mutaxolifdir. Xuddi shuningdek, dinning maqosidi, qiymat va adillacha mutafovitdir. Birining yeri xayol boÀlsa, boshqn lisoi vijdondir. Beriki, sirning sirridandir.

Ha, tijoratda bir fals yoki oÀn tanga oÀrnida bir olmos yoki bir oltinni bersa qanday safohatiga hukm va tasarrufdan hajz etiladi. Aksi qoziya bilailan, sa, juda oÀrnida yuha eshitadi. Va tujjor boÀlishga badal, hayyol bir masxara boÀlgani kabi.

Shuningdek, haqoiqi diniyani tamyiz etmagan va har biriga mustahaq boÀlgan haq va e'tiborni bermagIshorahar hukmda shariatning sikkasini tanimagan, hatto u fabrika-i muazzamadagi ajzolar, har biri oÀqi ustida harakatiga sakta bergan gÀayri mumayyizlar, har bayki Sr ajamiy odamga oÀxshaydiki, gÀoyat muntazam va ulkan bir uskuna ichida kichik va latif bir charxni koÀradiki, harakat va vaziyatda katta charxlarga nazari sathiysicha munosib koÀrinmaganidan, uskuna fanida bah qaramigi bilan barobar gÀururi nafs, nazari sathiysini igÀfol bilan aldab, isloh niyati bilan vaz'i muntazamadan tagÀyirga tashabbus etib bi boÀlgi holda fabrikani harju-marj etadi, boshini yeydi...

Alhosil: Shariatning har bir hukmida Shari'ning bir sikka-i e'tibori bor. U sikkani oÀqish lozim. Sikkaning qiymatidan boshqa u hukm habiridarsadan mustagÀniydir. Hamda lafz-pardozona va mubolagÀa-joÀyona va ifrot-parvaronalarning tazyin va tasarruflaridan ming daraja mustagÀniydir.

Diqqat qilinsinki, bunday mujoziflar nasihat qilgan vaonga k nazari haqiqatda qay daraja xunuk boÀladilar. Azjumla: Bulardan biri bir majma'-i azimda muskirotdan tanfir yoÀlida zajri shar'iy bilan qanoat qilmasdan shunday bir gap aytg, burhyozishdan men uyaldim. Yozgandan keyin oÀchirdim. Ey pastkash! Bu soÀzlaring bilan shariatga adovat etyapsan. Farazan sodiq boÀlsang, sodiqi ahmoq boÀlasan. Sen aduvvud dindanda zararaliroqsan.

Ey xonarsal va uzoqdan Islomiyatni tanqid qilishga uringan insofsizlar! Aldanmanglar, muhokama qiling, nazari sathiy bilan kifoyalanmanglar. Zero shunchi Mng bahonalaringizga sabab boÀlganlar, lisoni shariatda ulamo-i su bilan musammodirlar. Ularning muvozanasizlik, zohirparastliklaridan nash'at etgan hijobning movarosiga qarang. KoÀrasizki, har bir haqiqati Islomqiyni ajmi munir kabi burhoni nayyirdir. Naqshi azal va abad ustida koÀrinadi. Ha, kalomi azaliydan kelgan, abadga ketadi.

Faqat asafo! Hubbu nafs va tarafdori nafs va ajz va anoniyatdan nasAgar: tgan tabarri-i nafs bilan oÀz qabohatini boshqasiga tashlaydi. Shunday xatoga muhtamal boÀlgan soÀzini yoki xato boÀlishi mumkin boÀlgan fe'lini, bir buyuk zotga va yoxud moÀ'tabar bir kitobga, hatto ba'zan dinga, koÀp dafa hadisga, eng one'nit qadarga isnod etish bilan, oÀzini tabarri etishni istaydi. Xosho summa xosho... Nurdan zulmat kelmaydi. OÀz oynasida koÀringan yulduzlarni satr etsa ham, samodagi yulduzlarni satr etolmaydi. Faqat n ishloÀrolmaydi.

Ey moÀ'tariz ogÀa! YigÀlashni istagan bola kabi yoki intiqom istagan kinador dushman kabi bahona-mahona qidirish bilan xilofi shariat bilan vujudga kelgan ahvolni va sui tafahhumdan nash'at ea arkohubahotni sanad tutish, Islomiyatga dogÀ keltirish juda buyuk insofsizlikdir. Zero bir muslimning har bir sifati Islomiyatdan nash'at etishi lozim kelmaydi.

Sakى الْبhi Muqaddima

Shu kelgan uzun muqaddimadan zerikma. Zero nihoyati nihoyat darajada muhimdir. Hamda bu muqaddima, har kamolni mahv etgan ya'sni oÀldiradinning ar bir saodatning moyasi boÀlgan umidni hayotlantiradi. Va moziy boshqalarga va istiqbol bizga boÀlishiga bashorat beradi. Taqsimga rozimiz.

Mana mavzusi: Abno-i moziy bilan abayatajustaqbalni muvozana etishdir. Hamda makotibi oliyada alif va be oÀqilmaydi. Mohiyati ilm bir boÀlsa ham, surati tadrisi boshqadir. Ha, moziy deyilgan maktabi hissiyot bilan istiqbol deyining madrasa-i afkor bir tarzda emasdir.

Avvalo: Abno-i moziydan murodim, musulmonlardan boshqa oÀninchi asrdan avval boÀlgan quruni vusto va uladir. Ammo millati Islonlarid yuz yilga qadar mumtoz va sarfaroz va besh yuz yilga qadar filjumla mazhari kamoldir. Beshinchi asrdan oÀn ikkinchi asrga qadar men moziy bilan ta'bir etaman, undan keyin mustaqbal denam ah Bundan soÀngra ma'lumki: Insonda mudabbiri gÀolib yo aql, yoki basardir. Boshqa ta'bir bilan yo afkor, yoki hissiyotdir. Va yoxud yo haqdir, yoki quvvatdir. Va yoxud yo hikmat, yoki hukumatdir. Va yoxud yo muyul.

Blbiyadir, yoki tamayuloti aqliyadir. Va yoxud yo havo, yoki hudadir.

Bunga binoan koÀyapmizki: Abno-i moziyning bir daraja sof boÀlgan axloq va xolis boÀlghariatsiyotlari gÀalaba qozonib gÀayri munavvar boÀlgan afkorlarini istihdom etib shaxsiyat va ixtilofot yoyildi. Faqat abno-i mustaqbalning bir daraja munavvar boÀlgan afkorlari havas va shahvat bilan muzlim boÀlgan hissiyotlariga gÀalaba qmanzilmriga musahhar qilganidan, huquqi umumiyaning hukmfarmo boÀlishi muhaqqaq boÀldi. Insoniyat bir daraja tajalliy etdi.

Bashorat beradiki: Asl insoniyati kubro boÀlgan Isati qut samo-i mustaqbalda va Osiyoning jinoni ustida bulutsiz quyosh kabi partav-afshon boÀladi.

Qachonki moziy daralarida hukmfarmo boÀlgan gÀaraz va xusumat va mayl-ut tafavvuqni tavlid etgan hissiyot va muyulot va quvvat edagi zzamonning ahlini irshod uchun iqnoiyoti xitobiya kofiy edi. Zero hissiyotni erkalagan va muyulotga ta'sir ettirgan, mudda'oni muzayyana va sha'sha'alantirmoq va yoxud haila yoki quvva-i balogÀat bilani ittiga ma'nus qilish burhonning oÀrnini tutar edi. Faqat bizni ularga qiyos etish, harakati rij'iyya bilan u zamonning burchaklariga tiqish deganidir. Har bii bilanning bir hukmi bor. Biz dalil istaymiz, tasviri mudda'o bilan aldanmaymiz.

Qachonki hol sahrosida istiqbol togÀlariga doimo yomgÀir arning haqoiqi hikmatning ma'dani tabaxxuroti afkor va aql va haq va hikmat boÀlganlaridan va yangi tavalludni boshlagan mayli taharri-i haqiqat va ishqi haq va manfaati umumiyani manfaati shaxsiyaga tarjih va mayli insoniyatkoronani int nur kan barohini qat'iyadan boshqa isboti mudda'o bir narsa bilan boÀlmaydi... Biz ahli holmiz, nomzodi istiqbolmiz. Tasvir va tazyini mudda'o zehnimizni ishba' etmaydi. Burhonqat vamiz.

Endi biroz ikki sulton hukmida boÀlgan moziy va istiqbolning hasanot va sayyiotlarini zikr qilaylik.

Moziy oÀlkasida koÀpincha hukmfarmo, quvvat va havo va tabiat va muyulot va hissiyot boÀlganidan sahiyotddan biri, har bir masalada -garchi filjumla boÀlsin- istibdod va tahakkum bor edi.

Hamda maslaki gÀayrga xusumatga, oÀz maslagiga iltizom va muhabbatdan yanada ziyoda ihtimom boÀlati es.

Hamda bir shaxsga xusumatning, boshqasining muhabbati suratida tazohuri edi.

Hamda kashfi haqiqatga mone boÀlgan iltizom va taassub va tarafdorlikning mudohalalari edi.

#37shakimsili kalom:>Muyulot muxtalifa boÀlganlaridan, tarafdorlik hissi hamma narsaga qoÀl urish bilan, ixtilofot bilan ixtilol chiqarilganidan, haqiqat esa qochib yashirinar edi.

in'iqoistibdodi hissiyotning sayyialaridanki: Masolik va mazohibni iqoma etadigan, koÀpincha taassub yoki tadlili gÀayr yoki safsata edi. Holbuki uchovi ham nazari shariatda mazmum va uxuvvati Islomiyaga va nisbati hamjinsiyaga va taovuni fitنْ اَنmunofiydir. Hatto shu daraja boÀladiki, bulardan biri taassub va safsatasini tark qilib nosning ijmo' va tavoturini tasdiq etgani kabi, birdan mazhab va maslagini tabdil etishga muztar qoladi. Holbuki taassub oÀrnida haq va safne' vaÀrnida burhon va tadlili gÀayr oÀrnida tavfiq va tatbiq va istishora etsa, dunyo birlashsa, haq boÀlgan mazhab va maslagini bir oz tabdil etolmaydiing inayki zamoni saodatda va salafi solihin zamonlarida hukmfarmo haq va burhon va aql va mashvarat boÀlganlaridan, shukuk va shubahotning hukmlari boÀlmas edi.

Shuning kabi koÀryapmizki: Fanning himmati bilan zamoni holda filjumla,g avomalloh istiqbolda bitamomihi hukmfarmo quvvatga badal haq va safsataga badal burhon va tab'ga badal aql va havoga badal huda va taassubga badal matonat va gÀarazga badal hamiyat va muyuloti nafsak, toa badal tamoyuloti uqul va hissiyotga badal afkor boÀladi. Qorni avval va soniy va solisdagi kabi va beshinchi qornga qadar filjumla boÀlgani kabi. shukuchi asrdan hozirga qadar quvvat haqni magÀlub qilgan edi.

Saltanati afkorning ijroyi hasanasidandirki: Haqoiqi Islomiyatning quyoshi avhom va xayolot bulutlaridan qutulgan, har yerni tanvirnmiz halagan. Hatto dinsizlik botqoqligida taaffun etgan odamlar ham u ziyo bilan istifodani boshlashgan.

Hamda mashvarati afkorning mahosinidanki: Maqosid va masolik burhoni qat'iy ustiga taassus va har kamolga mumidd boÀlgan haqqi sobid va an haqoiqni rabt etishidir. Buning natijasi; botil haq suratini kiyish bilan afkorni aldamaydi.

Ey ixvoni muslimiyn!.. Hol lisoni hol bilan bizga bashorat beradiki: Sirri

قَدْ جَٓاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَanlarnاطِلُ

boÀynini koÀratgan, qoÀl bilan istiqbolga ishorat qilib yuksak ovoz bilan e'lon qiladiki: Dahrga va tabayi'i basharga domoni qiyomatga qadar hokim boÀladigan, yolgÀi.

mi kavnda adolati azaliyaning tajalliy va timsoli boÀlgan haqiqati Islomiyatki, asl insoniyati kubro deyilgan narsa udir.

Insoniyati sugÀro deyilgan mahosini madaniyat uning muqaddimasidir. KoÀrilmiroti miki: Talohuqdan nash'at etgan tanavvuri afkor bilan tuproqqa oÀxshagan avhom va xayoloti haqoiqi Islomiyaning yelkasi ustidan yengillashtirgandir. Bu hol koÀrsatadiki: Nu kabi amoyi hidoyat boÀlgan u haqoiq tamoman inkishof va tala'lu va lam'a-nisar boÀladi.

Agar istasang istiqbol ichiga kir, qara! Haqiz.

ning maydonida hikmatning taxti nazorat va muroqabasida taslis ichida tavhidni qidirganlar, safsata etib asl tavhidi mahz va e'tiqodi komil va aqli salim qabul etgan aqida-i haq bilan mujahhaz zdiyodfi burhon bilan mutaqallid boÀlganlar bilan muboraza va muhoraba etsa; qanday qilib birdan magÀlub va munhazim boÀladi.

Qur'onning uslubi hakimonasiga qasam ichamanki: Nasoroni va ularga oÀxshagِ

#111i havolantirib zalolat daralariga otgan, yolgÀiz aqlni aٌۙva burhonni tard va ruhbonni taqlid etishdir. Hamda Islomiyatni doimo tajalliy va inbisoti afkor nisbatida haqoiqni inkishof ettirg GoÀyolgÀiz Islomiyatning haqiqat ustida taassus va burhon bilan taqalludi va aql bilan mashvarati va taxti haqiqat ustida boÀlishi va azaldan abadga mutasalsil hikmatining dasotiriga mu olgant va muhakatidir. Ajabo, koÀrilmaydi: Oyotning aksar favotih va xavotimida navi basharni vijdonga havola va aqlning istishorasiga haml ettiradi. Deydi: اَفَلَا يَنْظُرُونَ va فَانْظُرُوا va اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ va اَفmotga َتَذَكَّرُونَ va تَفَكَّرُوا va مَا يَشْعُرُونَ va يَعْقِلُونَ va مَا يَعْقِلُونَ va يَعْلَمُونَ va فَاعْتَبِرُوا يَا اُولِى الْاَلْبَابِ

Men ham deyman:

فَاعْتَبِرُوا يَٓا اُولِى اa va hصَارِ

Zohirdan u'bur eting! Haqiqat sizni kutyapti. Faqat koÀrgan vaqtingiz ranjitmang. Asahh va lozim...

ToÀqqizinchi Muqaddima

Uquli salima yonida muhaqqaqdirki: Xilqatda xayr asl, shar esa taba'idir. Xayr kulliy, shar juz'iydir. Shunday koÀrinadiki:

Olamning har bir turiga doir bir fan tashakkul etgan va etyapti.t tavfsa qavoidi kulliyadan iboratdir. Kulliyati qoida esa u turda boÀlgan husni intizomiga kashshofdir. Demak, jami' funun, husni intizomga bittadan shohidi sodiqdir. Ha, kulnnatgaintizomga dalildir. Zero bir narsada intizom boÀlmasa, hukm kulliyati bilan jarayon etolmaydi. KoÀp istisnooti bilan parishon boÀladi.

Bu shohidlarni tazkiya etlikdirazari hikmat bilan istiqro-i tomdir. Faqat ba'zan intizom koÀrilmaydi. Chunki doirasi ufqi nazardan yanada keng, tamoman tasavvur va ihota qilinmagani uchun, nizomning tasvi'zi vaisoli oÀzini koÀrsatolmaydi.

Shunga binoan, umum fununning shahodatlari bilan va nazari hikmatdan nash'at etgan istiqro-i tomning tasdiqi bilan sobitohiras Xilqati olamda maqsudi bizzot va gÀolibi mutlaq, yolgÀiz husn va xayr va haq va kamoldir. Ammo shar va qubh va botil esa taba'iya va magÀluba va magÀmuradirlar. Agar garchi savlat etsalar ham, muvaqqatdir.

Hamda sobitdirki: Akramiriy va bani Odamdir. Iste'dodi va san'ati bunga shohiddir. Hamda bani Odamning eng ashrafi, ahli haq va haqiqat boÀlgan haqiqiy Musulmonlardir. Haqoiqi Islomiyat bunga shahodat qilgani kSoÀngrstiqbolning vuqu'oti ham tasdiq qiladi.

Hamda sobitdirki: Akmali kull, Muhammaddir (alayhissalotu vassalam). MoÀ'jizoti va axloqi komilasi shahodat qilgani kabi, muhaqqin bir navi bashar ham tasdiq etadilar. Hatto a'dasi ham tan oladi va olishga majburdirlar.

Qachonki bu bunday, shu shunday va u undaydir. Ajabo, navi bashar shaqovati bilan u fununlarning shahodatini jarh va istiqro-i tomni naqinsonnbtol va mashiati Ilohiyasining qarshisida tamarrud, taannudga muqtadir boÀladimi? Kallo, muqtadir boÀlmaydi va boÀlolmaydi. Odil va Hakimi Mutlaqning Rahmon va Rahim ismi bilan qasam ichaman: Navi bashar, shar vaga ye va botilni zahmatsiz, ya'ni bisalamatil amr bilan hazm qilolmaydi. Hamda hikmati Ilohiya muso'ada etmaydi.

Ha, huquqi umumiya-i koinotga jinoyat qilgan avf etilmaydi, rohi adam berilmaydi. Ha, minglab yil sharning gÀalabasi yolgÀiz bu dunrasi ung aqal ming yil magÀlubiyati mutlaqa bilan natija beradi. Olami uxroda xayr sharni i'domi abadiy bilan mahkum etadi.

BoÀlmasa olamning ti komama va mukallama va avomiri Ilohiyaga mute'a boÀlgan boshqa anvo' va ajnos; bu parishon va shaqovatchi boÀlgan navi basharni oÀzlari ichida qabul qilmasdan, huquqi vujuddan isqot va zulmatxon في نحamga nafiy va vazifa-i xilqatdan tard etib, iqtizo va arzi hol etadilar.

Bu esa butun iste'dodoti bashariyani va olamda saltanat surish va oxiratda saodatihofe'iyaga mazhar boÀlish uchun mujahhaz etilgan qobiliyati va muyuloti abas va behuda boÀlishni istilzom etadi. Abas esa istiqro-i tomga munaqiz boÀlgani kabi, Sone'-i Hakimning hikmatiga ham muoriz va Nabiyyi SodiqningogÀatnga ham muxolifdir.

Ha, istiqbol bu da'volarning bir qismini tasfiya etadi. Faqat toÀlib tasfiyasi esa oxiratda koÀriladi.

Shunday: Shaxslarni inobatga olmasak, nav'iy va umumiy husn va hayerga maydoni gÀalabasi istiqboldir. Biz oÀlsak, millatimiz boqiydir. Qirq yil bilan rozi emasmiz. Eng aqal ming yil gÀalabani istaymiz. Lekin ham shaxsiy, ham, ham y, ham juz'iy, ham kulliy boÀlgan husn, haq va xayr va kamolning maydoni gÀalabasi va mahkama-i kubrosi; va basharni, boshqa ixvoni boÀlgan koinoti muntazama kabi tanzim va iste'dodi bilan mut e'tiq tajziya va mukofot bergan, yolgÀiz dori oxiratdir. Zero unda haq va adolati mahza tajalliy etadi. Ha, bu tor dunyo basharning javharida mundamij boÀlgan iste'dodoti gÀayri mahduda va abad uchun maxluq boÀlgan muyulot va orzularining uda boÀiqishiga muso'id emas. Parvarish qilish va tarbiya uchun boshqa olamga yuboriladi.

Insonning javhari buyukdir, mohiyati oliyadir, jinoyati ham hni isr. Intizomi ham muhimdir, boshqa koinotga oÀxshamaydi; intizomsiz boÀlolmaydi. Ha, abadga nomzod boÀlgan buyukdir; muhmal qololmaydi, abas boÀlolmaydi. Fano-i mutlaq bilan mahkum boÀlolmaydi. Adami sirfga qocholmaydi. Jahannam ogÀzdan keannat ham ogÀushi nozandoronasini ochib kutyaptilar.

Islomning va Osiyoning istiqboli uzoqdan gÀoyat porloq koÀrinadi. Chunki Osiyoning hokimi avval va oxiri boÀlgan Islomiyatning gÀalabasi uchun toÀrt-besh muqovmoni vz quvvatlar ittifoq va ittihod etyaptilar.

Birinchi Quvvat: Maorif va madaniyat bilan mujahhaz boÀlgan Islomiyatning quvvati haqiqiyasidir.

Ikkinchisi: Takammuli mabadiy va vasoit bilan mujahhmma nalgan ehtiyoji shadiddir.

Uchinchisi: Osiyoni gÀoyat safolatda, boshqa yerlarni nihoyat rafohatda koÀrishdan nash'at etgan tanabbuhi tom va tayaqquzi komil bilan mujahhaz boÀlgan hasad va raqobat ahli di muzmardir.

ToÀrtinchisi: Ahli tavhidning dasturi boÀlgan tavhidi kalima va zaminning xususiyati boÀlgan i'tidol va ta'dili mizoj va zamonning ziyosi boÀlgan tanavvuri azhan va madaniyatning qonuni boÀlgan taloyman.

fkor va badaviyatning lozimi boÀlgan salomati fitrat va zaruratning samarasi boÀlgan yengillik va jur'ati tashabbus bilan mujahhaz boÀlgan iste'dodi fitriydir.

Beshinchisi: Bu zamondak.

#1atan taraqqiyga mutavaqqif boÀlgan i'loyi kalimatulloh, Islomiyatning amri bilan va zamonning iljooti bilan va faqri shadidning ijbori bilan va orzularni oÀldirgan ya'sn Shundlishi bilan hayot topgan umid bilan mujahhaz boÀlgan orzuyi madaniyat va mayli tajadduddir.

Va bu quvvatlarga yordam berish uchun ajonib ichiga ixtilol bergan va madaniyatlarni keksaytirgan, masavi-i mik. Haatning mahosiniga gÀalabasidir va sa'yning safohatga adami kifoyatidir.

Buning ikki sababi bordir:

Birinchisi: Din va fazilatni dasturi madaniyat qilmaslikdan nash'at etgan qalbnida-i safohat va muvofaqati shahvati nafsdir.

Ikkinchisi: Hubbush shahavot va diyonatsizlikning natijasi boÀlgan marhamatsizlikdan nash'at etgan maishatdagi mudhish musovotsqarshiir.

Ha, shu diyonatsizlik Ovrupa madaniyatining asl mohiyatini shunday chalkashtirganki, natijada firoqi fasodiya va ixtiloliyani tavlid etgan. Farazan hablul matini Islomiya va saddi Zulqarnayn kabi shariati gÀarraning haqiqatiga i mu'atva tahassun etilmasa, bu firoqi fasodiya ularning olami madaniyatlarini chil-parchin qiladi. Qandayki hozirdan tahdid etyapti.

Ajabo, haqiqati Islomiyaning minglab masoilidan yolgÀiz zakot masalasi dasturi madaniyat va muovanat boÀls (S.A.baloga va ilonning uyasi boÀlgan maishatdagi mudhish musovotsizlikka davo-i shofiy boÀlmaydimi? Ha, eng mukammal va buzilmas bir davo boÀladi.

Agar deyilsa: Hozirga qadar Ovrupani gÀolib ettirgan sabab, bundan soÀngra nima uchun gÀolib qii tush?

Javob: Bu kitobning muqaddimasini mutolaa et. SoÀngra shunga ham diqqat et. Sababi taraqqiysi, hamma narsani kech olish va kech qoÀyib yubori..

matonat sha'nida boÀlgan burudati mamlakat va makon va maskanning torligi va yashovchilarning kasratidan nash'at etgan fikri ma'rifat va orzuyi san'at va dengiz va ma'dan va boshqa vasoitning muso'بَيَانbilan hosil boÀlgan taovun va talohuq edi. Faqat hozir takammuli vasoiti naqliya bilan olam bir shahri vohid hukmiga oÀtgani kabi, matbuot va telegraf kabi vasoiti muxobara va mudovala bilan ahli dunymalakamajlisning ahli hukmidadir.

Valhosil: Ularning yuklari ogÀir, bizniki yengil boÀlganidan, yetishib oÀtamiz. Agar tavfiq rafiq boÀlsa...

Osiyoning baxtini, Islomiyatning oman ei ochadigan yolgÀiz mashrutiyat va hurriyatdir. Faqat shariati gÀarraning tarbiyasida qolish sharti bilan...

Mahosini madaniyat deyilgan ishlar, shariatning boshqa shaklga oÀgirilgan bittadan masalasidirqaddim* *

OÀninchi Muqaddima

Bir kalomda, har fahmga kelgan narsalarda mutakallim muoxaza etilmaydi. Zero masuqi lahul kalomdan boshqa mafhumlar iroda bilan daruhda etadi. Iroda etmasa, i'tob etilmaydi. Faqat gurun oa maqsadga mutlaqo zamindir.

Fanni bayonda muqarrardir: Sidq va kizb mutakallimning qasd va gÀoyasining orqasida ketadilar. Demak, maqsud va misoqi kalomda boÀlgan muoxaza va tanqid mutakallimga oidd tajriqat kalomning mustatba'oti ta'bir qilingan talvihot va talmihotida va suvari ma'oniy va tarzi ifoda va ma'oniyi ula ta'bir qilingan vasoil va uslub gÀoyasida boÀlgan gunoh va muoxaza, mutakallimning zimmatida emadohil ki urf va odatga va qabuli umumiyga oiddir. Zero tafhim uchun qabuli umumiy va urf ehtirom qilinadi.

Hamda agar hikoya boÀlsa, xalal va xato maxkiyyun a"toÀrtiddir.

Ha, mutakallim suvar va mustatba'otda muoxaza etilmaydi. Zero ularga qoÀl urish, samarotini olish uchun emas. Balki yanada yuqoyetti osidning shoxlariga chiqish uchundir.

Agar istasang, kinoiy narsalarga diqqat qil. Masalan "Falonchaning qilichining bandi uzun" va "Kuli koÀp" deyilgan vaqt, u odam uzun va saxiydir... Kul va qilichi umuman boÀlmasa ham, kalom sodiqdَالْخَ Agar istasang, misol va musuli faraziyaga diqqat qil. KoÀrasan: Ishtihordan nash'at etgan qiymat va quvvat bilan mudovala-i afkor va aqllar orasida saforatga musta'id boÀ osorir. Hatto Masnaviy sohibi va Sa'di-i Sheroziy kabi eng toÀgÀri muallif va eng muhaqqiq hakim, u musuli faraziyani istihdom va iste'mol etganlaridan, mushahhat koÀrmaganlar.

Agar bu sir senga ko taxtin va yorishgan boÀlsa: Shamingni undan yondir, qissot va hikoyotning burchaklariga ket. Zero juzda joriy boÀlgan, ba'zan kullda ham joriy boÀlishi mumkin.

Uchinchi Maqolada mushkulot va mutashabehoti Qur'oniygan hair bir qoida keladi. Iqtizoyi maqom bilan hozircha bir nabzasini zikr qilamiz.

Shunday: Qachonki Kitobi Hakimdan maqsudi ahamm, aksariyatnilan tkil qilgan jumhurning irshodi edi. Chunki xoslar avomning maslagidan istifoda eta oladi. Faqat avom esa xoslarga xitob qilingan kalomni haqqi bilan fahm etolmaydilar. Holbuki koÀpchilik esa, aksari avom va avom esa ma'lufoi bilautaxayyolotidan tajarrud etib haqiqati mahza va mujarradoti sirfani yalangÀoch holda koÀrolmaydilar. Faqat koÀrishlarni ta'min qiladigan yolgetish hnlarining ta'nisi uchun ma'luf boÀlgan ziyy va libos bilan mujarradot arzi adnom etishdir. Toki mujarradotni suvari xayoliya orqasida tomosha qilish bilan koÀrib tanisinul Firday ekan, haqiqati mahza ma'luflarini kiyadi. Faqat suratga hasri nazar etmaslik kerak.

Bu sirga binoan: Asolibi Arabda uquli basharga boÀlgan tanazzuloti Ilohiya ta'bir qilingan muro'ati afhom va mumashati azhon Qur'oni MoÀ Ha, l Bayonda jarayon etdi.

Azjumla:

va

va

va amsoli... Hamda

va ashbahi... Hamda

وَ الشَّمْسُ تَجْر۪ى لِمُسْتَقَرn ham nazoiri bu uslubga bittadan majradir.

Sa'b boÀlgan bir kalomning igÀloq va ishkali, yo lafz va uslubning parishonligidana muxoat etadi -bu qism Qur'oni Vazih-ul Bayonga yaqinlashmagandir- yoki ma'noning daqiq, chuqur yoki qiymatdor yoki gÀayri ma'luf, gÀayri mabzulligidan goÀyo fahmga qarshi nozlanishÀarra avqni orttirish uchun oÀzini koÀrsatmaslikni va qiymat va ahamiyat berishni istaydi; mushkuloti Qur'oniya bu qismdandir.

Hadisi sharifda vorid boÀlgani kabi, har oyatning bittadan zohir va botin va har zohir va botinning لكمال

an hadd va muttala'i va har hadd va muttala'ning koÀp shujun va gÀusuni bor.

Ulumi Islomiya bunga shohiddir.

Bu marotibning har birining bittadan darajasi, bittadan qiymati, bittadan maqomi bor; tamyiz lozim.

uning o tazohum yoÀq. Faqat ishtibok ishtibohni intoj etadi. Qandayki sabablar doirasi aqoid doirasiga aralashtirilsa; yo tavakkal nomi bilan bir batolat yoki muro'ati asbob nomi bilan bir I'tizolni intoj etadi. Xurni shuning kabi, davoir va marotib tafriq qilinmasa, shunday natijalarni beradi.

OÀn Birinchi Muqaddima

Kalomi vohidda ahkomi mutaaddida boÀlishi mumkin. Bir sadaf koÀp javohirni tazammun etisati fikin.

Zavil-albob tomonidan muqarrardir: Qoziya-i vohida mutaaddid qozoyoni tazammun etadi. U qoziyalarning har biri boshqa bittadan ma'dandan chiqqani kabi, boshqa-boshqa samara ham beradi. Birini boshqazi muffarqlamagan, haqdan begona qoladi.

Masalan, hadisda deyilgan:

Ya'ni: Men va qiyomat bu ikki barmoq kabimiz. Mobaynimizda tavassut etadigan paygÀambar yoÀq. Yoki hadiBirincmurodi nima boÀlsa, haqdir. Hozir bu hadis uch qoziyani oÀz ichiga olgan:

Birinchisi: Bu kalom paygÀambarning kalomidir. Bu qoziya esa tavoturning -agar boÀlsa- natijasidir.

Ikkinchisi: Kalomning ma'noyi murodi haqmayli diqdir. Bu qoziya esa moÀ'jizalardan tavallud etgan burhonning natijasidir.

Bu ikkisida ittifoq etish kerak. Faqat birinchisini inkor qilgan; mukabir, kozib boÀladi. Ikkinchisini inkor qilgan odam zalolatga ketadi, zulmatga tushadi.

lqa-i Uchinchi qoziya: Bu kalomda murod budir. Va bu sadafda boÀlgan javhar budir, men koÀrsatyapman. Bu qoziya esa tashahhiy bilan emas, ijtihodning natijasidir. Zotan mujtahid boÀlgan boshqaBeshinhidning taqlidiga mukallaf emas. Bu uchinchi qoziyada ixtilofot favaron etadi. Qiylu qol bunga shohiddir. Buni inkor etgan odam agar ijtihod bilan boÀlsa, na mukabirdir va na kufrga ketadi. Zero a'mm bir xosning intifoslan man muntafiy emas.

Shunga binoan, har uyga oÀz eshigi bilan kirish lozim. Zero har uyning bir eshigi bor. Va har qulfning bir kaliti bor...ing saIMA

Bu uch qoziya hadisda jarayoni kabi oyatda ham jarayon etadi. Zero umumiydir. Faqat qoziya-i ulada bir farqi daqiq bor. Va bundan boshnini xr kalomda koÀp ahkomi zimniya boÀladi. Faqat xususiydir. Har biri boshqa bir asos, boshqa bir samarasi boÀlishi mumkin.

Iltizomi xilof va taassubi barid va may. Agarafavvuq va hissi tarafdorlik va vahmini bir asosga irjo' bilan oÀziga uzrli koÀrsatish, orzusiga muvofiq boÀlgan zaif narsalarni qoviy koÀrish va gÀayrning tanqisi bilan oÀz kamolini koÀrsatish va gÀayrnimiyadab yoki tazlil etish bilan oÀzining sidq va istiqomatini e'lon qilish kabi safil va sufliy ishlarning mansha'i boÀlgan hubbu nafs bilan bunday maqomliqninmugÀolata etib koÀp bahonalar topishi mumkin.

OÀn Ikkinchi Muqaddima

MagÀzni topmagan, poÀchoq bilan mashgÀul boÀladi. Haqiqatni tanimagan, xayolotga tushadi. Siroti mustaqimni koÀrolmagan,qlar u va tafritga tushadi. Muvozanasiz va mezonsiz boÀlgan koÀp aldanadi, aldaydi.

Zohirparastlarni aldagan sabab: Qissaning hissa bilan munosabati va muqaddimaning maqsud bilan zehzirhliqoranati, vujudi xorijiyda boÀlgan muqoranat bilan iltibos etilishidir. Bu nuqtaga diqqat et, keyin muhtoj boÀlasan.

Hamda ixtilolotni tavlid etgan, ixtilofotni iqo' etgan, xurofotni ijod etgan, mubolagÀotni intoj etgan sizlarirning biri va balki eng birinchisi, xilqatda boÀlgan husn va azamat va ulviyatga adami qanoatdir. Xosho zavqi fosidasi bilan istixfofi nizom etishdir.

Holbuki aql Bayzavmat nazarlarida har biri qudratning eng bahir moÀ'jizalaridan boÀlgan haqoiqi olamda boÀlgan husni intizom va kamol va ulviyat shu daraja dasti hikmat bilan naqsh boÀlganki: Butun xof, birastlarning va mubolagÀachilarning xayollaridan oÀtgan horiquloda husn va kamolga nisbat qilinsa, u horiquloda xayollar gÀoyat oddiy va u odatulloh gÀoyat horiquloda bir husn va hashmat koÀrsatadi.

Faqailan ii murakkabning singlisi va nazari sathiyning onasi boÀlgan ulfat, mubolagÀachilarning koÀzlarini yopgan. Bunday koÀzlarni ochish uchundir: Ma'luf boÀlgan ofoq va anfusda diqqati nazarga Kitobi Hakim amr qiladi.

Ha, koÀazzuhl ochgan yolgÀiz nujumi Qur'oniyadir. Shunday nujumi saqibadirlarki: Johillikning zulmini va nazari sathiyning zulumotini daf etganlari kabi; oyoti bayyinot yadi bayzo bilan ulfat va sathiyatning hijoblariqulga zohirparastlikning pardasini parcha-parcha qilib, uqulni ofoq va anfusning haqoiqiga tavjih etib irshod etganlar.

Hamda mayl-ul mubolagÀani tavlid etgan, munavrning oÀz maylini quvvadan fe'lga chiqarishiga mayaloni fitriyasidir. Zero mayllardan birisi, hayrat beradigan ajib narsalarni koÀrishga va koÀrsatishga loq boaddudga va ijodga boÀlgan maylidir.

Bunga binoan, qachon bashar nazari sathiy bilan koinot idishlarida ulfat qopqogÀi ostida boÀlgan gÀido-i ruhoniyni zavq etolmaganidan, idishni va qopqoqni yalash bilan zeti jad va qanoatsizlik va horiqulodaga mayl va xayolotga ishtihadan boshqa natija bermaganidan, mayli horiquloda bilan yo tajaddud yoki tarvij uchun mayl-ul mubolagÀa t مجيد d etadi.

U mubolagÀa esa togÀ teppasida bir qor toÀpi kabi dumalab xayolning yuksak choÀqqisidan lisonga qadar yumalasa, soÀngra lisondan lisonga dumalab borarkan, oÀz haqiqatining koÀp parchalarini tarqatish bilan barobar va malisondan mayl-ul mubolagÀa bilan koÀp xayolotni oÀziga toÀplaydi, koÀchki kabi kattalashadi. Hatto qalbda emas, balki quloqda, balki xayolda ham joylasholmaydi.

SoÀngralumdirazari haq keladi, uni tajrid etish bilan yalangÀoch qilib tobelarni tarqatib asliga irjo' etadi. "Haq keladi, botil oÀladi" sirri ham zohi'fiyatadi.

Shu kunlarda bir hikoya bunga misol boÀlishi mumkin: Faxr boÀlmasin, zamoni sabovatimdan beri ussul asosi maslagim; i:

a tafrit bilan haqoiqi Islomiyatga surtilgan dogÀlarni tozalamoq va u olmos kabi haqiqatlariga sayqal berish edi. Bu maslagimga tarixi hayotimetmagakoÀp vuqu'oti bilan shahodat qiladi. Shu bilan birga, shu kunlarda kuraviyati arz kabi badihiy bir masalani zikr qildim. U masalaga munosabatdor boÀlgan masoili diniyani tatbiq va tavfiq etib dushmanlarning ul vahzotini va muhibbi dinning vasvasalarini daf qildim. Qandayki masoilda mufassalan keladi.

SoÀngra gÀulyoboniy kabi xayolotga oÀrgangan zohirparastlarning miyalari qabul etmaydigandek koÀrindilar. Faqat asl sabab izomni gÀoya boÀlishi kerak. GoÀyo koÀz yumish bilan kunni tun yoki puflash bilan quyoshni soÀndirishga ehtimol berish kabi bir harakati majnunonada edilar. GoÀyo ularning fikricha kuraviyati arzga hukm qil, har inda koÀp masoilga muxolafat etadi. Uni bahona qilib ulkan bir iftiro qildilar.

OÀsha darajada qolmadi. Vasvasali zehnlari, iftironing kattalashishiga muso'id bir zamin topganlaridan, iftironi shu daraja kattalashtirishdiki, nima biyonatning haqiqatdan jigarlarini dogÀdor va ahli hamiyatni gardi taraqqiyotidan ma'yus etdilar.

Lekin bu hol ulkan bir darsdir. Meni iqoz etdiki: Johil doÀst dushman qadar zarar berishi mumkin. Shunday ekan, hozirgacha yolgÀiz duam maying tarafiga qarab qoÀldagi olmos qilich bilan ularning tafritlarini sindirardim; lekin hozir majburman: Unday doÀstlarning tarbiyalari uchun ularning mustparastona va ifrotkorona xayolotlariga u qilichni bir daraja tekkizaman.

Agar garchi bunday shaxsiy narsalarning bunday mabohisotda zikrjavobnozim emas. Lekin shaxsiyatda qolmadi. Madrasalarning hayotlariga taalluq etadigan bir masala-i umumiy hukmiga oÀtdi. U zohirparastlar amisoniyasinlarki, sa'ylari behudadir. Hozirga qadar bunday avomparastona safsatalar bilan bizni johil qoldirdilar. Bundan keyin bizni johil qoldirish bilan jaholatimizdan istifoda etishni isyatdilar. Mumkin emas va boÀlolmaydi, madrasalar tiriQur'onassalom...

Hamda zohiriyyunning afkorini chalkashtirgan va xayolotini intizomdan chiqargan, sidqi anbiyoning daloili yolgÀiz horiqulodalarda munxasir boÀlganlariniadaniyod etishlaridir. Hamda PaygÀambarimizning hamma holi yoki aksariyati horiqo boÀlishiga e'tibor qilishlaridir. Bu esa vujud muso'ada etmagani uchun mutaxayyolotlari intizom topolmaydi. Holbuki busi boÀ'tiqod; sirri hikmati Ilohiyadan va xilqati olamda joriy boÀlgan qavonini Ilohiyaga paygÀambarlarning taslim va ittibolaridan gÀaflat, juda ulkan bir gÀnima uing natijasidir.

Ha, PaygÀambarimizning har bir hol va harakati, sidqiga dalolat va haqqa tamassukiga shahodat qilish bilan barobar, PaygaÀmbar ham odatullohon etgibo va inqiyod etadi... Maqola-i Solisada bu sirga tanbeh etiladi.

Hamda horiqulodaning izhori, tasdiqi nubuvvat uchundir. Tasdiq esa, zohir boÀlgan moÀ'jizoti bilan, akmali vajh bilauvvatil boÀlishi mumkin. Agar ehtiyojdan ortiq horiqo boÀlsa, yo abasdir yoki sirri taklifga munofiydir. Zero taklif, nazariy boÀlgan narsada bir imtihondir. Badihiyot yoki badohatga yaqinnhga oan narsalarda adno a'lo bilan musoviy boÀlishi mumkin. Va yoxud jarayoni hikmatning sirriga taslim va itoatga muxolifdir. Holbuki paygÀambarlar harkasdan ziyoda ubudiyat va taslimgÀshni llafdirlar.

Ey shu parishon soÀzlarimga nazar etgan tolibi haq!.. Sening mohiyatingda ekilgan muyulot shu OÀn Ikki Muqaddimada sukuni bilan barobar jarayon etgan shamsi haqiqatning ziyosi bilan nashvu namo jihatdgullar ochadi...

Sayyid boÀlmagan "sayyidman" va sayyid boÀlgan "sayyid emasman" degan, ikkisi ham gunohkor va duxul bilan xuruj harÀlgan lganlari kabi.. hadis va Qur'onda ham ziyoda yoki nuqson etish mamnu'dir. Faqat ziyoda etish, nizomni buzgani va vahmga eshik ochgani uchun zararliroqdir. Nuqsonga johillik bir daraja uzrli boÀladi. Faqat ziyoda etish, ilm bilan boÀlad istaym boÀlgan ma'ruz emasdir. Shuning kabi, dindan bir narsani fasl yoki boÀlmaganni vasl etish, ikkisi ham joiz emasdir. Balki hikoyotning misling ku Isroiliyotning muzaxrafoti va tashbehotning mumavvahati olmosi aqidaga, javhari shariatga, durari ahkomga idxol etish; qiymatini yanada ziyoda tanzil va mutaharri-i haqiqat boÀlgan mushtariyini tsinla ziyoda tanfir va pushaymon qiladi.

Bir odam musta'id va qobil boÀlgan narsasini tark va ahil boÀlmagan narsaga tashabbus etishi, shariati xilqatga buyuk bir itoatsizlikdir. Zero shoni shuki; iste'dodemak, atda intishor va tadoxul va san'atning maqoyisiga ehtirom va muhabbat va navomisiga tamassul va imtisol.. alhosil, fano fis-san'at boÀlishdir.

Vazifa-i xilqat bu ekan, bu qonunga rioya qilmaslik bilan san'atningoÀlgani loyiqasini tagÀyir etadi va navomisini ranjitadi. Va asl musta'id boÀlgan san'atga boÀlgan mayli bilan, tashabbus etgan gÀayri tabiiy san'atning suratiulotdauk qiladi. Zero bilquvva boÀlgan mayl va bilfe'l boÀlgan san'atning imtizojsizligi uchun bir chalkashlik boÀladi.

Bu sirga binoan juda koÀp odÀoya vl-ul ogÀalik va mayl-ul amiriyat va mayl-ut tafavvuq bilan mutahakkim yashashni istaganidan, ilmning shonida boÀlgan tashviq va irshod va nasihat va lutfni tark etib, oÀz istibdod vava mutvuqiga vasila-i jabr va ta'nif etadi. Ilmga xizmatga badal, ilmni istihdom etadi. Bunga binoan, vazoif ahil boÀlmaganning qoÀllariga oÀtdi. Xususan madoris bu bilan indirosga yuz tutdiarsasiunga chora-i yagona: Doira-i vohidaning hukmida boÀlgan mudarrislarni, dor-ul funun kabi koÀp davoirga tabdil va tartib etishdir. Toki harkas savqi insoniysi bilan haqqiga ketish bilan, hikmati azaliyaning amri ma'naviysini mayli fitriysi b ma'namtisol etib qoida-i taqsim-ul a'molga tatbiq etilsin.

Ulumi madorisning tadanniysiga va majrayi tabiiydan yuz burishiga bir sababi muhim shu: Ulumi aliyfiqo qيَه maqsudi bizzot qatoriga oÀtganidan, ulumi oliya عَالِيَه muhmal qolgani kabi, libosi ma'no hukmida boÀlgan ibora-i Arabiyaning tugatilishi azhonni zabt etib, asl maqsud boÀlgan ilm esa taba'i qolish bilan barobar, iboralari bir daraja r zamo boÀlgan va silsila-i tahsilga rasman oÀtgan kitoblar; avqot, afkorni oÀziga hasr etib, xorijga chiqishiga yoÀl bermasliklaridir.

Ey birodari vijdon! OÀylayman: Hozir shu muqaddimot ustigariyga tub etadigan kutubi salosani, qanday mohiyatda boÀlganlarini koÀrishni istaysan, faqat biroz sabr qil. Hozircha senga bir mavzu aytamanki: U kutubning bir zamini ijmoliyini, ta'biri amatsubilan kichik bir fotosuratini yoki ijmoliy bir xaritasini tashkil etadi. Hamda u kutubda sakkiz-toÀqqiz masalani shoshilib senga taqdim etaman. Uchinchi Maqoladan soÀng, agar mashiati Ilohiya taalluq etsa, va tavfin bir boniy rafiq boÀlsa, tafsilotini zikr qilish fikridaman. Xullas, mavzu va zamin shu:

Qur'on koÀrsatgan vasoili bilan, toÀgÀri hikmatning quvvati bilan, bir sayri ruhoniy oÀlaroq samovotning ulumlariga chiqaman. Toki u yerdan tomosha qilib kbu shezki: Kura-i arz shar yoki toÀp yoki pildiroq yoki sopqon toshi kabi Sone'-i Hakim dasti qudrat bilan aylantirib otyapti. Toki parcha-parcha qilib yanada yaxshisiga tabdil etishini. Hamdi hikmat bilan koÀramiz.

SoÀngra esa samovotdan osilib javvdan oÀtamiz. Tadrijan, beshigimiz boÀlgan va basharning yotib, istirohat qilishi uchun Xoliqi Rahmon, sathini toÀshab muhayyo va mumahhad ayhisskura-i arzga tushamiz.

SoÀngra esa bashar, bolaligidan chiqqani kabi, beshigini tashlab xarob qilish bilan basharni saodat-saroyi abadday xayuborilishini nazari diqqat bilan tomosha qilamiz.

Buni toÀliq tomosha etganimizdan soÀng, zamon va makon bilan muqayyad boÀlmagan sayri ruhoniy bilan zamo Shariiy qit'asiga kirib abno-i jinsimiz boÀlgan abno-i moziy bilan sayyola-i barqiya-i tarixiya bilan muxobara etamiz. U magÀribi ixtifoning burci: KoÀ sodir boÀlgan hodisotni oÀrganib, undan fikr uchun bir poyezd qilamiz.

SoÀngra qaytib kelish sharti bilan abno-i jinsimizni ziyorat va istiqbol uchun saodatniniri bii sodiqini uzoqdan koÀrish va koÀrsatish bilan mashriqi istiqbolga mutavajjih boÀlib taraqqiy poyezdiga va tavfiq deyilgan safina-i sa'yga minib, qoÀllarimizdagi burhonning misbohi bilan u bidoyati qorongÀi koÀringan, ot bilorqasi gÀoyat porloq boÀlgan zamonga dohil boÀlamiz. Toki abno-i mustaqbal bilan musofaha etib saodatlarini tabriklaymiz...

Xullas, bu kichik fotosuratda shundashi nachiroyli rasm mundamijdirki, kelajakda tahrir bilan senga koÀrinadi. Hozir bu zaminda kutubi mazburaning shajaralari tanabbut va maqoloti salosaning jadovili bilan sugÀoriladi.

Ey birodarn ba'zng qoÀlingni tutib xazina-i haqoiqqa etishdan avval, va'da berganim bir necha masala bilan shoshib basari basiratingizga gÀishavat va parda boÀlgan xayolotni daf qilaman. Unnchi Byolot, gÀulyoboniy kabi qoÀllari bilan sening koÀzingni yulib oladi, koÀksingga uradi, seni taxvif etadi. Aytaylik, koÀrsatsa ham nurni nor, durrni madarr qilibhilmagatadi. U xayolotdan saqlan! Sening vasvasalaringning eng katta mansha'i, kuraviyatga taalluq etgan bir necha masaladir. Azjumla: Savr va Hut va Qof TogÀi va Saddi Zulqarnayn va jibalningavalluiyatlari

va yer ostida jahannamning yerini tayin etish va دَحٰيهَا va سُطِحَتْ va اَلشَّمْسُ تَجْر۪ى لِمُسْتَقَرٍّ va

kabi masoildir. Haqiqatlarini bayon qilaman; toki din dush: Sa'dining koÀzlari yumilsin va doÀstlarining koÀzlari ham ochilsin. Xullas boshlayman:

Birinchi Masala

Sening munsif boÀlgan zehningga ma'lumki: Kuraviyati arz va yerning dumaloqligiga; muhaqqiqiyniسَمِ

Agar shubhang boÀlsa "Maqosid" va "Mavoqif"ga bor, maqsadga vuquf va ittilo' paydo qilasan va koÀrasan Ofar va Sayyid toÀp kabi kurani qoÀllarida ushlashgan, har tarafini tomosha qilyaptilar.

Agar u eshik senga ochilmagan boÀlsa; "Mafotih-ul GÀayb" boÀlgan Imom Roziyning keng tafsiriga kir va seriri tadrisda u dohiy imomning hayoda edarsida oÀtir, darsini tingla.

Agar u bilan mutmain boÀlmagan boÀlsang; arzni kuraviyat idishiga sigÀdira olmagan boÀlsang; Ibrohim Haqqining orqasbayoniet, Hujjat-ul Islom boÀlgan Imom GÀazzoliyning yoniga bor, fatvo ista... Deki: "Kuraviyatda mushahhat bormi?" Albatta deydi: "Qabul qilmasang, mushahhat bor." Zmustaqz zamonidan shunday bir fatvo bergan: "Kim kuraviyati arz kabi burhoni qat'iy bilan sobit boÀlgan bir masalani, dinni himoya bahonasi bilan inkor v taratetsa; dinga jinoyati azim qilgan boÀladi. Zero bu, sadoqat emas, xiyonatdir."

Agar ummiy boÀlib, fatvoni oÀqiy olmasang, bizning hamasrimiz va fikran birodarimiz boÀlgan Husayn Jisriyning soÀzini tingla!.. Zero baland ovoz bilan munkirikishaviyatni tahdid etgani kabi, haqiqat quvvati bilan parvosiz boÀlib deydi: "Kim dinga istinod bilan himoya yoÀlida mudavvariyati arzni inkor qiladigan boÀlsa, sodiqi ahmoqdir, aduvvi shadiddaalomatkoÀproq zarar bergan boÀladi."

Agar bu baland ovoz bilan sening uxlab qolgan fikri haqiqating uyqudan turmagan boÀlsa va koÀzing ham ochilmagan boÀlsa, Ibn Humam va Faxr-ul Islom kabi zotlarning qoÀllarini tut, Imom Skabi nyga bor, istifta et, deki:

"Shariatda bor: Bir vaqtda besh vaqtning namozi oÀqiladi. Hamda bir qavm bor, xufton namozlarining vaqti baلَاِ اqtda yoÀq. Hamda bir qavm bor, quyosh kunlab gÀurub va tunlab tulu' etmaydi, u yerdagilar qanday roÀza tutadilar?"

Hamda istifsor etki: "Shartning ta'rifi shar'iysi boÀlgan boshqِّ اٰيnga muqorin boÀlgan narsadir. Qanday qilib namozda shart boÀlgan istiqboli qiblaga inqilob etadi. Holbuki yolgÀiz qiyom va yarim qu'udda muqoranat bor?"

Amin boÀl, Imom Shofe'iy masala-i ulani sharqdan va gÀarbdan adi'an doiraning mudavvariyati bilan tasvir etadi. Ikkinchi va uchinchi masalani ham janubdan shimolga mumtad boÀlgan doiraning muqavvasiyati bilan tatbiq etadi. Burhoni aqliy kabi javob beragÀib y Hamda qibla masalasida deydi: "Qibla va Ka'ba shunday bir amudi nuroniydirki; samovotni arshga qadar taqqan va nazm etib kura-i arzning tabaqotini farshga qadar teshib koinotning muntazam bir amudi nuroniysi kumatnndir. Agar gÀito va parda kashf qilinsa, xatti shokuli bilan sening koÀzingning shuasi, namozning har bir harakatida ayni qibla bilan yuzlanadimaslagsofaha etadi."

Ey birodar! Agar sen men oÀylagan odamlardan boÀlsang, ajib xulyalarning olami xayoldan boshqa bir yer topolmaganidan, qiymati yoÀq, toki qalbga kira olsin. Sen ham ishonmayapsan, nafsingng harantirolmayapsan, lekin adashgansan. Agar u xayolotga ochiq va haqiqatga yopiq boÀlgan qalbingizda juda koÀp marta mutaxayyilangizdan da kichik boÀlgan kura-i arz joylashmasa, tavsi'i zehn uchun nazarning ufqini kengaytir. Bir majlis hukmida ydir. Àrgan arzning yashovchilarini koÀr, soÀra. Zero uy sohibi uyini biladi. Ularning hammasi mushohada va tavotur bilan bir lison bilan senga aytishadi: "Hoy! Bizning beshigimiz va fazo-i olamda poyezdimiz boÀlgan khvin v unchalik devona emas. Ajromi ulviyada joriy boÀlgan qoida va qonuni Ilohiydan shuzuz va sarkashlik etmaydi." Hamda daloili mujassama-i musattaha aflatnq xaritalarni ibroz etadi.

Nizomi xilqati olam deyilgan shariati fitriya-i Ilohiya; mavlaviy kabi jazbaga tushib majzub va musofir boÀlgan kura-i arzga, quyoshga iqt oÀxshgan safbasta yulduzlarning safida turib itoat etishini farz va vojib qilgandir. Zero, zamin samo bilan barobar اَتَيْنَا طَٓائِع۪ينَ deganlar. Toat esa jamoat bilan بِلَي afzal va yanada ahsandir.

Sone'-i olam arzni istagani kabi va hikmati iqtizo etgani kabi yaratgandir. Sizning -ey ahli xayolyanadahahhiy bilan istaganingiz kabi yaratmagan, aqllaringizni koinotga muhandis qilmagan.

Za'fi aqidaga va yoxud sofistaiy mazhabida boÀlgan maylga; va yoxud hali olmagan, yangi mushtariy boÀlishiga ishorat qilgaimol barning biri ham "Bu haqiqat dinga munofiydir" boÀlgan kalima-i hamqodir. Zero burhoni qat'iy bilan sobit boÀlgan bir narsani haq va haqiqat boÀlgan dinga muxolif boÀlganiga ehtri bilergan va munafatidan xavf etgan odam xoli emas; yo aqlida bir sofistaiy yashiringan, chalkashtiryapti va yoxud qalbini teshib bir muvasvis saqlangan, ixtilol etyapti va yoxud qaytaz qilinga mushtariy boÀlgan, tanqid bilan olishni istayapti.

Ikkinchi Masala

Pushida boÀlmasin, Savr va Hutning qissa-i mashhurasltijo miyatning daxil va tufayliysidir. Roviysi bilan barobar musulmon boÀlgan. Istasang Muqaddima-i Solisaga ket, koÀrasan; qaysi eshikdan doira-i Islomiyatga dohil boÀlgan. Ammo Ibn Abbosga boÀlgan nisbatning Ishorali esa, ToÀrtinchi Muqaddimaning oynasiga qara, u ilhoqning sirrini koÀrasan. Bundan soÀngra marvidir: "Arz savr va hut ustidadir." Hadis sifatida rivoyat qilinadi.

i ixmolo:>Taslim etmaymizki, hadisdir. Zero Isroiliyotning nishoni bor.

Soniyan: Hadis boÀlsa ham, za'fi ittisol uchun yolgÀiz taxminni ifoda qilgan ahaddandir. Aqidaga an tasboÀlmaydi, zero yaqiyn shartdir.

Solisan: Mutavotir va qat'iyyul-matin boÀlsa ham, qat'iyyud-dalolat emasdir. Agar istasang, Beshinchi Muqaddimaga murojaat bilan, OÀn Birilgan muqaddima bilan mushovara et! Xayolot zohirparastlarni qanday havolantirganini koÀrasan.

Bu hadisni mahamili sahihadan oÀgirishgan. Xullas, vujuhi sahiha uchdir:

Qand moÀ'javr va Nasir va Inson va boshqasi bilan musammo boÀlgan hamala-i arsh, maloikadir. Bu Savr va Hut ham shunday ikki maloikadir. BoÀlmasa arshi a'zamni maloikaga; kurani, kura kabi himmatga muhtoj boÀlgan bir hoÀkizga tahmil etish, nizomiqlga qa munofiydir.

Hamda lisoni shariatda eshitiladi: Har bir turga maxsus va u turga munosib bir malaki muakkal bor. Bu munosabatga binoan, u malak u turning ismi bilan musammo, balki olami maloikada unin mutakti bilan mutamassil boÀladi. Hadis oÀlaroq eshitiladi: "Har oqshom quyosh arshga boradi, sajda qiladi. Ruxsat oladi, soÀngra keladi." Ha, shamsga muakkal boÀlgan malak; ismi Shams, misolsharrishamsdir. OÀsha ketadi, keladi.

Hamda hukamo-i Ilohiyyun nazdida har bir tur uchun hayy va notiq va afrodga imdod beruvchi va mustamiddi bir mohiyati mujarrada bor. Lisoni shariatda malak-ul jibal va malak-ul biharÀzlarilak-ul amtar kabi ismlar bilan ta'bir qilinadi. Faqat ta'siri haqiqiylari yoÀqdir. Muassiri haqiqiy yolgÀiz Zoti Aqdasdir.

Zohiriy sabablarning qoÀyilishidagi hikmath va oIzhori izzat va saltanat ta'bir qilingan, dasti qudrat pardasiz sabablar doirasiga mun'atif boÀlgan nazarga qarshi, zohiran qiymatsiz ishlar bilan mubosharat va mulobasati koÀrilmayapti. Fari maqira-i aqida deyilgan haq va malakutiyatda hamma narsa ulviydir. Dasti qudratning pardasiz mubosharati izzatga munosibdir.

Savr, obodonchilik va ziroati arzchiqisng katta vositasi boÀlgan hoÀkizdir. Hut esa, ahli savohilning, balki juda koÀp navi basharning madori maishati boÀlgan baliqdir.

Qandayki biri soÀrasa: "Davlat nima ust

Va

bu haqiqatga bir baro'at-ul ischa bodir.

Savr va Hut, arzning mahraki sanaviysida muqaddar boÀlgan ikki burjdir. U burjlar agar garchi faraziy va mavhumadirlar. Asl ajromni nazm va rabt bilan yuklangan olamda jokim, h lafzan va istilohan joziba-i umumiya bilan musammo boÀlgan odatullohning qonuni u burjlarda tamarkuz va tahassul etganidan, "Arz burjlar ustidadir" boÀlgan ta'biri hakimona joizdir. Bu mahmil hikmaulmon ida nuqtai nazaridandir. Zero hikmati a'tiqa burjlarni samoda, hikmati jadida esa madori arzda ekanini faraz qilganlar. Bu ta'vil yangi hikmatning nazarida buyuk bir qiymatni tazammun etadi.

Hamda marvidir:hiqi h taaddud etgan. Bir marta "Hut ustida." Demak bir oydan soÀngra "Savr ustida" deyilgan. Ya'ni fazo-i gÀayri mahdudaning har tarafida muntashir boÀlgan mazbur qonunning xuyut va eshi'alarining nuqtamanlarroqiyasi boÀlgan Hut Burjida tamarkuz etganidan, kura-i arz Dalv Burjidan yugurib Hutdagi tadalli etgan qonunni tutib shajara-i xilqatning bir shoxi bilan samara kabi osildi va yoxud qush kabi oÀngra. SoÀngra tayyor boÀlgan yer, uyasini Burji Savr ustida qilgan deganidir.

Buni bilgandan keyin insof bilan diqqat qil! Beshinchi Muqaddimaning sirri bilan ahli xayolning ixtiro-kardasi boÀlgan qissa-i an sidq mashhurada ajabo hikmati azaliyaga isnodi abasiyat va san'ati Ilohiyada isboti isrof va burhoni Sone' boÀlgan nizomi badi'ni ixlol etishdan boshqa kasirilan ta'vil qilinadi? Nafrin, hazaron nafrin, jaholatning yuziga...

Uchinchi Masala

Qof TogÀidir.

Ma'zhan u, bir narsaning mohiyatining xususiyatini bilish boshqadir, u narsaning vujudini tasdiq etish batamom boshqadir. Bu ikki nuqtani tamyiz etish lozim. Zero koÀp narsalarning asl vujudi yaqiyn ekan, vahm unda tna va f etib imkondan imtino' darajasigacha chiqaradi. Istasang Yettinchi Muqaddimadan soÀra, senga "na'am" javobini beradi. Hamda koÀp narsalarning matnlari qat'iy ekan, dalolatlarida zunun tazohum etgan. Baa murourod nima?" degan savolining javobida afhom mutahayyir boÀlishgan. Istasang OÀn Birinchi Muqaddimaning sadafini och. Bu javharni topasan.

Qachonki bu bundaydir. "Q. Faqaishorat qilgan qat'iyyul-matinlardan yolgÀiz

dir. Holbuki joizdir; "Qof" "Sod" kabi boÀlsin. Dunyoning sharqida emas, balki ogÀizning gÀarbidadir. Shu eht moddailan dalil yaqiyniyatdan tushadi. Hamda qat'iyyud-dalolat bundan boshqa boÀlmaganining bir dalili; Shariating mujtahidlaridan boÀlgan Karrafining لَا اَصْلَ لَهُ deyishidir. Lekin Ibn Abbosga isnod etilgan mashhur

Hoyati, ToÀrtinchi Muqaddimaga qara. Vajhi nisbati senga tamassul etadi. Holbuki Ibn Abbosning har aytgan soÀzi, hadis boÀlishi lozim kelmagani kabi, har na iste'gan narsasi ham uning maqbuli boÀlishi lozim kelmaydi. Zero Ibn Abbos yoshligida Isroiliyotga, ba'zi haqoiqning tazohuri uchun hikoyat tariqi bilan bir daraja atfi nazar qilgan.

ulot v"Muhaqqiqiyni soÀfiya "Qof"ga doir juda koÀp tasvirotda boÀlganlar", desang.

Bunga javoban deyman: "Mashhur boÀlgan olami misol ularning javalongohidir. Biz koÀylagimizni yechganimiz kabi, ular ham jasadlaarninghiqarib sayri ruhoniy bilan ma'razgohi ajoyibni tomosha qiladilar. "Qof" esa u olamda ular ta'rif qilganlari kabi mutamassildir. Bir parcha oynada, samovot vaayolpa tamassul etganlari kabi, bu olami shahodatda garchi kichik narsalar ham boÀlsa -urugÀ kabi- olami misolda tajassumi ma'oniyning ta'siri bilan bir katta daraxt boÀladi. Bu ikki olair...

ahkomlari bir-biri bilan chalkashtirilmaydi. Muhyiddin Arabiyning magÀzi kalomiga muttali' boÀlgan buni tasdiq etadi.

Ammo avomning yoxud avom kabi odamlarning mobaynlarida mushtahir boÀlgan xususiyati: a jamoyerni qamragandir va mutaaddiddir.. har ikkisining oÀrtasida besh yuz yil bor.. va choÀqqisi samoning yelkasiga tegadi.. ila oxirihi xayolotihim... Buni, qanday qiymatda boÀlganini bilishnit naviang, bor Uchinchi Muqaddimadan fonaringni yoq; soÀngra kel, bu zulumotga kir. Balki obi hayot boÀlgan balogÀatini koÀrasan.

Agar bizning bu masala'arruÀlgan e'tiqodimizni anglashni istasang; bilki men "Qof"ning vujudiga jazm etaman; faqat xususiyatni esa havola qilaman. Agar bir hadisi sahih va mutavotir xususiyatning bayonida sobit boÀlsa, iymon keltiramanki, murodi Nabiy sodiq va toÀgÀri Hamda dir. Faqat murodi Nabaviy ustida... BoÀlmasa nosning mutaxayyollari ustida emas. Zero ba'zan fahm qilingan narsa, murodning gÀayrisidir. Bu masalada ma'lumimiz budir:

Qof TogÀi, aksar sharqni ihota etgan va eski zamonda badaviy etgan aniylarning oralarida fasil boÀlgan va a'zami jibali dunyo boÀlgan Chamularning onasi boÀlgan Himolay silsilasidir. Bu silsilaning irqidan jibali dunyoning aksarisi tasho'ub Agai aytiladi. Bu hol shunday koÀrsatadiki: "Qof"ning dunyoga mashhur boÀlgan ihotaning fikr va xayoli asli tasho'ubdan nash'at etgan boÀlishi kerak.

Va soÀlaro: Olami shahodatga surati bilan va olami gÀaybga ma'nosi bilan mushabih va ikkalasining mobaynida bir barzoh boÀlgan olami misol u muammoni hal qiladi. ul Baltasa, kashfi sodiq derazasi bilan yoki roÀyoyi sodiq tuynugi bilan yoki shaffof narsalar durbini bilan va hech boÀlmasa xayolning varo-i pardasi bilan u olamga bir daraja toal emain boÀlishi mumkin. Bu olami misolning vujudiga va unda ma'onining tajassum etishlariga juda koÀp daloil bor. Shunga binoan, bu kurada boÀlgan "Qof" u olamda zul-ajoyib boÀlgan "Qof"ning urugÀi boÀlishi mumkin.

Hamda S Fan eng mulki kengdir. Bu safil kuraga munxasir emas. Fazo esa gÀoyat vase', Allohning dunyosi gÀoyat azim boÀlganidan zul-ajoyib boÀlgan "Qof"ni isti'ob etishi mumkin. Faqat ayyomi Ilohiya bilan besh yuz yil biznodan yradan uzoq boÀlish bilan barobar mavji makfuf boÀlgan samoga bogÀlanish, imkoni aqliydan xorij emas. Zero "Qof" samo kabi shaffof va gÀayri mar'iy boÀlishi joizdir.

Va robian: Nima uchun joiz boÀlmasinki "Qof" doira-i uf parisajalliy etgan silsila-i a'zamdan iborat... Qanday ufqning ismi ham "Qof"ga ma'haz boÀlishi mumkin. Zero davoiri mutadohila kabi qayerga qaralsa, silsilalardan bir doira koÀriladi. Bor navig nazar qoladi, xayolga taslim etadi. Nihoyat xayol salosili jibaldan bir doira-i muhitni taxayyul etadiki, samoning atrofigacha yetib boradi. Kuraviyat sirri bilanasoil yuz yil uzoq boÀlsa ham, yana muttasil koÀrinadi.

ToÀrtinchi Masala

Saddi Zulqarnayndir.

Qanday bildingki: Bir narsaning vujudini bilish, u narsaning xususiyat va mohiyatini bilishdan farq qiladiuda kea bir qoziya koÀp ahkomni tazammun etadi. U ahkomning ba'zisi zaruriy va ba'zisi esa nazariy va "muxtalafun fiyha"dir.

Hamda ma'lumki: Muta'annid va muqallid bir sail, imtihon jihati bilan, bir kitobda koÀrgan bir masalasini, bir daÀyo siuharraf boÀlsa ham, bir odamdan soÀrasa.. toki gÀaybda boÀlgan ma'lumiga javob bersa, u javob ikki jihat bilan toÀgÀri boÀladi: Yo toÀgÀridan-toÀgÀri javob bersa va yoxud saili muta'ant.. tog ma'lumiga yo bizzot yoki ta'vil bilan javobi muvofiq beradi. Ikkisi ham toÀgÀri.

Demak, bir javob ham voqe'ni rozi qiladi, zero haqdir.gandirailni iqno' etadi; zero murod boÀlmasa ham, ma'lumiga tatbiq etadi. Ham maqomning hurmatini ham ranjitmaydi; zero javobda uqda-i hayotiyani yerlashtiradiki: Maqosidi kalom undan istimdodi hayot etadi.

boÀlgalas, javobi Qur'on ham shundaydir. Bundan soÀngra zaruriy va gÀayri zaruriyni tafriq etamiz. Xullas, javobi Qur'oniyda mafhum boÀlgan zaruriy hukmlarki; inkorni qabul qilmaydi:

Zulqarnayn "muayyad min indilloh"i vujuhaxsdir. Uning irshod va tartibi bilan ikki togÀ orasida bir sad bino etilgan, zolimlarning va badaviylarning daf'i fasodlari uchun... Va Ya'juj Ma'juj ikki mufsid qabilalardir. Amri Ilohiy kelgan vaqt, sad xarob boÀladi. Ilga bizihi. Bu qiyos bilan unga Qur'on dalolat qilgan hukmlar, Qur'onning zaruriyotidandir. Hatto bir harfning inkori mumkin emas.

Faqat u mavzu'ot va mahmulotning xususiyatlarining tashrihotlari va mohiyatlarinin: Jahodi esa; Qur'on ularga qat'iyyud-dalolat emas. Balki "A'mm xosga dalolati salosadan hech qaysisi bilan dalolat etmaydi" qoidasi bilan va mantiqda bayon qilingani kabi, "Bir hukm, mavzu' va mahmulning vajhun-ma bilan tasavvla huksh, kifoya boÀlgani"ning dasturi bilan sobitki, Qur'on ularga dalolat qilmaydi, faqat qabul qilishi mumkin.

Demak, u tashrihot ahkomi nazariyadandir. Boshqa daloilga muhavvaldir. Ijtihodning maza etganir. Unda ta'vil uchun majol bor. Muhaqqiqiynning ixtilofoti nazariyligiga dalildir.

Lekin afsuslar boÀlsin! Javobning savolga, har jihat bilan luzumi mutabaqotning taxayyuli bilan, savoldagi xalalga ahamiyat bermasdan, sh va ing zaruriy va nazariy boÀlgan hukmlarini birdan ma'hazi saildan va manbiti savoldan xushachin boÀlib, olib mufassir boÀldilar. YoÀq, balki muavvil, uramizalki masadaqni ma'no oÀrniga ma'no koÀrsatdilar. YoÀq, balki masadaqi boÀlish joiz va bir daraja mumkin boÀlgan narsani madlul va mafhum oÀlaroq ta'vil etdilar.

Holbuaga doinchi Muqaddimaning sirri bilan, zohirparastlar qabul qilib va muhaqqiqiyn ham hikoyot kabi ahamiyatsiz boÀlganidan tanqidsiz shu ta'vilni t esa bilar. U tashrihotni, muharraf boÀlgan Tavrot va Injilda boÀlgani kabi qabul qilsa, aqida-i Ahli Sunnat va Jamoatda boÀlgan ma'sumiyati anbiyogir.

lafat boÀladi. Qissa-i Lut va Dovud alayhimussalom bunga ikki shohiddir.

Qachonki xususiyat jihatidan ijtihod va ta'vilning majoli boÀlsa.

Men ha va juvfiqilloh deyman: E'tiqodi jazm Xudo va PaygÀambarimizning murodlariga qat'iyan vojibdir; zero zaruriyoti diniyadandir. Faqat murod qaysi biri, muxtalafun fiyhdir:

Zulqarnayn, Iskandar demayman; zero ism qoldirmaydi. Ba'boÀlmaassir malik "lomning kasrali boÀlishi bilan", ba'zilar malak "lomning fathali boÀlishi bilan", ba'zilar nabiy, ba'zilar valiy, ila oxir aytishbilan ar holda Zulqarnayn "muayyad min indilloh" va sadning qurilishida murshid bir shaxsdir.

Ammo sad esa: Ba'zi mufassir saddi Chin va ba'zi mufassir boshqa yerdalon qiashgan va ba'zi mufassir saddi maxfiydir, inqilob va ahvoli olam satr qilgan. Va ba'zilar va ba'zilar.. aytishgan, aytishgan... Har holda mufsidlarning dafsiga qrlari uchun bir radmi azim va jasim bir devordir.

Ammo Ya'juj Ma'juj, ba'zi mufassir "Valadi Yofasdan ikki qabila" va ba'zi boshqalar "MoÀgÀil va Manchur" va ba'zilar "aqvomi sharqiya-i shimoliy" va ba'zilar "Bani Odamdan bir jamit va mzima, dunyo va madaniyatni ostin-ustun qilgan bir toifa" va ba'zilar ham "Maxluqi Ilohiydan yerning zahrida va yoxud botnida odamiy yoki gÀayri oladi. bir maxluq boÀlib qiyomatga, bunday navi basharning ostin-ustun boÀlishiga sabab boÀladi." Ba'zilar va ba'zilar va ba'zilar deganlarini dedilar...

Nuqta-i qat'iya va jihatHarakofoqi budir: Ya'juj va Ma'juj, ahli gÀorat va fasod va ahli xadorat va madaniyatga ajali qazo hukmida ikki toifa-i maxluqullohdir.

Ammo xarobiyati sad; ba'zilar "qiyomatda" va ba'zilar "qiyomatga yan xilqa ba'zilar "alomati boÀlish sharti bilan uzoqdir" va ba'zilar "xarob boÀlgan, faqat dakk boÀlmagan", deyishgan. "Qiyla"lar koÀp.

Har holda nuqta-i ittifoq; sadning inhidomi, yerning soqoliga bir oq tushisarsaniÀgÀli boÀlgan navi bashar ham keksayishiga bir alomatdir.

Agar bu muzokarotni muvozana va muhokama etgan boÀlsang, joizdir, tajviz etasan: Saddi Qur'on, saddi Chindirklil-ajp farsohlar bilan uzun va ajoyibi sab'a-i mashhuradan bir "muayyad min indilloh"ning irshodi bilan bino qilingan, u zamonning ahli madaniyatini ahli badaviyatning sharlaridan q ham, agan. Ha, u vahshiylardan Xun qabilasi Ovrupani ostin-ustun qilgani kabi, ulardan MoÀgÀil toifasi ham Osiyoni chil-parchin qilgan.

SoÀngra sadning xarobiyati qiyomatga va xa boÀladi. Xususan dakk, undan boshqadir. PaygÀambar: "Ashroti soatdanman. Men va qiyomat bu ikki barmoq kabimiz", desa, nima uchun istigÀrob boÀlsinki, xarobiyati sadkohinli saodatdan soÀngra alomati qiyomat boÀlsin... Hamda sadning inhidomi umri arzga nisbatan yer yuzida keksalikdan bir burushishlikdir. Balki tamomi nahorga nisbatan vaqti iyni il kabidir. Minglab yil fasil boÀlsa ham...

Shuning kabi, Ya'juj va Ma'jujning ixtilollari, navi basharning shayxuxatidan kelgan bir humma va sitmasi hukmidadir.

Bundan si inso OÀn Ikkinchi Muqaddimaning fotihasida bir ta'vili oxar senga fathi bob etadi. Shunday: Qur'on hisasi uchun qissalarni zikr qilgani kabi, u'qadi hayotiya hukmida va maqosidi Qur'oniyadan bir maqsadiga munosib nuqtalarni intihob ridan.ti maqsadga ittisol ettiradi. Xorijda va husulda bir-birining nori yoki nuri bir-biri bilan koÀrinmagan boÀlsa ham, zehnida va uslubda taonuk va musohabshini oladilar.

Qachonki qissa hissa uchun boÀlganda, senga nima kerak tashrihoti.. qanday boÀlsa boÀlsin senga taalluq etolmaydi. OÀz hissangni ol, kt boÀlmda OÀninchi Muqaddimadan iztizhor et. KoÀrasan: Majoz majozga eshik ochadi ..

zohirparastlarni tashqariga quvadi.

Ma'lum boÀlsinki: Asolibi Arabda tajalliy etgan oni i'ullohning miftahi, yolgÀiz istiora va majoz ustiga muassas va asli i'joz boÀlgan balogÀatdir. BoÀlmasa shuxrat sababi bilan yolgÀonchi hads bilan laqita boÀlgan va rizolari boÀlmagani holda asdafi oyotda saqlangan munchoqloki bis. Istasang, OÀninchi Muqaddimaning Xotimasini istishmom bilan zavq et. Zero xitomi miskdir va ichida asaldir.

Hamda joizdirki: Majhulul-kayfiyat boÀlgan sad boshqa yerda oÀzga alomoti qiyomat kabi mastur va qiy. Va h qadar boqiy va ba'zi inqiloboti bilan majhul qolib, qiyomatda xarob boÀladi.

Ma'lumdir: Maskan yashovchilaridan koÀproq yashaydi. Qal'a, ahli tahassundanda uir a'zundir. Sukun va tahassun, vujudining illatidir, baqo va davomi uchun emasdir. Baqo va davomi uchun boÀlsa ham, istimror va adami huluvni iqti'rifataydi. Bir narsadagi asosiy gÀoyaning davomi, balki tarattubi u narsaning davomining zaruriyotidan emas. Juda koÀp binolar sukna yoki tahassun uchun qilingan ekan, havi va xoli boÀlib, oÀrtajiyadallaq qoladi. Bu sirning adami tafahhumidan, tavahhumlarga yoÀl ochgan.

Shu tafsildan maqsad; tafsirni ta'vildan, qat'iyni zonniydan, vujudni xususiyatdan, hukmni atrofning tashrihotlariahihdia'noni masadaqdan, vuqu'ni imkondan tamyiz va tafriq bilan bir yoÀl ochishdir.

Beshinchi Masala

Mashhurki: "Jahannam yer ostidadir". Faqat biz Ahli Sunnat va Jamoat qat'an va yaqiynan oÀrnini tayin etolmaymiz. Lekin zohirzl at an tahtiyatdir va yer ostida boÀlishidir. Bunga binoan deyman:

Shajara-i Tubo kabi boÀlgan xilqati olamning boshqa nujumlari kabi bizning kuramiz ham bir samarasidir. Samaraning osti u daraxtning umum agÀoni instiga shomil boÀladi. Bunga binoan Jahamman yer ostida u shoxlar ichidadir. Qayerda boÀlsa, yeri bordir. Tahtiyatning masofasi uzun va ittisolni iqtizo etmaydi. Hikmati jadidaning nuqtai nazaridQur'onsh aksar koinotga mustavliydir. Bu hol orqa tarafida koÀrsatadiki: Bu otashning asl va asosi va navi bashar bilan barobar abadga ketgan va yoÀlda rafoqۙÀlganlJahannam bir kun pardani yirtadi, hozir boÀling deydi, oÀrtaga chiqadi. Bu nuqtada diqqat istayman...

Soniyan: Kuraning tahti va osti markazi va dohiliysidir. Bu nuqtaga binoan, kura-i arz shajara-i zaqqumi Jahannamnr biriugÀiga homiladir. Bir kuni tugÀadi. Balki fazoda tayaron etgan arz shunday bir narsaga homilador boÀladiki, u homilada Jahannam tamomi bian va Àlmasa.. boshi yoki boshqa bir a'zosi matviy oÀlaroq tazammun etganki; yavmi qiyomatda darakot va a'zoyi sairasi bilan birlashadi, devi ajibi jahan qissili isyonga hujum qiladi.

Hoy!. OÀzing Jahannamga ketmasang, hisob va handasa seni u yerga qadar etishi mumkin. Har oÀttiz uch metrda taqribagan, ndaraja-i harorat tazoyud qilganidan, markazga qadar ikki yuz ming darajaga yaqin haqoqat mavjud boÀladi. Bu nori markaziyaning bizning koÀpincha ming darajhardantgan otashimiz bilan nisbati ikki yuz marta boÀlgani kabi, mashhur hadisdagi: "Jahannam otashi otashimizdan ikki yuz daf'a koÀproq shadiddir" boÀlgan nisbatning aynini isbot qiladi.

Hamda Jahannamning bir qismi zamharirdir. Zamharir elliyotudati bilan yondiradi. Hikmati Tabiiyada sobitdirki: Otash bir darajaga keladiki, suvni muz qiladi. Haroratni daf'atan bal' etgani uchun, burudat bilan ihroq etadi. Demak, umum marotibni ixtivo etganchalkaning bir qismi ham zamharirdir.

Ma'lum boÀlsinki: Abadga nomzod boÀlgan olami uxroviy fano bilan mahkum boÀlgan bu olamning maqoyisi bilan masaha va muomala qilinmaydi. Muntazirvonini Uchinchi Maqolaning oxirida oxirat bir daraja senga arzi diydor etadi.

Umum funun koÀrsatgan intizomning shahodati bilan va hikmatning istiqro-inda maning irshodi bilan va javhari insoniyatning ramzi bilan va bashar orzularining tanohiysizligining imosi bilan, yavm va yil kabi koÀp anvo'da boÀlgan bittadan navi qiyomati muاحُ جَaning talmihi bilan va adami abasiyatning dalolati bilan va hikmati azaliyaning talvihi bilan va rahmati bepoyoni Ilohiyaning ishorati bilan va Nabiyyi Sodiqning lisoni tasrihi bilan va Qur'oni MoÀ'jizning hi qanda bilan, Jannat-abad boÀlgan saodati uxroviyadan nazari aqlning tomoshasi uchun sakkiz eshik, ikki deraza ochiladi.

Oltinchi Masala

Muhaqqaqdirki: Tanzilning xossa-i jozibadori, i'siyatn. I'joz esa balogÀatning yuksak tabaqasidan tavallud etadi. BalogÀat esa xasois va mazoya, xususan istiora va majoz ustiga qurilgan. Kim istiora va majoz durbini bilan tomosha qilmasa, mazoyasini koÀrolmaydi. Zero azhoni nosnina talvisi uchun asolibi Arabda yanabi'i ulumni isola etgan Tanzilning ichida tanazzuloti Ilohiya ta'bir qilingan muro'ati afhom va ehtiromi hissiyot va mumashati azhon bordir.

rot binki bu bundaydir, ahli tafsirga lozimdir: Qur'onning haqqini baxsh etsin va qiymatini nuqson etmasin. Va balogÀatning tasdiq va sikkasi boÀlmagan bir narsa bilan Qurabi, ita'vil etmasinlar. Zero har haqiqatdan yanada zohir va yanada vazih tahaqquq etganki; Qur'onning ma'nolari haq boÀlganlari kabi, tarzi ifoda va surati ma'nosi ham baligÀo, tijoulviydir. Juz'iyotni u ma'danga irjo' va tafarruotni u manbaga ilhoq etmagan, Qur'onning haqni ado qilishida mutaffifindan boÀladi. Bir-ikki misol koÀrsatamiz. Zero nazarni jalb qilanib ch Birinchi Misol:

(Allohu a'lamu bimurodihi) Joizdir, ishorat qilingan majoz bunday bir tasavvurni imo etadiki: Safina kabi boÀlgan kura bahri mu a'sodavoiyning ichida taxt-al bahr bir kemasi va ummon kabi fazoda qoziq yoki temir kabi togÀlari bilan irsa va ta'mid etib havo bilan ishtibok etganidan, muvozanati muhofaza qilingan. Dem'noga gÀlar u kemaning temiq va qoziqlari hukmidadirlar.

Soniyan: Inqiloboti dohiliyadan ihtizozot u togÀlar bilan iskat qilinadilar. Zero togÀlar yerning masamomuso'amidadir. Dohiliy bir hayajon boÀlgan vaqt, arz togÀlar bilan tanaffus etganidan, gÀazabi va hiddati sukunat topadi. Demak, arzning sukun va sukunati togÀlar bilandir.

Solisan: Imorati arzning ustuni, bashardir. Hayoti basharning ustunioira-imanobi'i hayot boÀlgan ma va turob va havoning istifodaga loyiq surati bilan muhofazalaridir. Holbuki shu uch sharoiti hayotning kafili ham, togÀlardir. Zero togÀ va jibal maxozini ma boÀlgani kabi, jazbi rutubat xususiyati bilan havoga masqtlari boÀladi. Harorat va burudatni ta'dil etgani kabi, havoga maxlut boÀlgan muzir gazlarning tarassubiga va havoning tasfiyasiga sabab boÀlgani kabi, tuproqqiylanitarahhum etadi. Balchiq va botqoqlik va dengizning tasallutidan muhofaza qiladi.

Robian: BalogÀat jihatidan vajhi munosabat va mushobahat budir: Deylikki, bir odam xayol ste'dobilan kuradan yuksak yerga uchsa, togÀlarning silsilalariga qarasa, ajabo tabaqa-i turobiyani ustunlar ustiga sochib tashlangan badaviy xaymalar kabi taxayyul qilshi Maqunfarid togÀlari ham bir ustun ustida qurilgan bir chodirga oÀxshatilsa, ajabo tabiati xayolga muxolafat boÀladimi?

Deylikki, sen u silsilalarni mustaqil togÀlar bilan barobar s va shrzga vaziyatning xususiyatini bir badaviy Arabning qarshisida tasvir tarzida taxayyul va taxyil etsang: Bu silsilalar A'rabi Badaviyaning xaymalari kabi arz sahrosida qurilgan va tar'jam baf chodirlar taxallul etgan desang... Arablarning xayoliy uslublaridan uzoq boÀlmaydi...

Hamda agar vahm bilan bu qasri mushayyadi لْاَبْn tajarrud etib uzoqdan hikmat durbini bilan mahdi bashar boÀlgan yerni va saqfi marfu' boÀlgan samoni tomosha etsang.. soÀngra silsila-i jibalda tamassul va atrofi samoga tekkan doira-i ufq bilan mahdud boÀlgan samoaqat-ur fustat kabi yerning ustiga vaz' va jibal avtadi bilan rabt etilgan bir chodir qubbasini taxayyul va tavahhum etsang, seni muttaham etisholmaydi. Sakkizinchi Masalaning Tanbehida bir-ikki misol yanajumi si.

Yettinchi Masala

Qur'onda zikr qilingan: دَحٰيهَا va سُطِحَتْ va فُرِّشَتْ va

va shularga oÀxshash ba'zi ahli zohir tagÀliti azhan uchun ular bilan tamassuk etishadi. Lekin mudofaasha qi muhtoj emasmiz.

Zero mufassiriyni i'zom oyotning zamairidagi saroirlarni izhor etishgan. Bizga hojat qoldirishmagan, faqat bir darsi ibrat berishgan va sarmashq yozishgan.

ganidaنْ بَكَوْا قَبْل۪ى فَهَيَّجُوا لِىَ الْبُكَاءَ ٭ وَ هَيْهَاتَ ذُو رَحْمٍ يَرُقُّ لِبُكَائ۪ى

Ma'lumki: Ma'lum narsani i'lam, xususan mushahad boÀlsa, abasdir. Demak, ichida bir nuqta-i gÀarobat lozim, toki uni abasiyatdanathi arsin.

Agar deyilsa: Qarang qanday qilib arz kuraviyati bilan birga musattaha va sizga mahd boÀlgan, dengizning tasallutidan qutulgan. Va yoxud qanday shams, istiqror bilan barobamda izimi maishatingiz uchun jarayon etadi. Va yoxud qanday minglab yillik uzoqlikdagi shams, ayni hamiada gÀurub etadi. Ma'oni-i oyot kinoyatdan sarohatga chiqqan boÀladi...

Ha, shu gÀarobat nuqtalari, balogÀat nuktalaridir.

Ahli zohirni haysa baysa vartalariga otgan narsalardan biri, balki eng birinchisi: Imkonotni vuqu'otga aralashtirish va iltibos etisimni tMasalan: "Shunday ekan, Qudrati Ilohiyada mumkindir. Ham uqulimizcha azamatiga yanada ziyoda dalolat qiladi. Shunday ekan, bu voqe' boÀlishi kerak", desang. Hayholmat bEy miskinlar! Qayerda aqlingiz koinotga muhandis boÀlishga layoqat koÀrsatgan? Bu juz'iy aqlingiz bilan husni kulliyni ihota etolmaysizlar. Ha, bir ziro' qadar bir bhdi.

#ltindan boÀlsa, yolgÀiz unga diqqat qilinsa, goÀzal koÀrgan boÀladi.

Hamda ularni hayratda qoldirgan tavahhumlaridirki: Imkoni zotiy, yaqida, oÀmiyga munofiydir. U holda yaqiyniya boÀlgan ulumi odiyada taraddud etganlaridan, "la adri"larga yaqinlashadilar. Hatto uyalishmaydi; maslaklari taqozo qiladi; Van Dengizi, Subhonn sobi kabi badihiy narsalarda taraddud etilsin. Zero ularning maslagida mumkin: Van Dengizi dushab va Subhon TogÀi ham shakar bilan oÀralgan asalga inqilob etsin. Va yoxud u ikkisi ba'zi doÀstlarimiz kabi kuraviyatdan rozi va robsdan safarga ketganlaridan, oyoqlari qoqinib ummoni adamga ketishlari muhtamaldir. Shunday ekan, dengiz va Subhon, eski hollari bilan boqiyliklarini tasdiq etmasligia rad .

Ala! Ey mantiqsiz miskin! Qayerdasiz? Qarang. Mantiqda muqarrardir, mahsusotdagi vahmiyot, badihiyotdandir. Agar bu badohatni inkor qilsangiz, sizga nasihatga badal ta'ziya bildiraman. Zero ulumi odiya sizcha oÀlgan va safsata hamishi b topgan darajadadir.

ToÀrtinchi balo-ki, ahli zohirni chalkashtiradi. Imkoni vahmiyni imkoni aqliy bilan iltibos etishganidir. Holbuki imkoni vahmiy, asossiz boÀlgan irqi taqliddan tavallud bilan safsatani tavlid etHa, enn, dalilsiz oÀlaroq har biri badihiyotda bir "balki", bir "ehtimol", bir "shak"ga yoÀl ochadi.

Bu imkoni vahmiy, koÀpincha muhokamasizlikdan, qalbning za'afi asabidan va aqlning asab xastaligidan va mavzu' va mahmulning adami tasavvuridan qi Rabchiqadi.

Holbuki imkoni aqliy esa: Vojib va mumtani' boÀlmagan bir moddada, vujud va adamga bir dalili qat'iyya dast-ras boÀlmagan bir amrda taraddud etishdirri va dalildan nash'at etgan boÀlsa, maqbuldir. BoÀlmasa, moÀ'tabar emas.

Bu imkoni vahmiyning ahkomidanki: Ba'zi vahhomlar deyishadi: Muhtamaldir, burhonning koÀrsatgani kabi boÀlmasin. Zero, aql har bir narsani dark etolmaydi. Aqli va mum bunga ehtimol beradi". Ha, yoÀq balki ehtimol bergan vahmingizdir. Aqlning sha'ni burhonga asoslanishdir. Ha, aql har bir narsani tortumi Ili, lekin bunday moddiyotni va eng kichik xodimi boÀlgan basarning qabzasidan qutulmagan bir amrni tortadi. Agar tortmasa, biz ham u masalada bola kabi mukallaf emasmiz.

Men zohirparast va nazari sathiy bir si ta'biri bilan aytgan va tavbix va ta'nif bilan tashhir etganim muxotobi zehniyam; agÀlabi holda ahli tafrit boÀlgan va jamoli Islomni koÀrmagan va nazim va thiy bilan uzoqdan Islomiyatga qaragan xasmi dindir. Faqat, ba'zan ahli ifrot, yaxshilik deb yomonlik qiluvchilar, dinning johil doÀstlaridir.

Beshir. Bulalo: Ahli tafrit va ifrot boÀlgan bechoralarning qoÀllarini tutib zulumotga otgan birisi ham; har majozning har yerida taharri-i haqiqat etishidir. Ha, majozda bir dona-i haqiqat boÀlishi lozabari majoz undan nashvu namo topib unib chiqsin. Va yoxud haqiqat, yorugÀlik bergan pilikdir; majoz esa ziyosini tazyid etgan shishasidir. Ha, muhabbat qalbda va aql an butdir; qoÀlda va oyoqda qidirish abasdir.

Oltinchi Balo: Nazarni tams etgan va balogÀatni satr etgan, zohirga boÀlgan qasri nazardir. Demak, naqadar aqlda haqiqat mumkinbadal a, majozga tajovuz etmaslar. Majozga ketilsa ham, maoli tutiladi. Bu sirga binoan: Oyat va hadisning tafsir yoki tarjimasi, ulardagi husn va balogÀatni koÀrsatoشَفَ ل. GoÀyo ularning fikricha qorina-i majoz, aqlan haqiqatning imtino'idir. Holbuki qorina-i mone'a aqliy boÀlgani kabi, hissiy va oddiy va maqomiy.. yana boshqa koÀp narsalar bilan ham boÀlishi mumkin. Agar istasang, Jannat-ksak ndavs kabi Daloil-ul I'jozning ikki yuz yigirma birinchi eshigidan kir. KoÀrasan: Buyuk Abdulqohir gÀoyat hiddatli boÀlib bunday muta'assiflarni yoniga tortgan, tavbix va takdir etyapti.

Yettinchi Balo: Muarrafni munakkarÀiz ze odam: Haraka kabi bir a'razni, zotiya va ayniyaga hasr etganidan, "gÀayri man huva lah" boÀlgan vasfi joriyni inkor qilish lozim kelganidan, shamsi haqiqat tarzi jarayonidan chiqarilgandir. Ajabo, bundaylar Arablaa ahvouslublariga hech qaramaganlaridan, deyishadi: TogÀlar bizga uchradi. SoÀngra bizdan ayrildi. Boshqa bir togÀ boshini chiqardi. SoÀngra bordi, bizdan mufaroqat ayladi. Dengiz ham quyoshni yutdi.. va hokazo...

"Miftahi Sakkni, bia bayon qilingani kabi; juda koÀp yerlarda san'ati bayoniyadan boÀlgan qalbi xayolni asrori bayoniya uchun iste'mol qilyaptilar. Bu esa davaron sirri bilan magÀlata-i vahmiya ustiga muassas bir latofati bayoniyadir. HoAnchagrmashq holda ikki misoli muhimmani bayon qilaman. Toki u minval ustida ishlagin. Shunday:

OÀtti ikki oyat gÀoyat shoyoni diqqatdir. Zero zohirga jumud, balogÀatning haqqini juhud deganidir. Zero birinchi oyatda boÀlgan istiora-i badi'a shu daraja haroratliki; muz kabi jumudni eritadi. Va bulutsbot vzohir pardasini chaqmoq kabi yirtadi. Ikkinchi oyatda balogÀat shu qadar mustaqar va muhkam va porloqki, sayri uchun quyoshni toÀxtatadi.

Avvalgi oyat

i tazammun etgan. Shundayki:

Jannatning idishlari shisha boÀlmagani kabi, kumush ham emas. Balki shishaning kumushga boÀlgan muboyanati bir istiora-i badi'aning qorinasidir. Demak, shisha shaffofiyata sof n, fidda ham oz va porloqlik e'tibori bilan, goÀyo jannatning qadahlarini tasvir etish uchun ikki namunadirlarki, Sone'-i Rahmon bu olamga yuborgan. Toki nafs va mollari bilan Ja avtad mushtariy boÀlganlarning ragÀbatlarini tahyij va ishtihalarini ochsin.

Aynan shuning kabi,

bir istiora-i badi'a undan taqarrur et yoxud istioraning zamini esa, zamin va osmon mobaynida hukmi xayol bilan tasavvur qilingan musabaqot va raqobatning taxayyuli ustiga muassasdir. Mazraasi shundayki; zamin qor va barad bilan tazammul yoki ta'ammum etgan tir fani bilan va rang-barang basotini bilan bezalgani kabi, goÀyo unga raqobatan va inodan osmon ham jibal va basotinni eslatgan rang-baranglik bilan tashakkul etgan va togÀlarga naziralaakati sh uchun parcha-parcha tarqalgan bulutlari bilan oÀralib jilvagar boÀladi. U togÀ kabi parcha-parcha bulutlar; safinalar va yoxud togÀlar va yoxud tuyalar va yoxud boÀston va daralar deyilva haqshbehda xato boÀlmaydi. U javvdagi sayyoralarning choÀponi momaqaldiroqdir. Qamchi kabi, chaqmogÀini boshlari ustida qimirlatib kezdiradi. U musahhar sabihalar esa, u bahri muhiti havoiyda sayru jarayon etish bilan, mahsharga tasodif etgan toayaptii eslatadilar. GoÀyo samo, suv bugÀlarining zarrotini momaqaldiroq bilan qurol boshiga da'vat qilgani kabi.. "Bezovtalanmang!" amri bilan hamzanat ga boradi, yashirinadi.

Ha, koÀp marta bulut togÀning libosini kiygani kabi, haykali bilan tashakkul etish bilan barobar barad va qorning oq rangi baz boÀalavvun va rutubat va burudati bilan takayyuf etadi. Shunday ekan, bulut va togÀ qoÀshni, doÀstdirlar. Bir-biriga lavozimotini a'riya berishga majburdirlar. Bu uxuvvat vql qildalatni Qur'onning koÀp yerlari koÀrsatadi. Zero ba'zan uni, uning libosida va narigini bunisining suratida bizga koÀrsatadi. Hamda Tanzilnqin" vda koÀp manozilida togÀ va bulut bir-birining qoÀlini tutib musofaha etishgan. Kitobi olamning bir sahifasi boÀlgan zaminda mua'naqa va musofahalari shohiddir. Zero ummoni havoda iskaa'juj mida boÀlgan togÀ teppasida langar-andoz ekanlarini koÀramiz.

Ha تَجْر۪ى bir uslubga ishorat qilgani kabi, لِمُسْتَقَرٍّ ham bir haqiqatni talvihlashti. Demak joizdirki تَجْر۪ى lafzi bilan shunday bir uslubga ishorat boÀlsin.

Shunday: Shams, temiri oltindan qilingan muhazzab, muzahhab, مِ الل bir safina kabi, efirdan boÀlgan va mavji makfuf ta'bir qilingan ummoni samoda sayohat qilib suzadi. Agar garchi mustaqarrida langar-andozdir. Lekin u bahri samoda u "zahabi zaib"vhidigon etadi. Faqat u jarayon a'roziy va taba'i va tafhim uchun muro'at va ehtirom qilingan nazari hissiyladir. Faqat haqiqiy ikki jarayoni bor. BoÀlmasa ham boÀladi. Zero maqsad, bay koÀpktizomdir. Asolibi Arabda boÀlgani kabi, taba'i boÀlsa yoki zotiy boÀlsa, nizomning nuqtai nazarida birdir.

Soniyan: Shams mustaqarri. Husnqi ustida mutaharrik boÀlganidan, u erigan oltin kabi ajzolari ham jarayon etadi. Bu haraka-i haqiqiya avvalgi haraka-i majoziyaning donasidir, balki zambaragidir.

Solisan: Shamsning musbasirai deyilgan taxti ravoni bilan va sayyorot deyilgan asokiri sayyorasi bilan koÀchib sahroyi olamda sayru safari, muqtazo-i hikmat koÀrinadi. Zero qudrati Ilohiya hamma narsani hayy ing juaharrik qilgan va sukuni mutlaq bilan hech bir narsani mahkum etmagan. Mavtning birodari va adamning amakivachchasi boÀlgan atolati mutlaq bilan, rahmat tashsizlikÀymaganki, qayd qilinsin. Shunday ekan, Shams ham hurdir. Qonuni Ilohiyga itoat etish sharti bilan, erkindir, keza oladi. Faqat boshqasining hurriyatini buzmasligi kerak va shartdir. Ha, shams, amri ma'niyga tamassul etgan va har bir harakatini mashiati Ilohiyaga tatbiq etgan bir choÀl poshshosidir. Ha, jarayon haqiqiy va zotiy boÀlgani kabi, a'roziy va hissiy ham boÀlishi mumkin. Qat'iyai haqiqiydir, shuning kabi majoziydir. Bu majozning manori تَجْر۪ى dir. Uslubning uqda-i hayotiyasiga talvih etgan lafz لِمُسْتَقَرٍّ dir.

Maqsadi Ilohiysi nizom va iti bila koÀrsatishdir. Nizom esa shams kabi porlayapti.

qoidasiga binoan, nizomni intoj etgan harakati shams va yoxud davaroni ahgan.

ysisi boÀlsa boÀlsin, aql maqsadni ixlol etmagani uchun, sababi asliyning taxarrisiga majbur emasmiz. Masalan قَالَ ning alifi bilan xiffat hosil boÀladi. Asli nima boÀlsa boÀlsin, vovga iya, nqof ham boÀlsa, farq qilmaydi. Yana alif, alif va xafifdir.

Bu tasvirot bilan barobar hissi zohirga istinodan; zohir, mutaassibona biÀlgan di baridni koÀrsatish, qandayki balogÀatning harorat va latofatiga munofiydir. Xuddi shuningdek: Dalili Sone' boÀlgan nizomi olamning asosi boÀzir saikmatullohning shohidi boÀlgan istehsoni aqliya jarih va muxolifdir.

Masalan: Subhon TogÀiga koÀp farsoh bilan uzoq bir masofadan mutavajjih boÀlsang va istasangki: Subhon sening jhagidaarba'angga muqobil kelsa va yoxud har jihatga muqobil boÀlib koÀrgansan, bu tabdil va tabaddulga lozim boÀlgan rohat bir sababi boÀlgan necha harakati vaz'iya bilan bir necha qadam otish kabi lab qosqa yoÀlni tark va Subhon TogÀi kabi dahshatli bir jirmi azimni seni hayratda qoldiradigan bir doira-i azimani bosib oÀtishini taxayyul yoki taklif etish kabi bir gÀoyat uzun yoÀlni va a, bu va abasiyatga ajib bir misolni nizomi olamga asos tutish, menimcha nizomga jinoyat qilishdir.

Hozir insof bilan nazari haqiqat bilan bu taassubi baridaga qara: Qanday isri na-i tomning shahodati bilan sobit boÀlgan bir haqiqati bahiraga muoraza etyapti. U haqiqat esa shu: Xilqatda isrof va abas yoÀq. Va hikmati azaliya qisqa va mustaqim yoÀlni tark qilmaydi. Uzun va muta'assif yoÀlni ixtiyor etmaydi. Shuisrof kan; ajabo istiqro-i tomning majozga qorina boÀlishidan qanday mone tasavvur qilinadi va nima uchun joiz boÀlmasin?

Agar istasang, Muqaddilini akir. Birinchi Muqaddimani sugÀro va Uchinchi Muqaddimani kubro qil. Senga natija beradi: Ahli zohirning zehnlarini chalkashtirgan, falsafa-i Yunoniyaga injizoblaridir. Hatto u falsafagava hik oyatda bir asosi musallama nazari bilan qaraydilar.

Hatto oÀgli oÀlgan bir kampirni kuldiradigan darajada bir misol shuki: Ba'zilar unday bir zotning kalomidakamoliusi falsafani, javhari haqiqatdan tamyiz etmaydigan darajadan juda koÀp darajada oliy boÀlgan u zoti naqqod Kurdcha deganki:

HolbumashgÀ soÀz bilan hukamoning mazhabi boÀlgan: "Maloika-i Kirom moddadan mujarraddirlar" rad yoÀlida tasrih etadiki: "Maloika-i Kirom anosirdan maxluq ajsomi nuroniyadirlar". Ular fahm etganlarki: Anosir toÀrt boÀlganaxshilIslomiyatdandir.

Ajabo! ToÀrtligi va unsuriyati va basotati, hukamo istilohotidan va muzaxraf boÀlgan ulumi tabiiyaning asoslaridandir. Usuli Islomiyaga hech taalluqli joylari yoÀqdir, bagÀlarnhir mushahadot bilan hukm qilingan bir qoziyadir.

Ha, dinga aloqasi boÀlgan hamma narsa, dindan boÀlishi shart emas. Va Islomiyat bilan imtizoj etgan har bir modda, Islomiyatning aÀlgan dan ekanini qabul qilish, unsuri Islomiyatning xosiyatini bilmaslik deganidir. Zero Kitob va Sunnat va ijmo' va qiyos boÀlgan anosiri arbaa-i Islomiya bunday moddalarni tarkib va tavlid etmayir.

Unsuriyat va basotat va arba'iyat, falsafaning botqoqligidandir, shariatning ma'dani sofiysidan emas. Lekin falsafaning xatosi, salaflarimizning lisonlariga kirganidan, bir mahmili sahih topgan. Zero salaf, a-bora" deyishlaridan murod, zohiran toÀrtdir. Va yoxud haqiqatdan ajsomi uzviyani tashkil qilgan muvallidul ma va muvallidul humuza va azot va uglerotakall toÀrtta.

Agar hur-fikir boÀlsang, bu falsafaning sharriga qara: Qanday azhonni asorat bilan safolatga otgan. Ofarin hurriyatparvar hikmati jadidaning himmatigaki, u mustabid hikmati Yunoniyani toÀrt devor bilan chil-parchin qilgan. Demak moyul eq boÀldiki:

Oyotning daloili i'jozining miftahi va asrori balogÀatning kashshofi, yolgÀiz balogÀati Arabiyaning ma'danidandir. BoÀlmasa falsafa-i Yulan, aning dastgohidan emas.

Ey birodar! Qachonki kashfi asror qiziqishi bizni shu maqomga qadar keltirdi. Biz ham seni barobar tortdik. Seni ta'jiz etdishi sm sening juda charchaganingni ham bilamiz. Hozir Unsur-ul BalogÀat va i'jozning miftahi boÀlgan Ikkinchi Maqolaning ichida seni kezdirishni istayman. Aslo u maqolaning igÀloqi uslubi va ichida jilvagar boÀlgan masoilning koÀylaklaakdan parishoniyati seni tomoshasidan mutanaffir etmasin. Zero igÀloq etgan, ma'nosidagi diqqat va qiymatdir. Va parishon etgan va ziynati zohiriyadan mustagÀniy etgan, ma'nosidagi jamoli zotiyasidir.

oÀlgannozlangan va istigÀno koÀrsatgan nozaninlarning mahrlari diqqatdir. Va manzillari ham qalbning suvaydosidir. Ularga kiydirgan koÀylagim zamonning uslubiga muxolifdir. Zero Kurd maktabi deyilgan yuksak togÀlarda oÀsgansata o alaturka tikuvchiligiga oÀrganolmadim. Hamda shaxsning uslubi bayoni, shaxsning timsoli shaxsiyatidir. Men esa koÀrganingiz yoki eshitganingiz kabi hal qilinishi mushkul bir muammolib xa

Unsur-ul BalogÀat

Birinchi Masala

Tarix lisoni taassuf bilan bizga dars beradiki: Saltanati Arabning jozibasi bilan, ajam Arablarga muxtalit boÀlganlaridan; Kalomi Mudoriyninraja mkasi deyilgan balogÀati Qur'oniyaning ma'danini mushavvash etganlari kabi, shuningdek ajamlarning va ajamiylarning balogÀati Arabiyaning san'atiga kirganlariddirki:krning majrayi tabiiysi boÀlgan nazmi ma'oniydan zavqi balogÀatni nazmi lafzga oÀgirishgan:

Afkor va hissiyotning majrayi tabiiysi, nazmi mlmasindir. Nazmi ma'oniy esa, mantiq bilan mushayyaddir. Mantiqning uslubi esa, mutasalsil boÀlgan haqoiqqa mutavajjihdir. Haqoiqqa kirgan fikrlar esa, qarshisida boÀlgan daqoiqi moetilgaa nafizdirlar. Daqoiqi mohiyot esa, olamning nizomi akmaliga mumidd va mustamiddirlar. Nizomi akmalda har bir husnning manbai boÀlgan husni mujarrad mundamijdirilan si mujarrad esa mazoya va latoif deyilgan balogÀat chechaklarining boÀstonidir. Chechaklarning boÀstoni, jinoni xilqatda jilvagar boÀlgan azharga parastish etgunday shoir deyilgan bulbullarning nagÀamotidir. Bulbullarning nagÀamotiga ohangi ruhoniy bergan esa, nazmi ma'oniydir.

Hol shunday ekan, Arabdan boÀlmagan daxil va tufayliy va ajamiylar, balogÀati Arabiyada udabo qatoriga oÀtishga uringaت غين

an, ish izidan chiqdi. Zero bir millatning mizoji, u millatning hissiyotining mansha'i boÀlgani kabi, lisoni milliysi ham hissiyotining ma'kasidir. Mit:

ng amzijalari muxtalif boÀlgani kabi, lisonlaridagi iste'dodi balogÀat ham mutafovitdir. Lasiyyama Arabiy lisoni kabi nahviy bir lison boÀlsa...

Bu sirga binodati aayoni afkorga majra va balogÀat chechaklariga chamangoh boÀlishga koÀp daraja noqis va qisqa va quruq va qir'av boÀlgan nazmi lafz; majrayi tabiiysi boÀlgan nazmlarninoga muqobala etib balogÀatni mushavvash etgandir.

Zero ajamiylar sui ixtiyor yoki savqi ehtiyoj bilan lafzning tartib va tahsiniga va ma'oni-i lugÀaviyaning tahsiliga yanada zite'doduhtoj boÀlganlaridan va alfaz majra boÀlish jihati bilan yanada oson va yanada zohir va nazari sathiyga yanada munis va havom kabi avomning nazarlarini yanada jozibador va avomparastona namoyisa gÀoy yanada musta'id bir zamin boÀlganidan, alfazga yanada ziyoda sarfi himmat etganlar. Ya'ni, naqadar bir masofa bosib oÀtsa, qarshilariga juda musha'sha' sahrolar oÀzlarini koÀrsatish shonida boavhomitartibi ma'oniyda boÀlgan tagÀalgÀuldan zehnlarini oÀgirib alfaz orqasidan yugurib yuradilar.

Ma'oniyning tasavvurlaridan keyin alfazning orqasiga ketish bilan fikrlarni chalkashtirgandir. Bora-bora alfaki ungoga gÀalaba qilish bilan istihdom etib; lafz ma'noga xizmat qilish boÀlgan qoziya-i tabiiya aksiga oÀgirilganidan, tabiati balogÀatdan bunday lafzparast mutasalliflarning san'atiga qadar; yoÀq balki tasannulariga uzun bir masofa kirgan.

AKeksaytasang, Haririy kabi bir dohiya-i adabning Maqomotiga kir, koÀr! U dohiya-i adab qanday hubbi lafzga magÀlub boÀlib, lafzparastlik havasi u qiymatdor arini a dogÀ tushirgani kabi, lafzparastlarga ham basti uzr etgan va namuna-i imtisol boÀlgan. Shuning uchun u ulkan Abdulqohir bu xastalikni tadoviy etish uchun "Daloilillas:

" va "Asror-ul BalogÀat"ning bir sulusini uning dorilaridan toÀldirgan. Ha, lafzparastlik bir xastalikdir, faqat bilinmaski, xastalikdir...

Tarastlik qanday bir xastalik boÀlsa... xuddi shuningdek; suratparastlik va uslubparastlik va tashbehparastlik va xayolparastlik va qofiyaparastlik hozir filjumla, kelajakda ifrot bilan tom bir xastalik va ma'noni oÀziga g toleiladigan darajada bir maraz boÀladi. Hatto bir nukta-i zarofat uchun yoki qofiyaning xotiri uchun koÀp adiblar adabda adabsizlik qilishni h mukarn boshlaganlar.

Ha, lafzga ziynat berilishi kerak, faqat tabiati ma'no istash sharti bilan va surati ma'noga hashmat berish kerak, faqat maolning ruxsatini olish sharti bilan va uslubga ravshanlik berilishi keqdan taqat maqsudning iste'dodi muso'id boÀlish sharti bilan va tashbehga ravnaq berish kerak, faqat matlubning munosabatini hisobga olish va rizosini tahsil etish sharti bilan va xayolga javalot qiloabdaba berish kerak, faqat haqiqatni ranjitmaslik va ogÀir kelmaslik va haqiqatga misol boÀlish va haqiqatdan istimdod etish sharti bilan kerakdِنْ اَ* * *

Ikkinchi Masala

Kalomning hayotlanishi va nashvu namosi; ma'nolarning tajassumi bilan va jamodotga nafhi ruh etish bilan bir mukolama va mubohasani ichlariga otishdir:

Davaron bilan ta'bir qilingan, vujudda va adnomahdkki narsaning muqoranati bilan biri narigisiga illat va ma'haz va mansha' deb oÀylangan e'tiqodi urfiy ustiga muassas boÀlgan magÀlata-i vahmiya ustiga mabni boÀlgan quvva-i xayoldrning h'at etgan sehri bayoni bilan sehrboz kabi jamodotni hayotlantiradi, bir-biri bilan gaplashtiradi. Ichlariga yo adovatni yoki muhabbatni otadi. Hamda ma'nolarni tajassum ettiradi, hayot bِ وُجُ ichida harorati gÀariziyani darj etadi.

Agar istasang, shovqinli manzil itloqiga shoyista boÀlgan bu baytga kir:

يُنَاج۪ينِىَ الْاِخْلَافُ مِنْ تَحْتِ مَطْلِه۪ ٭ وَ تَخْتَصِمُ ال ashadلُ وَ الْيَاْسُ ف۪ى صَدْر۪ى

Ya'ni "Mumatola-i haq pardasi ostida xulf-ul va'd men bilan gaplashadi. Deydi: Aldanma!.. Shuning uchun koÀksimda umidlarim ya's bilair.

hishni boshladilar, u mutazalzil xona boÀlgan sadrimni xarob qiladilar."

KoÀrasan qanday shoiri sahir orzu va ya'sni tajsim etish bilan hayotlantirib nammom boÀlgan ixlafning fitnasi bilan bir muhoraba va muxosamani tamsil ayladi. Goafiyatnematograf kabi bu bayt sening aqlingga tushdek koÀrinadi. Ha, bu sehri bayonni bir navi tanvim etadi.

Va yoxud yerning yomgÀir bilan mu'ashaqa va shikoyatini tingla! Xullas:

تَشَكَّى الْاَرْضُ غَيْlining اِلَيْهِ ٭ وَ تَرْشَفُ مَائَهُ رَشْفَ الرُّضَابِ

Ya'ni, yomgÀirning kech kelishini unga tashakki etadi. Mahbubning ogÀiz suvi kabi suvini emadi.

Ajabo, yerni Majnun, sahabni Layli holatlarida g ochi'r senga taxyil etmaydimi?

Bu she'rni goÀzal koÀrsatgan, ichidagi xayolning haqiqatga bir daraja mushobahatidir. Zero yomgÀir kechiksa, soÀngra kelsa tupr'onni -viz kabi ovoz chiqarib suvini tortadi. Bu holni koÀrgan, kechligiga va shiddati ehtiyojiga intiqol etganidan, mashhur davaronning sirr buyukn va tavahhumning tasarrufoti bilan bir mu'ashaqa va mukolama suratiga ifrogÀ etadi.

Har bir xayolda bu chiznoÀk kabi bir dona-i haqiqat boÀl abadihart.

Uchinchi Masala

Kalomning albisa-i faxirasi va yoxud jamoli va surati, uslub bilandir. Ya'ni, qolibi kalom bilandir:

Yo diqqati nazar yoki tavagÀgÀul yoki mubosharat yoki san'atningi ishoquhi bilan xayolda tavallud etgan tamoyulotning xususiyatidan tashakkul etgan suratlardan tarakkub etgan istiora-i tamsiliyaning parchalari talohu aqlninlaridan tanavvur va tasharrub va tashakkul etgan uslub, kalomning qolibi boÀlgani kabi, jamolning ma'dani va hulali faxiraning dastgohidir.

GoÀyo aqlning karnaychisi deyilishga shoyon boÀlgan iroda ovoz chiqarish bilan, r.

اِنng qorongÀi burchaklarida yotgan ma'nolar yalangÀoch, yalang oyoq, boshi ochiq boÀlib chiqqanlaridan mahalli suvar boÀlgan xayolga kiradilar. U xazinat-ul xayolda topgan suratlarini kiyadilar. Kamida bir roÀmolni oÀraydi yoshqa r kovushni kiyadi, loaqal bir nishon bilan chiqadi. Hech boÀlmasa bir tugun bilan yoki bir kalima bilan oÀzining qayerda tarbiya koÀrganini koÀrsatadi.

ogÀlarir kalomning -faqat tabiatdan chiqqan bir kalomning- uslubida im'oni nazar etsang, oÀz san'ati ichida ishlagan mutakallimni u oyna-misol ur boÀlng ichida koÀrasan. Hatto nafsini nafasidan va ovozidan, mohiyatini nafsidan puflashidan tavahhum va mizoj va san'atini kalomi bilan mumtazij taxayyul etsang, Xayolliyun mazhabidatganlaab boÀlmaysan.

Agar taraddud bilan sening xayoling xastaligi boÀlsa, Qasida-i Bur'iyyadan boÀlgan

boÀlgan ruhiy hastaliklar shifohonasiga ket, koÀr! Shunda Hakimi Busayri, istifrogÀ bilan va nadomatning parhezi bilan senga resept yozadi.

Agar ishtahangninari valishi bilan uslub deyilgan haqiqatning shishasidagi zuloli ma'no qanday oÀziga muvofiq va qanday imtizoj etshini tomosha qilish va u zulolni ichishga ishtaliyanioÀlsa, mayxonaga ket va ayt: "Ey mayxonachi, kalomi baligÀ nedir?"

Albatta uning san'ati uni shunday gapirtiradi: Kalomi baligÀ, ilm deyilgan ltirgalarda pishirilgan va hikmat deyilgan ulkan koÀzalarda turgan va fahm deyilgan suzgich bilan sizilgan obi hayot kabi bir ma'noni, zurafo deyilgan saqiylar aylantir togÀlor ichadi; asrorda tamashshi etish bilan hissiyotni ihtizozga keltirgan kalomdir.

Agar bunday sarxushlarning soÀzlarini yoqtirmasang, suvning muhandisi boÀlgan Hudhudi Sulaymonning Saba'dan keimki, n naba' va xabarni tingla! Qanday inzoli Qur'on va ibdo'i samovot va arz etgan Zuljalolning tavsifini qilgan. Hudhud deydi: "Bir qavmga uchradim. Zamin va osmondan maxnuqtadi chiqargan Allohga sajda qilmaydilar." Qara, avsofi kamoliya ichida, Hudhudning handasasiga talvih etgan vasfi mazburni yolgÀiz ixtiyor ayladi.

Ishoradi. U Uslubdan murodim, kalomning qolibidir va suratidir. Boshqalar boshqacha aytishadi. Va balogÀat jihatidan foydasi, qissotning tafariqini va nash'hon boÀlgan parchalarini iltihom va birlashtirishdir. Toki "Bir narsa sobit boÀlsa lavozimi bilan sobitdir" qoidasining sirri bilan, bir juzni tahrik etish bilan qissotning kulli ihtizozga keltiriladi takzio mutakallim uslubning bir burchagini muxotobga koÀrsatsa, muxotob oÀz-oÀziga garchi bir daraja qorongÀi boÀlsa ham, tamomini koÀra oladi.

Qara, qayerda boÀlsa boÀlsin, "mubittiso lafzi deraza kabi maydoni harbni, ichida harb boÀlib senga koÀrsatadi. Ha, koÀp bunday kalimalar bor. Xayolning sinematografi deyilsa boÀladi.

Uslub marotibi juda mutafovitdir. Ba'zan shu qadar latif va raqiqdirki, nasimi saanidanda ohista esadi. Ba'zan shu qadar yashirin boÀladiki, bu zamonning harbining diplomatlarining dasoisi harbiyalaridan koÀproq masturdir. Bir diplomatning quvva-i shammasi lozimarob e istishmom eta olsin.

Azjumla: يٰسٓ surasida مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَ هِىَ رَم۪يمٌ sheva-i ifodadan Zamaxshariy مَنْ يَبْرُزُ اِلَى الْمَيْدَانِ uslubini istishmom etgan. Ha, inson isyon bilan Xoomatgag amriga qarshi ma'nan mudofaa va muboraza etadi.

ToÀrtinchi Masala

Kalomning quvvat va qudrati esa, kalomning quyudoti bir-biriga javob berish va ksan'ati bir-biriga muovanat etish bilan butunlay chumoli qadaricha asl gÀoyaga ishorat va har biri barmogÀini maqsad ustiga qoldirish bilan

عِبَارَاتُنَا dir.

dasturiga timsol boÀlishdir. Demak, quyudot zanav kabi va yoxud soylar kabi.. maqsad esa oÀradabigdan istimdod etuvchi bir hovuz kabi boÀlishi kerak.

Zehnning toÀri ustida tarsim etilgan va nazari aql bilan olingan gÀoyaning surati, mushavvash boÀlmasligi uchun tajovub va taovun va istimdod lozimdir.

Bu edi. Qan intizom nash'at etishi bilan tanosub tavallud etib husn va jamol porlaydi.

Agar istasang, Robbi Izzatning kalomiga taammul et.

Azjumla: Zarrasi ulkan bir tosh qadar katta boÀlgan azobdan taxvif va insonni, qooÀlmay tahammulsiz ekanini koÀrsatish uchun savq etilgan

boÀlgan oyatga qara. Qandayki "narsani ziddidan in'ikos ettirish" boÀlgan qoida-i bayoniyaga binoan, tehvil va taxvifbuvvat azobning bir parchasining daraja-i ta'sirini koÀrsatishni istaganidan, qillat boÀlgan asosi maqsadga, kalomning har tarafi qoÀlini u yerga uzatib quvvat beradi.

Shunday: اِنْ lafzidagi tashkik bilan taxfif vaydi. َتْ dagi yolgÀiz tegilish va نَفْحَةٌ moddasida va siygÀasida va tankiridagi taqlil va tahqir..

va مِنْ dagi tab'iz va nakalga badal عَذَابِ zikridagi taido eta رَبِّكَ dagi imo-i rahmat, hammasi taqlilni koÀrsatish bilan azobni nihoyat darajada ta'zim va tehvil etadi.

Zero ozi bunday boÀlsa, koÀpidan Alloh saqlasin.

Bu senga sarmashqdir. Yozar insog, mashq qil. Zero butun oyoti Qur'oniya bu intizom va tanosub va husnga mazhardirlar. Faqat maqosid ba'zan mutadohilan mutasalsildir. Har birining tavobi'i narigisi bilan muqorin boÀladi, faqat muxtalit barga ndi. Diqqat qilish kerak. Zero nazari sathiy bunday yerlarda koÀp xalt etadi.

Beshinchi Masala

Kalomning sarvat va vus'ati esa -ni moz qilib surati tarkib nafsi maqsadni koÀrsatadi, shunga oÀxshab- mustatba'otining talmihoti bilan va asolibning ishoroti bilan gÀoyaning lavozim va tavobi'ini koÀrsatish va ihtizozga keltirishlarda Zero talmih va ishorat sokin boÀlgan xayolotni ihtizozga va sokit boÀlgan javonibini gapirtirish bilan qalblarning eng uzoq burchaklaridagi istehsonni va olqishlashni tsa mufetishga buyuk bir asosdir. Ha, talmih va ishorat esa yoÀlning atrofini tomosha bilan tanazzuh etish uchun. Qasd va talab va tasarruf uchu surat. Demak, mutakallim unda mas'ul boÀlmaydi. Agar istasang, bu baytlarning ichlariga kir, bir daraja koÀrishga shoyon nuqtalar bor:

Xullas, chal boÀlgan otiga mingan, nozanin qarshisida yosharishni istagan keksa otaning soqoٍّ

va ichiga qara, balogÀatning koÀp kalitlarini topasan. Ol, eshiklarni och, xullas:

Ya'ni U: "atininding", dedi.: "Unday emas, balki masoibi dahrning shovqinidan oyoqlar ostidan chiqib soqolimga qoÀngan bir oq gÀubor", dedim.

Hamda:

وَلَا يُرَوِّعْكِ ا۪يمَاضُ الْقَت۪يرِ بِه۪ ٭ فَاِaviyatاكَ ابْتِسَامُ الرَّاْىِ وَالْاَدَبِ

Ya'ni: Soqolimning oqarib porlashi seni qoÀrqitmasin. Zero nuri mutajassim kabi miyadan erigan, soqoldan majra topib oÀzini koÀrsatgan fikr va adabning tabassumidir.

Hamda:

وَعَيْنُكَ قَدْ نَامَتْfsili ْلِ شَب۪يبَةٍ ٭ فَلَمْ تَنْتَبِهْ اِلَّا بِصُبْحِ مَش۪يبٍ

Ya'ni: Tun kabi yoshlikda koÀzning navmi gÀaflatga choÀmganidan, subh-misol boÀlgan soqolning oqi bilan uygÀona oldi.

Hamda:

وَكَاَنَّمَا لَطَمَ الصَّبَuhaqqaب۪ينَهُ ٭ فَاقْتَصَّ مِنْهُ وَخَاضَ ف۪ى اَحْشَائِه۪

Ya'ni: Jiritni istab tong, otimning yuziga yadi bayzosi bilan bir tarsaki tushirdi. Otim ham qasdini olish uchun tayyor boÀlgan tongga erishdi, bir faurdi, ichida toÀrt oyogÀi bilan kezdi. Demak, otim chaldir.

Hamda:

كَاَنَّ قَلْب۪ى وُشَاحَاهَا اِذَا خَطَرَتْ ٭ وَقَلْبَهَا قُلْبُهَا فِى الصَّمْتِ وd.

Ya'ni: Qalbim ma'shuqimning kamari kabi harakat va hishhish etmoqda; uning qalbi esa uning bilaguzugi kabi sukun va sukutda. Demak, beli mayin, bilagi IkkiboÀlgani kabi; qalbim mushtoq, uning qalbi mustagÀniydir. Demak, husn va ishqni va istigÀnoni va ishtiyoqni bir tosh bilan urgan.

Hamda:

وَاَلْقٰى بِصَحْرَاءِ الْغَب۪يطِ بَعَاعَهُ ٭ نُزُولَ الْيَمَانِىِّ ذِى الْعِيَابِ الْمُحَمَّuna-i Ya'ni: Tojiri Yamaniy kabi yomgÀirdan kelgan sel; yuklarini, asqollarini GÀobit sahrosiga otdi. Qandayki bir tujjor oqshom vaqti bir qishloqqa kelsa, tunda qishloqliklar rang-barang ashyolarini sotib olsalar, tongda hammaashiriang bilan bezangan holida uyidan chiqadi. Hatto qishloqning choÀponi ham qizil bir roÀmolni bogÀlaydi. Xuddi shuningdek, sel sahroga yukini otgani kabiutafarrati xofiyaga oÀxshagan imtizojoti kimyoviya bilan chechaklarning nozaninlariga goÀyo rang-barang koÀylak olinadi, tikiladi. Hatto chechaklarning choÀponi itloqiga shoyon boÀlgan kafna {(*): Tikanli, yoqiladigan bir togÀ mahsulidir.} boimol bqizartiradi.

Hamda:

Ya'ni: "Vafo gÀovri inlatnina chekildi.. toÀfoni gÀadr favaronni boshladi. Qovl va amal oÀrtasida uzun bir masofa ochildi..."

Uzoqqa ketishni istamasang, bu maqol mujtabir parcha maqobliga nazar et, bu masalaga namuna boÀlish uchun koÀp parchalarni topasan. Azjumla: "Oyotning daloili i'jozining miftahi va asrori balogÀatining kashshofi yolgÀiz balogÀati Arabiyadir. Falsafa-i Yunoniya emas."

ariqi yoxud maqola-i ulada boÀlgan masala-i ulaning xotimasidagi ishoratga qara. "Xilqat deyilgan shariati fitriya, majzub va musofir boÀlgayolgÀi-i arzga farz etgan: Shamsga iqtido etgan yulduzlarning safida turish, shuzuz etmaslik... Zero zamin zavji bilan barobar اَتَيْنَا طَٓائِع۪ينَ degan. Toat esi emasat bilan yanada ahsandir."

Hozir taammul et! Bu misollar qarshi va orqalaridan shunday maqomotni koÀrsatadiki, ketidan boshqa maqomot xayol-mayol kabi boshini chiqaradi.

sani o*

Oltinchi Masala

Kalomning samaroti esa; tabaqoti muxtalifada, suvari mutaaddidada tashakkul etgan ma'oniydir.

Shunday: Kimyoga oshino boÀlganlarga ma'lum. Bir moddani, masalan oltin kabi birng kitni istihsol etilgan vaqt, uskuna yoki fabrika bilan mutaaddid quvurlar bilan muxtalif tarassuboti bilan, mutanavvi' tashakkulot bilan tabaqoti mutafovitada oÀtadi. Eng soÀnggida undan bir qism tahassuar edii. Kalom deyilgan ma'oni-i mutafovitaning fotosurati bilan olingan muxtasar bir xaritaning isti'ob etgani kabi.

Mafohimi mutafovitaning surati tashakkuli shudirki, ta'sfning xorijiyadan qalbning bir qism ihtisosoti ihtizozga kelish bilan muyulot tavallud etadi. Undan havoiy ma'nolar bir daraja aqlning nazariga tegib, aqlni oÀziga mutavajjih etadi. SoÀngra u buhor holidagi ma'no bir qismi takosuf etish bilan tamoyd yanaa tasavvurotning bir qismi muallaq qolib, bir qism ham taqattur etganidan, aql unga ragÀbat koÀrsatadi. SoÀngra mayi' holidagi qismdan bir qism tasallub va tahassul etganidan, aql uni kalom ichiga oladi. dan, ma u mutasallibdan bir rasmi maxsus bilan tamassul va tajalliy etganidan, aql uning qomatiga koÀra bir kalomi maxsus bilan uni koÀrsatadi.

Demak, mutashaxxis boÀlgani, kalomning surati maxsusasi ichiga oladi. Va tasallub sizninni fahvaning qoÀliga beradi. Va tahassul etmaganni ishorat va kalomning xususiyatiga yuklaydi. Va taqattur etmaganni kalomning mustatba'otiga havola etadi. Va tabaxxur etmaganni uslubniashar izozotiga va kalom bilan rafoqat etgan mutakallimning atvori bilan rabt etadi.

Xullas, bu silsilaning quvurlaridan ismning musammosi va fe'lning ma'nosi va har vaz'imadluli va nazmning mazrufi va hay'atning mafhumi va kayfiyatning marmuzi va mustatba'otning musharunilayhlari va xitobni tashyi' etgan atvorning muharriklari, hamda "dallun bil-ibora"ning maqsudi va "dallun bilning mat"ning madluli va "dallun bil-fahva"ning mafhumi qiyosiysi va "dallun bil-iqtizo"ning ma'no-i zaruriysi va yana boshqa mafohim umuman bu silsilaning bittadan tabaqasidan holbukd etadi va shu ma'dandan chiqadi.

Agar tomosha qilishni istasang, oÀz vijdoningga qara, shu marotibni koÀrasan.

Shunday: Sening mahbubing ne zamon koÀzingizning derazasidan shua va barqi husnini vasdir.ngizga ilqo etsa, u ishq deyilgan nori muqoda birdan yondirishni boshlaganidan, hissiyot iltihobni boshlash bilan, amol va muyulot ham hayajonga kelib birdan u amollar ust qavatdagi xayolning tomida b teshadi. Imdod istaganlaridan, u xazinat-ul xayolda safbasta-i harakat va mahbubning mahosinini qoÀllarida tutgan va yoxud uning mahosiva madotirga keltirish bilan tasvir etgan, boshqasining mahosini bilan ishba' etilgan xayolot esa u amolning yordamiga yuguradilar; barobar hujum qilib xayoldan lisonga qadar tushish bilan barobar ziloli visolga boÀlgan a mukaorqalarida va firoqdan boÀlgan taallumni oÀngda va ta'zim va ta'dib va ishtiyoqni chapga va tarahhum va lutfni iqtizo qilgan mahbubning mahosinini qarshilarig!- tasadya oÀlaroq madihaning gardanini va sanoning durrlarini qoÀllariga olish bilan barobar u

itloqiga shoyon u otashni toleinrish uchun ziloli visolni jalb qilgan tavsifi bil-fazoil bilan arzi hojat etadilar.

Xullas qara, necha tabaqotda bilgan ma'nongdan boshqa naqadar ma'oniy boshlarini chiqozirdaoÀrinyapti. Agar qoÀrqmasang Ibn Faridning yoki Abu Toyyibning koÀzlaridan mudhish boÀlgan vijdonlariga qara. Va vijdonning tarjimoni boÀlgan

غَرَسْتُ بِاللَّحْظِ وَرْدًا فَوْقَ وَجْنَتِهَا ٭ حَقٌّ لِطَرْف۪ى اَنْ va shىَ الَّذ۪ى غَرَسَا

Hamda

Hamda

Hamda

koÀr va tingla, garchi koi kabi Jannatda tanazzuh etadi, faqat vijdonlaridagi Jahannam ta'zib etadi. Xuddi shuningdek, mahosiniga ishorat va istigÀnosiga ramz va taallumi firoqqa imo va sh boÀlgtasrih va talabi visolga talvih va tarahhumini jalb qilgan husniga tansis etish bilan barobar, hissiyotini tahrik etgan hay'ati atvori bilan koÀp xayoloti raqiqani koÀrsatishgan.

Qandayki bir hun deyding intizomida, har ma'murga iste'dodi nisbatida, vazifa darajasida, xizmat miqdoricha ujrat berish lozim. Xuddi shuningdek, bunday marotibi mutafovitadan ixtilot etgan ma'nolar esa a, otai kulliy boÀlgan "masuqi lahul kalom"ning markaziga qurbiyat nisbatida va maqsudga xizmat darajasida har biriga inoyat va ihtimomda hissa va nlar. Mrini taqsimi odil bilan tafriq etish kerak. Toki u mu'odalat bilan intizom va u intizomdan tanosub va u tanosubdan husni vifoq va husni vifoqdan husni muosharatiylar,husni muosharatdan kalomning kamoliga bir mezon-ut ta'dil chiqa olsin.

BoÀlmasa vazifasi xizmatkorlik va tabiati bolalarcha boÀlganlar katta rutbaga kirish bilan takabbur etn a'daakabbur etish bilan tanosubini buzib muosharatni chalkashtiradi. Demak quyudoti kalomning iste'dodlarini nazarga olish kerak. Ha, hamma narsani iste'dodi nisbatida tarfi' etish lozim. Zero koÀrinyaptiki koÀz, burun kabi byati ao naqadar chiroyli boÀlsa, hatto oltindan boÀlsa, haddidan katta boÀlgani holda, suratni xunuklashtiradi.

Qandayki ba'zan eng kichik bir nafar bir xizmatga, masalan, dushman qoÀshiniga kashfi razga ketadi, mushgÀiz bolmaydi va yoxud bir kichik talaba qilgan ishni buyuk bir olim qilolmaydi. Chunki buyuk odam hamma narsada buyuk boÀlishi lozim kelmaydi. Hamma oÀz san'atida buyukdir. Shuning kabi, u ma'oni-i matazohima ir taalba'zan bir kichik ma'no rayosat etadi. U qiymatdor boÀladi. Zero uning vazifasi hozir keladigan bir vosita bilan ahamiyatlidir. Bunga ishorat qilgan va qiymatiga manor boÀlgan sarih hukm va lozimi qoribining un birsalohiyatidirki, uning hurmati uchun irsoli lafz va savqi xitob etilsin va kalom ham xat tashuvchilik etsin.

Zero yo badihiy va ma'lumdir, koÀrinyapti va yoxud xa etgan zaifdir, asl gÀoyada ahamiyati yoÀq. Va yoxud uni husni talaqqiy va qabul qiladigan va unga quloq soladigan muxotob yoÀq. Va yoxud mutakallimning holiga muvofaqat va takallumga da'i boÀlgan orzuga xizmaundan lmaydi. Va yoxud muxotobning sha'n va haysiyatiga imtizoj, istimzoj etolmaydi. Va yoxud kalomning maqomida va mustatba'otning tavobi'ida ajnabiy koÀrinadi. Va yoxud gÀarazning muhofalisoni va lavozimning tadorikiga musta'id emasdir. Demak, har bir maqomda bu sabablardan yolgÀiz birining soÀzi tinglanadi. Faqat hammalari ittihod etsalar, kalomni eng yuksak tabaqaga chiqaradilar.

Ba'zi mmo va i muallaqa bordirki, bir shakli muayyanasi va bir vatani xususiyasi yoÀq. Mufattish kabi har bir doiraga kiradi. Ba'zi oÀziga xususiy bir lafz taqadi. Bu muallaqotning bir qismi esa harfiya va havoiya kabidir. Boshqa kalima uni deramonintortadi. Ba'zan bir jumlaga, balki bir qissaga nufuz etadi. Qachonki u jumlani ezdirsang, ruh kabi u ma'no taqattur etadi. Masalan, hasrat va ishtiyoq va tamadduh va taassuf ila oxir... kabi ma'nolardir...

BalogÀatning uqda-i hayotiyasi, ta'biri digar bilan, bayonning falsafasi va yoxud she'rning hikmati esa, xorijiyotning navomisi va maqoyisini tamassul etishdir.

Shunday: Haqoiqi xorian bosgi qonunlarni qiyosi tamsiliy jihati bilan va davaron tariqi bilan va vahmning tasarrufi bilan shoirona boÀlgan ma'naviyat va ahvolda joylashtirishdir. Demak, oyna kabi xorijdan in'ikos etgan haqiqatning shualarini tamassul etadi.asos t oÀz san'ati xayoliyasi bilan va naqshi kalomiysi bilan xilqat va tabiatni taqlid va muhakat etadi.

Ha, kalomda haqiqat boÀlmasa ham, eng aqal shabih va nizomidan istimdod etish va uning donasi ustida unib sidan hi kerak. Faqat har donaning maxsus bir boshogÀi bordir. Bir bugÀdoy bir daraxt qadar unib chiqmaydi. Falsafa-i bayon nazarga olinmasa; balogÀat xurofot kabi, xayol gÀul kabi sami'ga hayratdan boshqa bimning a bermaydi.

Falsafa-i bayoniyaga mushabih, Nahvning ham bir falsafasi bordir. U falsafa esa vazi'ning hikmatini bayon qiladi. Kutubi Nahvda mazkur boÀlgan munosaboti mashdar! Bstiga muassasdir. Masalan, bir ma'mulga ikki a'mil dohil boÀlmaydi. Va "hal" lafzi fe'lni koÀrgani kabi sabr qilmaydi, visol istaydi. Ham foil quvvatlidir, qoviy boÀlgan zammani oÀziga gÀmoti padi. "Masalan" xorij va koinotda joriy boÀlgan qonunlarning bittadan aksi misoliysidir.

Bu munosaboti Nahviya va Sarfiya boÀlgan hikmati vazi' esa falsafa-i bayon darajasida boÀlmasa ham, juda buyuk bir qiymati bor.

Azِسَةِ

Istiqro bilan sobit boÀlgan ulumi naqliyani ulumi aqliyaning suratlariga oÀgiradi.

?" Javob beriladi: "Qilich bilan qalam ustidadir." Va yoxud "Madaniyat nima bilan qoim?" "Ma'rifat va san'at va tijorat bilan" deb javob beriladi. Va yoxud "Navi bashar sovabstida baqo topadi?" Javob esa: "Ilm va amal ustida baqo topadi." Shuning kabi, vallohu a'lam Faxri koinot bunga binoan javob bergan.

Shunday soÀragan zot -Ikkinchi Muqaddimaning sirri bilan- bunday haqoiqqa zehni ilaridad kasb etmaganidan, vazifasi boÀlmagan bir narsadan soÀragani kabi, PaygÀambarimiz ham asl lozim boÀlgan shunday javob berdilarki: "Yer savr ustidadir."

Zero yerning obodonligi navi basarrubilandir. Navi bashardan boÀlgan ahli quroning manba-i hayotlari ziroat bilandir. Ziroat esa hoÀkizning yelkasi ustida va zimmatidadir. Qismi digari boÀlgan ahli savohilning a'zami maishatlari, balki ahoq vizaniyatning katta bir ma'dani tijoratlari baliqning javfida va hutning ustidadir.

masalasiga masadaqdir. Bu latif bir javobdir. Mizah ham boÀlsa haqdir. Zero mizoimo ua ham yolgÀiz haqni aytadi.

Deylikki, sail xilqat xususiyatidan soÀrasa; fanni bayonda boÀlgan

qoidasining uslubi hakimonasi bilan lozim va istagan javob botilradi. BoÀlmasa xasta boÀlgan sail, ishtaha-i kozibi bilan istagan javobini bermaydi.

Sakkizinchi Masala

Ma'oni-i bayoniyaning emlashi va talqihi va ma'nolarning bajoyish va inqiloblari; kalimaning ma'no-ihiti hiysi, yo gÀaraz va yoxud ma'no-i muallaqadan birisini tasharrub va ichiga jazb etishdir. Zero ichiga kirgan vaqt sohib-ul bayt boÀlgan haqiqatga va asosga aylanadi. Va asl lafzning sohibi boÀlgan ma'no#7

بِسir surati hayotiyaga aylanadi. Unga madad beradi. Va mustatba'otdan istimdod etadi. Shu sirdan kalima-i vohidaning ma'oni-i mutaaddidasi boÀladi. Va bajoyish va talqihot bb nazachiqadi. Bu nuqtadan gÀaflat qilgan, buyuk bir balogÀatni yoÀqotadi.

Bir narsa markab va minilgan boÀlsa, عَلٰى lafziga mustahaq boÀlgani kabi, zarf kabi ichiga olganidan, ف۪ى lafzini istaydi. تَجْر۪ى فِ tafsiَحْرِ kabi. Hamda bir narsa vosita boÀlganidan, بَاء lafzini istaydi. سَعَدْتُ السَّطْحَ بِالسُّلَّمِ kabi. Va makon va markab boÀlganidan, ف۪ى va عَلٰى lafzlarini ham istaydi. Hamdolamdaa boÀlganidan, اِلٰى va حَتّٰى lafzlarini istaydi. Illat va zarf boÀlganidan, لَامْ va ف۪ى lafzlarini ham istaydi.

kabi. Mana sarmashq; sen ham qiyos qila olsang, qil!

Bu mutadohil ma'nolarning qaysisi yanada ziyoda sening gÀarazingga teginadi va maqsadga sila-i rahm bor, ilgari sur va izhor et. Qolganlarini unga tashyi' etuvchi qildir. BoÀlmasa sening tarzi ifodang hashmat va ziynati baki: Budan yalangÀoch boÀladi.

ToÀqqizinchi Masala

Iroda-i juz'iyani va tasavvuri basitni ojiz qoldirgan kalomning yuksak tabaqasi shuki: Mutadohilan mutasalsil boÀlgan maqosidning taaddudi va mutanon qavomurtabit boÀlgan matolibning tasalsuli va natija-i vohidani tavlid etgan asoslarning ijtimoi va har biri boshqa-boshqa samara bergan furu'-i kasiraning Hamdabotiga iste'dod yoki tazammuni bilandir. Shundayki:

Maqsad-ul maqosid boÀlgan eng uzoq va yuksak hadafi gÀarazdan ayrilib kelayotgan maqsadlar bir-biriga murtabit va bir-birining nuqsoniyatini takmil va qoÀshnilik haqqini ado eradi,bilan, kalomga vus'at va azamat beradi. GoÀyo birini oÀrnatish bilan narigi va digari va boshqasini va yana boshqasini oÀrnatadi. Va oÀng va chapda va har jihatning nisbatini inobatga olish bilan birdan u maqosidni, kalotalariqasri mushayyadasiga quradi. GoÀyo koÀp aqllarni oÀz aqliga muovanat etish uchun a'riyat istagan, istihdom etadi. Xuddi u majmu'i maqosidda har bir mda koÀ tasoviri mutadohiladan mushtarak-un fih bir juzdir. Qanday qilib mutadohil tasvirlarda qora bir nuqtani bir rassom qoÀysa; u nuqta birining koÀzi, narigisining yuzining xoli, bunisining burnining teshigi, boshqasining ogÀzi boÀlgangar is, kalomi oliyda ham shunday nuqtalar bordir.

Qiyosi murakkab va mutasha'ab sirri bilan, matolib tanosul etib tasalsul etishdetgan Àyo mutakallim u matolibning baqo va tanosulining bir tarixi tabiiysiga ishorat etadi.

Masalan, olam goÀzaldir. Demak, sone'i hakimdir. Abas yaratmaydi, isrof e fahmi, iste'dodotni muhmal qoldirmaydi. Demak, intizomni doimo takmil etadi. Jigarshikaf va tahammulsiz va orzuni oÀldiruvchi, butun kamolotni chil-parchin qilgan hijroni abadiy boÀlgan adamni insonga musallat etmaydi. Dmadad saodati abadiya boÀladi.

Uchinchi Maqolaning ikkinchi shahodatining muqaddimasida nubuvvati mutlaqaning mabhasida insonning hayvondan uchinchi jihati farqi, bu qilsaxshi bir misoldir.

Natija-i vohidani tanatuj etgan usuli mutaaddidani jam' va zikr qilishdir. Zero har bir aslning yuham, fatija bilan qasddan va bizzot irtiboti boÀlmasa, hech boÀlmasa bir daraja ihtizozga va inkishofga keltiradi. GoÀyo usul deyilgan mazohir va oynalarning ixtilofi bilan va natija va mutajalliyning vahdati bi bashaqsadning tajarrudiga va ulviyatiga va hayoti olam deyilgan davaroni umumiy tasmiya etilgan hayoti kulliya bilan yod etilgan haqiqati bilan kalomning quvva-i hayotiyasining ittisoliga ishoratdir. Uchinclamninolaning oxiridagi Uchinchi Maqsadda boÀlgan Birinchi Maqsad bunga bir daraja misoldir. Hamda Uchinchi Maqolada ToÀrtinchi Masala va MasliydiriboÀlgan ishorat va irshod va tanbeh va muhokama bunga misoldir.

فَانْظُرْ اِلٰى كَلَامِ الرَّحْمٰنِ الَّذ۪ى عَلَّمَ الْقُرْاٰنَ فَبِاَىa va mَاتِ رَبِّكَ لَا تَتَجَلّٰى هٰذِهِ الْحَق۪يقَةُ فَوَيْلٌ ح۪ينَئِذٍ لِلظَّاهِرِيّ۪ينَ الَّذ۪ينَ يَحْمِلُونَ مَا لَا يَفْهَمُونَ عَلَى التَّكْرَارِ

Ha, Robbi Izzatning kalomiga diqqat qilinsa, buدِ٭qiqat har yerda nur kabi porlaydi. Ha,ار، وجabi burchaklarida va maqoti'larida ijtimo etib zuloli balogÀat joÀsh uradi. Nafrin u zohirparastlarga boÀlsinki, bu haqiqatdan gÀaflat etib, takron tutmml etadilar.

Kalomni shunday ifrogÀ etish va iste'dod berishdirki: Juda koÀp furu'larning tuxumlarini mutazammin va juda koÀp ahkomga ma'haz a مَسّa koÀp ma'oniyga va vujuhi muxtalifaga dalolat etishdir. GoÀyo bu iste'dodni tazammun bilan kalomning quvva-i namiyasining quvvatiga talvih etadi va hosilotining kasratini koÀrsatadi. Xuddi u furu' va vujuhlarning mahshari boÀxossa-asalada jamlaydi, toki mazoya va mahosinini muvozanat etib har bir far'ni bir gÀarazga savq va har bir vajhni bir vazifaga ta'yin etadi.

فَانْظُرْ اِلٰى قِصَّةِ مُوسٰى فَاِنَّهَا اَجْدٰى مizojidفَار۪يقِ الْعَصَا اَخَذَهَا الْقُرْاٰنُ بِيَدِهَا الْبَيْضَاءِ فَخَرَّتْ سَحَرَةُ الْبَيَانِ سَاجِد۪ينَ لِبَلَاغَتِه۪

Ha, qissa-i Muso mashhur zarbulmasaldagi tafariq-ul a'sodan koÀproq nafi'dir.i Qur'yki u hassa qanchalik boÀlinsa ham, yana bir ishga yaraydi. Qissa-i Muso ham shundaydir. Bu xususiyatidan, Qur'on yadi bayzo-i moÀ'jiz-ul bayoni bilan u qissani oldi. Va suvari mutaaddi olamgoÀrsatdi. Har bir jihatni husni iste'mol etdi. Fanni bayonning saharosi balogÀatiga sajda bar zamini hayrat va muhabat etdilar.

Ey biroan jaru masalada boÀlgan xayol-mayol balogÀat bu asolib bilan senga shunday bir shajarani tarsim etadiki; ulkan u'ruqi mutashabika, uzun boÀgÀimlari mutanasiqa va mutashabeh shoxlari muta'oniqa, m; umum samaroti mutanavvi'a boÀlgan bir shajara-i haqiqat senga tasvir qiladi. Agar istasang, Oltinchi Masalani tomosha qil. Zero garchi mushavvash boÀlsa, bir daraja bu masalaning bir parchasiga misol boÀlishi mumkin.

Tanbeh va I'tizorn boÀlEy birodar! Bilamanki shu maqola senga gÀoyat mugÀlaq koÀrinyapti. Lekin nachora, muqaddimaning sha'ni ijmol va ijozdir. Kutubi solisada senga tajalliy etadi.

OÀninchi Masala

Kalomning salosati esa كَلَامraja hissiyotdan tafraliq va ishtibok etmaslik va tabiatni taqlid va xorijga tamassul va masili gÀarazda sadad va maqsad va mustaqarning tamayyuzidir.

Shundayki: Kalomda hissiyotda tugamasdan tepish, boshqasi bilan mazj bir-bi salosatini tagÀyir etadi. Va nizomsiz ishtibokdan tavaqqiy va ma'oni-i mutasalsiladan tadarruj lozimdir.

Hamda san'ati xayoliyasi bilan tabiatga shogirdlik qilish kerak. Toki tabiatning qavonini un vasoin'atida in'ikos eta olsin.

Hamda tasavvurotini shunday xorijiyotga muhakiy va mushakil etish lozim. Deylikki, tasavvuroti miyadan qochib xorijda tajassum etsalar, xorij ularni istilhAgar bnasablarini inkor etmasin va desin: "Ular meniki" va yoxud "Kaannahu" va yoxud "Mening valadimdir".

Hamda gÀarazning masiylida va qasdning majrasida tafarruq etmaslik uchun sadad etish, chalachapa {(*): Bu kalmia Kurdchadir.} tamn boÀltmaslikdir. Toki janiblar gÀarazning quvvatini tasharrub etish bilan ahamiyatsiz qilmasin. Balki burchaklar, tazammun etganlari tarovat va latofati bilan zanav kabi gÀarazga imdod va quvvat berishi kerhdid v08

Hamda qasdning mustaqarri tamayyuz va agÀrazning multaqosi taayyun etish, salosatning salomatiga lozimdir.

OÀn Birinchi Masala

Bayonning salomat va siha boÀla; hukmni lavozim va mabadiysi bilan va mudofaa vositalari bilan isbot etishdir:

Bir hukmning lavozimini ixlol etmaslik, tinchligini buzmaslik vsokirirga olish va mabadiysidan istimdodi hayot etish uchun murojaat etish va hujum etgan avhomning e'tirozotiga muqobala etadigan savoli muqaddarga javob boÀlgan quyudoti bilan taqallud etish kerak.

Demak, kalom mevador binchi nxtdir. Jinoyat va ijtinodan himoya qilish uchun tikanlari va nayzalari tizilishgan.

GoÀyo u kalom bir qancha munozorotning natijasiihoti da koÀp muhakamotning zubdasi boÀlganidan, gÀoyat ulviy boÀlib avhomning shayotini istiroqi sam' qilolmaydilar; egri nazar bilan qarolmaydilar. GoÀyo mur daraim olti jihatini nazarga olib atrofiga bir sur tortgan. Ya'ni, mavzu' va yoxud mahmulni taqyid bilan.. va yoxud tavsif bilan.. va yoxud boshqa jihat bilan vahmning hujumiga muso'id nuqtalarda bittadan mudafi' muhayyo enihoyaoshdan oxirigacha muqaddar savollarga javob hukmida boÀlgan quyudoti bilan mujahhaz etishdir.

Agar bunga misol istasang, shu kitob bitamomihi bunga uzun bir misoldir. Lasiyyama Maqola-i Solisa eng porlorisolamisoldir.

OÀn Ikkinchi Masala

Kalomning salomat va randalanishi va i'tidoli mizoji esa, har qaydning istihqoq va iste'dodiga koÀra inoyatni taqsim va xil'ati uslubni tavzi' va kt agarshdir. Hamda hikoyatda boÀlsa, mutakallim oÀzini mahkiyyun anh oÀrnida faraz qilishi kerak:

Agar boshqasining hissiyot va afkorining tasvirida boÀlsa, mahkiyyun anhga hulul etish va uning qalbida musofir boÀlish va lisoni bilan takallum eti nazarrak.

Agar oÀz molida tasarruf etsa, alomati qiymat boÀlgan e'tibor va ihtimomning taqsimida har qaydning istihqoq va iste'dod va rutbasini nazarga olish bilan taqsimida adolat va uslublarda isdarajaning qomatiga koÀra kesishdir. Toki har bir maqsad uning munosibida boÀlgan uslubdan jilvagar boÀla olsin. Zero uslubning asoslari uchdir:

Birinchisi: Uslubi mujarraddir. Sayyid haqiqfning va Nosiruddini Tusiyning sodda boÀlgan ma'rezi kalomlari kabi...

Ikkinchisi: Uslubi muzayyandir. Abdulqohirning "Daloil-ul I'joz" va "Asror-qat doogÀat"idagi musha'sha' va porloq kalomi kabi...

Uchinchisi: Uslubi oliydir. Sakkokiy va Zamaxshariy va Ibn Sinoning ba'zi muhtasham kalomlari kabi...

Va yoxud shu kitobning mat va gi Arabiyy-ul ibora, lasiyyama Maqola-i Solisadagi mushavvash, faqat muhkam parchalari kabi. Zero mavzu'ning ulviyati shu kitobni uslubi oliyga ifrogÀ etgandir. BoÀlmasa san'atimning ta'siri juz'ig ma'n Alhosil:

Agar Ilohiyot va usulning bahs va tasvirida boÀlsang, shiddat va quvvat va haybatni tazammun etgan uslubi oliydan ayrilmaslik kerak.

Agar xitobiyot va iqno'iyotda esang, ziynat va porloqlik va targÀib va muvhibni tazammun etgan uslubi muzayyanni uddalay olsang, qoÀldan chiqarma. Faqat xoÀjakoÀrsinlik va tasannu va avomparastona namoyish etmaslik kerak.

Agar muomalot va muhovarot va olat ilmlarida boÀlsang; vafo va ixtisor va salomChunkisalosat va tabiiylikni takafful etgan va soddaligi bilan jamoli zotiyani koÀrsatgan uslubi mujarradga iqtisor et.

Kalomning qanoat va istigÀnosi va asabiyati esa, maqomning tashqarisida uslubni qidirmas hukmi.

Shundayki: Ma'noning qomatiga koÀra bir uslubni kesishni istagan vaqting, dohili maqomda boÀlgan manbadan va mavzuning fabrikasidan hech boÀlmasa kalom tazammun etgan mavzuning yoki qissotning yoki san'atning lavoziminat etarcha-parchasidan va tavobi'ining boÀlak-boÀlagidan bir uslubni tikish, zarurat boÀlmasdan xorijga maddi nazar etmaslik, ta'bir xato boÀlmasa, xorijga boykot etish bilan albatta kalomning quvvati tazoyudoq soli kabi, sarvatning tarqalmasligiga eng katta asosdir.

Demak, ma'no va maqom va san'at esa, kalomning dalolati vaz'iyasiga yordam bera oladi. Kalom, dalolatijumla:ya bilan ma'noni koÀrsatgani kabi, bu uslub oÀz tabiati bilan ma'noga ishorat qiladi. Agar bir namuna istasang, ToÀqqizinchi Masaladagi Arabiy parchalariga qara. Xullas:

فَانْظُرْ اِلٰى shari ِ الرَّحْمٰنِ الَّذ۪ى عَلَّمَ الْقُرْاٰنَ فَبِاَىِّ اٰيَاتِ رَبِّكَ لَا تَتَجَلّٰى هٰذِهِ الْحَق۪يقَةُ فَوَيْلٌ ح۪ينَئِذٍ لِلظَّاهِرِيّ۪ينَ الَّذ۪ينَ يَحْمِلُونَ مَا لَا يَفْهَمُونَ عَلَى التَّكْرَارadasht

فَاِنْ شِئْتَ فَانْظُرْ اِلٰى قِصَّةِ مُوسٰى فَاِنَّهَا اَجْدٰى مِنْ تَفَار۪يقِ الْعَصَا اَخَذَهَا الْقُرْاٰنُ بِالْيَدِ الْبَيْضَاءِ فَخَرَّتْ سَحَرَةُ الْmoziyaِ مَحَبَّةً وَحَيْرَةً سَاجِد۪ينَ لِبَلَاغَتِه۪

Agar istasang, ulumi aliyaning اٰلِيَه kitoblarining debochalariga qara. Agar garchi u debochalarda shu san'ati b< Unsut juda daqiq va latif boÀlmasa ham; faqat undagi baro'at-ul istihlol bu haqiqatga bir baro'at-ul istihloldir. Hamda shu kitobning debochasida moÀ'jizotga ischi MuyoÀlida PaygÀambarimizning zotlari nubuvvatlariga moÀ'jiza koÀrsatilgan. Hamda Uchinchi Maqolaning debochasida kalima-i shahodatning ikki jumlasi oÀriqlriga shohid koÀrsatilgan. Hamda Yettinchi Muqaddimada, inshiqoqi Qamarga yerga tushishni ilova qilganlarga aytilgan: MoÀ'jizaning qamarini munxasif va shams kabi burhoni nuddi shni Suha kabi maxfiy qolishiga sabab boÀldingiz.

Bunga qiyosan, shu haqiqatga shu kitobda bir qancha namuna topa olasan. Zero bu kitobning maslagi, men kabi xorijga boykotdir. Hatto zarurat boÀlmasa, afkor va masoilda va miarib kda va asolibda xorijga boykot qilishdir. Faqat tavofuqi xotir boÀlishi mumkin. Zero haqiqat bir. Qaysi eshik bilan kirsang, aynini koÀrasan.

Aytilganga qara, aytganga mahz a; aytilgandir... Faqat men deyman: Kim aytgan? Kimga aytgan? Qaysi maqomda aytgan? Nima uchun aytgan? Aytgan soÀzi kabi diqqat qilish, balogÀ"Qof" tai nazaridan lozim, balki alzamdir.

Ma'lum boÀlsinki; fanni ma'oniy va bayonning mazoyasining balogÀat jihatidan muhim bir sharti, qasddan va a'mdan gÀarazning jihatiga amoaolidalan ishorat va alomotning nasbi bilan qasd va a'mdini koÀrsatishdir. Zero unda tasodifning qiymati yoÀq.

Fanni badi'ning va tazyinoti lafziyaning sharti esa, tasodif va adami qasddir. Va yoxud tasodifiy kabi tabiati maeydi.

yaqin boÀlishdir.

Pushida boÀlmasinki, tabiatga va haqiqati xorijiyaga dalolat etgan va hukmi zihniyni qonuni xorijiy bilan rabt etgan; ta'bir joiz boÀlsa, pardani teshib ostidagi haqni koÀrsatgan vositarradang eng saqqobi اِنَّ -i tahqiqiyadir. Ha, shu اِنَّ ning shu xosiyatiga binoan, Qur'onda kasrat bilan iste'mol qilingan.

Ey birodar! Bu maqoladagi qavonini latifa shu parishon asolibdan tabarz va bnafrat etishi seni tagÀlit etmasin. Masalan: Agar bu qonunlar yaxshi boÀlsaydilar, ularni joriy qilganga yaxshi bir darsi balogÀatni berar edilar. Hamda goÀzal bir uslubni kiyar edilar. Holbuki ularni joriy qilak. Shmiydir. Uslublari ham parishon, kabi bir vahmga zahib boÀlma.

Hoy! Bu vahmga ahamiyat berma. Zero bir fanda har bir ilm sohibi unda san'atkor boÀlishi lozim emas. Hamda ilal-markaziya boÀlglan inva-i joziba, a'nil-markaziya boÀlgan quvva-i dafi'aga gÀolibdir. Chunki quloqning miyaga qarobati va aql bilan sila-i rahmi bor. Holbuki ma'dani kalom boÀlgan qalb esa lisondan uzoq va ajnabiydir. Va hamda koÀp dafa lison qaza eta tilini tamoman anglamaydi. Lasiyyama qalb ba'zan masalaning chuqur yerlaridan -quduq tubida kabi- bir gÀungÀillasa, lison eshitolmaydi,anki, y tarjimonlik qiladi?

Fahm ifhomdan koÀproq asxaldir vassalom!..

Ey shu tor va nozik va qorongÀi boÀlgan yoÀlda menga doÀstlik qilgan sabrli va matonatli zot! OÀylaymanki bu Ikkinchi MaqolashmanngÀiz hayrat bilan tomoshabin boÀlding, mustami' boÀlmading. Chunki anglamading. Haqqingiz bor. Zero masoil gÀoyat chuqur va tomirlari uzun va ibora esa gÀoyatkelib sar va mugÀlaq va Turkcham ham ancha nuqson va mushavvash va vaqtim ham tor.. men ham shoshqaloq.. sihatim muxtal.. boshim shamollagan. Shu chalkash zaminda faqat shunday bir varaqporaa ham shi mumkin.

Ey birodar! "Unsuri Haqiqat"ni kubro kabi va "Unsuri BalogÀat"ni sugÀro kabi mazj et. Elektr shuasi kabi boÀlgan hadsi sodiqni oÀtkaz. Toki gÀoyat haro, ne uva porloq ziyoli boÀlgan "Unsuri Aqida"ni natija berish uchun sening zehningga iste'dodot bera olsin.

Xullas "Unsuri Aqida"ni Uchinchi Maqolada qidiramiz.

Mana boshlayapman: "Nahu"... {(*): Kurdcha.}

ilib ar-ul Aqida

Bu kalima-i oliya ussul asosi Islomiyat boÀlgani kabi, koinot ustida mavjl etganIslomiyatning eng nuroniy va eng ulviy bayrogÀidir.

Ha, miysoqi azaliya bilan paymon va qasamimiz boÀlgan iymon bu manshuri muqaddasda yozilgan.

diki: i hayot hisoblangan Islomiyat esa bu kalimaning aynul hayotidan qaynab chiqadi.

Ha, abadga nomzod boÀlgan navi bashar ichida saodat-saroyi abadiyaga ta'yin va tabshir g fajrnning qoÀllariga berilgan bir farmoni azaliydir.

Ha, qalb deyilgan avolimi gÀaybga qaragan derazasida qurilgan latifa-i Rabboniyaning fotojihozi bilan olingan timsoli nuroniy bilan Sultoni Azalni e' takzilgan xarita-i nuroniyasidir va tarjimoni baligÀidir.

Ha, vijdonning asrorangiz nutqi baligÀonasini jamiyati koinotga qarshi vakolatan inshod etgan xatibi fasihi va koinotga Hokimi Azalni e'lon qilgan iymonning muballigÀi baligÀi boÀlga sohibnning qoÀlida bir manshuri loyazaliydir.

Bu kalima-i shahodatning ikki kalomi bir-biriga shohidi sodiqdir va bir-birini tazkiya etmda in Ha, uluhiyat nubuvvatga burhoni limmiydir.

Muhammad Alayhissalom Sone'-i Zuljalolga zoti bilan va lisoni bilan burhoni inniydir.

Haqoiqi aqoidi Islomiya, butun tafarruoti bilan kutubi Islomiyada mufassahujjatbarhana va musorrahadir, koÀrinishi mumkin. Va koÀrilgan narsani koÀrsatish, zohirning xofasiga yoki muxotobning gÀabovatiga ishorat va tajhil boÀlganidan, aqidaning yolgÀiz uch-toÀrt unsurini bayon qilaman. Boshqa haqoiqini fuhuli ulyladilg kitoblariga havola qilaman. Zero menga hojat qoldirmaganlar.

Ahli diqqatning ma'lumidirki: Maqosidi Qur'oniyaning fazlakasi toÀrtdir: Sone'-i Vohidning isboti va nubuvvat va hashri jismoniy va adldir.

rz, qahi Maqsad: Daloili Sone' bayonidadir.

Bir burhoni ham Muhammaddir (alayhissalom).

Sone'ning vujud va vahdati isbotga ehtiyojdan mustagÀniydir.

Lasiyyama Musulmonlarga qarshi nihoyat darajada porloq va juda zohirdir.

ma'no a binoan, xitobimni ajonibga, xususan Yaponiyaga tavjih ayladim. Zero ular bir vaqt ba'zi savollar soÀragandilar, men ham javob bergandim. Hozir ixtisor bilan yolgÀiz bir-ikki savollariga mutaalliq u javobnilmaydi qismini aytaman.

Ulardan bir savol:

مَا الدَّل۪يلُ الْوَاضِحُ عَلٰى وُجُودِ الْاِلٰهِ الَّذ۪ى تَدْعُونَنَا اِلَيْهِ وَالْخَلْقُ مِنْ اَىِّ شَىْءn bir نَ الْعَدَمِ اَوِ الْمَادَّةِ اَوْ ذَاتِه۪ اِلٰى اٰخِرِ سُؤَالَاتِهِمُ الْمُرَدَّدَةِ

Ya'ni: Vujudi Sone'ga dalili vazih nima?

GÀayri mutanohiy boÀlgan ma'rifatulloh, bunday mahdud kalomga sigÀmunningShunga binoan, kalomimdagi igÀloqning ma'zur tutilishi marjudir.

Barvajhi ati kalomdan maqsad, muhokama va muvozananing tariqini koÀrsatishdir. Toki majmuida haqiqat tajalliy etsin. BoÀlmasa zehnning juz'iyati sababi b%< Besu majmu'ning har bir juzida natijaning tamomini taharriy etish, quvva-i vahimaning tasallut va taraddudi bilan haqiqatni avhom ichida satr etishdir.

Haqiqatning kashfiga mone chiqian orzuyi xilof va iltizomi muxolif va tarafdori nafs jihati bilan aslsiz avhomini bir aslga irjo' etish bilan oÀzini uzrli koÀrsatish va mushtariyning nazari kabi yolgÀiz ma'oyibni koÀrish va bola tabiati kabi bahona-mahoa qubhish kabi ishlardan nafsini tajrid bilan shartimga muro'at eta olsang, huzuri qalb bilan tingla!

Birinchi Maqsad

Jami' zarroti koinot,aning -bittalab zot va sifot va boshqa vujuh bilan gÀayri mahduda boÀlgan imkonot mobaynida mutaraddid ekan, bir jihatni ta'qib, hayratbaxsho masolihni intoj etish bilan Sone'ning vujubqolilddiga shahodat bilan, avolimi gÀaybiyaning anmuzaji boÀlgan latifa-i Rabboniyadan e'loni Sone' qilgan e'tiqodning misbohini yoritadilar.

Ha, har bir zarra mustaqil ravishda Sone'ni e'lon qilgani kabi, tasoviri mutadohilagaetmagaagan murakkaboti mutashabiqa-i mutaso'ida-i koinotning har bir maqom va har bir nisbatida har bir zarra muvozana-i jarayoni umumiyni muhofaza va har nisshi keboshqa-boshqa masolihni intoj etganlaridan, Sone'ning qasd va hikmatini izhor va qiroat etganlari uchun, Sone'ning daloili zarrotdan qat-qat ziyodadir.

Agar desang: Nima uchun hamma aqli bilan koÀrmaydi?

Aljavob: Kamoli zuhuva haq.. Ha, shiddati zuhurdan koÀrinmaydigan darajaga kelganlar bor. Jirmi shams kabi.

تَاَمَّلْ سُطُورَ الْكَائِنَاتِ فَاِنَّهَا مِنَ الْمَuqda-iلْاَعْلٰى اِلَيْكَ رَسَائِلُ

Ya'ni: Ab'odi vase'a-i olamning sahifasida Naqqoshi Azaliy yozgan silsila-i hodisotning satrlariga hikmat nazari bilan qara va fikri haqiqat bilan yopish. Toki mala-i a'log ta'nlgan salosili rasoil seni a'loyi illiyini yaqiynga chiqarsin.

Qalbida nuqta-i istimdod, nuqta-i istinod bilan vijdoni bashar Sone'ni unutmaydi. Agar gobni zaql ta'tili ashgÀal etsa ham, vijdon etolmas. Ikki vazifa-i muhimma bilan mashgÀuldir. Bular:

Vijdonga murojaat qilinsa, qalb badanning aqtoriga nashri hayot etgani kabi, qalb kabi qalbdagi uqda-i hayotiya boÀlgan mailan ii Sone' ham; jasad kabi iste'dodoti gÀayri mahduda-i insoniya bilan mutanosib boÀlgan amol va muyuli mutashaibaga nashri hayot etadi; lazzatni ichiga otadi va qiymat beradi va bast va tamdid etadi. Mana nuqta-i istimdod...

Hamy bir bilan birga, janjal va muzohamatning maydoni boÀlgan dagÀdagÀa-i hayotga paydar-pay hujum koÀrsatgan olamning minglab musibat va mazohimlarga qarshi yagona nuqta-i isqoidalma'rifati Sone'dir...

Ha, hamma narsani hikmat va intizom bilan qilgan Sone'-i Hakimga e'tiqod etmasa va a'lalamya tasodifga havolabor, z va u baliyyotga qarshi qoÀlidagi qudratning adami kifoyatini oÀylasa; tavahhush va dahshat va talosh va xavfdan hosil boÀlgan bir holati jahannam-numun va jigarshikafda qolganidan; ashraf va ahsani maxluq boÀlgan inson, hamma naryon deyanada bechora boÀlganidan, nizomi komili koinotning haqiqatiga muxolif boÀladi. Mana nuqta-i istinod... Ha, malja yolgÀiz ma'rifati Sone'dir.

Demak, shu ikki nuqta bilan bu daraja nizomi olamda hukmfarmolik, haqiqati nafs-ul amriyaning Àrsatai munxasirasi boÀlgani uchun, har vijdonda ikki deraza boÀlgan shu ikki nuqtadan vujudi Sone' tajalliy etadi. Aql koÀrmasa ham, fitrat koÀradi... Vijdon nazzordir, qalb derazasid etgan Tanbeh:

Arshi kamolot boÀlgan ma'rifati Sone'ning me'rojlarining yoÀli toÀrtta:

Birinchisi: Tasfiya va ishroqqa muassas boÀlgan muhaqqiqiyni soÀfiyaning minhojidir.

Ikkinchisi: Imkon va hudusga mabni boÀlgan

Shallimiynning tariqidir.

Bu ikki yoÀl, filvoqe' Qur'ondan tasho'ub etganlar. Lekin fikri bashar boshqa suratga ifrogÀ etgani uchun, ta'vil-uz zayl va mushkullashgan.

Uchinchisi: Hukamoning maslagidir. Uchovi ham tti hukzi avhomdan masun emasdirlar...

ToÀrtinchisiki, BalogÀati Qur'oniyaning uluvvi rutbasini e'lon qilgan va istiqomat jihati bilan eng qisqasi va vuzuh jihati bilan basharning umumiga eng ashmali boÀlgan me'roji Qur'oqiymat. Xullas, biz ham shuni ixtiyor etdik. Bu ham ikki xil:

«Dalili inoyat» boÀlib, manofi'i ashyoni ta'dad etgan butun oyoti Qur'oniya bu dalilgtobaqava shu burhonni tanzim etishadi. Bu dalilning zubdasi, koinotning nizomi akmalida rioyati masolih va hikamdir. Bu esa Sone'ning qasd va hikmatini inoyi ma tasodif vahmini oÀrtadan olib tashlaydi.

Agar garchi har odam olamdagi rioyati masolih va intizomda istiqro-i tom etolmaydi va ihota etolmaydi. Faqat navi bashardagi talohuqi afkor soyasida, koinotning har birdi.

a maxsus qavoidi kulliya-i muntazamadan iborat boÀlgan bir fan tashakkul etgan va etyapti.

Shu bilan birga, bir ishda intizom boÀlmasa, hukm kulliyati bilan jarayon etolmagani uchun, qoulloh"g kulliyati navning husni intizomiga dalildir. Demak, jami'-i fununi akvon qoidalarning kulliyatlariga binoan, istiqro-i tom bilan nizomi akmalni intoj etgan bittadan burhondirla unsur fununi koinot bitamomiha mavjudotning silsilalaridagi halqalardan osilgan masolih va samaroti va inqiloboti ahvolning talofifida saqlangan hikam va favoidni koÀrsatish bilan, Sone'ning qasd va hikmatiga barmoq b ma'quhahodat va ishorat qilganlari kabi, shayotini avhomga qarshi bittadan najmi saqibdir.

Jahli murakkabni intoj etgan, nazari sathiyni tavlid etgan ulfatdan tajridi nazar etsang va al-ut tarshi saddi turuq etgan avhomning oshiyoni boÀlgan mumarasati ilzomiyatdan nafsingni taxliya etsang; xurdabini bir hayvonning surati ostida boÀlgan uski daradaqiqa-i badi'a-i Ilohiyaning shuursiz, majra va mahraklari tahdid qilinmagan va imkonotida avlaviyat boÀlmagan asbobi basita-i jomida-i tabiiyadan husul-pariz va u dastgohning masnu'i boÀlganini oÀz nafsini aldab muquq etva iqno' etolmaysan.

Magar har bir zarrada Aflotun qadar bir shuur va Galiley qadar bir hikmatni isbot qilgandan soÀng, zarroti saira bilan vositasiz muxobarani e'tiqod va tabiatdagi sabablarning ussul asosi hukmida boÀlgan juzi labi, hazzadagi quvva-i joziba va quvva-i dafi'aning ijtimo'larining xartumi ustidagi maholiyatning tamgÀasini yoÀqota olsang...

Agar nafsing bu maholotga eh mone bersa, seni insoniyat daftaridan oÀchirtiradi. Faqat joizdirki: Har bir narsaning asosi deb oÀylaganlari jazb va daf' va harakat, odatullohning qonunlariga bittadan ism boÀlsin. Faqat qonun, ijdoniikdan tabiiylikka va zehniylikdan xorijiylikka va e'tibordan haqiqatga va olatiyatdan muassiriyatga kelmaslik sharti bilan qabul qilamiz.

Nazaringni olamga kezdir. Qaysi joyida nuq otashtni koÀra olasan? Kallo! Qarasa koÀrmaydi. Agar koÀr boÀlsa yoki qasri nazar xastaligi bilan mubtalo boÀlsa.

Istasang Qur'onga murojaat et. Dalili inoyatni vujuhi mumkinaning eng akmal vajhi bilan toydir.

Zero Qur'on, koinotni tafakkurga amr bergani kabi, favoidni tazkor va ne'matlarni ta'dad etadi. Xullas, u oyot shu burhoni inoyatga mazohirdir. Ijmoli bu, ushla!

Ta Ham sesa: Agar mashiati Ilohiya taalluq etsa, oyoti ofoqiya va anfusiyani tafsir tariqida samo va bashar va arzning ilmlariga ma'qud boÀlgan kutubi salosada tafsirgni sedi. U vaqt shu burhon tamomi surati bilan senga koÀrinadi.

"Dalili ixtiro'"dir. Buning xulosasi: Maxluqotning har naviga, har fardiga va u navga va u fardga murattab boÀlgany maso maxsusasini muntij va iste'dodi kamoliga munosib bir vujudning berilishidir. Zero hech bir navi mutasalsil azaliy emas.

"Imkon" qoldirmaydi.

Hamda bizzarura ba'zi narsalarning "hudus"i nazarning mushohadasi bilan va har balari ham aqlning hikmat nazari bilan koÀriladi.

Inqilobi haqiqat boÀlmaydi. Navi mutavassitning silsilasi davom etmaydi. Tahavvuli asnof, inqilobi haqoiqning gÀayrisidir.

Ishoradada k Har bir navning bir odami va bir katta padari boÀlgani uchun, silsilalardagi tanosuldan nash'at etgan vahmi botil u odamlarda, u avvalgi padarlarida tavahhum etilmaydi.

Ha, hikmat fanni tabi Islol arz va ilmi hayvonot va nabotot lisoni bilan ikki yuz mingdan ortiq anvo'ning odamlari hukmida boÀlgan mabda-i avvallarining har birining mustaqillan hudusiga shahodat qilgani kabi; mavhum va e'tiboriy boÀlgan qavonin va shuursiz botopib tabiatdagi sabablar esa, bu qadar hayrat-fazo silsilalar va bu silsilalarni tashkil etgan va afrod deyilgan dahshatangiz hadsiz uskuna-i ajiba-i Ilohiyaning tasni' va ijodiga adami qobiliyatlari jihatidan har bir fard va har bir nav, daqiqaillan Sone'-i Hakimning yadi qudratidan chiqqanini e'lon va izhor etadi. Ha, Sone'-i Zuljalol hamma narsaning jabhasida hudus va imkon tamgÀasini qoÀygan.

Azaliyati modda va harqarrarzarrotdan tashakkuli anvo' kabi umuri botilaga ehtimol berish, faqat boshqa narsa bilan nafsini iqno' etish sadadida boÀlgani uchun, u ish uyasig asosi fosidasini taba'i nazari bilan adami darkidan nash'at etadi. Ha, nafsini iqno' etish suratida mutavajjih boÀlsa, maholiyat va adami ma'quliyatiga hukm qiladi. Deylikki qabul qilsa ham, "tagÀofuli anis-Sone'À" sababli hr foydoÀlgan izdiror bilan qabul qilishi mumkin.

Mukarram boÀlgan inson, insoniyatning javhari e'tibori bilan, doimo haqni sotib qlan di istaydi va doimo haqiqatni qidiradi va doimo maqsadi saodatdir. Faqat botil va zolal esa, haqni qidirarkan, xabari boÀlmasdan qoÀliga tushadi. Haqiqatning ma'danini qozarkan, ixtiyorsiz botil uning boshiga tushadi. Va yoxa gÀaniqatni topishdan muztar yoki tahsili haqdan xaib boÀlgan sari, asl fitrati va vijdoni va fikri; mahol va gÀayri ma'qul bilgan bir masalani, nazari sathiy va taba'i bilan qabuliga majbur boÀladi.

Xullas, bu haqiqatni peli mutzarga ol!

KoÀrasanki: Butun nizomi olamdan asari gÀaflat oÀlaroq tavahhum etishgan azaliyati modda va harakat va shu butun aqllarni hakun ko qoldirgan naqsh va san'ati badi'ada taxayyul etishgan tasodifi amya va butun hikamning shahodotiga qaramasdan jonsiz sabablardan e'tiqod qilishgan ta'siri haqiqiy va nafslariga mugÀolata etib vahmning -istimrorga istinodan- mning irishi bilan tajassum va taxayyul etilgan tabiati mavhumani marji' qilish bilan tasalli etganlari; albatta fitratlari rad qiladi.

Faqat yolgÀiz haqqa tavajjuh va haqiqatga qasd etratli i uchun shu avhomi botila da'vatsiz oÀlaroq yoÀlning yonidan ta'arruz etganlari uchun, albatta hadafi gÀaraziga nazarini tikkan odam u avhomga taba'i va sathiy bir nazar bilan qaraydi. Shuning uchun muzaxraf boÀlgan ichiga nufuz etolmagan. Faqat qachon ragÀbat va qasd va sotib olish nazari bilan qarasa; olishga emas, balki iltifot etishga va qarashga tanazzul etmaydi!..

Ha, shu qadar xunuk bir narsanbat paon va aql mahol koÀradi. Qalb ham qabul etmaydi. Illo mushagÀoba bilan safsata sotib har bir zarraga hukamoning aqllarini va hukkamninning esatlarini berib, toki har bir zarra axovati bilan ittifoq va intizom masalasida mushovara va muxobara etishsin.

Ha, bu suratdagi maslakni inson emas, hayvon ham qabul qilmaydi. Faqat na chora, maslaktishmoozimi bayyini maslakdandir. Shu maslak esa, bu suratdan boshqa bir narsa bilan tasvir qilinmaydi. Ha, botilning sha'ni shunday: Qachon taba'i bir nazar bilan qaralsa, sihatiga iqalartimol beriladi. Faqat im'oni nazar qilinsa, ehtimoli sihat bartaraf boÀladi.

Modda degan narsalari esa; surati mutagÀayyira, hamda harakati zoila-i hodisadan tajarrud etmaydi. Demak hudusi muhaqqaqdir.

Fayo ajabo!

uratlai Vojib-ul vujudning lozima-i zaruriya-i bayyinasi boÀlgan azaliyatni zehnlariga sigÀdirolmagan qanday qilib har jihatdan azaliyatga munofiy boÀlgan moddaning azaliyatini zehnlariga sigÀdira oladoj etgHaqiqatdan joyi taajjubdir...

Ha, inson oÀylagan sari, jami' sifoti kamoliya bilan muttasif boÀlgan Sone'dan istigÀrob va istinkor e kir. ri shu hayrat-afzo masnu'otni, tasodifi amyaya va harakati zarrotga isnod etganlari uchun, insonni insoniyatdan pushaymon qiladi.

keladti zarrotdan husuli da'vo qilingan quvvat va suratlar, a'roziyatlari jihati bilan anvo'dagi mubayanati javhariyani tashkil etolmaydi. A'roz javhar boÀlolmaydi. Demak, butun anvo'ning fasllari va umum ِنْ تَing havassi mumayyizalari adami sirfdan muxtaro'dirlar. Tanosul, tasalsulda sharoiti odiya-i e'tiboriyadandir.

Mana dalili ixtiro'iyning ijmoli...

Agar ochiq tarzda mufassalan istasang, Qur'onning firdavsigaan va Zero hech bir ratb va yabis yoÀqdirki; u tanazzuhgohda yo chechak yoki gÀuncha holida boÀlmasin. Agar ajal muso'id va mashiat taalluq va tavfiq rafiq boÀlsa, alfazzotiyaoniyaning asdafida shu burhonni tazyin etgan javharlari kelasi kutubda tafsil etiladi.

Agar soÀrasang: "Nedir shu tabiatki, doimo u bilan gÀungÀillashadi? Nedir shu qavonin va quvaki, detganllar bilan mutadamdimdirlar?"

Javob beramiz: Olami shahodat deyilgan, jasadi xilqatning anosir va a'zosining af'ollarini intizom va rabt ostiga , baloshariati fitriya-i Ilohiya bor. Xullas, shu shariati fitriyadirki, "tabiat" yoki "matbaa-i Ilohiya" bilan musammodir.

Ha tabiat, xilqati koinotda joriy boÀlga inshanini e'tiboriyasining majmu' va muhassalasidan iboratdir. Xullas, ular quva degan narsalari, har biri bu shariatning bittadan hukmidir. Va qavonin degan narsalari, har biri bu shariatning bittadan masalasidir.

Faqat u shariatdagi ahksfiror istimroriga istinodan... Hamda xayolni haqiqat suratida koÀrgan va koÀrsatgan nufus iste'dodlari bir zamini shoÀra muhayyo etishi bilan vahm va xayol tasallut etib tazyiq qilib shu tabiati havoiya tavazzu' va TogÀisum etib majvudi xorijiy va xayoldan misol suratiga kirgan. Ha, bu kabi vahmning koÀp hiylalari bor.

Shu tabiat va quvayi umumiya tasmiya etganlari ishlar, qat'iyan aqlni iqno' etadigan va fikrga oÀzinotgavdiradigan va nazari haqiqat unga unsiyat etadigan hech bir muloyamat va munosabat yoÀq ekan va shu koinotga illat va masdar boÀlishga qobiliyati mafqud ekan, mahza Sone'dan tagÀoful va intizomning iljoidan'idomglud etgan yolgÀiz izdiror bilan, valah-rasoni uqul boÀlgan qudratning osorini shu matbaa-misol boÀlgan tabiatning san'atidan koÀrish, tabiatni mistar ekannday er taxayyul etish; lozimi a'ammning vujudi bilan, malzumi axassning vujudini intojga harakat qilgan aqiym bir qiyosning natijasidir. Ha, shu qiyosi aqiym zalolat va hayrat vodiylariga koÀp yoÀllarni ochinchi#127

Af'oli ixtiyoriyaning nazzomi boÀlgan shariat va qonun shu qadar xarq va muxolafat bilan barobar, bir qancha juhhali vahshiya got etilariatni bir hokimi ruhoniy va nizomni bir sultoni ma'naviy tavahhum etib, bir ta'sirni taxayyul etadi.

Ha, bir harbiy qismning yoki askarning muttarid boÀlÀlish rakotini va yaknasoq boÀlgan atvorlarini va bir-biri bilan rabt etilgan ahvollarini mushohada etgan vahshiy bir odam, shu afrodi a'didani va yoxud hay'ati askariyani ma'naviy bir ip bilan marbut deb oÀylasa, ajabo gÀarib koÀriٍ اَمِ?

Va yoxud bir badaviy yoki bir shairut-tab', nosni bir vaz'i hasanda ifrogÀ etgan va mobaynlarini ta'lif etgan nizomni bir mavjudi ma'naviy va shariatni bir xalifa-i ruhoasinikmassul etsa, koÀp koÀrinadimi? Shunday ekan, koinotning ahvoliga taalluq etgan va tabiat tasmiya etilgan va tasdiqi anbiyo yoki takrimi avliyodan boshqa xarq etilmagan va mustamirra boÀlgan shu shariidadirtriya-i Ilohiya avhomda tajassum etsin, nima uchun taajjub etilsin?

Insonning zehni va lisoni va sam'i; juz'iy va ta'oqubiy boÀlganlari kabi, fikri va himmati ham juz'iydir. Va ta'oqub tariqi bilan yol behisir narsaga taalluq etadi va mashgÀul boÀlib qoladi.

Hamda insonning qiymat va mohiyati, himmati nisbatidadir. Himmatning darajasi esa, maqsad va ishtigÀol etgan narsasining nisbatidadir.

Hamda inبَتَهُvajjuh va qasd qilgan narsasida, goÀyo "fano fil-maqsad" boÀladi. Demak shu nuqtaga binoan, xasis bir ish yoki juda juz'iy bir narsa buyuk bir odamga isnod qilinmaydi. jozdir tanazzul etmaydi. Va himmatini u kichik narsaga sigÀdirolmaydi. Himmati ogÀir, u narsa gÀoyat xafif boÀlganidan, goÀyo muvozanat buziladi.

Hamda inson qaysi narsani tomosha qilsa, albatta maqoyisini va asoslarini oÀz nafsida qidia burhAgar topmasa, atrofida va abno-i jinsida qidiradi. Hatto hech bir jihatdan mumkinotga oÀxshamagan Vojib-ul Vujudni tafakkur etsa; yana quvva-i vahimasi shu vahmi sayyini dastur va durbin qilishni istaydi.

Holbuki, kabi-i Zuljalol bu nuqtai nazarda tomosha qilinmaydi. Qudratiga inhisor yoÀqdir. Ziyo-i shams kabi, qudrat va ilm va irodasi shomila va a'mmadir, munxasizdir.

maydi, muvozana qilinmaydi. Eng katta narsaga taalluq etgani kabi, eng kichik va eng xasis narsaga ham taalluq etadi. Miqyosi azamati va mezoni kamoli majmu'i osoridir. Har bir juzi miqyos boÀlolmaydi.

Xullas, Vojib-ul Vujudni mumka'oni- qiyos qilish, qiyosi ma'alfariqdir. Mazbur vahmi botil bilan muhokama etish, xatoyi mahzdir.

Xullas, shu xato-i beodobona va shu vahmi botilning natija-i sayyiasi boÀlib: Tabiiyyun, sabfif vai muassiri haqiqiy ekanliklariga; va MoÀ'tazila, hayvonlarni af'oli ixtiyoriyalariga xoliq boÀlganlariga; va hukamo, juz'iyotda ilmi Ilohiyning yoÀqligiga; va Majusva yox xalqi shar boshqasining asari boÀlganiga e'tiqod qilishdi. GoÀyo ularning fikricha Sone' shu qadar azamati bilan barobar, qanday qilib umuri xasisaga tinod 'iyaga tanazzul etib ishtigÀol etsin. Suf ularning aqllarigaki, shunday bir vahmi botilning hukmiga asir boÀlishdi.

Ey birodar! Shu vahm e'tiqod tariqi bilan boÀlmasa ham, vasvasa bilan ba'zan moÀ'minlarga musallat boÀladi.

Agar desang: "Dalili ixtiro'iy i'to-i vujuddir. I'to-i vujud esa; i'domi mavjudning rafiqidir. Holbuki adami sirfdan vujudni va vujudi mahzdan adami sirfni aqlimiz tasavvur qilolmaydi."

Javoban deyman: Hoy!.. Sizning bu istis'obingiztgan su masalaning tasavvuridagi istigÀrobingiz, bir qiyosi xodi'ning natija-i vahimasidir. Zero ijod va ibdo'i Ilohiyni abdning san'at va kasbiga qiyos qilasiz. Holbuki abdning qoÀlidan bir zarrani imota va yoxud ijod etish kelmaydi. Balki olgan z umuri e'tiboriya va tarkibiyada bir san'at va kasbi bor. Ha, bu qiyos aldatuvchidir, inson oÀzini undan qutqarolmaydi.

Inson koinotda mumkinotning *

bir quvvat va qudratini koÀrmaganki, ijodi sirf va i'domi mahz etsin. Holbuki hukmi aqliysi ham doimo ussul asosi, mushohadotdan nash'at etadi. Demak, osori Ii baroga mumkinot tarafidan qaraydi. Holbuki hayrat-afzo osori bilan musbat boÀlgan qudrati Sone'ning janibidan tomosha qilish kerak. Demak, ibodning va koinotning umuri e'tiboriyadan boshqa ta'siri boÀlmagan quvvat va qudratlyoki z jinsidan boÀlgan bir qudrati mavhuma ichida Sone'ni faraz qilib u nuqtadan shu masalani tomosha qiladi. Holbuki Vojib-ul Vujudning janibidan, qudrati tommasi nuqtai nazaridan bu masalani tomonda mulish kerak.

Birining osori muhokama qilinsa, uning xossasini nazarga olish lozimdir.

Xullas, shu masalada olinmagan. Zero bu masalaga ajzi abdning orqasida qudrati mumkinotning tarafida qiyosi tamsiliyning pardasi ostishu kiosha qiladi. Holbuki takvini olamda bir qismini moddasiz ibdo' va bir qismni ham moddadan insho bilan shu qadar hayrat-fazo osori moÀ'jiza bilan qudra talaqila-i Ilohiyani koÀrsatish bilan barobar undan sarfi nazar etish, gÀoibni shohid suratida koÀrish boÀlgan qiyosi xodi' bilan va abno-i jinsini muhokama qilgani kabi; bir qoida-i mahduda bilan Vojib-ul Vujurning zar etadilar. Hatto koÀp masalani aqli salim ma'qul koÀrgani holda, ular gÀayri ma'qul tavahhum etadilar.

Muxtara'otni inobatga olmasak ham; masnu'otning eng zohir va munavvar va "ziyo" deganlari nuri ayni ooidagag qavonini ajibasi va uning samarasi va misoli musagÀgÀari boÀlgan nuri basarning navomisi badi'asi bilan munavvar va musavvar boÀlgan kamoli qudrati Ilohiyaning janibida muvozana nuqtai nazarida gÀayri ma'qul va uzoq tavahhum etilgan m zohirtomosha qilinsa, ma'nus va ayni aqlning kipriklari oÀrtasida koÀriladi.

Qandayki zaruriyotdan nazariyot istintoj etiladi. Shunga oÀxshab, osori Sone'ning zaruriyoti maxfiyati san'atigda muaondir. Ikkisi barobar bu masalani isbot qiladi.

Ajabo, nizomi olamdagi san'atdan yanada daqiq, yanada ajib, yanada gÀarib, jinsi qudrat mustainotdan yanada uzoq aql tasavvur qila oladimi? Albatta qilolmaydi. Zero funun koÀrsatgan favoid va hikamlari bilan bizzarura Sone'ning qasd va san'aan quvikmatiga shahodat qilganlaridan, uqulni qabul etishga muztar etishgan. BoÀlmasa bu badihiyotdan eng kichik bir haqiqatni, aql oÀz-oÀziga qol:

, qabul etmasdi.

Ha, zamin va osmonni haml etgan va muallaqda tutgan va ajromi koinotni istihdom etgan va nizomida idxol bilan hech bir amriga isyon etilmagan Zoti Aqdasda jaray uchun istigÀrob etilsinki; undan darajot bilan asxal va axaff boÀlganni haml etsin. Ha, bir togÀni koÀtargan, bir siyohdonni koÀtara olishidan taraddud etish, faqat safsata etish xolos.

Alhosil: Qandar. Ha,onning ba'zisi ba'zisiga mufassirdir; shuning kabi, koinot kitobi ham ba'zi suturi orqalaridagi san'at va hikmatni tafsir qiladi.

Ba'zi mutasavvifning kalomidan ittisol va ittihod va hululi Iloh boÀladi. Va undan tavahhum etiladiki: Ba'zi moddiyunning maslagi boÀlgan vahdat-ul vujudga bir munosabat koÀrsatadi.

Mutashabeh hukmida boÀlgan muhaqqiqiyni soÀfiyaning shatohatiniki: Vujudi Aqdasga ha boÀlszar va istigÀroq va mumkinotdan tajarrud jihati bilan matmahi nazar etganlari dalil ichida natijani koÀrish, ya'ni olamdan Sone'ni mushohada etish tasb etbilan ta'qib etgan maslaklari boÀlgan jadovili akvonda jarayoni tajalliyoti va malakutiyati ashyoda sarayoni fuyuzoti va maroyayi mavjudotga tajalli-i adir. X sifoti esa; ziqul alfaz sababi bilan uluhiyati sariya va hayoti sariya ta'bir etishgan haqoiqni boshqalar anglamadilar... Sui tafahhum bilan oÀz iste'dodi shoÀraoÀramin zuhur etgan avhomi vahiyaga muhaqqiqiynning kalimot va shatohatini tatbiq etishdi.

Yuha ularning aqllariga! Surayyo darajasida boÀlgan muhaqqiqiynning afkori mujarradalari, saro darakasida boÀlgan muqallidini moddiyuur etiafkori safilasidan minglab daraja uzoqdir. Ha, shu ikki fikrni tatbiq qilishga urinish, shu zamoni taraqqiyda aqli basharning duchori sakta boÀlga Qandaa varta-i mavtga tushganini izhor etish boÀlib; insoniyat mutaassifona nazar etib va iste'dodi tahqiq va taraqqiy lisoni bilan

كَلَّا وَاللّٰهِ اَيْنَ الثَّرٰى مِنَ الثُّرَيَّا وَ اَيْنَ الضِّيَاءُ السَّاطِعُ مِنَ الظُّلْمَةِ الطَّامet. Hadeyishga majbur boÀladi.

Shular ahli vahdat-ush shuhuddirlar. Faqat vahdat-ul vujud bilan majozan ta'bir qilinishi mumkin. Faqat haqiqatdan vahdat-ul vujud ba'zi hukamo-i qadimaning maslakiz va iasidir.

Shu mutasavvifning rais va kabiri deganki: Ittisolni yoki ittihodni yoki hululni da'vo qilgan, ma'rifati Ilohiyadan hech bir narsa isبديع اm etmagan. Ha, mumkin Vojib bilan qanday ittisol yoki ittihod etadi? Kallo! Ha, mumkinning qanday qiymati borki, Vojib unda hulul etsin, xosho! Na'am, mumkinda fuyuzoti Ilohiyadan bir fayz tajalliy etadi.

Xullas, bularning . Insoi narigining maslagiga munosabatdor va aloqador boÀlolmaydi. Zero moddiyunning maslagi moddiyotga hasri nazar va istigÀroq etganlaridan, afkorlari fahmi uluhiyatdan tajarrud etib uzoqlashdilar. Shu daraja, hikmga qiymat berishdiki; hamma narsani moddada koÀrish, hatto uluhiyatni unda mazj etish kabi bir maslaki muta'assifaga kirishgan. Faqat ahli vahdat-ush shuhud boÀlgan muhaqqi bittasoÀfiya shu daraja Vojibga hasri nazar etishganki, mumkinotning hech bir qiymati qolmagan. "Bir bordir" deyishadi...

Al-insaf! Saro Surayyo qadar bir-aslik n uzoqdir. Moddani jami' anvo' va ashkali bilan xalq etgan Xoliqi Zuljalolga qasam ichamanki: Dunyoda shu ikki maslakning munosabatini intoj etgan rayi ahmoqonadan yanada qobih va yanada xasis va yanada sohibining mizoji aqlin. GoÀyhirofiga dalil boÀladigan bir ray yoÀqdir.

Kura-i arz kichik, parcha-parcha va rang-barang va mutaxolif shisha parchalaridan faralat icnsa, har biri boshqa xilda lavniga va jirmiga va shakliga nisbat bilan shamsdan bir fayz oladi. Shu xayoliy fayz esa na quyoshning zotinosiri ayni ziyosidir. Hamda ziyoning tamosili va alvoni sab'asining tasoviri va quyoshning tajalliysi boÀlgan shu gÀuna-gÀun va rang-barang chechaklaring alvoni deylikki lisonga kelsa, har biri "Quyosh men kabidir" Tanbeud "Quyosh menman" deydilar.

Faqat ahli vahdat-ush shuhudning mashrabi mahv va sakrdir. Sof mashrab esa mashrabi ahli farq va sahvdir.

حَقifa-i الْمَرْءِ لَيْسَ الْمَرْءُ يُدْرِكُهَا فَكَيْفَ كَيْفِيَّةُ الْجَبَّارِ ذِى الْقِدَمِ

هُوَ الَّذ۪ى اَبْدَعَ الْاَشْيَاءَ وَ اَنْشَاَهَا فَكَيْفَ يُدْرِكُهُ مُسْتَحْدَثُ النَّg xazo * * *

Mana vujudi Sone'ning daloili ijmoliysi... Tafsili esa kutubi salosada keladi.

Agar desang: "Daloili tavhidning bu yerda hech boÀlmasa ijmoliy bayonini istayman."

Deymanki: Daloili tavhid shu qadar mushtahira vavu nami; bu kitobda zikrdan mustagÀniydirlar. Xullas

oyatining sadafida maknun boÀlgan burhonut tamonu' bu minhojga bir manori nayyirdir. Ha, istiqlol uluhiyatning xossa-i s, balsidir va lozima-i zaruriyasidir.

Koinotdagi tashobuhi osor va atrofi bir-biri bilan mua'naqa va qoÀlni qoÀlga berib, bir-biriga arzi intizom va bir-birining savoliga qarshi javobin kura va bir-birining nidoyi ehtiyojiga labbayk javobini berish va bir nuqta-i vohidani tomosha qilish va bir mihvari nizom ustida davaron etish jihati bilan Sone'ning tabergana talvih, balki Hokimi Azalning vahdoniyatiga tasrih etadi. Ha, bir uskunaning sone'i va muxtari'i bir boÀladi.

Kitobi olamning avroqidir ab'odi r.

ud

Suturi koinoti dahrdir osori noma'dud

Bosilmish dastgohi lavhi mahfuzi haqiqatda

Mujassam lafzi ma'nodordir olamda har mavjud.

Xoja Tahsinning noma'dud va nomahduddan murodi nisbiydir. Haqiqiy lz ma'nohiylik emas.

Sone'-i Zuljalol naqadar avsofi kamoliya boÀlsa, ular bilan muttasifdir. Zero muqarrardirki: Masnu'da boÀlgan fayzi kamol, Sone'ning kamolidan iqtibos etilgan bir zilli zalildir. Demak,son tatda naqadar husn va jamol va kamol boÀlsa, umumidan layuhad darajada yuksak tabaqada avsofi jamoliya va kamoliya bilan Sone' muttasifdir. Ha, ehson sarvatning, ijod vujudning, ijob vujubning, tahsin husnning far'iyi va dalilidir.

koino Sone'-i Zuljalol jami' naqoisdan munazzahdir. Moddiyotning mohiyotining iste'dodsizligidan nash'at etgan naqoisdan mubarrodir. Koinotning moir ket mumkinasidan nash'at etgan avsof va lavozimotidan muqaddasdir.

Ikkinchi Maqsad

ofaza,r desang: Debochada deganding: Kalima-i shahodatningn ikkinchi kalomi birinchisiga shohid va mashhuddir.

Na'am, ha. Ma'rifatulloh deyilgan ka'ba-i kamolotga ketgan minhojlarning eng mustaqim va eng metin muxtaibi Madina-i Munavvara alayhissalom qurgan tariqi hadidi bayzosidirki; ruhi hidoyat hukmida boÀlgan Muhammad alayhissalom, avolimi gÀaybning mishkat va zujajasi hukmida boÀlgan qalbining ma'kas va tarjimoni maqoSone'-oÀlgan lisoni sodiqi barohini Sone'ning eng sodiq bir dalili zihayot va bir hujjati notiqa va bir burhoni fasihidir.

Darhaqiqat ham zoti, ham lisoni bittadan burhoni nayyirdir. Na'am, xilqat tarafidan Zoti Muhammadoraza"oni bahirdir. Haqiqat janibidan lisoni, shohidi sodiqdir. Ha, Muhammad alayhissalom ham Sone'ga, ham nubuvvatga, ham hashrga, ham haqqa, ham haqiqatga bir hujjati qoviy ydir. Tafsili keladi.

Davr lozim kelmaydi. Zero sidqining daloili Sone'ning daloiliga tavaqquf etmaydi.

PaygÀambarimiz (S.A.V.) Sone'ning bir burhonidir. Shunday ekan, shu burhon koÀrisboti sidqini va intojini va suratan va moddatan sihatini isbot qilish kerak... Nahu:

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبvohidaودِكَ

Ey haqiqatning oshigÀi!.. Agar vijdonimni mutolaa qilib haqiqatlarni rasad etishni istasang, qalb deganlari latشَتّٰىRabboniyaning zangi va zangori hukmida boÀlgan orzuyi xilof va iltizomi tarafi muxolif va uzrli boÀlish uchun oÀz avhomiga bir haq berish va bir aslga irjo' etish va majmu'ining natijasini har bir farddan istashki, za va nai sababi bilan natijaning raddiga bir iste'dodi sayyia beriladi. {(*): Diqqat lozim.} Hamda bahonali bola tabiati, hamda mahonali dushman sajiyasi, hamda yolgÀiz aybni koÀrish shonida boÀlgan mushtariy nazari kabi deganidan u mir'atni tasqil va tasfiya et, muvozana va muqobala ayla. Aksar amorotning imtizojidan tazohur etgan haqiqatning shu'la-i javvolasini qorina-iboÀlgavara et, toki aqaldagi avhomi muzlimani tanvir va daf qila olgin... Hamda munsifona va mudaqqiqona tingla, kalom tugamasdan e'tiroz etma. Oxirigacha bir ri bem bir hukmdir. Tugagandan soÀng bir vahming qolsa, ayt...

Shu burhonning sugÀrosi, nubuvvati mutlaqadir. Kubrosi esa nubuvvati Muhammaddir (alayhissalotu vng baymdir). Xullas boshlaymiz:

Sone'ning hikmati va af'olidagi adami abasiyat va koinotdagi eng xasis va eng qolil narsada nizo boshqmuro'ati va adami ihmoli va navi basharning murshidga boÀlgan ehtiyoji zaruriysi, navi basharda vujudi nubuvvatni qat'iyan istilzom etadilar...

Agar desang: Bu ijmoldarodan noni tushunmadim, tafsil et...

Aytaman: Xullas tingla, koÀryapsanki; moddiya va ma'naviya boÀlgan navi bashardagi nizomotning, hamda xosiyatibi, zeng quvvati bilan taxti tasarrufiga olingan koÀp anvo'ning ahvoliga berilgan intizomotning markazi va ma'dani hukmida boÀlgan nubuvvati mutlaqaning burhoni, insonning hayvoniyatdan uch nuqtadt "ma'gan taraqqiysidir:

Birinchisi: "Fikrning avvali amalning oxiri, amalning avvali fikrning oxiri" boÀlgan qoidasidagi sirri ajibdir. Shunday:

Nuri nazar bilan ila Shungarattiba-i mutasalsilaning orasida boÀlgan tarattubni kashf etib umum kamoloti insoniyaning urugÀi hukmida boÀlgan murakkaboti, basaitga tahlil va irjo' etish bilan hosil boÀlgan qobiliyati ilm va tarkib degaalogÀaqavonini joriyani iste'mol etib san'ati bilan tabiatni muhakat boÀlgan qobiliyati san'atdan nazarining qusurini va avhomning muzohamati va savq umuriniyatning adami kifoyati jihati bilan bir murshidi nabiyga ehtiyoj koÀrsatadi; toki olamdagi nizomi akmalning muvozanasi muhofaza qilinsin.

Ikkinchisi: GÀayri mutanohiy boÀlgan basharniari sae'dodi, gÀayri mahsur boÀlgan amol va muyuloti va gÀayri mazbut boÀlgan tasavvurot va afkori, gÀayri mahdud boÀlgan quvva-i shahaviya va gÀazabiyasidi bu y Ishorat:

Bir odamga millionlab yil umr bilan butun lazoizi dunyoviya va har jihatdan tasalluti tom berilgani holda.. iste'dodidagi loyatanohiylikning hukmicha bir "oh.. oh.. zamong aytadi. GoÀyo u adami rizo bilan ramz va ishorat etadiki: Inson abadga nomzoddir va saodati abadiya uchun xalq etilgandir. Toki gÀayri mutanohiy bir zamonda, gÀi abadahdud va keng bir olamda gÀayri mahsur boÀlgan iste'dodotini bilfe'lga chiqara olsin.

Adami abasiyat va haqoiqi ashyoning subutiyatlari imo etadiki: Bu tor va mahsur va har bir lazzatida koÀp a'rozning muzohamati bilan chalgÀomizk va tahassuddan xoli boÀlmagan shu dunyo-i daniya ichida kamoloti insoniya yerlashmaydi. Balki keng va muzohamatsiz bir olam lozimdir. Toki inson haqqi bilan sunbullansin va ahvol va kamolotiga nizom berish ssur b nizomi olamga hamdasti vifoq boÀla olsin.

Istidrodiy tarzda hashrga imo qilindi. Oldinda zotan burhoni qat'iy . Qandisbot qilinadi. Faqat bu yerda istagan nuqtam: Insondagi iste'dod abadga nazirdir. Agar istasang, insoniyatning javharini va notiqiyatning qiymatini va lisonodning muqtazosini taammul va tadqiq et. SoÀngra esa u javhari insoniyatning eng kichik va eng xasis xizmatkori boÀlgan xayolga qara, koÀr... Yoniga bor va ayt: "Ey xayol ogÀa! Bashorat senga! Dunyo va mafihaning saltanati millsharni yil umr bilan barobar senga beriladi, faqat oqibating fano va adam bilan qaytmaslikdir." Ajabo, xayol senga qanday muqobala etadi? Nahotki, istabshar va surur va yoxud talahhuf va tahaAkram ilan javob beradi?

Ajal, na'am, ha, javhari insoniyat a'moqi vijdonning tubida yigÀi-sizi qilib baqiradi: "Eyvoh, afsuslar boÀlsin, saodati abadiyaning fiqdaniga!" deydi. Xayolga zajr va ta'sadan ib: "Hoy! Bu dunyo-i foniya bilan rozi boÀlma!"

Mana ey birodar, qachonki bu saltanati foniya, sultoni insoniyatning eng haqir xizmlan zi va yoxud shoiri va yoxud san'atkor va tasvirchisini ishba' va rozi qilolmasa, qanday qilib u xayol kabi koÀp xizmatkorlarning sohibi boÀlgan sultoni insoniy

Dishba' eta oladi? Kallo!.. Na'am.. uni ishba' etadigan yolgÀiz hashri jismoniyning sadafida maknun boÀlgan saodati abadiyadir.

Uchinchisi: Insonning i'tidoli mizoji va latofati tab'i va ziynatga boÀlgan maylidir. Ya'ni: Insgi ma' insoniyatga loyiq bir surati ta'ayyushga boÀlgan mayli fitriysidir.

Na'am, inson hayvon kabi yashamasligi kerak va yasholmas. Balki sharafi insoniyatga munosib bir kamol bilan yashashi kerTanbeh Shunga binoan, bashar maskan va malbas va makali, sanayi'i kasira bilan taltif etishiga muhtojdir. Bu san'atlarda yolgÀiz qudratining adami kifoyatiga binoan, abno-i jinsi bilan imlaq vaetish, u ham ishtirok etish.. u ham taovun etish.. u ham sa'yning samarotini mubodala etishini iqtizo etish bilan barobar, quvayi insoniyadagi inhima I'jozajovuz sababi bilan adolatga ehtiyoj.. u ham har aqlning adolatga adami kifoyatiga binoan uni muhofaza qiladigan qavonini kulliyaning vaz'lariga ehtiyoj.. u ham ta'sirini muhofaza etish uchun ijro qiladigan bir muqonninga.. u muqo masdaam zohiran va botinan hokimiyatini muhofaza etish uchun moddatan va ma'nan tafavvuqqa.. hamda Sone'-i Olam tarafidan ba'zi ishlar bilan muxass istaslishi bilan bir imtiyoz va quvvati nisbatga, hamda avomiriga boÀlgan itoatni ta'min va ta'sis etgan azamati Sone'ning tasavvurini zehnlarda idoma etadigan bir muzakkira-i mukarrara boÀlgan in nimaa muhtojdir. U ibodat ham Sone'ning janibiga afkorni tavjih etadi. U tavajjuh esa inqiyodni ta'sis, u inqiyod ham nizomi akmalga isol etadi. U nizomi akmal ham sirri hikmumi hatavallud etadi. Sirri hikmat ham adam-ul abasiyatni va Sone'ning hikmati masnu'dagi taannuqni oÀziga shohid koÀrsatadi.

Xullas, agar assalaing hayvondan shu jihoti salosa bilan boÀlgan tamoyuzini anglab yeta olgan boÀsang, bizzarura natija beradiki: Nubuvvati mutlaqa, navi basharda qutb, balki markailgan ir mihvardirki; ahvoli bashar uning ustida davaron etadi. Chunonchi:

Jihati ulada diqqat qil! Qara qanday savqul-insoniyat va mayli tabiiyning adami kifoyati va nazarning qusuri va tariqi aqldagi avhomning ixtiloti, qanday navi basharni Faqadi ehtiyoj bilan bir murshid va muallimga muhtoj qiladi. U murshid paygÀambardir.

Ikkinchi jihatda tadabbur et. Shunday: Insondagi loyatanohiylik va tabiatidagi mayl-ut tajovuz va quva va amolidagi adami taste'doa olamdagi mayl-ul istikmolning shoxi hukmida boÀlgan insondagi mayl-ut taraqqiyning samarasi hukmida boÀlgan qomati namiya-i iste'dodi insoniysiga intiboq hundayn; balki jomid va muvaqqat boÀlgan qonuni basharki: Tadrijan tajorub bilan hosil boÀlgan natoiji afkorning talohuqi bilan vujudga kelgan u qavonini bashar, shu samara-i iste'dod urugÀlarining tarbiya va iyyiotia adami kifoyatining sababi bilan; moddatan va ma'nan ikki olamda saodati basharni ta'min qiladigan, hamda qomati iste'dodining oÀsishi bilan tavassu' etadigan, zihayot va abadiya bir shariati Ilohiyaga ehtiyoj kobatda di. Xullas, shariatni keltirgan paygÀambardir.

Agar desang: "Biz koÀryapmizki, dinsizlarning yoki sahih bir dini boÀlmaganlarning ahvollari mu'addala va munazzava umu"

Aljavob: U adolat va intizom, ahli dinning iqozot va irshodoti bilandir. Va u adolat va fazilatning asoslari, anbiyoning ta'sislari bilandir. Dem tommibiyo asos va moddani vaz' etishgan. Ular ham u asos va fazilatni tutib unda qilganlarini qildilar.

Bundan boshqa, nizom va saodatlari muvaqqatdir. Bir soÀndian qoima va mustaqima boÀlsa, koÀp jihotdan maila va munhaniyadir. Ya'ni, naqadar suratan va moddatan va lafzan va ma'ashan muntazamadir; faqat siyratan va ma'naviyatan va ma'nan funiga va muxtalladir.

Ey birodar!.. Mana navbat uchinchi jihatga keldi. Yaxshi tafakkur et!

Shunday: Axloqdagi ifrot va tafrit esa, iste'dodoir. Fasod etadi. Va shu ifsod esa abasiyatni intoj etadi. Va shu abasiyat esa koinotning eng kichik va eng ahamiyatsiz narsalarida masolih va hikamning rioyati b٦ٌ٭n, olamda hukmfarmoligi badihiy boÀlgan hikmati Ilohiyaga munaqiqanday Vahm va Tanbeh:

"Malaka-i ma'rifati huquq" deganlari, har yomonlikning moddatan zararini ihsos eta-eta va afkori umumiyani iqoz etish bilan hosil boÀlgan "malaka-i rioyati huquq" degan amrlasmo vaariati Ilohiya oÀrniga dinsizlarning tasavvuri va shariatdan istigÀnolari bir tavahhumi botildir.

Zero dunyo keksaydi. Bunday narsanini nazaddamoti ham zohir boÀlmadi. Aksincha mahosinning taraqqiysi bilan barobar masaviy ham taraqqiy etib, yanada dahshatli va aldaydigan shaklga kiryapti.

Ha, qandayki navomsa, takmat dasotiri hukumatdan mustagÀniy emas. Shunga oÀxshab, vijdonga hokim boÀlgan qavonini shariat va fazilatga ashaddi ehtiyoj bilan muhtojdir. Xullas, shunday mavhuma boÀlgan malaka-osida ili axloq, quva-i salosani hikmat va iffat va shijoatda muhofaza etishiga kifoya emasdir. Shunga binoan, inson bizzarura vijdon va tabiatlarga muassir va nafiz boÀlgan mezoni adolati Ilohiyani saqlaydigan bir nabiyga mozir kir.

Minglarcha anbiyo navi basharda nubuvvatni da'vo qilib, minglarcha moÀ'jizoti bilan mudda'oni isbot qilganlar. Xullas, u anbiyoning jami' moÀ'jizotlari lisoni vohid bilan nuboÀlgan mutlaqani e'lon qiladi. Bizning shu sugÀromizga ham bir burhoni qat'iydir. Bunga tavoturi bil-ma'no yoki qanday ta'bir bilan aytsangiz ayting, metin bir dalildir.

Shu muhakamotning jihat- Shudati shudirki: Agar jami' funun qoÀlga olinsa va fununlarning qavoidining kulliyatlari bilan kashf etganlari ittisoq va intizom tomosha qilinsa, hamda masolihi juz'iya-i m! Seniriqaning moyasi va uqda-i hayotiyasi hukmida boÀlgan bir lazzati yoki bir muhabbati yoki bir amri oxari ichiga otilish bilan -akl va nikohdagi kabi- paringa yaoÀlgan ishlar va fe'llar u moya bilan irtibot va ittisol etganlarini, inoyati Ilohiya nuqtai nazarida nazari diqqatga olinsa; hamda hikmatning shahodati bilan sobit b tafav adami abasiyat va adami ihmoli nazarga olinsa, istiqro-i tom bilan natija beradiki:

Masolihi kulliyaning qutb va mihvari va ma'dani hayoti hukmida boÀli san'buvvat, navi basharda zaruriydir... Deylikki boÀlmasa, parishon boÀlgan navi bashar, goÀyo muxtal bir olamdan shu muntazam olamga tushib jaraymning umiyning ohangini ixlol etgani qabul qilinsa, biz insonlarning boshqa koinotga qarshi qanday yuzimiz qoladi?

Ey birodar! Agar burhoni Sone'ning sugÀrosi sening sahifa-i zehningda intiqosh etgan boÀlsa, tayyor boÀl! Kubrosi bva jud nubuvvati Muhammadning bahsiga oÀtamiz:

Kubro sodiqdir. Zero sahifa-i e'tibori olamda manqush boÀlgan osori anbiyoni mutolaa etsang va lisoni tarixda jarayar tanan ahvollarini tinglasang va haqiqatni, ya'ni jihat-ul vahdatni ta'siri zamon va makon bilan kirgan suratlaridan tajrid eta olsang, koÀrasanki:

Inoyati Ilohiyaning ziyosi boÀlgan mahosini mujamubohaing shu'lasi boÀlgan huququlloh va huquqi ibodni; anbiyo dasturi harakat etganlarini va navi bashar tarafidan anbiyoga qarshi qabul qilish shakllari va umama qarshi surati muomalalari va tarki manafi'i shaxsiya va boshqa ishlarki, ul koinoabiy dedirgan va nubuvvatga mador boÀlgan asoslar esa; avlodi basharning sinni takammul va kuhulatda boÀlgan ustozi va madrasa-i Jazirat-ul Arabda manba-i ulumi oliya va muallimi boÀlgan Zoti Muhammadda yanada akmal va yanada yaqqol mavjuoniyanDemak boÀladiki: Istiqro-i tom bilan, xususan navi vohidda, lasiyyama intizomi muttarid ustida muassas boÀlgan qiyosi xofiyning i'onasi bilan va qiyosi avlaviyning tayidi bilan nubuvvati Muhammadni natijn va dsh bilan barobar, tanqih-ul manot deyilgan xususiyotdan tajrid nuqtai nazardan jami' anbiyo lisoni moÀ'jizotlari bilan vujudi Sone'ning bir burhoni bahirasi BalogÀn Muhammadning sidqiga shahodat qiladilar.

Qisqa jumlalar bilan aytolmayman, mugÀloqcha boÀladi. Zero shu haqoiq har tarafga chuqur ildablarnni otganlaridan, malasa choÀziladi. Surati masalani buzish va parcha-parcha etish va haqiqatni ranjitishni istamayman. Hamda haqiqatning atrofiga bir doirani chizishni istayman, toki haqiqat mahsur qolib qochmasin. Meman...asam, boshqasi tutsin. Meni ma'zur koÀrsangiz, fabiha... Va illo hurriyat bor, tahakkum yoÀqdir. Xohishingizga...

PaygÀambarning dalili sidqi; har bir harakat,t va hir holidir. Ha, har bir harakatida adami taraddud va moÀ'tarizlarga adami iltifot va muorizlarga adami mubolot va muxolif boÀlganlardan adami taxavvufi, sidqini va jiddiyatini koÀrsatadi. Hamda avomirida haqiqatning ruhiga boÀlgan , beshi, haqqiyatini koÀrsatadi.

Taxavvuf va taraddud va talosh va mubolot kabi hiyla va adami vusuqni va itminonsizlikni imo etgan ishlardan mubarro ekan, bila-parvo va quvvatladilanon bilan eng xatarli maqomlarda boÀlgan harakati va nihoyatda boÀlgan isobati va ikki olamda samara beradigan zihayot qoidalari harakoti bilan ta'sis etganiga binoan, har bir fe'l va har bir holul birikki tarafdan, ya'ni bidoyat va nihoyatdan jiddiyatni va sidqni nazari ahli diqqatga arzi diydor etadi. Boxusus majmu-i harakotining imtizojidan jiddiyat va haqqiyat shu'la-i javvola kabi va in'ikosotidan va muvazanotida(Abno- va isobat, barqi lami' kabi tazohur va tajalliy etadi.

Zamoni moziy va zamoni hol, ya'ni Asri Saodat va zamoni istiqbol a bilaun etishgan barohini nubuvvat lisoni vohid bilan ma'dani axloqi oliya boÀlgan Zoti Muhammadda (alayhissalotu vassalam) da'iyi sidqi va dalloli nubuvvati boÀlgan burhonisobatning nidosiga javob va hamdasti vifoq boÀlib, nubuvvatini i'lo va e'lon etganlarini koÀr boÀlmaganlarga koÀrsatdilar. Shu holda, kitobi olamdan boÀlgan fasli zamonning sahifa-i salosasini mutolaa qilamiz. Hamda u kitobdan masala-i uz badohmunavvara boÀlgan Zoti Muhammadni (S.A.V.) tomosha va ziyorat qilamiz. Mudda'omiz boÀlgan burhonning kubrosini u zot bilan isbot qilamiz.

Bu nuqtaga binoan, masoliki nubuvvat toÀrtta. Beshinchisi mas." A va masturdir.

BIRINCHI MASLAK

Ya'ni, masala-i oliya-i zotiyani tomosha qilishda toÀrt nuktani bilish lozim:

qda tomga binoan, sun'iy va tasannu'iy narsa, naqadar mukammal boÀlsa ham, tabiiy oÀrnini tutmaganidan, hay'atining falatati, muzaxrafiyatni imo etadi.

oÀtgannchisi:>Axloqi oliyaning, haqiqatning zamini bilan boÀlgan robita-i ittisoli jiddiyatdir. Va davaroni dam kabi hayotlarini idoma etgan va imtizojlaridan tavallud etgan haysiyatga quvvat bergan, hay'ati majmuasiga intizom bergan yolgÀiz sidqdir qili shu robita boÀlgan sidq va jiddiyat kesilgan onda, u axloqi oliya quriydi va behuda ketadi.

Uchinchisi: Umuri mutanosibada tamoyul va tajozub va mutazadda boÀlgan ashyolarda tmain r va tadofu' qoida-i mashhurasi, moddiyotda jarayon etgani kabi; ma'naviyat va axloqda ham jarayon etadi.

H bir relaylik maqsadga:

Mana osor va siyar va tarixi hayoti... Hatto a'daning shahodatlari bilan, Zoti PaygÀambarda vujudi muhaqqaq boÀlgan axloqi oliyaning kasrat va ihota va tajammu' va imtrak. Uan tavallud etgan izzat va haysiyatdan nash'at etgan sharaf va viqor va izzati nafs bilan farishtalar, devlarning ixtilot va istiroqlaridan tanq etgaari kabi sirri tazodga binoan, u axloqi oliya ham hiyla va kizbdan taraffu' va tanazzuh va tabarri etadilar. Hamda hayot va moyalari maqomida boÀlgan sidq va haqqiyatni tazammun etganlaridan, shu'la-i javvola zo etmubuvvatni a'laniyatga chiqaradi.

Ey birodar! KoÀryapsanki: Bir odam yolgÀiz shijoat bilan mashhur boÀlsa, u shuxrat unga bergan hayboÀlmai ixlol etmaslik uchun osonlik bilan yolgÀonga tanazzul etmaydi. Qanday qilib, jami' axloqi oliya birdan tajammu' etganda...

Ha, majmu'da bir hukm boÀladi, fardda boÀlmaydi.

KoÀryapmiz: Bu zamonda sidq va kizbning oralari zoÀrgÀa bir barmoq qadar bordir. Bir bozorda ikkisi ham sotiladi. Faqat har bir zamonning bir hukmi bor. Hech bir zamonda asri saodat kabi sidq va kizb oÀrtasidagi masofa oca moÀ'an.

Shundayki: Sidq, oÀz husni haqiqiysini kamoli hashmat bilan izhor va u bilan tamassuk etgan Muhammadni (S.A.V.) a'loyi illiyini sharafga i'lo va olamda inqilobi azimni iqo' etganidan, sharqdan gÀarbga qadar kizbdan bu'd darajasini koÀrng bun bilan qiymati oliyasini i'lo etish jihati bilan bozorini va mato'ini gÀoyat nafiq va raij etgan. {(*): Hozirgi hurriyat kabi.}

Va kizb esa: Tashabbusoti azimani murdorlarning oÀlimtiklari kabi ruhsiz qoldirgani uchun, nihoyi tashbhini izhor va u bilan tamassuk etgan Musaylima va unga oÀxshashlarni asfali sofiliyni xissatga tushirgan jihati bilan, mato'i zahr-oludni va bozorni gÀoyat mu'attal va kasod etgan. {(*): Manfur josuslik kabi.}

Xullas, ahli izzat va taflekin oÀlgan qavmi Arabning tabiatlaridagi mayl-ul raij saiqasi bilan musobaqa qilib u kasid kizbni tark qilib va raij sidq bilan tajammul etib adolatlarini olamga qabul ettirishgan. Xullas, sahobalarning aqlan boÀlgan adolaa-i adbu sirdan nash'at etadi.

Tarix va siyar va osor nuqtai nazaridan diqqat qilinsa; Muhammad alayhissalotu vassalam toÀrt yoshdan qirq yoshga qadar, lasiyyama sha'ni, axloqi va htihlol tashqariga otadigan harorati gÀariziyaning shiddati iltihobi zamonida, kamoli istiqomat bilan va kamoli matonat bilan va tamomi ittirodi ahvol bilan va musovot m, uchozanati atvor bilan va nihoyati iffat bilan va hech bir holi masturiyatni muhofaza etmagan -lasiyyama shunday ahli inodga qarshi- bir hiylani imo qilmr mustbilan barobar yashagani nazarga olinsa, soÀngra istimrori axloqining zamoni boÀlgan qirq yoshdan soÀng u inqilobi azim nazarga olinsa; haqdan kelganini mri uziqat ekanini tasdiq etmasa, nafsini malomat etsin... Zero zehnida bir sofistaiy yashiringan boÀladi.

Hamda eng xatarli maqomlarda -gÀordagi kabi- tariqi xalosi mafqud ekanni xunyt-ul amal bihasabil a'da uzilarkan, gÀoyat matonat va kamoli vusuq va nihoyati itminon bilan boÀlgan harakat va hol va vaziyati, nubuvvat va jiddiyatiga shohidi kofiydir va haq bilan tamassuk etganiga dalildir.

IKKINCHI MASLAK

Ya'ni: Sahifa-i ula, zamoni moziydir. Xullas, shu sahifada toÀrt nuktani nazari diqqatga olish lozimdir:

Birinchisi: B'i shada va yoxud qisosda, bir odam asoslarini va ruh va uqdalarini axz etib mudda'osini unga bino qilsa, u fanda hazaqot va mahoratini koÀrsatadi.

Ikkinchisi: g siyoodar! Agar tabiati basharga orif boÀlsang; kichik bir haysiyat bilan, kichik bir da'voda, kichik bir qavmda, kichik bir xilofning bemalol irtikob boÀlmaganiga nazar solsang; gÀoyat buyuk bir haysiyat bilan, nihoyat jasim bir da'voda,etish,ob bir qavmda, hadsiz bir inodga qarshi, har jihatdan ummiyligi bilan barobar, hech bir jihat bilan aql mustaqil boÀlmagan masalalarda, tama muborkinlik bilan bila-parvo va kamoli vusuq bilan a'la ruusil-ashhad zikr va naqldan quyosh kabi sidqning tulu' etishini koÀrasan.

Uchinchisi: Badaviykeladinisbat koÀp ulumi nazariya bordir; madaniylarga nisbatan lisoni odot va af'olning talqinoti bilan, ulumi muta'arifaning hukmlariga oÀtganlar. Bu nuktaf-tarnoan, badaviylarning hollarini muhokama etish uchun oÀzini u badiyada faraz qilish kerak. Agar istasang, Ikkinchi Muqaddimaga murojaat et, zero shu nuktani izoh etgan.

ToÀrtinchisi: Bir ummiy ulamo orasida mutadovil bir fanda chida fikr etsa, ittifoq nuqtalarda muvofiq boÀlib va muxtalafun fiyha boÀlgan nuqtalarda muxolafat etib musahhihona boÀlgan aytishi, uning tafavvuqini va kasbiy boÀlmaganini isbot qiladi.

Shu nuktalarga binoan deymizki: Rasuli nnasidalayhissalotu vassalam ma'lum boÀlgan ummiyati bilan barobar goÀyo gÀayri muqayyad boÀlgan ruhi javvola bilan tayyi zamon etib, moziyning a'moqi xofasiga kirib, hozir va mushohid kabi anbiyo-i salifaning ahvollarini va asrorlarini tashrih ettimol ilan; butun anzori olamga qarshi shunday bir da'vo-i azimadaki, butun azkiyo-i olamning nazarlarini diqqatga jalb qiladi, bila-parvo va nihoyat vusuq bilan mudda'osiga muqaddima sifatida u asror vkishidlning u'qadi hayotiyalari hukmida boÀlgan asoslarini zikr qilish bilan barobar, kutubi salifaning ittifoq nuqtalarida musoddiq va ixtilof nuqtalarida musahhih boÀlib qisoa, koihvoli anbiyoni bizga hikoya etishi, sidq va nubuvvatini intoj etadi.

Jami' anbiyoning daloili nubuvvatlari, sidqi Muhammadga (S.A.V.) dalildir va jami' moÀ'jizotlari, mondonadning bir moÀ'jiza-i ma'naviyasidir (alayhimussalom). Bunga diqqat qilsang, tushunasan.

Ey birodar!.. Ba'zan qasam burhonning oÀrnini tutadi. Chunki, burhonni tazammun etadi.ib afkay ekan:

وَالَّذ۪ى قَصَّ عَلَيْهِ الْقِصَصَ لِلْحِصَصِ وَ سَيَّرَ رُوحَهُ ف۪ى اَعْمَاقِ الْمَاض۪ى وَ ف۪ى شَوَاهِقِ الْمُسْتَقْبَلِ فَكَanosibَهُ الْاَسْرَارَ مِنْ زَوَايَا الْوَاقِعَاتِ اِنَّ نَظَرَهُ النَّقَّادَ اَدَقُّ مِنْ اَنْ يُدَلِّسَ عَلَيْهِ وَ مَسْلَكَهُ الْحَقَّ اَغْنٰى مِndon zْ يُدَلِّسَ عَلَى النَّاسِ

Ha, na'am. Uning nuri nazariga xayol oÀzini haqiqat sifatida koÀrsatolmaydi va haq boÀlgan maslagi talbisdan LafzpgÀniydir.

UCHINCHI MASLAK

Ya'ni: Zamoni holning, ya'ni asri saodatning sahifasida toÀrt nukta, bir nuqtani nazari diqqatga olish kerak:

Birinchisi: Kichik bir odatni kichik bir qavmda boÀlgaif bir axloqni qolil bir toifada buyuk bir hokim buyuk bir himmat bilan osonlik bilan olib tashlolmaganini nazarga olsang; ajabo gÀoyat koÀp, tamoman mustamirumuvvihoyat darajada ma'luf va koÀp mutanavvi'a, tamoman rasixa boÀlgan odot va axloq, nihoyat kasir va ma'lufotiga gÀoyat mutaassib va shadidush-va saya boÀlgan bir qavmning a'moqi arvohidan oz fidokorlik bilan, qisqa bir zamonda qol'u raf' etganini va u odoti sayyianing oÀrniga boshqa odot va axloq koÀchatlarini oÀtkazishi va daf'atan nihoyat darajada takammul etganlarinhari irga olsang va diqqat qilsang, horiquloda ekanini tasdiq etmasang; seni sofistaiy daftarida yozaman.

Ikkinchisi: Shaxsi ma'naviy hukmida boÀlgan bir davlatning nisi hi tabiiysi hukmida boÀlgan tashakkuli esa, mutamahhildir. Va davlati a'tiqaga gÀalabasiki, unga inqiyod, tabiati soniya hukmiga kirgani uchun- tadrijiydir. Shunday ekan, moddatan va ma'nan hoat nuqamda gÀoyat jasim bir davlatni qisqa bir zamonda tashkili, hamda duvali rasihaga daf'iy kabi gÀalaba qilishi; ma'naviyat va ahvolda joriy boÀlgan odotning bizzarura horiquloda ekanini koÀrmasang, koÀrlar daftarida nnin hsan.

Uchinchisi: Tahakkumi zohiriy, qahr va jabr bilan mumkindir. Faqat afkorga gÀalaba qilish, hamda arvohga tahabbub va tabayi'ga tasallut, hamda hokimiyara, niijdonlar ustida doimo muhofaza qilish; haqiqatning xossa-i fariqasidir. Bu xossani bilmasang, haqiqatdan begonasan.

ToÀrtinchisi: TargÀib yoki tarhib hiylasi bilan faqat yolgÀiz bir ta'siri sathiy qilib va aqlga qarg hududdi turuq etadi. Shu holda a'moqi qulubga nufuz va arroqi hissiyotni tahyij va shukuf-misol boÀlgan iste'dodotni inkishof ettirish va kamina va naima boÀlgan sajiyalarni iqoz va tanbeh va javgan rinsoniyatni favaronga keltirish va qiymati notiqiyatni izhor etish, shua-i haqiqatning xossasidir.

Ha, qasovati mujassamaning misoli mushaxxasi boÀlgan "va'di banot" kabi ishlardan qalblarini tasqil etishi va riqqati latofatning lam'aomninglgan hayvonotga marhamat, hatto chumoliga shafqat kabi ishlar bilan tazyin etishi; shunday bir inqilobi azimdir -xususan shunday aqvomi badaviydaki- hech bir qonuni tabiiyaga muvofiq boÀlmaganidan, horiquloda eki, Sohsoddaq-karda-i arbobi basiratdir. Basirating boÀlsa, tasdiq qilasan.

Bu nuqtaga binoan, Jazirat-ul Arab sahro-i vase'asida boÀlgan aqvomi badaviyda kamina va naima va mastura boÀlgan hissiyoti oliya-ki -minglarga yetishgan- birdan inkishpasan.rdan iqoz, birdan favaron va gÀalayonga keltirish; shamsi haqiqatning, ziyo-i shu'lafashonning xossasidir. Bu nuqtani aqliga tiqmaganning, biz JazirmdodigArabni koÀziga tiqamiz.

Mana Jazirat-ul Arab... OÀn uch asr bashar taraqqiyotidan soÀng, eng mukammal faylasuflardan yuztasini yuborsin, yuz yil qadar ishlasin; ajabo bu zamonga nisbatan u *

#40a nisbat qilganining yuzdan birini qila oladimi?

Kim tavfiq istasa, odatulloh va xilqat va fitrat bilan oshinolik etishi va doÀstlik qilishi kerak. BoÀlmasa fitraEy biriqsizlik bilan bir javobi rad beradi. Jarayoni umumiy esa, muxolif harakatda boÀlganlarni adam-obod hecha-hechga otadi.

Xullas, bunga binoan tomosha qil.

KoÀrasanki: Xilqatda joriy boÀlgan qavonini a'miqa-i li mad-ki -xurdabini aql bilan koÀrilmaydi- haqoiqi shariat qay daraja muro'at va muorafat va munosabatda boÀlganlarki, u qavonini xilqatning muvozanasini muhofaza etgan.

Ha, shu a'sori tavilada shu musodamoti azima ichida haqoiqini muhص۪يرَت balki yanada ziyoda inkishofga keltirganidan koÀrsatadiki; Rasuli Akram alayhissalomning maslagi, hech qachon mahv boÀlmagan haq ustida muassasibla

Shu nukta va nuqtalarni bilgandan soÀng, keng va muhokamali va mudaqqiq bir zehn bilan tinglaki:

Muhammadi Hoshimiy alayhissalotu vassalam ummiyati va adami quvvati zadi. Ui va adami hokimiyati va adami mayli saltanat bilan barobar, gÀoyat xatarli mavoqe'da kamoli vusuq bilan tashabbus etib afkorga gÀalaba qilish bi#48

rvohga tahabbub va tabayi'ga tasallut, gÀoyat kasira va mustamirra va rasixa va ma'lufa boÀlgan odot va axloqi vahshiyonani asosi bilan hadm etib, ularning oÀrniga axloqi oan, yo gÀoyat metin bir asos bilan lahm va damlariga aralashgandek ta'sis etish bilan barobar, zaviya-i vahshatda xomid خامد boÀlgan bir qavmdagi qasovati vahshiyanganlard va hissiyoti daqiqani tahyij... Ha, hissiyoti oliyani iqoz va javhari insoniyatlarini izhor etish bilan barobar avji madaniyatga bir zamoni qasirda is'od etib, sharq va gÀarbda joylashgan bir davlati jasimani bir zamoni ani isa tashkil etib otashi javvol kabi, balki nuri navvor kabi va yoxud asoyi Muso kabi boshqa davlatlarni bal' va imho darajasiga keltirganidan, basari olmaydti koÀr boÀlmaganlarga sidqini va nubuvvatini va haq bilan tamassukini koÀrsatgan. Xullas, agar sen koÀrmasang, seni insonlarning daftaridan oÀchirtiradi.

TOÀRTINCHI MASLAK

Sahifa-i mustaqbaldan, lasiyyama masala-i shariatriy vaullas, toÀrt nuktani nazari diqqatdan dur etmasliging kerak.

Birinchisi: Bir shaxs toÀrt yoki besh fanda malaka sohibi va mutaxassis boÀlmaydi. Magar horiqo boÀlsa...

Ikkinchisi: Masala-i Islom ikki mutakallimdan sudur etadi. Birisi, mabda va muntahosi va siyoq va siboqqa muloyamatini va axovati bilan nisbatini va mavze'i munosibda iste'molini, ya'ni munbit bir zaminda sarfini nazarga nujumi uchun, u fanda boÀlgan mahoratini va malakasini va ilmiga dalolat etgani holda; narigi mutakallim shu nuqtalarni ihmol etgani uchun, sathiyatiga va taqlidiyatiga dalolat qimabzulHolbuki kalom oÀsha-oÀsha kalomdir. Aqling buni farqlamasa ham, ruhing his qiladi.

Uchinchisi: Ikkinchi Muqaddimada oÀtgani kabi, bir-ikki asr avval horiqo deb sanalgan kashf bu zamongacha mastur qolsaydi, takammuli mabadiy jihati bila * *

bola ham kashf eta olishini nazarga ol. OÀn uch asr orqaga ket, u zamonlarning ta'sirotidan oÀzingni tajrid et, dahshatangiz boÀlgan Jazirat-ul Arabda oÀtir, diqqat bilan tomosha qil, koÀrasanki:

Ummiy,jaholabasiz, zamon va zamin yordam bermagan bitta odam; faqat zakovatga emas, balki gÀoyat kasir tajorubning maxsuli boÀlgan fununning qavonini bilan shunday bir nizom va adolatni ta'sis etadiki: Iliga kdi basharning qomati, natoiji afkori tasharrubidan takabbur etsa, u shariat ham tavassu' etib abadga tavajjuh etadi. Kalomi Azaliydan kelganini e'lon qilish bilan barobar, ikki olamning saodatini ta'min qiladi. va um qilsang, bu esa yolgÀiz oÀsha zamonning insonlarining emas, balki navi basharning toqati xorijida koÀrasan. Magar avhomi sayyia, sening shu tarafga mutavajjih boÀlgan fitratingning tarfini {(*): Diqqat qilish lozim.} chiritgan boÀlsa.kizincToÀrtinchisi:>OÀninchi Muqaddimada oÀtgani kabi, hamda ikkinchi nuqta-i e'tirozning javobida ham kelishi kabi shudirki: Jumhurning iste'dodi afkore'tirojasida shariatning irshod etishidir. Shundayki:

Jumhurning omiligi uchun haqoiqi mujarradani; ma'luflari vosita boÀlmasdan adami talaqqiylari sababi bilan, mutashabehot va tashbehot va istioraddimoan tasvir etishidir. Hamda fununi akvonda jumhurning, hissi zohir sababi bilan xilofi voqe'ni zaruriy talaqqiy etish bilan barobar, mabodiy pogÀonalari adami in'iqod va takammulidan, magÀlatalarning vartalariga tushmaslik uchun shariat bundauhtojdilda ibhom etdi va mutlaq qoldirdi; lekin haqiqatni imodan xoli qoldirmadi.

Rasuli Akramning har bir fe'l va hbir da holida sidq lama'an etadi. Faqat har fe'li va har holi horiqo boÀlishi lozim emas. Zero izhori horiqo, tasdiqi mudda'o uchundir. Hojat boÀlmagan yoki munosib boÀlmagan vaqtda jarayoni umayri ma mutaba'at bilan, qavonini odatullohga dastadodi taslim boÀladi. Hamda shunday boÀlishi kerak.

Ey birodar!.. Shu Tanbeh, Birinchi Maslakning Muqaddimasining toifasidandir. Nisyonning xatosi bilan yoÀلُمَاكdashtirish bilan joyini yoÀqotib shu yerga kirgan. Yaxshilab shu nuktalarni tut. Xullas natijaga kiramiz:

Qara ey birodar!

Funun va ulumning zubda-i haqiqiyasnidninhini aqliya ustida muassas boÀlgan diyonat va shariati Islomiya shunday fununlarni tazammun etgan.

Azjumla: Fanni tahzibi ruh va riyozat-ul qalb va tarbiyat-ul vijdon va tadbir-ul jasad va tadvir-ul jiba-i va siyosat-ul madaniya va nizomot-ul olam va fann-ul huquq va boshqalar... Kerakli koÀrilgan yerlarda tafsil va luzum boÀlmagan yoki azhonning yoki zamonninkashlia'id va muso'id boÀlmagan yerlarida bittadan fazlaka bilan qavoidi asosiyani vaz' etib tanmiya va tafri'ini uqulning mashvarat va istinbatotiga havola . Shunirki; bu fununning majmu'iga emas, balki aqalliga oÀn uch asr taraqqiydan soÀng eng madaniy joylarda eng horiqo zakovat bilan mavsuf boÀlganlar, toqati basharning xorijida -xususan u zamonda- boÀlganini tasdiqdan vijdoni munsifona seni mtaqarrolmaydi.

Xullas fazilat shudirki; a'da unga shahodat qilsin.

Yangi Dunyoning eng mashhur faylasufi boÀlgan Karlayl Olmoniyaning mashhur bir hakimidan va rijali siyosiyasidan naoÀxshaeydiki:

"U tadqiqotidan soÀng oÀz-oÀziga savol berib degan: Islomiyat bunday boÀlsa, ajabo madaniyati hozira haqoiqi Islomiyat doirasida yashay oladimi?" OÀzi oÀziga "Ha" bilan javob beradi. Hozirgi muhaqqieva va doira ichida yashayaptilar.

Avvalgi faylasuf ham deydiki: Haqoiqi Islomiyat chiqqanlari vaqt, otashi javvol kabi hatobning parchalariga oÀxshagan haqiq afkor va adyonni bal' etdi. Hamda haqqi bordir. Zero boshqalarning safsatiyotidan bir narsa chiqmaydi, ila oxirihi...

Ha, oÀn uch asrdan beri shu qadar dahshatli musodamotga qarshi haqoiqini muhofaza etgandir. Balki bu musodama, lmaydishlik; haqiqati Islomiyatning yelkasi ustidan turobi xofani tarqiq va taxfif etadi. Na'am, vujud va holi olam bunga shohiddir. Maqola-i Uladagi mun urusotni nazarga olish kerak.

Agar desang: Har bir fanda yolgÀiz bir fazlakani bilish bir odam uchun mumkindir.

Aljavob: Na'am, la! Zero unday da ruszlakaki: Husni isobat va mavqe'i munosibda va munbit bir zaminda iste'mol kabi, sobiqan mazkur boshqa nuqtalar bilan shisha kabi mavarosidan ittilo'i tomki Uchlakani koÀrsatgan fazlakalar mumkin emas. Ha, kalomi vohid ikki mutakallimdan chiqsa; birining johilligiga va narigisining ilmiga ba'ziatkori marmuza-i gÀayri masmu'a bilan dalolat qiladi.

Ey men bilan shu kitobning avvali manozilidan xayoli bilan sayru safarshi mu birodari vijdon! Keng bir nazar bilan nazar et va muvozana et. OÀz xayolingda muhokama etish uchun bir majlisi oliyni tashkil et. SoÀngra esa "Muqidanditi isna a'shar"dan muntaxobotini da'vat qil, hozir boÀlsinlar. SoÀngra esa shu qoidalar bilan mushovara et! Xullas:

Bir shaxs koÀp fununda mutaxassis va malaka sohibi boÀlmaydi.

Hamda bir kalom ikki mhang blimdan mutafovitdir, boshqalashadi.

Va hamda funun, mururi zamon bilan talohuqi afkorning natijasidir.

Hamda mustaqbaldagi badihiy bir narsa, moziyda nazariy boÀlishi mumkin.

Hamda madaniyla'rozn ma'lumi, badaviylarga majhul boÀlishi mumkin.

Hamda moziyni mustaqbalga qiyos qilish, bir qiyosi xodi'i mushabbitdir.

Hamda ahli vabar va badiyaning basotati esa ahli madar va mhuqi aatning hiyla va dasoisiga mutahammil emas. Ha, na'am; hiyla madaniyatning pardasi ostida tasattur eta oladi.

Hamda juda koÀp ulum, odot va ahvol va vuqu'otning talqinoti biltni ifhakkul eta oladi.

Hamda basharning nuri nazari mustaqbalga nufuz etolmaydi. Mustaqbalga maxsus boÀlgan narsalarni koÀrolmaydi.

Hamda basharning qonuni uchun bir umri tabiiy bordir. Nafsi bashar kabi u ham inqito' etadoni umHamda atrof-muhit, zamon va makonning nufusning ahvolida buyuk bir ta'siri bordir.

Hamda eski vaqtda horiquloda boÀlgan narsalar, hozir oddiy qatoriga oÀta oladi. Zero mabodiy takammul etishgan.

Hamda zakova etgan garchi horiqo boÀlsa ham, bir fanning takmiliga kifoya emas. Qanday koÀp fanlarda kifoyat etadi?

Mana ey birodar! Shu zotlar bilan mushovara et. SoÀngra eadi. Tattishlik sifati bilan nafsingni tajrid et. Xayoloti muhitiya va avhomi zamoniyaning kiyimlarini yech, yalangÀoch boÀl. Bahri bikaroni zamoning boÀlganandayksrning sohilidan ichiga kir. Toki asri saodat boÀlgan orolga chiq. Xullas, hamma narsadan avval sening nazaringga tushadigan va tajalliy etadigan shuki:

Agar u shariatning navomisidan soÀrasangki: Qayerdan kelyapsiz? Va qayerga ketasiz? Senga shunday javob beradilarki: Biz kalomi azaliydan kelganmiz. Navi baadaniyng salomati uchun abadning yoÀlida rafoqat uchun abadga ketamiz. Bu dunyo-i foniyani bitirib, bizning suriy boÀlgan irtibotimiz uzilsa ham; doimo ma'naviyatimiz basharning rahbari va gÀido-i ruhoniysidir.

Shubahot variningkning uch manbari bordir.

Shunday: Agar maqsudi Shari'dan va afkorning iste'dodlari nisbatida boÀlgan irshoddan tajohul etib, butun esa: sayyianing uyasi hukmida boÀlgan shunday bir magÀlata bilan e'tiroz etsangki, shariatning boshi boÀlgan Qur'onda uch nuqta bordir:

Birinchisi: Qur'onning mabih-il imtiyozi va vuzuhi ifoda ustida muassas boÀlgan balogÀatga munofiydirki, vsa burmutashabehot va mushkulotdir.

Ikkinchisi: Shariatning maqsudi haqiqiysi boÀlgan irshod va ta'limga munofiydirki, fununi akvonda bir daraja ibhom va itloqotidir.

Uchinchisi: Taaq va ur'on boÀlgan tahqiq va hidoyatga muxolifdir. Xullas, u ham ba'zi zavohirni dalili aqliyning xilofiga imola etib, xilofi voqe'ga ehtimolidir.

Ey birodar!.. Tavfiq Allohdandir. Men ham deymanki: Sababi nuqso juda satganing shu uch nuqta tavahhum etganing kabi emas. Balki uchovi ham i'jozi Qur'onning eng sodiq shohidlaridir.

Xullas:

Birinchi nuqtaga javob: Zotan ikki dafa shu javladi vimnan koÀrgansan. Shundayki:

Insonlarning aksari jumhuri avomdir. Nazari Shari'da aqal aksarga tobedir. Zero avomga muvajjah boÀlgan xitobni xoslar fahm va istifoda etadilar. Aksinilar? Àlsa, boÀlolmaydi. Xullas, jumhuri avom esa, ma'luf va mutaxayyolotidan tajarrud etib haqoiqi mujarrada va ma'quloti sirfani tomosha qilolmaydilan boagar mutaxayyolotlarini durbin kabi tavsit etsalar... Faqat mutaxayyolotning suratlariga hasr va vaqfi nazar etish, jismiyat va jihat kabi mahol narsalarni istilzom etadi. Lekin nazar u sat boÀrdan oÀtib haqoiqni koÀradi. Masalan, koinotdagi tasarrufi Ilohiyni sultonning sariri saltanatida boÀlgan tasarrufining suratida tomosha qila oladilaimdan,َّ اللّٰهَ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوٰى

kabi...

Xullas, hissiyoti jumhur shu markazda boÀlishgani uchun, albatta irshod va balogÀat iqtizo etagan, dUlarning hissiyoti rioyat va ehtirom etilsin va afkorlari ham bir daraja mumashat va ehtirom etilsin. Xullas, rioyat va ehtirom; uquli basharga qarshi boÀlgan tanazzuloti Ilohiya bilan tasmiya qilinadi. Ha, u tanazzulot ta'nisi aarchi chundir. OÀninchi Muqaddimaga murojaat et.

Xullas shuning uchundirki: Haqoiqi mujarradani tomosha qilish uchun hissiyot va xayol-olud jumhurning nazarlarini erkalagan suvari mutashabihadan bittadan durbin v الْبَilgan. Xullas shu javobni tayid etgan ma'oni-i a'miqa yoki mutafarriqani bir surati sahl va basitada tasavvur yoki tasvir etish uchun insonlarning kalomida istadami kasirani irod etadilar. Demak, mutashabehot ham istiorotning eng agÀmaz boÀlgan qismidir. Zero eng xofiy haqoiqning suvari misoliyasidir. Demak, ishkal esa ma'noning diqqatيَجْنِr, lafzning igÀloqidan emas.

Ey moÀ'tariz! Insof bilan nazar sol, fikri basharning, xususan avomning fikrlaridan eng uzoq boÀlgan haqoiqni shunday bir tariq bilan taqrib etish, ajabo tariqi balogÀiorotilgan muqtazo-i holning mutobaqatiga muvofiq va maqomning nisbatida kamoli vuzuh va ifodaga mutobiqdir; yoxud tavahhum etganing kabidir? Hakem sen boÀl...

Ikkiini seuqtaga javob: Ikkinchi Muqaddimada mufassalan oÀtgan. Olamda mayl-ul istikmolning shoxi boÀlgan insondagi mayl-ut taraqqiyning samaroti va tajorubi kasira bilan va natoiji afkorning talohuqi bilan tashakkulva tar va mardivani taraqqiyning zinapoyalari hukmida boÀlgan funun esa; mutarattiba va muta'avina va mutasalsiladirlar. Ha, mutaaxxirning in'iqodi, mutaqaddimning tashakkuliga vobastadir. Demak, i bor.am boÀlgan fan ulumi muta'arifaning darajasiga keladi; soÀngra mutaaxxiringa muqaddima boÀlishi mumkin.

Bu sirga binoan: Shu zamonda tamaxxuzi tajorub bilan sahtga chiqib va tavallud etgahlargafanning deylikki oÀn asr avval bir odam tafhim va ta'limiga urinsa edi, magÀlata va safsataga tushirishdan boshqa bir narsa qilolmas edi.

Masalan, aytilsa: "Shamsning sukuni bilan arznintib, bkatini va bir qatra suvda bir million hayvonotning boÀlganliklarini tomosha qilingki, Sone'ning azamatini bilasiz."

Jumhuri avom esa; hissi zohir yoki gÀolati hisning sababi bilan xiloflarini zaruriy bilganlari uchun yo

Sab yoki nafslariga mugÀolata yoki mahsus boÀlgan narsaga mukobara etishdan boshqa qoÀllaridan bir narsa kelmasdi. Chalkashtirish esa; xususan oÀninchi asrga qadar, minhoji irshodga; tafs bir vartadir. Azjumla: Sathiyati arz va davaroni shams ular tomonidan badihiyoti hissiyadan sanalar edi.

Shu kabi masalalar, mustaqbaldagi nazariyotga qiyos qilinmaydi. Zero mustaqbalga oid boÀlgan narsalarga hissi zohi va soluq etmagani uchun, ikki jihati ham muhtamaldir. E'tiqod qilinishi mumkin. Imkon darajasidadir. Itminon mumkindir. Uning haqqi sarihi tasrih etishdir. Lekin qachonki hisning gÀolati bizning tavalhnu fih"imizni imkon darajasidan badohatga, ya'ni jahli murakkabga chiqardi. Uning nazari balogÀatda hech inkor qilinmaydigan haqqi esa; ibhom va itloqdir. Toki azhon mushavvash boÀlmasinlar. Faqat haqiqatgak.

ih va ramz va imo etish kerak. Afkor uchun eshiklarni ochish, duxulga da'vat etish lozimdir. Qandayki shariati gÀarra shunday qilgan.

Eshit ey birodar! Insofdanmi, taharri-i haqiqat bundaymiki: Sen irshodia beriva ayni balogÀat va hidoyatning magÀzi boÀlgan narsani, irshodga munofiy va mubayin tavahhum qilsang? Va balogÀatcha ayni kamol boÀlgan narsani nuqson taxayyul etsang?

Ey ayyuhal-hoto! Ajabo, sening zehni saqimingda balogÀat shumizlarninni tagÀlit va afkorni chalkashtirish va atrof-muhitning muso'adasizligi va zamonning adami i'dadidan azhon musta'id boÀlmaganlari uchun, u u fantahmil etilmagan narsalarni taklif etishdir? Kallo!

bir dasturi hikmatdir. Istasang, muqaddamotga murojaat et... Xususan Birinchi Muqaddimani y naqadab tafakkur qil!

Xullas, ba'zi zavohirni dalili aqliyning xilofiga koÀrsatish boÀlgan Uchinchi Nuqtaga javob:

Birinchi Muqaddimada tadabbur et, soÀgan nui ham tinglaki; Shari'ning irshodi jumhurdan maqsudi asliysi: Isboti Sone'-i Vohid va nubuvvat va hashr va adolatda munxasirdir. Shunday ekan: Qur'onashhurikri akvon, istidrodiy va istidlol uchundir. Jumhurning afhomiga koÀra san'atda zohir boÀlgan nizomi badi' bilan nazzomi haqiqiy boÀlgan Sone'-i Zuljalolga istidlol etish uchundir. Holbuki .

Muqarrardirki, dalil mudda'odan avval ma'lum boÀlishi kerbir ziuning uchun ba'zi nususning zavohiri, ittizohi dalil va isti'nasi afkor uchun jumhurning mu'taqadoti hissiyalariga imola etilgandir. Faqat dalolat etish uchun emasdir. Zero Qur'on, oyotining talofifida shunday amor xalq,qaroinni nasb etgandirki; u sadaflardagi javohirni va u zavohirdagi haqiqatlarni ahli tahqiqqa barmoq bilan koÀrsatadi va ishorat qiladi.

Ha, "KalimathoÀnta boÀlgan Kitobi Mubinning ba'zi oyoti ba'zisiga mufassirdir. Ya'ni, ba'zi oyoti axovatining mafiz-zamirlarini izhor etadi. Unday boÀlsa, ba'zilari boshqa bir qismga qorina boÀlishi mumkinki; ma'no-i zohiriy murod emas.

Vahm va Tanbea naza Agar istidlolning maqomida deyilsa ediki: Elektrning ajoyibi va joziba-i umumiyaning gÀaroibi va kura-i arzning yavmiya va sanaviya boÀlgan harakati va yetmishdan ziyoda boÀlgan anosirning imtizoji kimyoviyaldi.

va shamsning istiqrori bilan barobar koÀrinishda boÀlgan harakatini nazarga oling, toki Sone'ni bilasiz! Mana oÀsha vaqt dalil boÀlgan san'at ma'rifati Sone' boÀlgan natijadan yanada xofiy va yanada an nas va qoida-i istidlolga munofiy boÀlganidan, ba'zi zavohiri afkorga koÀra imola boÀlgandir. Bu esa yo mustatba'ut-tarokib qabilasidan yoki kinoiy navidan boÀlgani uchun, madori sidq va kizb boÀlmaydi. Masalan: قَالَ laan hisi alif, alifdir. Asli vov boÀlsin, kof boÀlsin, nima boÀlsa boÀlsin, ta'sir qilmaydi.

Ey birodar! Insof qil... Ajabo shu uch nuqta-i e'tiroz jami' a'sorda jami' insonlarning irshodlari uch etilaol etilgan Qur'onning i'joziga eng zohir dalil emasmidir? Ha..

وَالَّذ۪ى عَلَّمَ الْقُرْاٰنَ الْمُعْجِزَ اِنَّ نَظَرَ الْبَش۪يرِ النَّذ۪يرِ وَ بَq bir َهُ النَّقَّادَةَ اَدَقُّ وَ اَجَلُّ وَ اَجْلٰى وَ اَنْفَذُ مِنْ اَنْ يَلْتَبِسَ اَوْ يَشْتَبِهَ عَلَيْهِ الْحَق۪يقَةُ بِالْخَيَالِ وَاِنَّ مَسْلَكَهُ الْحَقَّ اَغْنٰى وَ اَعْلٰى وَ اَنْزَهُ وَ اَرْفَعُ مini, jنْ يُدَلِّسَ اَوْ يُغَالِطَ عَلَى النَّاسِ

{(*): Shu Arabiyy-ul ibora ikki mazhabi botilning raddiga ishoratdir.}

Na'am.. xayolning qanday haddi borki; nur-afshon boÀlgan nazariga qarshi oÀzin va Taqat koÀrsata olsin. Ha, maslagi nafsi haq va mazhabi ayni sidqdir. Haq esa tadlis va tagÀlit etishdan mustagÀniydir.

BESHINCHI MASLAK

Ma'rufa va mashhura boÀlgan havoriqi zohira vlgan cjizoti maxsusadir. Siyar va tarixning kitoblari ular bilan mashhundir. Ulamoyi kirom (jazahumullohu hoyron) haqqi bilan tafsir va tadvin etishgan. Ma'lumning ta'limi lozim boÀlmagani uchun, biz tafsig surairmadik.

Shu havoriqi zohiraning har bir fardi garchi mutavotir emasdir, mutlaqo jinslari, balki koÀp anvo'i qat'iyan va yaqiynan mutavotiri bilma'nodir. U havoriq bir necha turdan iboratdir. Xubodatg Bir turi: Irhosoti mutanavvi'adir. GoÀyo u asr, PaygÀambardan (S.A.V.) istifoda va istifoza etib karomat sohibi boÀlganidan, qalbi hassosidan hissi qoblal vuqu'ga binoan irhosot bilan Faxri Olamr. Ha,elishini ixbor etgan.

Bir turi ham: GÀaybdan boÀlgan ixboroti kasirasidir. GoÀyo tayyor boÀlgan ruhi mujarradi, zamon va makoni muayyanning qaydlarini sindirgan va hududi h'at e va mustaqbalani buzib oÀtgan, har tarafini koÀrib bizga aytgan va koÀrsatgan.

Bir qismi ham: Tahaddi vaqtida izhor qilingan havoriqi hissiyadir. Mingga yaqin ta'dad etilgan. Demak, aytganimiz kh:

ar bir fardi ahadiy ham boÀlsa, majmui mutavotiri bilma'nodir.

Birisi: Muborak boÀlgan barmoqlaridan suvning naba'onidir. GoÀyo ma'dani saxovat boÀlgan yadi muborakasidan moya-i hayot boÀlgan suvning naba'oni bilan, manba-i hidoyanadimigan lisonidan moya-i arvoh boÀlgan ziloli hidoyatning oqib ketishini hissan tasvir etadi.

Biri: Takallumi shajar va hajar va hayvondir. GoÀyo hidoyatidagi hayotiالتى بviya, jamodot va hayvonotga ham siroyat etib nutqqa keltirgandir.

Biri ham: Inshiqoqi qamardir. GoÀyo qalbi samo hukmida boÀlgan Qamar, muborak boÀlgan qalbi bilan inshiqoqda bir munosalari lydo qilish uchun siyna-i sof va barroqini muborak barmoqning ishorati bilan ishtiyoqan shaqqu chok etgandir.

Inshiqoqi qamar mutavotiri bilma'nodir.

boÀlgan oyati karima bilan sobitdir. Zero, hatto XOTIMAni inkor qilgan ham bu oyatning ma'nosiga qarshi chiqmagandir. Hamda ehtimol berishga shoyon boÀlmagan bir ta'vili zaifdan boshqa ta'vil va tahvil etilmagandir.

Inshiqoq ham oniy, ham kechasi, ham vaqti gÀaflat, ham shu zamon kabi osmonga adami tarassud, ham vujudi sahab, ham ixtilofi matoli' jihati bilah etsun olamning koÀrishlari lozim boÀlmaydi va lozim emasdir. Hamda ham-matla' boÀlganlarda sobitdirki, koÀrilgandir.

Birisi va eng birinchisi va eng kubrosi boÀlgan Qur'oni Mubindir. Xullas sobiqan biaga ishasiga imo qilingan yetti jihat bilan i'jozi mubarnahdir. Ila oxirihi... Boshqa moÀ'jizotni kutubi moÀ'tabaraga havola qilaman.

di.

Ey mening kalomimni mutolaa etgan zavot! Keng bir fikr bilan va mutayaqqiz bir nazar bilan va muvozanali bir basirat bilan majmu'i kalomimni, ya'ni masoliki hamsani hamma yerni qamragan bir doira yoki mustadir bir qal'a devori deishlarrga olinglar, Muhammad alayhissalotu vassalamning nubuvvatiga markaz kabi tomosha qilinglar. Va yoxud sultonning atrofiga halqa boÀlgan amuntaz muta'avinaning nazari bilan qaranglar! Toki bir tarafdan hujum qilgan avhomni mutajaviba va muta'avina boÀlgan javonibi saira daf qila olsin.

Xullas shu holda Yaponlarning savoli boÀlgan {[*]: Mashaalloh, goÀzalga ittavob.}

ga qarshi deyman: Mana Muhammad alayhissalotu vassalam... {[*]: Rusni magÀlub qilgan Yaponiyaning bosh qoÀs boÀli Mashihati Islomiyadan bu savolni soÀragan. Eski Said bu uchinchi maqom bilan javob bergan.}

Ne vaqti mumkt tarafidan, hukumati xilqat janibidan mustantiq va sail sifati bilan yuborilgan fanni hikmat, istiqbolga tavajjuh etgan navi basharniniz ola'alariga uchragan; birdan fanni hikmat shunday bir qator savollarni irod etganki:

"Ey inson avlodlari! Qayerdan kelyapsiz? Kimning amri bilan? Nima qilasiz? Qayerga ketasiz? Mabdaingiz qayerdan? Va muntahongiz qayergadir?"

U vaqetgand basharning xatib va murshid va raisi boÀlgan Muhammad alayhissalotu vassalam oyoqqa turib, hukumati xilqat janibidan kelgan fanni hikmatga shunday javob bergandirki:

"Ey mustantiq afandi! Biz ma'ashiri mavjudot, Sultoni azalning amnini van, qudrati Ilohiyaning doirasidan ma'muriyat sifati bilan kelganmiz. Shu hulla-i vujudni bizga kiydirib va shu sarmoya-i saodat boÀlgan iste'dodotni bergan, jami'-i avsofi ahyij ya bilan muttasif va Vojib-ul vujud boÀlgan Hokimi Azaldir. Biz ma'ashiri bashar ham hozir saodati abadiyaning sabablarini tadorik etish bilan azimdiulmiz. SoÀngra birdan abadga mutavajjihan shahristoni abad-ul obod boÀlgan hashri jismoniyga ketamiz.

Mana ey hikmat, valdirama va safsata sotma! KoÀrgan va eshitganing kabi ayt!"

va kin*

Uchinchi Maqsad

Hashri jismoniydir. Ha, xilqat usiz boÀlmaydi va abasdir. Na'am, hashr haqdir va toÀgÀridir. Burhonning eng vazihi, Muhammad aleng qialotu vassalamdir.

Qur'oni Mubin hashri jismoniyni shu daraja izoh etganki, adno bir shubhani qoldirmagan. Xullas biz ham quvvatimizga koÀra uning barohinini bir daraja tafsir uchun bir necha maqos, azhomavoqifiga ishorat qilamiz.

Ha, koinotdagi nizomi akmal, hamda xilqatdagi hikmati tomma, hamda olamdagi adami abasiyat, hamda fitratdagi adami isrof, hamda jami' funun bilaajnosit boÀlgan istiqro-i tom, hamda yavm va yil kabi koÀp anvo'da boÀlgan bittadan navi qiyomati muqarrara, hamda iste'dodi basharning javhari, hai ta'dsonning loyatanohiy boÀlgan amoli, hamda Sone'-i Hakimning rahmati, hamda Rasuli Sodiqning lisoni, hamda Qur'oni MoÀ'jizning bayoni; hashri jismoniyga sodiq shohidlar va haq va haqiqiy burhonlardir.

1- Ha, saodati abadiya boÀlmasa, nizom bir surati zaifa-i vahiyadan iborat qoladi. Jami' ma'naviyat va ravobit va nisab behuda ketadi. Demak nazzomi, saodati abadiyadir.

2- Ha, inoyati azaliyaning timsoli boÀlgan hikmati Ilohiyqatlarnotdagi rioyati masolih va hikam bilan mujahhaz boÀlganidan, saodati abadiyani e'lon qiladi. Zero saodati abadiya boÀlmasa, koinotda bilbedaho sobit boÀlgan hikam va favoidga qar boÀlgkobara etiladi.

3- Na'am, aql va hikmat va istiqroning shahodatlari bilan sobit boÀlgan xilqatdagi adami abasiyat; hashri jismoniydagi saodati abadiykoÀrsahorat, balki dalolat qiladi. Zero, adami sirf hamma narsani abas etadi.

4- Ha fitratda, azjumla olami sugÀro boÀlgan insonda, fanni manofi'-ul a'zoning shahodati bilan, sobit boÀlgan adami isrof koÀrsatadiki: Insonda boÀlganatni idodoti ma'naviya va amol va afkor va muyulotining adami isrofini isbot qiladi. U esa saodati abadiyaga nomzod boÀlganini e'lon qiladi.

5- Ha, shunday boÀlmasa, umuman quriydi, behing oÀtadi. Fayo lil-ajab! Bir javhari jahonbahoning gÀilofiga nihoyat daraja diqqat va i'tino etilsa, hatto changning qoÀnishidan muhofaza qilinsa, qanday va qay suratda u javhari yagonani sindirib mahv etadi? Kallo! Unga i'tino, uning xotiodim vchundir.

6- Ha, sobiqan bayon qilingani kabi, jami' funun bilan hosil boÀlgan istiqro-i tom bilan sobit boÀlgan intizomi komil, u intizomni ixloldan xalos aylagan va takammul va umri abadiyga mazhar etgan hashri jismoniyning sadafida borak, fsaodati abadiyani bizzarura iqtizo etadi.

7- Ha, soatning soniya va daqiqa va soat va kunlarni sanagan charxlariga oÀxshagan yavm va yil boÀl,ri bashar va davaroni dunyo; bir-biriga muqaddima boÀlib aylanadi, ishlaydi. Tundan soÀng nahorni, qishdan soÀng bahorni qilganlari kabi, mavtdan soÀng qiyomat ham u dastgohdan chiqishini xabari haqiilar.

Ha, insonning har fardi bittadan nav kabidir. Zero nuri fikr uning amoliga shunday bir vus'at berganki; butun azmanni yutsa, toÀymaydi. Boshqa anvo'ning afrodlarining mohiyati, ma yeri, nazari, kamoli, lazzati, alami esa juz'iy va shaxsiy va mahdud va mahsur va oniydir. Basharning esa ulviy, kulliy, sarmadiydir. Yavm va yilda boÀlgan koÀp navlarda boÀlgan bittadan nav qiyomatiri kurrara-i naviya bilan insonda bir qiyomati shaxsiya-i umumiyaga ramz va ishorat, balki shahodat qiladi.

8- Na'am, basharning javharida gÀayri mahsur iste'dodotida mundamij boÀlgan gÀayri mahdud boÀlgan qobiliyotdan nash'at etgan muyi ham n hosil boÀlgan loyatanohiy amolidan tavallud etgan gÀayri mutanohiy afkor va tasavvuroti, mavaro-i hashri jismoniyda boÀlgan saodati abadiyaga qoÀlini uzatgan va maddi nazar etib u tarafga mutavajjih boÀlt oras.

9- Na'am, Sone'-i Hakim va Rahmon-ur Rahimning rahmati esa; jami' ni'omni ne'mat qilgan va niqmatlikdan xalos qilgan va koinotni firoqi abadiydan hosil boÀlgan dod-faryodlardan xalos qilgan sao beradbadiyani navi basharga beradi. Zero shu har bir ne'matning raisi boÀlgan saodati abadiyani bermasa, jami' ne'matlar niqmatga tahavvul etib, bizzarura va bilbedaho zasigam koinotning shahodati bilan sobit boÀlgan rahmatni inkor etish lozim boÀladi.

Mana ey birodar! Mutanavvi' boÀlgan ne'matlardan yolgÀiz muhabbat va ishq va shafqatga diqqat qil. SoÀngra esa firoqak, aniy va hijroni loyazaliyni nazarga ol. Qanday u muhabbat eng buyuk musibat boÀladi! Demak hijroni abadiy muhabbatga qarshi chiqolmaydi. Xullas, saodati abadiya u firoqi abadiyaga shunday bir tarsaksilan iradiki, adam-obod hecha-hechga otadi.

10- Na'am, sobiq boÀlgan besh maslagi bilan sidq va haqqoniyati mubarhan boÀlgan PaygÀambarimizning lisoni, hashri jismoniyning dafinasidagi saodati abadiyaning kalitidir.

11- Na'am, ishlarjihat bilan oÀn uch asrda i'jozi musaddaq boÀlgan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon hashri jismoniyning kashshofidir va fattohidir va basmala-kashidir.

Qur'onda ishorat qilingan hashrga doir ikki dalilnishon bonidadir. Xullas

Bu risolaning muallifi, Ustoz Badiuzzamon Hazratlari bu risolaning ta'lifidan oÀttiz yil soÀngra ta'lif qilgan Risola-i Nur Kut!

idan "ToÀqqizinchi Shua"ning boshida deydiki:

Latif bir inoyati Rabboniyadirki: Bundan oÀttiz yil avval Eski Said, yozgan tafsiri muqin, kusi "Muhakamot" nomli asarning oxirida; "Ikkinchi maqsad: Qur'onda hashrga ishorat etuvchi ikki oyat tafsir va bayon qilinadi.

نَخُو بِسْqoÀndiّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

" deb toÀxtagan. Boshqa yozolmagan. Xoliqi Rahimimga daloil va amoroti hashriya adadicha shukr va hamd boÀlsinki:lbningz yil oÀtib tavfiq ehson ayladi.

Ukam Abdulmajidning Taqrizidir

أحمده تعالى حمدًا بلا حدّ، وأصلي على رسوله سيدنا محمد وعلى آله وصحبه سالكي الطرslubniاسدّ

وبعد: فاعلم أنه من يَرُمْ أن يعرج الى سماء الحقائق، ويسم أن يسرح فكره فى رياض الدقائق، ويطلب ميزانًا لتمييز الكاذب عن الصادق، ومكنسة لتكنيس غبار الٔاوهام عن وجوه الشقائق، وجنة يروض فيها جياد الٔافك va maُنة يدافع بها نضال السقيمة من الٔاخيار، ومضمارًا يبارز فيه الٔابطال من الٔاجبار: فعليه يتدرس وتدريس هذا الكتاب.. لٔانه قد بني على أساسي تهديم الخطأ وتعمير الصواب، وأصلى تصقيل الاسلامية عن الوهميات llatniها تعاب، وتصفية العقائد عن الخرافات التى بها تشاب.. كيف لا، وقد أخرج تلك الحقائق الموؤدة في أخاديد الخبالات، وفض أفواه الٔاوهام عن مكنونات هاتيك النكات. فحلehnlarهان، وأذهن الفحول، وسمح به ثاقب الٔافكار، وأفكر العقول وخاطر كل ما يوصف به فهو فوقه ولو بذل الواصف في أطرائه طوقه

avqqa لنسج والاسداء انشا ٭ من التعييب والتّغْيير حاشا

مرىٔ الصدق والحق المبين ٭ ويومي للكنوز تحgÀarazولذي الدين والٔاحباب زين ٭ كما للقالي والحساد شين

جدير بالتقلّدba va ور ٭ محافظة الحدود والثغور

صغير الجرم تبرى المثال ٭ كمرقاةٍ الى أوج اyratdaكثير الرموز والمعنى دقيق ٭ وعن دركه ذو الطعن سحيق

وقد أنشاه رازيّ الٔاوان ٭niy taللبديع في الزمان

Yaqiynning koshifi, muftahi balogÀatdir

Haqiqatga, manori ihtido udir

Haqning kashshofio bir gÀatcha misolsizdir

BalogÀat aroriga bir misbahi vajjahdir

Masoildan nima mushkul boÀlsa, unda zohirdir

Butun asdafi alfazda asrori balogÀatdir

Haqning javhari oliysi bilan olmosi haqiqatdan

Shukukka tizoj qilingan bir sayfi qoti'dir

Muzahhab pogÀonali shu samovoti kamolotga

Uruj etish uchun haqqi bilan bir nuroniy mirqatdir.

MUNDARIJA

Muqaddima

BIRINCHI MAQOLA (Unsuri haqiqatning va yoxud ba'zi muq olsant va masoil bilan Islomiyatga sayqal berishning bayonidadir.)

Birinchi Muqaddima (Aql va naqlning ta'arruzi, Qur'onning maqosidi asosiyasi.)

Ikkinchi Muqaddima (Olamda mayl-ul istikmol, masoilning ikki qism boÀlishi, moddiyot-ma'nangan farqi.)

Uchinchi Muqaddima (Isroiliyotning va hikmati Yunoniyaning afkori Islomiyatga qoÀshilishi.)

ToÀrtinchi Muqaddima (Shuxrat insonning moli boÀlmagan narsani ham insonga mol etadi.)

Beshinchi Muqaddima (Majoz ilmning qoÀlidan bir nt qoÀliga tushsa, haqiqatga inqilob etadi.)

Oltinchi Muqaddima (Tafsirda mazkur boÀlgan har bir mavzu tafsirdan boÀlishi lozim boÀlmaydi.)

Yettinchi Muqaddima (MubolagÀa ixtilolchidir.)

Sakkizinchi Muqaddima gan umi moziy bilan abno-i mustaqbalni muvozana.)

ToÀqqizinchi Muqaddima (Xilqati olamda maqsudi bizzot va gÀolibi mutlaq, yolgÀiz husn va xayr va haq va kamoldir.)

OÀninchi Muqaddima (Bir kalomda, chiqaahmga kelgan narsalarda mutakallim muoxaza qilinmaydi.)

OÀn Birinchi Muqaddima (Kalomi vohidda ahkomi mutaaddida boÀlishi mumkin.)

OÀn Ikkinchi Muqaddima (MagÀzni topmagan poÀchoq bilan mashgÀul boÀladi.)

Birinchi Masala (Arzning duma har fÀlishi.)

Ikkinchi Masala (Arzning hoÀkiz va baliq ustida boÀlishi)

Uchinchi Masala (Qof TogÀi)

ToÀrtinchi Masala (Saddi Zulqarnayn, Ya oxirMa'juj)

Beshinchi Masala (Jahannam yer ostidadir.)

Oltinchi Masala (Qur'onning balogÀati, xasois va mazoya, xususan istiora va majoz ustida muassasadir.)

Yettinchi Masala (Qur'onda zikr qilingan,onning haqiqatga zid koÀringan ba'zi ifodalarda buyuk bir nukta-i balogÀat bor ekani haqida.)

Sakkizinchi Masala (Imkonotni vuqu'otga ara-i mihrmaslik, imkoni zotiy yaqiyni ilmiyga munofiy boÀlmagani, imkoni vahmiyni imkoni aqliy bilan iltibos etmaslik, majozning har yerida taharri-i haqiqat etmaslik kabi xususlar.)

IKKINCHI MAQOLA (q boÀlatning ruhiga taalluq etgan bir necha masalaning bayonidadir.)

Birinchi Masala (A'jam, Arablarga muxtalit boÀlganlaridan; balogÀati Qur'oniyaning ma'danini mushavvash etganlari.)

n emasnchi Masala (Kalomning hayotlanishi va nashvu namosi; ma'nolarning tajassumi bilan va jamodotga nafhi ruh etish bilan bir mukolama va ot va sani ichlariga otishdir.)

Uchinchi Masala (Kalomning albisa-i faxirasi va yoxud jamoli va surati, uslub bilandir.)

ToÀrtinchi Masala (Kalomning quvvat va qudr bir jg manbai.)

Beshinchi Masala (Kalomning sarvat va vus'atining manbai.)

Oltinchi Masala (Kalomning samaroti; tabaqoti muxtalifada, suvari mutaaddidada tashakkul etgan ma'oniydir.)

Yettinchi Masala (BalogÀatning ri bal hayotiyasi, xorijiyotning navomisi va maqoyisini tamassul etishdir.)

Sakkizinchi Masala (Ma'oni-i bayoniyaning emlashi va talqihi va ma'nolarning bajoyish va inqiloblari.)

ToÀqqizinchi Masala (Iroda-i juz'iyani va tasini be basitni ojiz qoldirgan kalomning yuksak tabaqasi.)

OÀninchi Masala (Kalomning salosati.)

OÀn Birinchi Masala (Bayonning salomat va sihati.)

OÀn Ikkinchi Masala (Kalomning salomat va randalanishi va i'tidoli mizoji.)

UCHINtini vQOLA (Unsuri Aqida bilan ajviba-i Yaponiya bayonidadir.)

Birinchi Maqsad (Daloili Sone' bayonidadir.)

Ikkinchi Maqsad (PaygÀambarimiz (S.A.V.) ham Sone'ga, ham nubuvvatga, ham hashrga, ham haqqaidaninhaqiqatga bir hujjati qat'iyadir.)

Uchinchi Maqsad (Hashri jismoniydir.)

Ukalari Abdulmajidning Taqrizi