BIRINCHI MAQOLA

Maqsadga uruj etish uchun muqaddimalardan istimdod etish, ahli tahqiqning dasturlaridandir. Shunday ekan, biz ham oʻn ikki pogʻonali bir zinapoya qilamiz.

Birinchi Muqaddima

Taqarrur etgan usuldandir: Aql va naql ta'aruz etgan vaqtda, aql asl e'tibor va naql ta'vil qilinadi. Faqat u aql aql boʻlishi kerak.

Hamda tahaqquq etgan: Qur'onning har bir tarafida intishor etgan maqosidi asosiya va anosiri asliya toʻrtdir. Ular ham: Isboti Sone'-i Vohid va nubuvvat va hashri jismoniy va adolatdir.

Ya'ni, hikmat tarafidan koinotga irod etilgan savollarga shunday: "Ey koinot!. Qayerdan va kimning amri bilan kelyapsiz? Sultoningiz kim? Dalil va xatibingiz kim? Nima qilasiz? Va qayerga ketasiz?" qat'iy javob beradigan yolgʻiz Qur'ondir. Shunday ekan, Qur'onda maqosiddan boshqa boʻlgan koinot bahsi istitrodiydir. Toki san'atning intizomi bilan Sone'-i Zuljalolga istidlol yoʻli koʻrsatilsin.

Ha, intizom koʻrinadi va kamoli vuzuh bilan oʻzini koʻrsatadi. Sone'ning vujud va qasd va irodasiga qat'iyan shahodat qilgan intizomi san'at, koinotning har jihatida boshini koʻtarib har tarafidan lama'an etgan husni xilqatni nazari hikmatga koʻrsatadi. Goʻyo har bir masnu' bittadan lison boʻlib, Sone'ning hikmatini tasbeh etadi. Va har bir nav barmogʻini koʻratib shahodat va ishorat qiladi.

Modomiki maqsad shu ekan va modomiki koinotning kitobidan intizomga boʻlgan rumuz va ishorotini ta'allum etamiz. Va modomiki natija bir chiqar ekan; tashakkuloti koinot nafs-ul amrda qanday boʻlsa boʻlsin, bizga bizzot taalluq etmaydi.

Faqat u majlisi oliyi Qur'oniyga kirgan koinotning har fardi toʻrt vazifa bilan muvazzafdir:

Birinchisi: Intizom va ittifoq bilan Sultoni azalning saltanatini e'lon...

Ikkinchisi: Har biri bittadan fanni haqiqiyning mavzu va muntahobi boʻlganlaridan, Islomiyat fununi haqiqiyaning zubdasi boʻlganini izhor...

Uchinchisi: Har biri bittadan navning namunasi boʻlganlaridan, xilqatda joriy boʻlgan qavonin va navomisi Ilohiyaga Islomiyatni tatbiq va mutobiq boʻlganini isbot.. toki u navomisi fitriyaning yordami bilan Islomiyat nashvu namo topsin. Ha, bu xosiyat bilan dini mubini Islom; boshqa havo va havas ichida muallaq va madadsiz, ba'zan yorugʻlik va ba'zan zulmat bergan va tez tagʻayyurga yuz tutgan dinlardan mumtoz va sarfarozdir.

Toʻrtinchisi: Har biri bittadan haqiqatning namunasi boʻlganlaridan, afkorni haqoiq jihatiga tavjih va tashviq va tanbeh etishdir. Azjumla: Qur'onda qasam bilan tamayyuz etgan ajromi ulviya va sufliyani tafakkurdan gʻaflat etganlarni doimo iqoz etadilar. Ha, qasamoti Qur'oniya navmi gʻaflatda shoʻngʻiganlarga qor-ul a'sodir.

Hozir tahaqquq etgan shudir. Shunday ekan, shak va shubha qilmaslik lozimki, moʻ'jiz va eng yuksak daraja-i balogʻatda boʻlgan Qur'oni Murshid, asolibi Arabga eng muvofigʻi va tariqi istidlolning eng mustaqim va eng vazihi va eng qisqasini ixtiyor etadi. Demak, hissiyoti ommani tafhim va irshod uchun bir daraja ehtirom etadi. Demak, dalil boʻlgan intizomi koinotni shunday bir vajh bilan zikr qiladiki, ular tomonidan ma'ruf va aqllariga ma'nus boʻlsin... Boʻlmasa dalil mudda'odan yanada xofiy boʻladi. Bu esa tariqi irshodga va maslagi balogʻatga va mazhabi i'jozga muxolifdir.

Masalan, agar Qur'on desaydi: Yo ayyuhan-nas!.. Fazoda uchgan majzub va musofir va mutaharrik boʻlgan kura-i zaminga va oqishi bilan barobar mustaqarrida istiqror etgan shamsga va ajromi ulviyani bir-biri bilan bogʻlagan joziba-i umumiyaga va fazo-i gʻayri mutanohiyda shox va shodalari muntashir boʻlgan shajara-i xilqatdan, anosiri kasiradan boʻlgan munosaboti kimyoviyaga nazar va tadabbur qilinglar, toki Sone'-i olamning azamatini tasavvur qilasiz.

Va yoxud shu qadar kichikligi bilan barobar, bir olami hayvonoti xurdabiniyani isti'ob etgan bir qatra suvni, aqlning xurdabini bilan tomosha qiling, toki Sone'-i koinot hamma narsaga qodir ekanini tasdiq qilasiz.

Ajabo, shu holda dalil mudda'odan yanada xofiy va yanada muhtoji izoh boʻlmasmidi? Hamda ularning fikricha muzlim narsa bilan haqiqatni tanvir etish va yoxud ularning badohati hislariga qarshi mugʻolata-i nafs kabi bir amri gʻayri ma'qula taklif boʻlmasmidi? Holbuki i'jozi Qur'on juda yuksak va juda munazzah boʻlib, uning sof va porloq etagiga ixloli ifhom boʻlgan gʻubor qoʻna olsin.

Shu bilan birga, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon oyoti bayyinotning talofifida maqsadi haqiqiyga talvih va ishorat qilgani kabi, ba'zi zavohiri oyotni -kinoyada boʻlgani kabi- maqsadga manor etgan.

Hamda usuli muqarraradan: Sidq va kizb yoxud tasdiq va takzib; kinoyot va oʻxshashlarida, fanni bayonda "ma'ani-i ula" deb ta'bir qilingan surati ma'noga roji' emas. Faqat "ma'ni-i sanaviy" bilan ta'bir qilingan maqsad va gʻoyaga tavajjuh etadilar. Masalan: "Falonchaning qilichining bandi uzun" deyilsa; qilichi boʻlmasa ham, faqat boʻyi uzun boʻlsa, hukm toʻgʻri, yolgʻon boʻlmaydi.

Hamda kalomda bir kalima istioraga qorina-i majoz ekan, xuddi shuning kabi, kalima-i vohid hukmida boʻlgan Kalomullohning bir qism oyoti boshqa ixvonining haqiqat va javharlariga qorina va rahnamo va qoʻshnilarining qalblaridagi sirlarga dalil va tarjimon boʻladilar.

Alhosil: Bu haqiqatni peshi nazarga keltirolmagan va oyatlarni muvozana va toʻgʻri muhokama qilolmagan, mashhur Bektoshi kabi, namozning tarkida ta'allul yoʻlida: "Qur'on deydi:

Davomiga ham hofiz emasman", degan. Nazari haqiqatga qarshi masxara boʻladi.

Ikkinchi Muqaddima

Moziyda nazariy boʻlgan bir narsa mustaqbalda badihiy boʻlishi mumkin.

Shunday tahaqquq etgandir: Olamda mayl-ul istikmol bor.

Bizning bir Kurd aytgan:

Har zarrada tamoyul ayondir takomulga

Har naslda fuyuzi huvaydonamo bilan

Bir nuqta-i kamolga shitob uzra koinot,

Ul nuqtaga tavajjuh bilan yuksalar hayot.

Kahriyyot

U bilan xilqati olam qonuni takomulga tobedir. Inson esa olamning samarot va ajzosidan boʻlgani uchun, unda ham mayl-ul istikmoldan bir mayl-ut taraqqiy mavjud. Bu mayl esa talohuqi afkordan istimdod bilan nashvu namo topadi. Talohuqi afkor esa takammuli mabadiy bilan inbisot etadi. Takammuli mabadiy esa fununi akvonning tuxumlarini sulbi xilqatdan zamonning tarbiyagardasi bir zaminga ilqo bilan talqih etadi. U tuxumlar esa tadrijiy tajribalar bilan oʻsadi va nashvu namo topadi.

Shunga binoan: Bu zamonda badihiya va ulumi odiya qatoriga kirgan juda koʻp masoil bor, zamoni moziyda gʻoyat nazariy va xofiy va burhonga muhtoj edilar.

Zero koʻryapmiz: Hozir joʻgʻrofiya va astronomiya va kimyo va tatbiqoti handasiyadan koʻp masoil boʻlib, mabadiy va vasoitning takammuli bilan va talohuqi afkorning kashfiyoti bilan, bu zamonning bolalariga ham majhul qolishmagan. Balki oʻyinchoq kabi ular bilan oʻynaydilar. Holbuki Ibn Sino va unga oʻxshaganlar uchun nazariy va xofiy qolishgan.

Holbuki hikmatning bir padari hukmida boʻlgan Ibn Sino, shiddati zako va quvvati fikr va kamoli hikmat va vus'ati qoriha nuqtasida bu zamonning yuzlab hukamosi bilan muvozana qilinsa, tarajjuh etib ogʻir keladi. Nuqsoniyat Ibn Sinoda emas, chunki u ibni zamondir. Uni noqis qoldirgan, zamonning nuqsoniyati edi.

Ajabo, badihiy emasmi, Kolumbi Zifununning sababi ishtihori boʻlgan Yangi Dunyoning kashfi, farazan bu zamonga qadar qolgan boʻlsa edi; kapitanlar orasida qiymati boʻlmagan bir qayiq sohibi ham Yangi Dunyoni eski dunyoga qoʻshni qilishga muqtadir boʻlardi. Avvalgi kashshofning tabohhuri fikriga va maholiki iqtihomiga badal, bir kichik safina bilan bir kompas kifoya qilardi.

Faqat, shu bilan barobar, hozir keladigan bir haqiqatni nazari diqqatga olish lozim. Shundayki: Masoil ikki qismdir:

Birida talohuqi afkor ta'sir qiladi. Balki unga mutavaqqifdir. Qandayki, moddiyotda katta bir toshni koʻtarish uchun taovun lozim.

Qismi digarida asos e'tibori bilan talohuq va taovun ta'sirsizdir. Ming ham, bir ham birdir. Qandayki tashqarida bir jarlik ustidan hatlash va yoxud bir tor yerdan oʻtishda kull va kulli vohid birdir. Taovun foyda bermaydi.

Bu qiyosga binoan, fununning bir qismi, katta toshning koʻtarilishi kabi taovunga muhtojdir. Bularning aksari ulumi moddiyadandir.

Boshqa bir qismi ikkinchi misolga oʻxshaydi. Takammuli daf'iy yoxud daf'iy kabi boʻladi. Bu esa koʻpchiligi ma'naviyat yoki ulumi Ilohiyadandir. Lekin agar chandon talohuqi afkor bu qismi soniyning mohiyatini tagʻyir va takmil va tazyid etolmasa ham, burhonlarning maslaklariga vuzuh va zuhur va quvvat beradi.

Hamda nazari diqqatga olish lozimki: Kim bir narsada koʻp tavagʻgʻul etsa, koʻpincha boshqasida gʻobiylashishiga sababiyat beradi. Bu sirga binoan: Moddiyotda tavagʻgʻul etgan, ma'naviyatda gʻobiylashadi va sathiy boʻladi. Bu nuqtaga nazaran, moddiyotda mahorati boʻlganning ma'naviyatda hukmi hujjat boʻlishiga sabab boʻlmagani kabi, koʻpincha soʻzi ham shoyoni istimo' emas.

Ha, bir xasta; tibni handasaga qiyos qilib, tabibning oʻrniga muhandisga murojaat qilib koʻrsatgan dorini iste'mol qilsa; aqrabosiga ta'ziya bildirishga da'vat va oʻzi uchun qabristoni fanoning kasalxonasiga naqli makon etish uchun bir hujjatni istash deganidir.

Shuning kabi, haqoiqi mahza va mujarradoti sirfadan boʻlgan ma'naviyatda moddiyunning hukmlariga murojaat va fikrlari bilan istishora etish, xuddi latifa-i Rabboniya deyilgan qalbning toʻxtab qolishini va javhari nuroniy boʻlgan aqlning sakarotini e'lon etish deganidir.

Ha, hamma narsani moddiyotda qidirganlarning aqllari koʻzlaridadir. Koʻz esa ma'naviyatni koʻrolmaydi...

Uchinchi Muqaddima

Isroiliyotning bir toifasi va hikmati Yunoniyaning bir qismi doira-i Islomiyatga duxul etishlari bilan, din bezagida koʻrinib, afkorni ixtilolga berdilar. Shundayki:

U aslzoda qavmi Arab, zamoni johiliyatda bir ummati ummiya edi. Qachonki ichlaridan haq tajalliy etib iste'dodi hissiyotlari uygʻonib maydonda yoʻl ochgan dini mubinni koʻrganlaridan, umum ragʻabot va mayllarni yolgʻiz dinning ma'rifatiga inhisor ayladilar. Faqat koinotga boʻlgan nazarlari tashrihoti hikamiya nazari bilan emas, balki istitrodan yolgʻiz istidlol uchun edi. Ularning u hassos zavqi tabiiylariga ilhom etgan, yolgʻiz ularning fitratlariga munosib boʻlgan keng va ulviy muhitlarni; va sof va musta'id boʻlgan fitrati asliyalarni ta'lim va tarbiya etgan yolgʻiz Qur'on edi.

Soʻngra qavmi Arab boshqa aqvomni bal' etgani kabi, milali sairaning ma'lumotlari ham musulmon boʻlishni boshlaganidan, muharrafa boʻlgan Isroiliyot esa Vahb, Ka'b kabi ulamo-i ahli kitobning Islomiyatlari jihati bilan Arablarning xazoini xayolotiga bir majra va manfaz topib, u afkori sofiyaga qoʻshildilar. Keyin ehtirom ham koʻrdilar. Zero ulamo-i ahli kitobdan Islomiyatga kelganlar, Islomiyat sharafi bilan gʻoyat jalolat va takammul etganlaridan, ma'lumoti muzaxrafa-i sobiqalari maqbula va musallama kabi boʻldilar, rad qilinmadi. Chunki Islomiyatning usuliga musodim boʻlmaganidan, hikoyot kabi rivoyat qilinar ekan, ahamiyatsizligi uchun tanqidsiz tinglanar edilar. Faqat hayfa! Soʻngra haq oʻlaroq qabul qilindilar, koʻp shubah va shukukotga sababiyat berdilar.

Hamda qachonki shu Isroiliyot, Kitob va Sunnatning ba'zi imootlariga marji' va ba'zi mafohimlariga bir munosabat bilan ma'haz boʻlishlari mumkin edi. Faqat oyot va hadisning ma'nolari emas. Balki farazan toʻgʻri boʻlsalar edi, masadaq va afrodidan boʻlishlari mumkin boʻlganidan; sui ixtiyorlari bilan boshqa bir ma'hazni topmagan yoki atfi nazar etmagan zohirparastlar, ba'zi oyot va ahodisni u hikoyoti Isroiliyaga tatbiq etib tafsir qilishdi.

Holbuki Qur'onni tafsir qiladigan, yana Qur'on va hadisi sahihdir. Boʻlmasa ahkomi mansux boʻlgani kabi, qissalari ham muharrafa boʻlgan Injil va Tavrot emas. Ha, masadaq bilan ma'no boshqadir. Holbuki masadaq boʻlishga mumkin boʻlgan narsa ma'no oʻrniga iqoma etildi. Ham koʻp imkonot vuqu'otga aralashtirildi.

Hamda qachon hikmati Yunoniyani musulmon qilish uchun Ma'munning asrida tarjima qilindi. Faqat juda koʻp asotir va xurofotning manbaidan chiqqan u hikmat, bir daraja mutaaffina boʻlganidan, sofiya boʻlgan afkori Arabning ichlariga tadohul etganidan, bir daraja afkorlarni chalkashtirgani kabi, tahqiqdan taqlidga bir yoʻl ochdi.

Hamda obi hayot boʻlgan Islomiyatdan qoriha-i fitriyalari bilan istinbot etishga iste'dodli ekan, u hikmatning talammuziga tanazzul etdilar. Ha, qandayki ixtiloti a'jam bilan kalomi Mudoriyning malakasi fasodga yuz tutish bilan, muhaqqiqiyni ulamo u malakani muhofaza qilish uchun ulumi Arabiyaning qavoidini tadvin etdilar. Xuddi shuning kabi, shu hikmat va Isroiliyot ham doira-i Islomiyatga duxullari bilan barobar, ba'zi naqqodi muhaqqiqiyni Islom tamyiz va tasfiyalariga tashabbus etdilar. Faqat hayfa!. tamomi bilan muvaffaq boʻlolmadilar.

Ish shu holatda ham qolmadi. Chunki tafsiri Qur'onga sarfi himmat etilgan vaqt, ba'zi ahli zohir Qur'onning naqliyotini ba'zi Isroiliyotga tatbiq va bir qism aqliyotini ham hikmati mazburaga tavfiq etdilar. Chunki koʻrdilarki, Qur'on ma'qul va manqulga mushtamildir. Hadis ham shunday... Soʻngra Kitob va Sunnnatning ba'zi naqliyoti sodiqalari bilan va ba'zi muharraf Isroiliyotning oʻrtasida bir mutobaqat va munosabat istinbot etdilar.

Hamda haqiqiy aqliyotlari bilan mavhum va mumavvah boʻlgan shu hikmat orasida bir mushobahat va muvofaqat tavahhum qilganlaridan, shu mutobaqat va mushobahatni Kitob va Sunnatning ma'nolariga tafsir va maqsadlariga bayon deb hukm qildilar.

Kallo.. summa kallo!. Zero Kitobi Moʻ'jiz-ul Bayonning misdaqi i'jozidir. Mufassiri ajzosidir. Ma'nosi ichidadir. Sadafida durrdir, madar emasdir. Farazan bu mutobaqatni izhor etishdan maqsad, u shohidi sodiqning tazkiyasi uchun boʻlsa ham, yana abasdir. Zero Qur'oni Mubin unga maqolidi inqiyodni taslim etgan aql va naqlning tazkiyalaridan juda yuksak va gʻaniydir. Chunki u ularni tazkiya etmasa; shahodatlari masmu' boʻlolmaydi.

Ha, Surayyoni saroda emas, samoda qidirish kerak. Qur'onning ma'onisini ham asdafida qidir. Boʻlmasa, aralash-quralash boʻlgan choʻntagingda qidirma, topolmaysan. Topsang ham, sikka-i balogʻat boʻlmaganidan, Qur'on qabul qilmaydi.

Zero muqarrardir: Asl ma'no shuki: Alfaz uni simaxda boʻshatgani kabi, zehnga nufuz etib vijdon ham tasharrub etish bilan, azahiri afkorni fayzyob etgan narsadir. Boʻlmasa boshqa narsaning kasrati tavagʻgʻulidan sening xayolingga tadoxul etgan ba'zi ehtimolot.. va yoxud hikmatning abotilidan va hikoyotning asotiridan sirqat etib choʻntakda toʻldirib soʻngra oyot va ahodisning talofifida yashirish, chiqarish, qoʻlda tutish, chaqirishki: "Budir ma'no, keling, oling", degan vaqting oladigan javobing shudir: Hoy! Xullas, sening ma'nong yoʻq. Sikkasi taqliddir, naqqodi haqiqat rad qiladi. Sultoni i'joz ham uni zarb etganni tard etadi. Sen oyat va hadisning nizomlariga ta'arruz etganingdan, oyat shikoyat etib hokimi balogʻat sening xulyangni sening xayolingda hibs etadi. Va mushtari-i haqiqat ham sening bu matoingni olmaydi. Zero: "Oyatning ma'nosi durrdir. Bu esa madardir. Hadisning mafhumi muhaj, bu hamajdir", deydi.

Kurdlarning amsoli adabiyasidandir: Bir odamning ismi Alo ekan. Asal oʻgʻrilardi. Unga deyildi: "Oʻgʻriliging ma'lum boʻladi." U ham aldash uchun bir boʻsh asalari uyasida begona arilarni toʻldirib asalni boshqa yerdan oʻgʻirlar, arixonada saqlar edi. Birov soʻrasa: "Bu asal muhandisi boʻlgan arilarimning san'atidir", der edi.

Soʻngra arilari bilan gapirgan vaqti mushtarak bir lison bilan

derdi. Ya'ni "Tanin sizdan, asal mendan..."

Ey tashahhiy va havas bilan ta'vil etuvchi janob! Bu tashbeh bilan tasalli etma. Zero bu tashbeh tamsildir. Sening ma'nong asal emas, zahardir. U alfaz arilar emas, balki qalb va vijdonga arvohi haqoiqni vahiy etgan u kitobi komilning kalimoti maloika kabidirlar. Hadis, ma'dani hayot va mulhimi haqiqatdir.

Ifrot kabi tafrit ham muzirdir, balki yanada ziyoda. Faqat ifrot tafritga sabab boʻlganidan koʻproq qabohatlidir. Ha, ifrot bilan musomahaning eshigi ochildi. Chirigan narsalar u haqoiqi oliyaga qoʻshilganidan; ahli tafrit bilan insofsiz boʻlgan ahli tanqid, gʻoyat haqsizlik boʻlib shu chirigan narsalarning yuzlab mislicha boʻlgan haqoiqi oliya ichida koʻrganlaridan qoʻrqdilar, nafrat etdilar. Xosho.. bulgʻangan va qiymatsiz deb oʻyladilar. Ajabo, dafinaga xorijdan kirgan eskirgan pul boʻlsa va yoxud bir boʻstonda boshqa yerdan tushgan chirigan va achchiq bir olma koʻrinsa, haq va insofmiki; umum dafinani soxta va umum olmalarni achchiq deb oʻylab voz kechish bilan qoralansin?

Bu muqaddimadan maqsadim, afkori umumiya bir tafsiri Qur'on istaydi. Ha, har zamonning bir hukmi bor. Zamon ham bir mufassirdir. Ahvol va vuqu'ot esa bir kashshofdir. Afkori ommaga ustozlik qiladigan yana afkori omma-i ilmiyadir. Bu sirga binoan va istinodan xohlaymanki: Mufassiri azim boʻlgan zamonning taxti rayosatida, har biri bir fanda mutaxassis muhaqqiqiyni ulamodan muntahob bir majlisi mab'usani ilmiya tashkili bilan mashvarat bilan bir tafsirni ta'lif qilish bilan, boshqa tafosirdagi munqasim boʻlgan mahosin va kamolotni muhazzaba va muzahhaba oʻlaroq jam qilishlari kerak. Ha, mashrutiyatdir, hamma narsada mashvarat hukmfarmodir. Afkori umumiya ham diydabondir. Ijmo'-i ummatning hujjiyati bunga hujjatdir.

Toʻrtinchi Muqaddima

Shuxrat, insonning moli boʻlmagan narsani ham insonga mol qiladi.

Shundayki: Basharning sajiyalaridandir, gʻarib yoki qiymatli bir narsani aslzoda koʻrsatish uchun u qiymatli narsalarning jinsi bilan mushtahir boʻlgan zotga nisbat va isnod etishdir. Ya'ni, soʻzlari rivoj topish yoki takzib etilmaslik va yoxud boshqa agʻraz uchun zolimona va istibdodkorona, bir millatning natoiji afkorini yoki mahosini atvorini bir shaxsda koʻrib undan biladilar. Holbuki u odamning shonidandir, u hadya-i mustabidonani rad qilsin...

Zero goʻzal bir sifat yoki ulviy bir san'at bilan mashhur boʻlgan bir odam, husni suriyning movarosini koʻrish shonida boʻlgan nazari san'atparvaronasiga haqsiz boʻlib unga isnod qilingan ish arz etilib koʻrsatiladigan boʻlsa, "Sening dasti xattingdir" deyiladigan boʻlsa; u ish san'atning tanosub va muvozanasidan nashiy boʻlgan goʻzalligini ixlol etgani uchun, rad qilinib i'roz va tabarri etadi. "Xosho va kallo!" deydi.

Bu sajiyaga bino bilan mashhur qoidaga -"Bir narsa sobit boʻlsa, lavozimi bilan sobit boʻladi."- istinodan, insonlar u shaxsi mashhurda taxayyulotlariga bir nizom berdirish uchun muztardirlarki, koʻp quvvat va azamat va zakovat kabi lavozimi horiqulodani isnod etsinlar, toki u shaxsning jumla mansubotiga marji'iyati mumkin boʻla olsin. U holda u odam bir u'juba oʻlaroq zehnlarida tajassum etadi.

Agar istasang, xayoloti Ajamona ichida yetishtirilgan Rustami Zalning timsoli ma'naviysiga boq, koʻr, ne u'jubadir! Zero shijoat bilan mushtahir boʻlganidan va hech Eronliklar tazyiqotidan qutulolmagan istibdod sirri bilan va shuxrat quvvati bilan Eronliklarning mafoxirini gʻasb va gʻorat etib kattalashtirildi. Xayollarda kattalashib shishdi. Yolgʻon yolgʻonga muqaddima boʻlgani uchun, shu horiquloda shijoat horiquloda bir umr va dahshatli bir qomat va ularning lavozim va tavabi'lari boʻlgan koʻp ishlarni toʻplab ichida u xayoli hail na'ra urib "Men nav'un munxasirun fish-shaxsman" deydi. Gʻulyoboniy kabi xurofotni orqasiga taqib tillarda doston boʻladi. Oʻxshashiga ham sabab boʻladi.

Ey haqiqatni ochiq-oydin koʻrishni istagan zot! Bu muqaddimaga diqqat qil, zero xurofotning eshigi bu yerdan ochiladi. Va bobi tahqiq ham shu bilan toʻsiladi. Hamda qissadan hissa va mayl-ut taraqqiy bilan mutaqaddimiynning asoslari ustiga bino va salaflarning mavrusotida tasarruf va ziyodaga jasorat bu shoʻristonda mahv boʻladi. Agar istasang, mashhur Mullo Nasriddin Afandiga: "Bu gʻarib soʻzlar hammasi senikimi?" deb soʻrasang, albatta senga deydi: "Bu soʻzlar jildlab kitob boʻladi. Anchagina umr istaydi. Zero butun soʻzlarim navodirdan emas. Men muallimman, ularning zakotini bersalar ham, roziman va kofiydir. Ortigʻini istamayman. Zero zarofatimni tabiiylikdan chiqarib tasannuga aylantiradi." Qara, bu ildizdan xurofot va mavzu'ot oʻsadi va tanabbut etadi va toʻgʻri narsaning quvvatini tugatadi.

Ehsoni Ilohiydan ortiq ehson, ehson emasdir. Bir dona-i haqiqat bir xirmon xayolotga murajjahdir. Ehsoni Ilohiy bilan tavsifda qanoat etish farzdir. Jamiyatga dohil boʻlgan, jamiyatning nizomini ixlol etmasligi kerak. Bir narsaning sharafi naslida emas, zotidadir. Bir narsaning aslini koʻrsatgan narsa, samarasidir. Birovning moliga boshqa mol, hatto qiymatli boʻlsa ham, qoʻshilsa molini qiymatsiz qilgani kabi, hajz etishiga ham sabab boʻladi.

Hozir bu nuqtalarga istinodan deymanki: Targʻib yoki tarhib uchun avomparastona tarvij va tashviq bilan ba'zi ahodisi mavzu'ani Ibn Abbos kabi zotlarga isnod etish buyuk bir jaholatdir. Ha, haq mustagʻniydir. Haqiqat esa boydir. Tanviri qulubga ziyolari kifoyadir. Mufassiri Qur'on boʻlgan ahodisi sahiha bizga kifoya qiladi. Va mantiqning mezoni bilan tortilgan tavorihi sahihaga qanoat qilamiz.

Beshinchi Muqaddima

Majoz ilmning qoʻlidan jaholatning qoʻliga oʻtsa, haqiqatga inqilob etadi, xurofotga eshik ochadi.

Shundayki:

Majozot va tashbehot ne vaqt jaholatning yasari muzlimonasi ilmning yamini nuroniysidan qochirib gʻasb etsa va yoxud majoz bilan tashbeh bir uzun umr sursalar, haqiqatga inqilob etib tarovat va zulolidan xoli boʻlib, sharob ekan sarob va nozanin va hasna ekan, a'juza-i shamta va kampir boʻladi.

Ha, majoz shaffofiyati bilan shu'la-i haqiqat undan talammu' etadi. Faqat haqiqatga inqilobi bilan kasif boʻlib, haqiqati asliyani munkasif etadi. Lekin bu tahavvul bir qonuni fitriydir. Bunga shohid istasang, lugʻatning tajaddud va tagʻayyurotining va ishtirok va tarodufning sirlariga murojaat qil.

Yaxshi quloq solsang, eshitasanki: Salafning yoqtirib qolgan koʻp kalimoti yoki hikoyoti yoki xayoloti yoki ma'ani, keksa va ziynatsiz boʻlganlaridan, xalafning havasi shabobanalariga tavofuq etmaganlaridan, mayli tajaddudga va fikri ijodga va jur'ati tagʻyirga sabab boʻlganlar. Bu qoida lugʻatda boʻlgani kabi, xayolot va ma'ani va hikoyotda ham jarayon etadi. Shunday ekan, hamma narsaga zohirga koʻra hukm qilmaslik kerak.

Muhaqqiqning sha'ni; gʻavvos boʻlish, zamonning ta'sirotidan tajarrud etish, moziyning a'moqiga kirish, mantiqning tarozisi bilan tortish, hamma narsaning manbaini topishdir.

Bu haqiqatga meni muttali' etgan, bir vaqt sabovatimda oy tutildi. Volidamdan soʻradim. Dediki: "Ilon Oyni yutgan." Dedim: "Nima uchun hali ham koʻrinyapti?" Dediki: "Osmonning iloni nim-shaffofdir."

Xullas qara: Qanday tashbeh haqiqat boʻlib xayluliyati bilan haqiqati holni munxasif etgan. Zero maili qamar, mintiqot-ul buruj bilan ra's va zanabda taqotu' etganlaridan, u ikki doira-i mavhumadan ikki qavsni, ilonning murodifi boʻlgan "tinnin" bilan ahli hay'at bir tashbehga binoan tasmiya ayladilar. Zotan oy ra's yoki zanabga va quyosh ham narigisiga kelsa, arzning xayluliyati bilan inxisof sodir boʻladi.

Ey mening shu mushavvash soʻzlarimdan zerikmagan zot! Bu muqaddimaga ham diqqat qil. Bir xurdabin bilan qara. Zero bu asl ustida juda koʻp xurofot va xilofot tavallud etadilar. Mantiqni va balogʻatni rahbar etish kerak.

Ma'no-i haqiqiyning bir sikkasi boʻlishi kerak. U sikkani tashhis etgan, maqosidi shariatning muvozanasidan hosil boʻlgan husni mujarraddir. Majozning javozi esa, balogʻatning sharoiti taxtida boʻlishi kerak. Boʻlmasa majozni haqiqat va haqiqatni majoz surati bilan koʻrish, koʻrsatish; jaholatning istibdodiga quvvat berishdir. Ha, hamma narsani zohirga haml ettira-ettira nihoyat Zohiriyyun maslaki muta'assifasini tavlid etish shonida boʻlgan mayl-ut tafrit qay darajada muzir boʻlsa; xuddi shuning kabi hamma narsaga majoz nazari bilan qarata-qarata oxiri Botiniyyunning mazhabi botilasini intoj etish sha'nida boʻlgan hubbu ifrot ham koʻp daraja yanada muzirdir.

Haddi avsatni koʻrsatadigan, ifrot va tafritni sindiradigan yolgʻiz falsafa-i shariat bilan balogʻat va mantiq bilan hikmatdir. Ha, hikmat deyman, chunki xayri kasirdir. Sharri bordir; faqat juz'iydir. Usuli musallamadandirki: Sharri juz'iy uchun xayri kasirni tazammun etgan amrni tark etish, sharri kasirni qilish deganidir. Ahvan-ush sharni ixtiyor alzamdir. Ha, eski hikmatning xayri oz, xurofoti koʻp, azhan iste'dodsiz, afkor taqlid bilan muqayyad, jaholat avomda hukmfarmo boʻlganlaridan, salaf bir daraja hikmatdan nahiy etdilar. Faqat hozirgi hikmat unga nisbatan moddiy jihatida xayri koʻp, yolgʻoni oz; afkor ham hur, ma'rifat hukmfarmodir. Zotan har zamonning bir hukmi boʻlishi kerak.

Oltinchi Muqaddima

Masalan, tafsirda mazkur boʻlgan har bir mavzu, tafsirdan boʻlishi shart emas. Ilm ilmga quvvat beradi. Tahakkum etmaslik shartdir.

Shunday musallamotdandirki: Handasa kabi bir san'atda mohir boʻlgan zot, tib kabi boshqa san'atda omi va tufayliy va daxil boʻlishi mumkin.

Va qavoidi usuliyadandirki: Faqih boʻlmagan, hatto usul-ul fiqhda mujtahid boʻlsa, ijmo'-i fuqahoda moʻ'tabar emas. Zero u ularga nisbatan omidir.

Hamda haqoiqi tarixiyadanki: Bir shaxs koʻp fanlarda malaka sohibi va mutaxassis boʻlolmaydi. Faqat farid bir odam toʻrt yoki besh fanlarda mutaxassis boʻlishi mumkin. Hammasiga qoʻl otish, hammasini tark etish deganidir. Bir fanda malaka, u fanning surati haqiqiyasidir. U bilan tamassul etish kerak. Zero bir fanda mutaxassis va ma'lumoti sairasini mutammima va madad beruvchi qilmasa ma'lumoti parishonidan bir surati ajiba tamassul etadi.

Tanvir uchun bir latifa-i faraziyadir:

Qandayki boshqa olamdan bu kuraga kelgan tasvirchi bir naqqosh faraz qilinsa; holbuki na insonni va na insondan boshqasining toʻliq suratini koʻrmagan. Balki har birisidan ba'zi a'zosini koʻrish bilan insonning tasviri yoki koʻrgan ashyosining umumidan bir suratni tasvir etishni istasa; masalan, insondan koʻrgan bir qoʻl, bir oyoq, bir koʻz, bir quloq, yarim yuz va burun va a'moma kabi narsalarning tarkibi bilan bir insonning timsoli; yoxud nazariga uchragan otning dumi, tuyaning boʻynini, insonning yuzini arslonning boshi bir hayvonning suratini qilsa; qandayki imtizojsizlik bilan qobili hayot boʻlmagani uchun, sharoiti hayot bunday u'jubalarga muso'id emas deydilar va naqqoshni muttaham etadilar.

Hozir bu qoida fanlarda aynan jarayon etadi. Chorasi shu: Bir fanni asos tutib boshqa ma'lumotini avzan {(*):} va zanav kabi qilishdir.

Hamda odoti mustamirradandirki; kitobi vohidda ulumi kasira tazohum etadi. Zero ulum bir-birini intoj va bir-birining qoʻlini tutish bilan taonuk va tajovub etganlaridan, shu darajada ishtibok hosil boʻladiki; bir fanda ta'lif qilingan bir kitobda u fanning masoili u kitobning muhtaviyotiga nisbati faqat zakoti chiqishi mumkin.

Bu sirdan gʻaflat sababli; bir shariat yoki bir tafsir kitobida istitrodan darj etilgan bir masalani koʻrgan bir zohirparast yoki mugʻolatachi bir odam aytadiki: "Shariat va tafsir shunday" deydi. Agar doʻst boʻlsa, aytadi: "Buni qabul qilmagan musulmon emas." Agar dushman boʻlsa, u bahona bilan aytadi: "Shariat yoki tafsir (xosho) xato."

Ey ifrot va tafrit sohiblari! Tafsir va shariat boshqadir, tafsir va shariatda ta'lif qilingan kitob yana boshqadir. Zero kitob yanada kengdir. U doʻkonda javhardan boshqa qiymatsiz narsalar ham boʻladi. Agar buni tushungan boʻlsang, haysa baysadan qutulasan.

Diqqat qil, qandayki bir uyning lavozimi mutanavvi'asi yolgʻiz bir san'atkordan olinmaydi, balki har bir hojatda u san'atda mutaxassis boʻlganga murojaat qilish kerak. Xuddi shuning kabi, saodat-saroyi kamolotda u qonunga tatbiqi harakat etish kerakdir. Ajabo, koʻrilmayaptimiki, birining soati sinsa, tikuvchiga "soatimni tik" desa, yuhadan boshqa javob bormi?

Bu muqaddimaning ussul asosi shuki: Sone'-i Zuljalolning xilqati olamda joriy va taqsim-ul a'mol qoidasidan oqqan qonuni takammul va taraqqiyda mundamij boʻlgan rizo va ishoratining imtisoli farz ekan, itoat tugatilmagandir.

Shunday: Qoida-i taqsim-ul a'molni muqtaziy boʻlgan hikmati Ilohiyaning dasti inoyati bilan basharning mohiyatida ekkan iste'dodot va muyulot bilan shariati xilqatning farz-ul kifoyasi hukmida boʻlgan funun va sanoyi'ning adosiga bir amri ma'naviy bergan ekan, suiste'molimiz bilan u iste'doddan tavallud etgan maylga quvvat va madad beruvchi boʻlgan shavqni bu hirsi kozib va shu ra'si riyo boʻlgan mayl-ut tafavvuq bilan zoye etib soʻndirdik.

Albatta isyon etgan, jahannamga mustahaq boʻladi. Biz ham bu xilqat deyilgan shariati fitriyaning avomiriga imtisol etolmaganimizdan, jahannami jahl bilan muazzab boʻldik. Bu azobdan bizni qitqaradigan, taqsim-ul a'mol qonuni bilan amal qilishdir. Zero salaflarimiz taqsim-ul a'molning amali bilan jinoni ulumga dohil boʻlganlar.

Bir gʻayri muslim yolgʻiz masjidga kirish bilan musulmon boʻlishiga kifoya boʻlmagani kabi; tafsirning yoki shariatning kitoblariga hikmat yoki joʻgʻrofiya yoki tarix kabi bir fanning masalasi kirishi bilan tafsir yoki shariat boʻlolmaydi. Hamda bir mufassir yoki faqih mutaxassis boʻlish sharti bilan, hukmi yolgʻiz nafsi shariat va tafsirda hujjatdir. Boʻlmasa tufayliy boʻlib iznsiz tafsir, shariat kitoblariga kirgan amrlarda hujjat emasdir. Zero ularda tufayliy boʻlishi mumkin. Naqilga i'tob yoʻqdir.

Ha, bir fanda soʻzi hujjat boʻlganning boshqa fanlarda naql yoki da'vo jihati bilan hukmini hujjat tutish, taqsim-ul mahosin va tafriq-ul maso'iy boʻlgan qonuni Ilohiysiga vajhi rizo koʻrsatmaslik deganidir.

Hamda mantiqcha musallamdirki: Hukm, mavzu' bilan mahmulning yolgʻiz vajhun-ma bilan tasavvurlarini iqtizo etadi. Va ularning tashrihoti sairasi esa u fandan emasdir. Boshqa fanning masoilidan boʻlishi kerak.

Hamda muqarrardirki; a'mm xosga dalolati salosaning hech biri bilan dalolat etmaydi. Masalan, Tafsiri Bayzaviyda بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ boʻlgan oyatida Armaniston va Ozarbayjon Togʻlarining mobaynida boʻlgan ta'viliga nazari qat'iy bilan qarash, eng katta mantiqsizlikdir. Chunki asos naqldir. Hamda ta'yini Qur'onning madluli emas. Tafsirdan sanalmaydi. Zero u ta'vil, oyatning bir qaydining boshqa fanga istinodan bir tashrihidir. Shunga binoan, u mufassiri jalilning tafsirdagi malaka-i rasixasiga bunday zaif nuqtalarni bahona qilish, shubhalarni iros etish, insofsizlikdir. Xullas, asl haqoiqi tafsir va shariat maydondadir. Yulduzlar kabi porlayapti. U haqoiqdagi vuzuh va quvvatdir, men kabi bir ojizga jasorat beryapti.

Men ham da'vo qilaman: Tafsirning va shariatning naqadar haqoiqi asosiyasi boʻlsa, bitta-bittalab nazari tadqiqga keltirilsa, koʻriladiki haqiqatdan chiqib, hikmat bilan tortilib haq oʻlaroq haqqa munsarifdir. Naqadar shubhali nuqtalar boʻlsa, hammasi jarbazali zehnlardan chiqib soʻngra esa ularga qoʻshilgan. Kimning asli haqiqatlariga bir shubhasi boʻlsa; mana maydon, oʻzini izhor etsin!

Yettinchi Muqaddima

Mubolagʻa ixtilolchidir. Shundayki:

Basharning sajiyalaridandir, talazzuz etgan narsasida mayl-ut tazayyud va vasf etgan narsasida mayl-ul mujozafa va hikoya etgan narsasida mayl-ul mubolagʻa bilan xayolni haqiqatga aralashtirishdir. Bu sajiya-i sayyia bilan yaxshilik qilish, yomonlik qilish deganidir. Bilmagani holda tazyididan nuqson, islohidan fasod, madhidan zamm, tahsinidan qubh tavallud etadi. Zero muvozanat va tanosubdan nashiy boʻlgan husnni مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُ ixlol etadi.

Qandayki bir dorini istehson etib izdiyod etish, davoni da'ga inqilob etishdir. Xuddi shuning kabi, hech bir vaqt haq unga muhtoj boʻlmagan mubolagʻali targʻib va tarhib bilan gʻiybatni qatlga musoviy yoki oyoqda bavl etishni zino darajasida koʻrsatish yoki bir dirhamni tasadduq etishni hajga muqobil tutish kabi muvozanasiz soʻzlar, qatl va zinoni taxfif va hajning qiymatini tanzil etadilar.

Bu sirga binoan, voiz ham hakim, ham muhokamali boʻlishi kerak. Ha, muvozanasiz voizlar koʻp haqoiqi nayyira-i diniyaning xusufiga sabab boʻlganlar.

Masalan: Inshiqoqi qamar boʻlgan moʻ'jiza-i mutavotira-i bahiriya, mayl-ul mujozafa bilan arzga nuzul bilan paygʻambarning choʻntagiga kirib chiqqan ilova, u quyosh-misol moʻ'jizani Suha yulduzi kabi maxfiy va qamar-misol boʻlgan burhoni nubuvvatni munxasif etgani kabi, munkirlarining bahonalariga eshiklar ochdi.

Hosili kalom: Har muhibbi dinga va oshiqi haqiqatga lozimdir: Hamma narsaning qiymatiga qanoat etish va mujozafa va tajovuz etmaslikdir. Zero mujozafa qudratga iftirodir va "Doira-i imkonda yanada ahsan yoʻqdir" soʻzini Imom Gʻazzoliyga ayttirgan, xilqatdagi kamol va husnga adami qanoat va istixfof deganidir.

Ey muxotob afandi! Ba'zan burhonning xizmatini tamsil ham bajaradi. Shunday ekan qara, qandayki olmos, oltin, kumush, qoʻrgʻoshin, temir va hokazo... har birining bittadan qiymat va xosiyati maxsusasi bor va mutaxolifdir. Xuddi shuningdek, dinning maqosidi, qiymat va adillacha mutafovitdir. Birining yeri xayol boʻlsa, boshqasiniki vijdondir. Beriki, sirning sirridandir.

Ha, tijoratda bir fals yoki oʻn tanga oʻrnida bir olmos yoki bir oltinni bersa qanday safohatiga hukm va tasarrufdan hajz etiladi. Aksi qoziya bilan boʻlsa, juda oʻrnida yuha eshitadi. Va tujjor boʻlishga badal, hayyol bir masxara boʻlgani kabi.

Shuningdek, haqoiqi diniyani tamyiz etmagan va har biriga mustahaq boʻlgan haq va e'tiborni bermagan va har hukmda shariatning sikkasini tanimagan, hatto u fabrika-i muazzamadagi ajzolar, har biri oʻqi ustida harakatiga sakta bergan gʻayri mumayyizlar, har biri bir ajamiy odamga oʻxshaydiki, gʻoyat muntazam va ulkan bir uskuna ichida kichik va latif bir charxni koʻradiki, harakat va vaziyatda katta charxlarga nazari sathiysicha munosib koʻrinmaganidan, uskuna fanida bahrasizligi bilan barobar gʻururi nafs, nazari sathiysini igʻfol bilan aldab, isloh niyati bilan vaz'i muntazamadan tagʻyirga tashabbus etib bilmagani holda fabrikani harju-marj etadi, boshini yeydi...

Alhosil: Shariatning har bir hukmida Shari'ning bir sikka-i e'tibori bor. U sikkani oʻqish lozim. Sikkaning qiymatidan boshqa u hukm hamma narsadan mustagʻniydir. Hamda lafz-pardozona va mubolagʻa-joʻyona va ifrot-parvaronalarning tazyin va tasarruflaridan ming daraja mustagʻniydir.

Diqqat qilinsinki, bunday mujoziflar nasihat qilgan vaqtlari nazari haqiqatda qay daraja xunuk boʻladilar. Azjumla: Bulardan biri bir majma'-i azimda muskirotdan tanfir yoʻlida zajri shar'iy bilan qanoat qilmasdan shunday bir gap aytganki, yozishdan men uyaldim. Yozgandan keyin oʻchirdim. Ey pastkash! Bu soʻzlaring bilan shariatga adovat etyapsan. Farazan sodiq boʻlsang, sodiqi ahmoq boʻlasan. Sen aduvvud dindanda zararaliroqsan.

Ey xorijdan va uzoqdan Islomiyatni tanqid qilishga uringan insofsizlar! Aldanmanglar, muhokama qiling, nazari sathiy bilan kifoyalanmanglar. Zero shu sizning bahonalaringizga sabab boʻlganlar, lisoni shariatda ulamo-i su bilan musammodirlar. Ularning muvozanasizlik, zohirparastliklaridan nash'at etgan hijobning movarosiga qarang. Koʻrasizki, har bir haqiqati Islomiya, najmi munir kabi burhoni nayyirdir. Naqshi azal va abad ustida koʻrinadi. Ha, kalomi azaliydan kelgan, abadga ketadi.

Faqat asafo! Hubbu nafs va tarafdori nafs va ajz va anoniyatdan nash'at etgan tabarri-i nafs bilan oʻz qabohatini boshqasiga tashlaydi. Shunday xatoga muhtamal boʻlgan soʻzini yoki xato boʻlishi mumkin boʻlgan fe'lini, bir buyuk zotga va yoxud moʻ'tabar bir kitobga, hatto ba'zan dinga, koʻp dafa hadisga, eng nihoyat qadarga isnod etish bilan, oʻzini tabarri etishni istaydi. Xosho summa xosho... Nurdan zulmat kelmaydi. Oʻz oynasida koʻringan yulduzlarni satr etsa ham, samodagi yulduzlarni satr etolmaydi. Faqat oʻzi koʻrolmaydi.

Ey moʻ'tariz ogʻa! Yigʻlashni istagan bola kabi yoki intiqom istagan kinador dushman kabi bahona-mahona qidirish bilan xilofi shariat bilan vujudga kelgan ahvolni va sui tafahhumdan nash'at etgan shubahotni sanad tutish, Islomiyatga dogʻ keltirish juda buyuk insofsizlikdir. Zero bir muslimning har bir sifati Islomiyatdan nash'at etishi lozim kelmaydi.

Sakkizinchi Muqaddima

Shu kelgan uzun muqaddimadan zerikma. Zero nihoyati nihoyat darajada muhimdir. Hamda bu muqaddima, har kamolni mahv etgan ya'sni oʻldiradi. Va har bir saodatning moyasi boʻlgan umidni hayotlantiradi. Va moziy boshqalarga va istiqbol bizga boʻlishiga bashorat beradi. Taqsimga rozimiz.

Mana mavzusi: Abno-i moziy bilan abnoyi mustaqbalni muvozana etishdir. Hamda makotibi oliyada alif va be oʻqilmaydi. Mohiyati ilm bir boʻlsa ham, surati tadrisi boshqadir. Ha, moziy deyilgan maktabi hissiyot bilan istiqbol deyilgan madrasa-i afkor bir tarzda emasdir.

Avvalo: Abno-i moziydan murodim, musulmonlardan boshqa oʻninchi asrdan avval boʻlgan quruni vusto va uladir. Ammo millati Islom, uch yuz yilga qadar mumtoz va sarfaroz va besh yuz yilga qadar filjumla mazhari kamoldir. Beshinchi asrdan oʻn ikkinchi asrga qadar men moziy bilan ta'bir etaman, undan keyin mustaqbal deyman.

Bundan soʻngra ma'lumki: Insonda mudabbiri gʻolib yo aql, yoki basardir. Boshqa ta'bir bilan yo afkor, yoki hissiyotdir. Va yoxud yo haqdir, yoki quvvatdir. Va yoxud yo hikmat, yoki hukumatdir. Va yoxud yo muyuloti qalbiyadir, yoki tamayuloti aqliyadir. Va yoxud yo havo, yoki hudadir.

Bunga binoan koʻyapmizki: Abno-i moziyning bir daraja sof boʻlgan axloq va xolis boʻlgan hissiyotlari gʻalaba qozonib gʻayri munavvar boʻlgan afkorlarini istihdom etib shaxsiyat va ixtilofot yoyildi. Faqat abno-i mustaqbalning bir daraja munavvar boʻlgan afkorlari havas va shahvat bilan muzlim boʻlgan hissiyotlariga gʻalaba qilib amriga musahhar qilganidan, huquqi umumiyaning hukmfarmo boʻlishi muhaqqaq boʻldi. Insoniyat bir daraja tajalliy etdi.

Bashorat beradiki: Asl insoniyati kubro boʻlgan Islomiyat samo-i mustaqbalda va Osiyoning jinoni ustida bulutsiz quyosh kabi partav-afshon boʻladi.

Qachonki moziy daralarida hukmfarmo boʻlgan gʻaraz va xusumat va mayl-ut tafavvuqni tavlid etgan hissiyot va muyulot va quvvat edi. U zamonning ahlini irshod uchun iqnoiyoti xitobiya kofiy edi. Zero hissiyotni erkalagan va muyulotga ta'sir ettirgan, mudda'oni muzayyana va sha'sha'alantirmoq va yoxud haila yoki quvva-i balogʻat bilan xayolga ma'nus qilish burhonning oʻrnini tutar edi. Faqat bizni ularga qiyos etish, harakati rij'iyya bilan u zamonning burchaklariga tiqish deganidir. Har bir zamonning bir hukmi bor. Biz dalil istaymiz, tasviri mudda'o bilan aldanmaymiz.

Qachonki hol sahrosida istiqbol togʻlariga doimo yomgʻir bergan haqoiqi hikmatning ma'dani tabaxxuroti afkor va aql va haq va hikmat boʻlganlaridan va yangi tavalludni boshlagan mayli taharri-i haqiqat va ishqi haq va manfaati umumiyani manfaati shaxsiyaga tarjih va mayli insoniyatkoronani intoj etgan barohini qat'iyadan boshqa isboti mudda'o bir narsa bilan boʻlmaydi... Biz ahli holmiz, nomzodi istiqbolmiz. Tasvir va tazyini mudda'o zehnimizni ishba' etmaydi. Burhon istaymiz.

Endi biroz ikki sulton hukmida boʻlgan moziy va istiqbolning hasanot va sayyiotlarini zikr qilaylik.

Moziy oʻlkasida koʻpincha hukmfarmo, quvvat va havo va tabiat va muyulot va hissiyot boʻlganidan sayyiotidan biri, har bir masalada -garchi filjumla boʻlsin- istibdod va tahakkum bor edi.

Hamda maslaki gʻayrga xusumatga, oʻz maslagiga iltizom va muhabbatdan yanada ziyoda ihtimom boʻlar edi.

Hamda bir shaxsga xusumatning, boshqasining muhabbati suratida tazohuri edi.

Hamda kashfi haqiqatga mone boʻlgan iltizom va taassub va tarafdorlikning mudohalalari edi.

Hosili kalom: Muyulot muxtalifa boʻlganlaridan, tarafdorlik hissi hamma narsaga qoʻl urish bilan, ixtilofot bilan ixtilol chiqarilganidan, haqiqat esa qochib yashirinar edi.

Hamda istibdodi hissiyotning sayyialaridanki: Masolik va mazohibni iqoma etadigan, koʻpincha taassub yoki tadlili gʻayr yoki safsata edi. Holbuki uchovi ham nazari shariatda mazmum va uxuvvati Islomiyaga va nisbati hamjinsiyaga va taovuni fitriyga munofiydir. Hatto shu daraja boʻladiki, bulardan biri taassub va safsatasini tark qilib nosning ijmo' va tavoturini tasdiq etgani kabi, birdan mazhab va maslagini tabdil etishga muztar qoladi. Holbuki taassub oʻrnida haq va safsata oʻrnida burhon va tadlili gʻayr oʻrnida tavfiq va tatbiq va istishora etsa, dunyo birlashsa, haq boʻlgan mazhab va maslagini bir oz tabdil etolmaydi. Qandayki zamoni saodatda va salafi solihin zamonlarida hukmfarmo haq va burhon va aql va mashvarat boʻlganlaridan, shukuk va shubahotning hukmlari boʻlmas edi.

Shuning kabi koʻryapmizki: Fanning himmati bilan zamoni holda filjumla, inshaalloh istiqbolda bitamomihi hukmfarmo quvvatga badal haq va safsataga badal burhon va tab'ga badal aql va havoga badal huda va taassubga badal matonat va gʻarazga badal hamiyat va muyuloti nafsoniyaga badal tamoyuloti uqul va hissiyotga badal afkor boʻladi. Qorni avval va soniy va solisdagi kabi va beshinchi qornga qadar filjumla boʻlgani kabi. Beshinchi asrdan hozirga qadar quvvat haqni magʻlub qilgan edi.

Saltanati afkorning ijroyi hasanasidandirki: Haqoiqi Islomiyatning quyoshi avhom va xayolot bulutlaridan qutulgan, har yerni tanvirni boshlagan. Hatto dinsizlik botqoqligida taaffun etgan odamlar ham u ziyo bilan istifodani boshlashgan.

Hamda mashvarati afkorning mahosinidanki: Maqosid va masolik burhoni qat'iy ustiga taassus va har kamolga mumidd boʻlgan haqqi sobit bilan haqoiqni rabt etishidir. Buning natijasi; botil haq suratini kiyish bilan afkorni aldamaydi.

Ey ixvoni muslimiyn!.. Hol lisoni hol bilan bizga bashorat beradiki: Sirri

boʻynini koʻratgan, qoʻl bilan istiqbolga ishorat qilib yuksak ovoz bilan e'lon qiladiki: Dahrga va tabayi'i basharga domoni qiyomatga qadar hokim boʻladigan, yolgʻiz olami kavnda adolati azaliyaning tajalliy va timsoli boʻlgan haqiqati Islomiyatki, asl insoniyati kubro deyilgan narsa udir.

Insoniyati sugʻro deyilgan mahosini madaniyat uning muqaddimasidir. Koʻrilmayaptimiki: Talohuqdan nash'at etgan tanavvuri afkor bilan tuproqqa oʻxshagan avhom va xayoloti haqoiqi Islomiyaning yelkasi ustidan yengillashtirgandir. Bu hol koʻrsatadiki: Nujumi samoyi hidoyat boʻlgan u haqoiq tamoman inkishof va tala'lu va lam'a-nisar boʻladi.

Agar istasang istiqbol ichiga kir, qara! Haqiqatlarning maydonida hikmatning taxti nazorat va muroqabasida taslis ichida tavhidni qidirganlar, safsata etib asl tavhidi mahz va e'tiqodi komil va aqli salim qabul etgan aqida-i haq bilan mujahhaz va sayfi burhon bilan mutaqallid boʻlganlar bilan muboraza va muhoraba etsa; qanday qilib birdan magʻlub va munhazim boʻladi.

Qur'onning uslubi hakimonasiga qasam ichamanki: Nasoroni va ularga oʻxshaganlarni havolantirib zalolat daralariga otgan, yolgʻiz aqlni azl va burhonni tard va ruhbonni taqlid etishdir. Hamda Islomiyatni doimo tajalliy va inbisoti afkor nisbatida haqoiqni inkishof ettirgan, yolgʻiz Islomiyatning haqiqat ustida taassus va burhon bilan taqalludi va aql bilan mashvarati va taxti haqiqat ustida boʻlishi va azaldan abadga mutasalsil hikmatining dasotiriga mutobaqat va muhakatidir. Ajabo, koʻrilmaydi: Oyotning aksar favotih va xavotimida navi basharni vijdonga havola va aqlning istishorasiga haml ettiradi. Deydi: اَفَلَا يَنْظُرُونَ va فَانْظُرُوا va اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ va اَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ va تَفَكَّرُوا va مَا يَشْعُرُونَ va يَعْقِلُونَ va مَا يَعْقِلُونَ va يَعْلَمُونَ va فَاعْتَبِرُوا يَا اُولِى الْاَلْبَابِ

Men ham deyman:

Zohirdan u'bur eting! Haqiqat sizni kutyapti. Faqat koʻrgan vaqtingiz ranjitmang. Asahh va lozim...

Toʻqqizinchi Muqaddima

Uquli salima yonida muhaqqaqdirki: Xilqatda xayr asl, shar esa taba'idir. Xayr kulliy, shar juz'iydir. Shunday koʻrinadiki:

Olamning har bir turiga doir bir fan tashakkul etgan va etyapti. Fan esa qavoidi kulliyadan iboratdir. Kulliyati qoida esa u turda boʻlgan husni intizomiga kashshofdir. Demak, jami' funun, husni intizomga bittadan shohidi sodiqdir. Ha, kulliyat intizomga dalildir. Zero bir narsada intizom boʻlmasa, hukm kulliyati bilan jarayon etolmaydi. Koʻp istisnooti bilan parishon boʻladi.

Bu shohidlarni tazkiya etgan, nazari hikmat bilan istiqro-i tomdir. Faqat ba'zan intizom koʻrilmaydi. Chunki doirasi ufqi nazardan yanada keng, tamoman tasavvur va ihota qilinmagani uchun, nizomning tasviri bemisoli oʻzini koʻrsatolmaydi.

Shunga binoan, umum fununning shahodatlari bilan va nazari hikmatdan nash'at etgan istiqro-i tomning tasdiqi bilan sobitdirki: Xilqati olamda maqsudi bizzot va gʻolibi mutlaq, yolgʻiz husn va xayr va haq va kamoldir. Ammo shar va qubh va botil esa taba'iya va magʻluba va magʻmuradirlar. Agar garchi savlat etsalar ham, muvaqqatdir.

Hamda sobitdirki: Akrami xalq, bani Odamdir. Iste'dodi va san'ati bunga shohiddir. Hamda bani Odamning eng ashrafi, ahli haq va haqiqat boʻlgan haqiqiy Musulmonlardir. Haqoiqi Islomiyat bunga shahodat qilgani kabi, istiqbolning vuqu'oti ham tasdiq qiladi.

Hamda sobitdirki: Akmali kull, Muhammaddir (alayhissalotu vassalam). Moʻ'jizoti va axloqi komilasi shahodat qilgani kabi, muhaqqiqiyni navi bashar ham tasdiq etadilar. Hatto a'dasi ham tan oladi va olishga majburdirlar.

Qachonki bu bunday, shu shunday va u undaydir. Ajabo, navi bashar shaqovati bilan u fununlarning shahodatini jarh va istiqro-i tomni naqz va ibtol va mashiati Ilohiyasining qarshisida tamarrud, taannudga muqtadir boʻladimi? Kallo, muqtadir boʻlmaydi va boʻlolmaydi. Odil va Hakimi Mutlaqning Rahmon va Rahim ismi bilan qasam ichaman: Navi bashar, shar va qubh va botilni zahmatsiz, ya'ni bisalamatil amr bilan hazm qilolmaydi. Hamda hikmati Ilohiya muso'ada etmaydi.

Ha, huquqi umumiya-i koinotga jinoyat qilgan avf etilmaydi, rohi adam berilmaydi. Ha, minglab yil sharning gʻalabasi yolgʻiz bu dunyoda eng aqal ming yil magʻlubiyati mutlaqa bilan natija beradi. Olami uxroda xayr sharni i'domi abadiy bilan mahkum etadi.

Boʻlmasa olamning muntazama va mukallama va avomiri Ilohiyaga mute'a boʻlgan boshqa anvo' va ajnos; bu parishon va shaqovatchi boʻlgan navi basharni oʻzlari ichida qabul qilmasdan, huquqi vujuddan isqot va zulmatxona-i adamga nafiy va vazifa-i xilqatdan tard etib, iqtizo va arzi hol etadilar.

Bu esa butun iste'dodoti bashariyani va olamda saltanat surish va oxiratda saodati abadiyaga mazhar boʻlish uchun mujahhaz etilgan qobiliyati va muyuloti abas va behuda boʻlishni istilzom etadi. Abas esa istiqro-i tomga munaqiz boʻlgani kabi, Sone'-i Hakimning hikmatiga ham muoriz va Nabiyyi Sodiqning hukmiga ham muxolifdir.

Ha, istiqbol bu da'volarning bir qismini tasfiya etadi. Faqat toʻlib tasfiyasi esa oxiratda koʻriladi.

Shunday: Shaxslarni inobatga olmasak, nav'iy va umumiy husn va haqning maydoni gʻalabasi istiqboldir. Biz oʻlsak, millatimiz boqiydir. Qirq yil bilan rozi emasmiz. Eng aqal ming yil gʻalabani istaymiz. Lekin ham shaxsiy, ham umumiy, ham juz'iy, ham kulliy boʻlgan husn, haq va xayr va kamolning maydoni gʻalabasi va mahkama-i kubrosi; va basharni, boshqa ixvoni boʻlgan koinoti muntazama kabi tanzim va iste'dodi bilan mutanosib tajziya va mukofot bergan, yolgʻiz dori oxiratdir. Zero unda haq va adolati mahza tajalliy etadi. Ha, bu tor dunyo basharning javharida mundamij boʻlgan iste'dodoti gʻayri mahduda va abad uchun maxluq boʻlgan muyulot va orzularining unib chiqishiga muso'id emas. Parvarish qilish va tarbiya uchun boshqa olamga yuboriladi.

Insonning javhari buyukdir, mohiyati oliyadir, jinoyati ham azimdir. Intizomi ham muhimdir, boshqa koinotga oʻxshamaydi; intizomsiz boʻlolmaydi. Ha, abadga nomzod boʻlgan buyukdir; muhmal qololmaydi, abas boʻlolmaydi. Fano-i mutlaq bilan mahkum boʻlolmaydi. Adami sirfga qocholmaydi. Jahannam ogʻzini, jannat ham ogʻushi nozandoronasini ochib kutyaptilar.

Islomning va Osiyoning istiqboli uzoqdan gʻoyat porloq koʻrinadi. Chunki Osiyoning hokimi avval va oxiri boʻlgan Islomiyatning gʻalabasi uchun toʻrt-besh muqovamatsuz quvvatlar ittifoq va ittihod etyaptilar.

Birinchi Quvvat: Maorif va madaniyat bilan mujahhaz boʻlgan Islomiyatning quvvati haqiqiyasidir.

Ikkinchisi: Takammuli mabadiy va vasoit bilan mujahhaz boʻlgan ehtiyoji shadiddir.

Uchinchisi: Osiyoni gʻoyat safolatda, boshqa yerlarni nihoyat rafohatda koʻrishdan nash'at etgan tanabbuhi tom va tayaqquzi komil bilan mujahhaz boʻlgan hasad va raqobat va kini muzmardir.

Toʻrtinchisi: Ahli tavhidning dasturi boʻlgan tavhidi kalima va zaminning xususiyati boʻlgan i'tidol va ta'dili mizoj va zamonning ziyosi boʻlgan tanavvuri azhan va madaniyatning qonuni boʻlgan talohuqi afkor va badaviyatning lozimi boʻlgan salomati fitrat va zaruratning samarasi boʻlgan yengillik va jur'ati tashabbus bilan mujahhaz boʻlgan iste'dodi fitriydir.

Beshinchisi: Bu zamonda moddatan taraqqiyga mutavaqqif boʻlgan i'loyi kalimatulloh, Islomiyatning amri bilan va zamonning iljooti bilan va faqri shadidning ijbori bilan va orzularni oʻldirgan ya'sning oʻlishi bilan hayot topgan umid bilan mujahhaz boʻlgan orzuyi madaniyat va mayli tajadduddir.

Va bu quvvatlarga yordam berish uchun ajonib ichiga ixtilol bergan va madaniyatlarni keksaytirgan, masavi-i madaniyatning mahosiniga gʻalabasidir va sa'yning safohatga adami kifoyatidir.

Buning ikki sababi bordir:

Birinchisi: Din va fazilatni dasturi madaniyat qilmaslikdan nash'at etgan muso'ada-i safohat va muvofaqati shahvati nafsdir.

Ikkinchisi: Hubbush shahavot va diyonatsizlikning natijasi boʻlgan marhamatsizlikdan nash'at etgan maishatdagi mudhish musovotsizlikdir.

Ha, shu diyonatsizlik Ovrupa madaniyatining asl mohiyatini shunday chalkashtirganki, natijada firoqi fasodiya va ixtiloliyani tavlid etgan. Farazan hablul matini Islomiya va saddi Zulqarnayn kabi shariati gʻarraning haqiqatiga iltijo va tahassun etilmasa, bu firoqi fasodiya ularning olami madaniyatlarini chil-parchin qiladi. Qandayki hozirdan tahdid etyapti.

Ajabo, haqiqati Islomiyaning minglab masoilidan yolgʻiz zakot masalasi dasturi madaniyat va muovanat boʻlsa, bu baloga va ilonning uyasi boʻlgan maishatdagi mudhish musovotsizlikka davo-i shofiy boʻlmaydimi? Ha, eng mukammal va buzilmas bir davo boʻladi.

Agar deyilsa: Hozirga qadar Ovrupani gʻolib ettirgan sabab, bundan soʻngra nima uchun gʻolib qilmasin?

Javob: Bu kitobning muqaddimasini mutolaa et. Soʻngra shunga ham diqqat et. Sababi taraqqiysi, hamma narsani kech olish va kech qoʻyib yuborish va matonat sha'nida boʻlgan burudati mamlakat va makon va maskanning torligi va yashovchilarning kasratidan nash'at etgan fikri ma'rifat va orzuyi san'at va dengiz va ma'dan va boshqa vasoitning muso'adasi bilan hosil boʻlgan taovun va talohuq edi. Faqat hozir takammuli vasoiti naqliya bilan olam bir shahri vohid hukmiga oʻtgani kabi, matbuot va telegraf kabi vasoiti muxobara va mudovala bilan ahli dunyo bir majlisning ahli hukmidadir.

Valhosil: Ularning yuklari ogʻir, bizniki yengil boʻlganidan, yetishib oʻtamiz. Agar tavfiq rafiq boʻlsa...

Osiyoning baxtini, Islomiyatning toleini ochadigan yolgʻiz mashrutiyat va hurriyatdir. Faqat shariati gʻarraning tarbiyasida qolish sharti bilan...

Mahosini madaniyat deyilgan ishlar, shariatning boshqa shaklga oʻgirilgan bittadan masalasidir.

Oʻninchi Muqaddima

Bir kalomda, har fahmga kelgan narsalarda mutakallim muoxaza etilmaydi. Zero masuqi lahul kalomdan boshqa mafhumlar iroda bilan daruhda etadi. Iroda etmasa, i'tob etilmaydi. Faqat gʻoya va maqsadga mutlaqo zamindir.

Fanni bayonda muqarrardir: Sidq va kizb mutakallimning qasd va gʻoyasining orqasida ketadilar. Demak, maqsud va misoqi kalomda boʻlgan muoxaza va tanqid mutakallimga oiddir. Faqat kalomning mustatba'oti ta'bir qilingan talvihot va talmihotida va suvari ma'oniy va tarzi ifoda va ma'oniyi ula ta'bir qilingan vasoil va uslub gʻoyasida boʻlgan gunoh va muoxaza, mutakallimning zimmatida emas, balki urf va odatga va qabuli umumiyga oiddir. Zero tafhim uchun qabuli umumiy va urf ehtirom qilinadi.

Hamda agar hikoya boʻlsa, xalal va xato maxkiyyun anhga oiddir.

Ha, mutakallim suvar va mustatba'otda muoxaza etilmaydi. Zero ularga qoʻl urish, samarotini olish uchun emas. Balki yanada yuqori maqosidning shoxlariga chiqish uchundir.

Agar istasang, kinoiy narsalarga diqqat qil. Masalan "Falonchaning qilichining bandi uzun" va "Kuli koʻp" deyilgan vaqt, u odam uzun va saxiydir... Kul va qilichi umuman boʻlmasa ham, kalom sodiqdir.

Agar istasang, misol va musuli faraziyaga diqqat qil. Koʻrasan: Ishtihordan nash'at etgan qiymat va quvvat bilan mudovala-i afkor va aqllar orasida saforatga musta'id boʻladilar. Hatto Masnaviy sohibi va Sa'di-i Sheroziy kabi eng toʻgʻri muallif va eng muhaqqiq hakim, u musuli faraziyani istihdom va iste'mol etganlaridan, mushahhat koʻrmaganlar.

Agar bu sir senga koʻringan va yorishgan boʻlsa: Shamingni undan yondir, qissot va hikoyotning burchaklariga ket. Zero juzda joriy boʻlgan, ba'zan kullda ham joriy boʻlishi mumkin.

Uchinchi Maqolada mushkulot va mutashabehoti Qur'oniyaga doir bir qoida keladi. Iqtizoyi maqom bilan hozircha bir nabzasini zikr qilamiz.

Shunday: Qachonki Kitobi Hakimdan maqsudi ahamm, aksariyatni tashkil qilgan jumhurning irshodi edi. Chunki xoslar avomning maslagidan istifoda eta oladi. Faqat avom esa xoslarga xitob qilingan kalomni haqqi bilan fahm etolmaydilar. Holbuki koʻpchilik esa, aksari avom va avom esa ma'lufot va mutaxayyolotidan tajarrud etib haqiqati mahza va mujarradoti sirfani yalangʻoch holda koʻrolmaydilar. Faqat koʻrishlarni ta'min qiladigan yolgʻiz zehnlarining ta'nisi uchun ma'luf boʻlgan ziyy va libos bilan mujarradot arzi adnom etishdir. Toki mujarradotni suvari xayoliya orqasida tomosha qilish bilan koʻrib tanisin. Shunday ekan, haqiqati mahza ma'luflarini kiyadi. Faqat suratga hasri nazar etmaslik kerak.

Bu sirga binoan: Asolibi Arabda uquli basharga boʻlgan tanazzuloti Ilohiya ta'bir qilingan muro'ati afhom va mumashati azhon Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonda jarayon etdi.

Azjumla:

va

va

va amsoli... Hamda

va ashbahi... Hamda

va nazoiri bu uslubga bittadan majradir.

Sa'b boʻlgan bir kalomning igʻloq va ishkali, yo lafz va uslubning parishonligidan nash'at etadi -bu qism Qur'oni Vazih-ul Bayonga yaqinlashmagandir- yoki ma'noning daqiq, chuqur yoki qiymatdor yoki gʻayri ma'luf, gʻayri mabzulligidan goʻyo fahmga qarshi nozlanish va shavqni orttirish uchun oʻzini koʻrsatmaslikni va qiymat va ahamiyat berishni istaydi; mushkuloti Qur'oniya bu qismdandir.

Hadisi sharifda vorid boʻlgani kabi, har oyatning bittadan zohir va botin va har zohir va botinning bittadan hadd va muttala'i va har hadd va muttala'ning koʻp shujun va gʻusuni bor.

Ulumi Islomiya bunga shohiddir.

Bu marotibning har birining bittadan darajasi, bittadan qiymati, bittadan maqomi bor; tamyiz lozim.

Ammo tazohum yoʻq. Faqat ishtibok ishtibohni intoj etadi. Qandayki sabablar doirasi aqoid doirasiga aralashtirilsa; yo tavakkal nomi bilan bir batolat yoki muro'ati asbob nomi bilan bir I'tizolni intoj etadi. Xuddi shuning kabi, davoir va marotib tafriq qilinmasa, shunday natijalarni beradi.

Oʻn Birinchi Muqaddima

Kalomi vohidda ahkomi mutaaddida boʻlishi mumkin. Bir sadaf koʻp javohirni tazammun etishi mumkin.

Zavil-albob tomonidan muqarrardir: Qoziya-i vohida mutaaddid qozoyoni tazammun etadi. U qoziyalarning har biri boshqa bittadan ma'dandan chiqqani kabi, boshqa-boshqa samara ham beradi. Birini boshqasidan farqlamagan, haqdan begona qoladi.

Masalan, hadisda deyilgan:

Ya'ni: Men va qiyomat bu ikki barmoq kabimiz. Mobaynimizda tavassut etadigan paygʻambar yoʻq. Yoki hadisning murodi nima boʻlsa, haqdir. Hozir bu hadis uch qoziyani oʻz ichiga olgan:

Birinchisi: Bu kalom paygʻambarning kalomidir. Bu qoziya esa tavoturning -agar boʻlsa- natijasidir.

Ikkinchisi: Kalomning ma'noyi murodi haq va sodiqdir. Bu qoziya esa moʻ'jizalardan tavallud etgan burhonning natijasidir.

Bu ikkisida ittifoq etish kerak. Faqat birinchisini inkor qilgan; mukabir, kozib boʻladi. Ikkinchisini inkor qilgan odam zalolatga ketadi, zulmatga tushadi.

Uchinchi qoziya: Bu kalomda murod budir. Va bu sadafda boʻlgan javhar budir, men koʻrsatyapman. Bu qoziya esa tashahhiy bilan emas, ijtihodning natijasidir. Zotan mujtahid boʻlgan boshqa mujtahidning taqlidiga mukallaf emas. Bu uchinchi qoziyada ixtilofot favaron etadi. Qiylu qol bunga shohiddir. Buni inkor etgan odam agar ijtihod bilan boʻlsa, na mukabirdir va na kufrga ketadi. Zero a'mm bir xosning intifosi bilan muntafiy emas.

Shunga binoan, har uyga oʻz eshigi bilan kirish lozim. Zero har uyning bir eshigi bor. Va har qulfning bir kaliti bor...

Bu uch qoziya hadisda jarayoni kabi oyatda ham jarayon etadi. Zero umumiydir. Faqat qoziya-i ulada bir farqi daqiq bor. Va bundan boshqa, bir kalomda koʻp ahkomi zimniya boʻladi. Faqat xususiydir. Har biri boshqa bir asos, boshqa bir samarasi boʻlishi mumkin.

Iltizomi xilof va taassubi barid va mayl-ut tafavvuq va hissi tarafdorlik va vahmini bir asosga irjo' bilan oʻziga uzrli koʻrsatish, orzusiga muvofiq boʻlgan zaif narsalarni qoviy koʻrish va gʻayrning tanqisi bilan oʻz kamolini koʻrsatish va gʻayrni takzib yoki tazlil etish bilan oʻzining sidq va istiqomatini e'lon qilish kabi safil va sufliy ishlarning mansha'i boʻlgan hubbu nafs bilan bunday maqomlarda mugʻolata etib koʻp bahonalar topishi mumkin.

Oʻn Ikkinchi Muqaddima

Magʻzni topmagan, poʻchoq bilan mashgʻul boʻladi. Haqiqatni tanimagan, xayolotga tushadi. Siroti mustaqimni koʻrolmagan, ifrot va tafritga tushadi. Muvozanasiz va mezonsiz boʻlgan koʻp aldanadi, aldaydi.

Zohirparastlarni aldagan sabab: Qissaning hissa bilan munosabati va muqaddimaning maqsud bilan zehnda muqoranati, vujudi xorijiyda boʻlgan muqoranat bilan iltibos etilishidir. Bu nuqtaga diqqat et, keyin muhtoj boʻlasan.

Hamda ixtilolotni tavlid etgan, ixtilofotni iqo' etgan, xurofotni ijod etgan, mubolagʻotni intoj etgan sabablarning biri va balki eng birinchisi, xilqatda boʻlgan husn va azamat va ulviyatga adami qanoatdir. Xosho zavqi fosidasi bilan istixfofi nizom etishdir.

Holbuki aql va hikmat nazarlarida har biri qudratning eng bahir moʻ'jizalaridan boʻlgan haqoiqi olamda boʻlgan husni intizom va kamol va ulviyat shu daraja dasti hikmat bilan naqsh boʻlganki: Butun xayolparastlarning va mubolagʻachilarning xayollaridan oʻtgan horiquloda husn va kamolga nisbat qilinsa, u horiquloda xayollar gʻoyat oddiy va u odatulloh gʻoyat horiquloda bir husn va hashmat koʻrsatadi.

Faqat jahli murakkabning singlisi va nazari sathiyning onasi boʻlgan ulfat, mubolagʻachilarning koʻzlarini yopgan. Bunday koʻzlarni ochish uchundir: Ma'luf boʻlgan ofoq va anfusda diqqati nazarga Kitobi Hakim amr qiladi.

Ha, koʻzlarni ochgan yolgʻiz nujumi Qur'oniyadir. Shunday nujumi saqibadirlarki: Johillikning zulmini va nazari sathiyning zulumotini daf etganlari kabi; oyoti bayyinot yadi bayzo bilan ulfat va sathiyatning hijoblarini va zohirparastlikning pardasini parcha-parcha qilib, uqulni ofoq va anfusning haqoiqiga tavjih etib irshod etganlar.

Hamda mayl-ul mubolagʻani tavlid etgan, basharning oʻz maylini quvvadan fe'lga chiqarishiga mayaloni fitriyasidir. Zero mayllardan birisi, hayrat beradigan ajib narsalarni koʻrishga va koʻrsatishga va tajaddudga va ijodga boʻlgan maylidir.

Bunga binoan, qachon bashar nazari sathiy bilan koinot idishlarida ulfat qopqogʻi ostida boʻlgan gʻido-i ruhoniyni zavq etolmaganidan, idishni va qopqoqni yalash bilan zerikish va qanoatsizlik va horiqulodaga mayl va xayolotga ishtihadan boshqa natija bermaganidan, mayli horiquloda bilan yo tajaddud yoki tarvij uchun mayl-ul mubolagʻa tavallud etadi.

U mubolagʻa esa togʻ teppasida bir qor toʻpi kabi dumalab xayolning yuksak choʻqqisidan lisonga qadar yumalasa, soʻngra lisondan lisonga dumalab borarkan, oʻz haqiqatining koʻp parchalarini tarqatish bilan barobar, har lisondan mayl-ul mubolagʻa bilan koʻp xayolotni oʻziga toʻplaydi, koʻchki kabi kattalashadi. Hatto qalbda emas, balki quloqda, balki xayolda ham joylasholmaydi.

Soʻngra bir nazari haq keladi, uni tajrid etish bilan yalangʻoch qilib tobelarni tarqatib asliga irjo' etadi. "Haq keladi, botil oʻladi" sirri ham zohir boʻladi.

Shu kunlarda bir hikoya bunga misol boʻlishi mumkin: Faxr boʻlmasin, zamoni sabovatimdan beri ussul asosi maslagim; ifrot va tafrit bilan haqoiqi Islomiyatga surtilgan dogʻlarni tozalamoq va u olmos kabi haqiqatlariga sayqal berish edi. Bu maslagimga tarixi hayotim juda koʻp vuqu'oti bilan shahodat qiladi. Shu bilan birga, shu kunlarda kuraviyati arz kabi badihiy bir masalani zikr qildim. U masalaga munosabatdor boʻlgan masoili diniyani tatbiq va tavfiq etib dushmanlarning e'tirozotini va muhibbi dinning vasvasalarini daf qildim. Qandayki masoilda mufassalan keladi.

Soʻngra gʻulyoboniy kabi xayolotga oʻrgangan zohirparastlarning miyalari qabul etmaydigandek koʻrindilar. Faqat asl sabab boshqa gʻoya boʻlishi kerak. Goʻyo koʻz yumish bilan kunni tun yoki puflash bilan quyoshni soʻndirishga ehtimol berish kabi bir harakati majnunonada edilar. Goʻyo ularning fikricha kuraviyati arzga hukm qilgan, dinda koʻp masoilga muxolafat etadi. Uni bahona qilib ulkan bir iftiro qildilar.

Oʻsha darajada qolmadi. Vasvasali zehnlari, iftironing kattalashishiga muso'id bir zamin topganlaridan, iftironi shu daraja kattalashtirishdiki, ahli diyonatning haqiqatdan jigarlarini dogʻdor va ahli hamiyatni gardi taraqqiyotidan ma'yus etdilar.

Lekin bu hol ulkan bir darsdir. Meni iqoz etdiki: Johil doʻst dushman qadar zarar berishi mumkin. Shunday ekan, hozirgacha yolgʻiz dushmanning tarafiga qarab qoʻldagi olmos qilich bilan ularning tafritlarini sindirardim; lekin hozir majburman: Unday doʻstlarning tarbiyalari uchun ularning avomparastona va ifrotkorona xayolotlariga u qilichni bir daraja tekkizaman.

Agar garchi bunday shaxsiy narsalarning bunday mabohisotda zikrlari lozim emas. Lekin shaxsiyatda qolmadi. Madrasalarning hayotlariga taalluq etadigan bir masala-i umumiy hukmiga oʻtdi. U zohirparastlar amin boʻlsinlarki, sa'ylari behudadir. Hozirga qadar bunday avomparastona safsatalar bilan bizni johil qoldirdilar. Bundan keyin bizni johil qoldirish bilan jaholatimizdan istifoda etishni isyatdilar. Mumkin emas va boʻlolmaydi, madrasalar tiriladi vassalom...

Hamda zohiriyyunning afkorini chalkashtirgan va xayolotini intizomdan chiqargan, sidqi anbiyoning daloili yolgʻiz horiqulodalarda munxasir boʻlganlarini e'tiqod etishlaridir. Hamda Paygʻambarimizning hamma holi yoki aksariyati horiqo boʻlishiga e'tibor qilishlaridir. Bu esa vujud muso'ada etmagani uchun mutaxayyolotlari intizom topolmaydi. Holbuki bunday e'tiqod; sirri hikmati Ilohiyadan va xilqati olamda joriy boʻlgan qavonini Ilohiyaga paygʻambarlarning taslim va ittibolaridan gʻaflat, juda ulkan bir gʻaflatning natijasidir.

Ha, Paygʻambarimizning har bir hol va harakati, sidqiga dalolat va haqqa tamassukiga shahodat qilish bilan barobar, Paygaʻmbar ham odatullohga ittibo va inqiyod etadi... Maqola-i Solisada bu sirga tanbeh etiladi.

Hamda horiqulodaning izhori, tasdiqi nubuvvat uchundir. Tasdiq esa, zohir boʻlgan moʻ'jizoti bilan, akmali vajh bilan hosil boʻlishi mumkin. Agar ehtiyojdan ortiq horiqo boʻlsa, yo abasdir yoki sirri taklifga munofiydir. Zero taklif, nazariy boʻlgan narsada bir imtihondir. Badihiyot yoki badohatga yaqin boʻlgan narsalarda adno a'lo bilan musoviy boʻlishi mumkin. Va yoxud jarayoni hikmatning sirriga taslim va itoatga muxolifdir. Holbuki paygʻambarlar harkasdan ziyoda ubudiyat va taslimga mukallafdirlar.

Ey shu parishon soʻzlarimga nazar etgan tolibi haq!.. Sening mohiyatingda ekilgan muyulot shu Oʻn Ikki Muqaddimada sukuni bilan barobar jarayon etgan shamsi haqiqatning ziyosi bilan nashvu namo topib gullar ochadi...

Sayyid boʻlmagan "sayyidman" va sayyid boʻlgan "sayyid emasman" degan, ikkisi ham gunohkor va duxul bilan xuruj harom boʻlganlari kabi.. hadis va Qur'onda ham ziyoda yoki nuqson etish mamnu'dir. Faqat ziyoda etish, nizomni buzgani va vahmga eshik ochgani uchun zararliroqdir. Nuqsonga johillik bir daraja uzrli boʻladi. Faqat ziyoda etish, ilm bilan boʻladi. Olim boʻlgan ma'ruz emasdir. Shuning kabi, dindan bir narsani fasl yoki boʻlmaganni vasl etish, ikkisi ham joiz emasdir. Balki hikoyotning mislari va Isroiliyotning muzaxrafoti va tashbehotning mumavvahati olmosi aqidaga, javhari shariatga, durari ahkomga idxol etish; qiymatini yanada ziyoda tanzil va mutaharri-i haqiqat boʻlgan mushtariyini yanada ziyoda tanfir va pushaymon qiladi.

Bir odam musta'id va qobil boʻlgan narsasini tark va ahil boʻlmagan narsaga tashabbus etishi, shariati xilqatga buyuk bir itoatsizlikdir. Zero shoni shuki; iste'dodi san'atda intishor va tadoxul va san'atning maqoyisiga ehtirom va muhabbat va navomisiga tamassul va imtisol.. alhosil, fano fis-san'at boʻlishdir.

Vazifa-i xilqat bu ekan, bu qonunga rioya qilmaslik bilan san'atning surati loyiqasini tagʻyir etadi va navomisini ranjitadi. Va asl musta'id boʻlgan san'atga boʻlgan mayli bilan, tashabbus etgan gʻayri tabiiy san'atning suratini xunuk qiladi. Zero bilquvva boʻlgan mayl va bilfe'l boʻlgan san'atning imtizojsizligi uchun bir chalkashlik boʻladi.

Bu sirga binoan juda koʻp odam mayl-ul ogʻalik va mayl-ul amiriyat va mayl-ut tafavvuq bilan mutahakkim yashashni istaganidan, ilmning shonida boʻlgan tashviq va irshod va nasihat va lutfni tark etib, oʻz istibdod va tafavvuqiga vasila-i jabr va ta'nif etadi. Ilmga xizmatga badal, ilmni istihdom etadi. Bunga binoan, vazoif ahil boʻlmaganning qoʻllariga oʻtdi. Xususan madoris bu bilan indirosga yuz tutdi.

Bunga chora-i yagona: Doira-i vohidaning hukmida boʻlgan mudarrislarni, dor-ul funun kabi koʻp davoirga tabdil va tartib etishdir. Toki harkas savqi insoniysi bilan haqqiga ketish bilan, hikmati azaliyaning amri ma'naviysini mayli fitriysi bilan imtisol etib qoida-i taqsim-ul a'molga tatbiq etilsin.

Ulumi madorisning tadanniysiga va majrayi tabiiydan yuz burishiga bir sababi muhim shu: Ulumi aliya اٰلِيَه maqsudi bizzot qatoriga oʻtganidan, ulumi oliya عَالِيَه muhmal qolgani kabi, libosi ma'no hukmida boʻlgan ibora-i Arabiyaning tugatilishi azhonni zabt etib, asl maqsud boʻlgan ilm esa taba'i qolish bilan barobar, iboralari bir daraja mabzul boʻlgan va silsila-i tahsilga rasman oʻtgan kitoblar; avqot, afkorni oʻziga hasr etib, xorijga chiqishiga yoʻl bermasliklaridir.

Ey birodari vijdon! Oʻylayman: Hozir shu muqaddimot ustiga tarattub etadigan kutubi salosani, qanday mohiyatda boʻlganlarini koʻrishni istaysan, faqat biroz sabr qil. Hozircha senga bir mavzu aytamanki: U kutubning bir zamini ijmoliyini, ta'biri digar bilan kichik bir fotosuratini yoki ijmoliy bir xaritasini tashkil etadi. Hamda u kutubda sakkiz-toʻqqiz masalani shoshilib senga taqdim etaman. Uchinchi Maqoladan soʻng, agar mashiati Ilohiya taalluq etsa, va tavfiqi Rabboniy rafiq boʻlsa, tafsilotini zikr qilish fikridaman. Xullas, mavzu va zamin shu:

Qur'on koʻrsatgan vasoili bilan, toʻgʻri hikmatning quvvati bilan, bir sayri ruhoniy oʻlaroq samovotning ulumlariga chiqaman. Toki u yerdan tomosha qilib koʻramizki: Kura-i arz shar yoki toʻp yoki pildiroq yoki sopqon toshi kabi Sone'-i Hakim dasti qudrat bilan aylantirib otyapti. Toki parcha-parcha qilib yanada yaxshisiga tabdil etishini nazari hikmat bilan koʻramiz.

Soʻngra esa samovotdan osilib javvdan oʻtamiz. Tadrijan, beshigimiz boʻlgan va basharning yotib, istirohat qilishi uchun Xoliqi Rahmon, sathini toʻshab muhayyo va mumahhad etgan kura-i arzga tushamiz.

Soʻngra esa bashar, bolaligidan chiqqani kabi, beshigini tashlab xarob qilish bilan basharni saodat-saroyi abadiyaga yuborilishini nazari diqqat bilan tomosha qilamiz.

Buni toʻliq tomosha etganimizdan soʻng, zamon va makon bilan muqayyad boʻlmagan sayri ruhoniy bilan zamoni moziy qit'asiga kirib abno-i jinsimiz boʻlgan abno-i moziy bilan sayyola-i barqiya-i tarixiya bilan muxobara etamiz. U magʻribi ixtifoning burchagida sodir boʻlgan hodisotni oʻrganib, undan fikr uchun bir poyezd qilamiz.

Soʻngra qaytib kelish sharti bilan abno-i jinsimizni ziyorat va istiqbol uchun saodatning fajri sodiqini uzoqdan koʻrish va koʻrsatish bilan mashriqi istiqbolga mutavajjih boʻlib taraqqiy poyezdiga va tavfiq deyilgan safina-i sa'yga minib, qoʻllarimizdagi burhonning misbohi bilan u bidoyati qorongʻi koʻringan, lekin orqasi gʻoyat porloq boʻlgan zamonga dohil boʻlamiz. Toki abno-i mustaqbal bilan musofaha etib saodatlarini tabriklaymiz...

Xullas, bu kichik fotosuratda shunday bir chiroyli rasm mundamijdirki, kelajakda tahrir bilan senga koʻrinadi. Hozir bu zaminda kutubi mazburaning shajaralari tanabbut va maqoloti salosaning jadovili bilan sugʻoriladi.

Ey birodar! Sening qoʻlingni tutib xazina-i haqoiqqa etishdan avval, va'da berganim bir necha masala bilan shoshib basari basiratingizga gʻishavat va parda boʻlgan xayolotni daf qilaman. Unday xayolot, gʻulyoboniy kabi qoʻllari bilan sening koʻzingni yulib oladi, koʻksingga uradi, seni taxvif etadi. Aytaylik, koʻrsatsa ham nurni nor, durrni madarr qilib koʻrsatadi. U xayolotdan saqlan! Sening vasvasalaringning eng katta mansha'i, kuraviyatga taalluq etgan bir necha masaladir. Azjumla: Savr va Hut va Qof Togʻi va Saddi Zulqarnayn va jibalning avtadiyatlari

va yer ostida jahannamning yerini tayin etish va دَحٰيهَا va سُطِحَتْ va اَلشَّمْسُ تَجْر۪ى لِمُسْتَقَرٍّ va

kabi masoildir. Haqiqatlarini bayon qilaman; toki din dushmanlarining koʻzlari yumilsin va doʻstlarining koʻzlari ham ochilsin. Xullas boshlayman:

Birinchi Masala

Sening munsif boʻlgan zehningga ma'lumki: Kuraviyati arz va yerning dumaloqligiga; muhaqqiqiyni Islom -ittifoqi sukutiy bilan boʻlsa ham- ittifoq etganlar.

Agar shubhang boʻlsa "Maqosid" va "Mavoqif"ga bor, maqsadga vuquf va ittilo' paydo qilasan va koʻrasan: Sa'd va Sayyid toʻp kabi kurani qoʻllarida ushlashgan, har tarafini tomosha qilyaptilar.

Agar u eshik senga ochilmagan boʻlsa; "Mafotih-ul Gʻayb" boʻlgan Imom Roziyning keng tafsiriga kir va seriri tadrisda u dohiy imomning halqa-i darsida oʻtir, darsini tingla.

Agar u bilan mutmain boʻlmagan boʻlsang; arzni kuraviyat idishiga sigʻdira olmagan boʻlsang; Ibrohim Haqqining orqasidan ket, Hujjat-ul Islom boʻlgan Imom Gʻazzoliyning yoniga bor, fatvo ista... Deki: "Kuraviyatda mushahhat bormi?" Albatta deydi: "Qabul qilmasang, mushahhat bor." Zero oʻz zamonidan shunday bir fatvo bergan: "Kim kuraviyati arz kabi burhoni qat'iy bilan sobit boʻlgan bir masalani, dinni himoya bahonasi bilan inkor va rad etsa; dinga jinoyati azim qilgan boʻladi. Zero bu, sadoqat emas, xiyonatdir."

Agar ummiy boʻlib, fatvoni oʻqiy olmasang, bizning hamasrimiz va fikran birodarimiz boʻlgan Husayn Jisriyning soʻzini tingla!.. Zero baland ovoz bilan munkiri kuraviyatni tahdid etgani kabi, haqiqat quvvati bilan parvosiz boʻlib deydi: "Kim dinga istinod bilan himoya yoʻlida mudavvariyati arzni inkor qiladigan boʻlsa, sodiqi ahmoqdir, aduvvi shadiddan ham koʻproq zarar bergan boʻladi."

Agar bu baland ovoz bilan sening uxlab qolgan fikri haqiqating uyqudan turmagan boʻlsa va koʻzing ham ochilmagan boʻlsa, Ibn Humam va Faxr-ul Islom kabi zotlarning qoʻllarini tut, Imom Shofe'iyga bor, istifta et, deki:

"Shariatda bor: Bir vaqtda besh vaqtning namozi oʻqiladi. Hamda bir qavm bor, xufton namozlarining vaqti ba'zi vaqtda yoʻq. Hamda bir qavm bor, quyosh kunlab gʻurub va tunlab tulu' etmaydi, u yerdagilar qanday roʻza tutadilar?"

Hamda istifsor etki: "Shartning ta'rifi shar'iysi boʻlgan boshqa arkonga muqorin boʻlgan narsadir. Qanday qilib namozda shart boʻlgan istiqboli qiblaga inqilob etadi. Holbuki yolgʻiz qiyom va yarim qu'udda muqoranat bor?"

Amin boʻl, Imom Shofe'iy masala-i ulani sharqdan va gʻarbdan oʻtgan doiraning mudavvariyati bilan tasvir etadi. Ikkinchi va uchinchi masalani ham janubdan shimolga mumtad boʻlgan doiraning muqavvasiyati bilan tatbiq etadi. Burhoni aqliy kabi javob beradi.

Hamda qibla masalasida deydi: "Qibla va Ka'ba shunday bir amudi nuroniydirki; samovotni arshga qadar taqqan va nazm etib kura-i arzning tabaqotini farshga qadar teshib koinotning muntazam bir amudi nuroniysi boʻlgandir. Agar gʻito va parda kashf qilinsa, xatti shokuli bilan sening koʻzingning shuasi, namozning har bir harakatida ayni qibla bilan yuzlanadi va musofaha etadi."

Ey birodar! Agar sen men oʻylagan odamlardan boʻlsang, ajib xulyalarning olami xayoldan boshqa bir yer topolmaganidan, qiymati yoʻq, toki qalbga kira olsin. Sen ham ishonmayapsan, nafsingni ishontirolmayapsan, lekin adashgansan. Agar u xayolotga ochiq va haqiqatga yopiq boʻlgan qalbingizda juda koʻp marta mutaxayyilangizdan da kichik boʻlgan kura-i arz joylashmasa, tavsi'i zehn uchun nazarning ufqini kengaytir. Bir majlis hukmida kun koʻrgan arzning yashovchilarini koʻr, soʻra. Zero uy sohibi uyini biladi. Ularning hammasi mushohada va tavotur bilan bir lison bilan senga aytishadi: "Hoy! Bizning beshigimiz va fazo-i olamda poyezdimiz boʻlgan kuramiz unchalik devona emas. Ajromi ulviyada joriy boʻlgan qoida va qonuni Ilohiydan shuzuz va sarkashlik etmaydi." Hamda daloili mujassama-i musattaha oʻlaroq xaritalarni ibroz etadi.

Nizomi xilqati olam deyilgan shariati fitriya-i Ilohiya; mavlaviy kabi jazbaga tushib majzub va musofir boʻlgan kura-i arzga, quyoshga iqtido etgan safbasta yulduzlarning safida turib itoat etishini farz va vojib qilgandir. Zero, zamin samo bilan barobar اَتَيْنَا طَٓائِع۪ينَ deganlar. Toat esa jamoat bilan yanada afzal va yanada ahsandir.

Sone'-i olam arzni istagani kabi va hikmati iqtizo etgani kabi yaratgandir. Sizning -ey ahli xayol!- tashahhiy bilan istaganingiz kabi yaratmagan, aqllaringizni koinotga muhandis qilmagan.

Za'fi aqidaga va yoxud sofistaiy mazhabida boʻlgan maylga; va yoxud hali olmagan, yangi mushtariy boʻlishiga ishorat qilgan ishlarning biri ham "Bu haqiqat dinga munofiydir" boʻlgan kalima-i hamqodir. Zero burhoni qat'iy bilan sobit boʻlgan bir narsani haq va haqiqat boʻlgan dinga muxolif boʻlganiga ehtimol bergan va munafatidan xavf etgan odam xoli emas; yo aqlida bir sofistaiy yashiringan, chalkashtiryapti va yoxud qalbini teshib bir muvasvis saqlangan, ixtilol etyapti va yoxud qaytadan dinga mushtariy boʻlgan, tanqid bilan olishni istayapti.

Ikkinchi Masala

Pushida boʻlmasin, Savr va Hutning qissa-i mashhurasi Islomiyatning daxil va tufayliysidir. Roviysi bilan barobar musulmon boʻlgan. Istasang Muqaddima-i Solisaga ket, koʻrasan; qaysi eshikdan doira-i Islomiyatga dohil boʻlgan. Ammo Ibn Abbosga boʻlgan nisbatning ittisoli esa, Toʻrtinchi Muqaddimaning oynasiga qara, u ilhoqning sirrini koʻrasan. Bundan soʻngra marvidir: "Arz savr va hut ustidadir." Hadis sifatida rivoyat qilinadi.

Avvalo: Taslim etmaymizki, hadisdir. Zero Isroiliyotning nishoni bor.

Soniyan: Hadis boʻlsa ham, za'fi ittisol uchun yolgʻiz taxminni ifoda qilgan ahaddandir. Aqidaga dohil boʻlmaydi, zero yaqiyn shartdir.

Solisan: Mutavotir va qat'iyyul-matin boʻlsa ham, qat'iyyud-dalolat emasdir. Agar istasang, Beshinchi Muqaddimaga murojaat bilan, Oʻn Birinchi Muqaddima bilan mushovara et! Xayolot zohirparastlarni qanday havolantirganini koʻrasan.

Bu hadisni mahamili sahihadan oʻgirishgan. Xullas, vujuhi sahiha uchdir:

Qandayki Savr va Nasir va Inson va boshqasi bilan musammo boʻlgan hamala-i arsh, maloikadir. Bu Savr va Hut ham shunday ikki maloikadir. Boʻlmasa arshi a'zamni maloikaga; kurani, kura kabi himmatga muhtoj boʻlgan bir hoʻkizga tahmil etish, nizomi olamga munofiydir.

Hamda lisoni shariatda eshitiladi: Har bir turga maxsus va u turga munosib bir malaki muakkal bor. Bu munosabatga binoan, u malak u turning ismi bilan musammo, balki olami maloikada uning surati bilan mutamassil boʻladi. Hadis oʻlaroq eshitiladi: "Har oqshom quyosh arshga boradi, sajda qiladi. Ruxsat oladi, soʻngra keladi." Ha, shamsga muakkal boʻlgan malak; ismi Shams, misoli ham shamsdir. Oʻsha ketadi, keladi.

Hamda hukamo-i Ilohiyyun nazdida har bir tur uchun hayy va notiq va afrodga imdod beruvchi va mustamiddi bir mohiyati mujarrada bor. Lisoni shariatda malak-ul jibal va malak-ul bihar va malak-ul amtar kabi ismlar bilan ta'bir qilinadi. Faqat ta'siri haqiqiylari yoʻqdir. Muassiri haqiqiy yolgʻiz Zoti Aqdasdir.

Zohiriy sabablarning qoʻyilishidagi hikmat esa: Izhori izzat va saltanat ta'bir qilingan, dasti qudrat pardasiz sabablar doirasiga mun'atif boʻlgan nazarga qarshi, zohiran qiymatsiz ishlar bilan mubosharat va mulobasati koʻrilmayapti. Faqat doira-i aqida deyilgan haq va malakutiyatda hamma narsa ulviydir. Dasti qudratning pardasiz mubosharati izzatga munosibdir.

Savr, obodonchilik va ziroati arzning eng katta vositasi boʻlgan hoʻkizdir. Hut esa, ahli savohilning, balki juda koʻp navi basharning madori maishati boʻlgan baliqdir.

Qandayki biri soʻrasa: "Davlat nima ustidadir?" Javob beriladi: "Qilich bilan qalam ustidadir." Va yoxud "Madaniyat nima bilan qoim?" "Ma'rifat va san'at va tijorat bilan" deb javob beriladi. Va yoxud "Navi bashar nima ustida baqo topadi?" Javob esa: "Ilm va amal ustida baqo topadi." Shuning kabi, vallohu a'lam Faxri koinot bunga binoan javob bergan.

Shunday soʻragan zot -Ikkinchi Muqaddimaning sirri bilan- bunday haqoiqqa zehni iste'dod kasb etmaganidan, vazifasi boʻlmagan bir narsadan soʻragani kabi, Paygʻambarimiz ham asl lozim boʻlgan shunday javob berdilarki: "Yer savr ustidadir."

Zero yerning obodonligi navi bashar bilandir. Navi bashardan boʻlgan ahli quroning manba-i hayotlari ziroat bilandir. Ziroat esa hoʻkizning yelkasi ustida va zimmatidadir. Qismi digari boʻlgan ahli savohilning a'zami maishatlari, balki ahli madaniyatning katta bir ma'dani tijoratlari baliqning javfida va hutning ustidadir.

masalasiga masadaqdir. Bu latif bir javobdir. Mizah ham boʻlsa haqdir. Zero mizah etsa ham yolgʻiz haqni aytadi.

Deylikki, sail xilqat xususiyatidan soʻrasa; fanni bayonda boʻlgan

qoidasining uslubi hakimonasi bilan lozim va istagan javobini beradi. Boʻlmasa xasta boʻlgan sail, ishtaha-i kozibi bilan istagan javobini bermaydi.

Va

bu haqiqatga bir baro'at-ul istihloldir.

Savr va Hut, arzning mahraki sanaviysida muqaddar boʻlgan ikki burjdir. U burjlar agar garchi faraziy va mavhumadirlar. Asl ajromni nazm va rabt bilan yuklangan olamda joriy va lafzan va istilohan joziba-i umumiya bilan musammo boʻlgan odatullohning qonuni u burjlarda tamarkuz va tahassul etganidan, "Arz burjlar ustidadir" boʻlgan ta'biri hakimona joizdir. Bu mahmil hikmati jadida nuqtai nazaridandir. Zero hikmati a'tiqa burjlarni samoda, hikmati jadida esa madori arzda ekanini faraz qilganlar. Bu ta'vil yangi hikmatning nazarida buyuk bir qiymatni tazammun etadi.

Hamda marvidir: Savol taaddud etgan. Bir marta "Hut ustida." Demak bir oydan soʻngra "Savr ustida" deyilgan. Ya'ni fazo-i gʻayri mahdudaning har tarafida muntashir boʻlgan mazbur qonunning xuyut va eshi'alarining nuqta-i mihroqiyasi boʻlgan Hut Burjida tamarkuz etganidan, kura-i arz Dalv Burjidan yugurib Hutdagi tadalli etgan qonunni tutib shajara-i xilqatning bir shoxi bilan samara kabi osildi va yoxud qush kabi qoʻndi. Soʻngra tayyor boʻlgan yer, uyasini Burji Savr ustida qilgan deganidir.

Buni bilgandan keyin insof bilan diqqat qil! Beshinchi Muqaddimaning sirri bilan ahli xayolning ixtiro-kardasi boʻlgan qissa-i ajiba-i mashhurada ajabo hikmati azaliyaga isnodi abasiyat va san'ati Ilohiyada isboti isrof va burhoni Sone' boʻlgan nizomi badi'ni ixlol etishdan boshqa nima bilan ta'vil qilinadi? Nafrin, hazaron nafrin, jaholatning yuziga...

Uchinchi Masala

Qof Togʻidir.

Ma'lumdir, bir narsaning mohiyatining xususiyatini bilish boshqadir, u narsaning vujudini tasdiq etish batamom boshqadir. Bu ikki nuqtani tamyiz etish lozim. Zero koʻp narsalarning asl vujudi yaqiyn ekan, vahm unda tasarruf etib imkondan imtino' darajasigacha chiqaradi. Istasang Yettinchi Muqaddimadan soʻra, senga "na'am" javobini beradi. Hamda koʻp narsalarning matnlari qat'iy ekan, dalolatlarida zunun tazohum etgan. Balki "Murod nima?" degan savolining javobida afhom mutahayyir boʻlishgan. Istasang Oʻn Birinchi Muqaddimaning sadafini och. Bu javharni topasan.

Qachonki bu bundaydir. "Qof"ga ishorat qilgan qat'iyyul-matinlardan yolgʻiz

dir. Holbuki joizdir; "Qof" "Sod" kabi boʻlsin. Dunyoning sharqida emas, balki ogʻizning gʻarbidadir. Shu ehtimol bilan dalil yaqiyniyatdan tushadi. Hamda qat'iyyud-dalolat bundan boshqa boʻlmaganining bir dalili; Shariating mujtahidlaridan boʻlgan Karrafining لَا اَصْلَ لَهُ deyishidir. Lekin Ibn Abbosga isnod etilgan mashhur xususiyati, Toʻrtinchi Muqaddimaga qara. Vajhi nisbati senga tamassul etadi. Holbuki Ibn Abbosning har aytgan soʻzi, hadis boʻlishi lozim kelmagani kabi, har naql qilgan narsasi ham uning maqbuli boʻlishi lozim kelmaydi. Zero Ibn Abbos yoshligida Isroiliyotga, ba'zi haqoiqning tazohuri uchun hikoyat tariqi bilan bir daraja atfi nazar qilgan.

Agar: "Muhaqqiqiyni soʻfiya "Qof"ga doir juda koʻp tasvirotda boʻlganlar", desang.

Bunga javoban deyman: "Mashhur boʻlgan olami misol ularning javalongohidir. Biz koʻylagimizni yechganimiz kabi, ular ham jasadlarini chiqarib sayri ruhoniy bilan ma'razgohi ajoyibni tomosha qiladilar. "Qof" esa u olamda ular ta'rif qilganlari kabi mutamassildir. Bir parcha oynada, samovot va nujum tamassul etganlari kabi, bu olami shahodatda garchi kichik narsalar ham boʻlsa -urugʻ kabi- olami misolda tajassumi ma'oniyning ta'siri bilan bir katta daraxt boʻladi. Bu ikki olamning ahkomlari bir-biri bilan chalkashtirilmaydi. Muhyiddin Arabiyning magʻzi kalomiga muttali' boʻlgan buni tasdiq etadi.

Ammo avomning yoxud avom kabi odamlarning mobaynlarida mushtahir boʻlgan xususiyati: "Qof" yerni qamragandir va mutaaddiddir.. har ikkisining oʻrtasida besh yuz yil bor.. va choʻqqisi samoning yelkasiga tegadi.. ila oxirihi xayolotihim... Buni, qanday qiymatda boʻlganini bilishni istasang, bor Uchinchi Muqaddimadan fonaringni yoq; soʻngra kel, bu zulumotga kir. Balki obi hayot boʻlgan balogʻatini koʻrasan.

Agar bizning bu masalada boʻlgan e'tiqodimizni anglashni istasang; bilki men "Qof"ning vujudiga jazm etaman; faqat xususiyatni esa havola qilaman. Agar bir hadisi sahih va mutavotir xususiyatning bayonida sobit boʻlsa, iymon keltiramanki, murodi Nabiy sodiq va toʻgʻri va haqdir. Faqat murodi Nabaviy ustida... Boʻlmasa nosning mutaxayyollari ustida emas. Zero ba'zan fahm qilingan narsa, murodning gʻayrisidir. Bu masalada ma'lumimiz budir:

Qof Togʻi, aksar sharqni ihota etgan va eski zamonda badaviy va madaniylarning oralarida fasil boʻlgan va a'zami jibali dunyo boʻlgan Chamularning onasi boʻlgan Himolay silsilasidir. Bu silsilaning irqidan jibali dunyoning aksarisi tasho'ub etgani aytiladi. Bu hol shunday koʻrsatadiki: "Qof"ning dunyoga mashhur boʻlgan ihotaning fikr va xayoli asli tasho'ubdan nash'at etgan boʻlishi kerak.

Va soniyan: Olami shahodatga surati bilan va olami gʻaybga ma'nosi bilan mushabih va ikkalasining mobaynida bir barzoh boʻlgan olami misol u muammoni hal qiladi. Kim istasa, kashfi sodiq derazasi bilan yoki roʻyoyi sodiq tuynugi bilan yoki shaffof narsalar durbini bilan va hech boʻlmasa xayolning varo-i pardasi bilan u olamga bir daraja tomoshabin boʻlishi mumkin. Bu olami misolning vujudiga va unda ma'onining tajassum etishlariga juda koʻp daloil bor. Shunga binoan, bu kurada boʻlgan "Qof" u olamda zul-ajoyib boʻlgan "Qof"ning urugʻi boʻlishi mumkin.

Hamda Sone'ning mulki kengdir. Bu safil kuraga munxasir emas. Fazo esa gʻoyat vase', Allohning dunyosi gʻoyat azim boʻlganidan zul-ajoyib boʻlgan "Qof"ni isti'ob etishi mumkin. Faqat ayyomi Ilohiya bilan besh yuz yil bizning kuradan uzoq boʻlish bilan barobar mavji makfuf boʻlgan samoga bogʻlanish, imkoni aqliydan xorij emas. Zero "Qof" samo kabi shaffof va gʻayri mar'iy boʻlishi joizdir.

Va robian: Nima uchun joiz boʻlmasinki "Qof" doira-i ufqdan tajalliy etgan silsila-i a'zamdan iborat... Qanday ufqning ismi ham "Qof"ga ma'haz boʻlishi mumkin. Zero davoiri mutadohila kabi qayerga qaralsa, silsilalardan bir doira koʻriladi. Bora-bora nazar qoladi, xayolga taslim etadi. Nihoyat xayol salosili jibaldan bir doira-i muhitni taxayyul etadiki, samoning atrofigacha yetib boradi. Kuraviyat sirri bilan, besh yuz yil uzoq boʻlsa ham, yana muttasil koʻrinadi.

Toʻrtinchi Masala

Saddi Zulqarnayndir.

Qanday bildingki: Bir narsaning vujudini bilish, u narsaning xususiyat va mohiyatini bilishdan farq qiladi. Hamda bir qoziya koʻp ahkomni tazammun etadi. U ahkomning ba'zisi zaruriy va ba'zisi esa nazariy va "muxtalafun fiyha"dir.

Hamda ma'lumki: Muta'annid va muqallid bir sail, imtihon jihati bilan, bir kitobda koʻrgan bir masalasini, bir daraja muharraf boʻlsa ham, bir odamdan soʻrasa.. toki gʻaybda boʻlgan ma'lumiga javob bersa, u javob ikki jihat bilan toʻgʻri boʻladi: Yo toʻgʻridan-toʻgʻri javob bersa va yoxud saili muta'annidning ma'lumiga yo bizzot yoki ta'vil bilan javobi muvofiq beradi. Ikkisi ham toʻgʻri.

Demak, bir javob ham voqe'ni rozi qiladi, zero haqdir. Ham sailni iqno' etadi; zero murod boʻlmasa ham, ma'lumiga tatbiq etadi. Ham maqomning hurmatini ham ranjitmaydi; zero javobda uqda-i hayotiyani yerlashtiradiki: Maqosidi kalom undan istimdodi hayot etadi.

Xullas, javobi Qur'on ham shundaydir. Bundan soʻngra zaruriy va gʻayri zaruriyni tafriq etamiz. Xullas, javobi Qur'oniyda mafhum boʻlgan zaruriy hukmlarki; inkorni qabul qilmaydi:

Zulqarnayn "muayyad min indilloh" bir shaxsdir. Uning irshod va tartibi bilan ikki togʻ orasida bir sad bino etilgan, zolimlarning va badaviylarning daf'i fasodlari uchun... Va Ya'juj Ma'juj ikki mufsid qabilalardir. Amri Ilohiy kelgan vaqt, sad xarob boʻladi. Ila oxirihi. Bu qiyos bilan unga Qur'on dalolat qilgan hukmlar, Qur'onning zaruriyotidandir. Hatto bir harfning inkori mumkin emas.

Faqat u mavzu'ot va mahmulotning xususiyatlarining tashrihotlari va mohiyatlarining hududi esa; Qur'on ularga qat'iyyud-dalolat emas. Balki "A'mm xosga dalolati salosadan hech qaysisi bilan dalolat etmaydi" qoidasi bilan va mantiqda bayon qilingani kabi, "Bir hukm, mavzu' va mahmulning vajhun-ma bilan tasavvur etish, kifoya boʻlgani"ning dasturi bilan sobitki, Qur'on ularga dalolat qilmaydi, faqat qabul qilishi mumkin.

Demak, u tashrihot ahkomi nazariyadandir. Boshqa daloilga muhavvaldir. Ijtihodning mazannasidir. Unda ta'vil uchun majol bor. Muhaqqiqiynning ixtilofoti nazariyligiga dalildir.

Lekin afsuslar boʻlsin! Javobning savolga, har jihat bilan luzumi mutabaqotning taxayyuli bilan, savoldagi xalalga ahamiyat bermasdan, javobning zaruriy va nazariy boʻlgan hukmlarini birdan ma'hazi saildan va manbiti savoldan xushachin boʻlib, olib mufassir boʻldilar. Yoʻq, balki muavvil, yoʻq balki masadaqni ma'no oʻrniga ma'no koʻrsatdilar. Yoʻq, balki masadaqi boʻlish joiz va bir daraja mumkin boʻlgan narsani madlul va mafhum oʻlaroq ta'vil etdilar.

Holbuki Uchinchi Muqaddimaning sirri bilan, zohirparastlar qabul qilib va muhaqqiqiyn ham hikoyot kabi ahamiyatsiz boʻlganidan tanqidsiz shu ta'vilni tingladilar. U tashrihotni, muharraf boʻlgan Tavrot va Injilda boʻlgani kabi qabul qilsa, aqida-i Ahli Sunnat va Jamoatda boʻlgan ma'sumiyati anbiyoga muxolafat boʻladi. Qissa-i Lut va Dovud alayhimussalom bunga ikki shohiddir.

Qachonki xususiyat jihatidan ijtihod va ta'vilning majoli boʻlsa.

Men ham bitavfiqilloh deyman: E'tiqodi jazm Xudo va Paygʻambarimizning murodlariga qat'iyan vojibdir; zero zaruriyoti diniyadandir. Faqat murod qaysi biri, muxtalafun fiyhdir:

Zulqarnayn, Iskandar demayman; zero ism qoldirmaydi. Ba'zi mufassir malik "lomning kasrali boʻlishi bilan", ba'zilar malak "lomning fathali boʻlishi bilan", ba'zilar nabiy, ba'zilar valiy, ila oxir aytishgan. Har holda Zulqarnayn "muayyad min indilloh" va sadning qurilishida murshid bir shaxsdir.

Ammo sad esa: Ba'zi mufassir saddi Chin va ba'zi mufassir boshqa yerda togʻlashgan va ba'zi mufassir saddi maxfiydir, inqilob va ahvoli olam satr qilgan. Va ba'zilar va ba'zilar.. aytishgan, aytishgan... Har holda mufsidlarning daf'i sharlari uchun bir radmi azim va jasim bir devordir.

Ammo Ya'juj Ma'juj, ba'zi mufassir "Valadi Yofasdan ikki qabila" va ba'zi boshqalar "Moʻgʻil va Manchur" va ba'zilar "aqvomi sharqiya-i shimoliy" va ba'zilar "Bani Odamdan bir jamiyati azima, dunyo va madaniyatni ostin-ustun qilgan bir toifa" va ba'zilar ham "Maxluqi Ilohiydan yerning zahrida va yoxud botnida odamiy yoki gʻayri odamiy bir maxluq boʻlib qiyomatga, bunday navi basharning ostin-ustun boʻlishiga sabab boʻladi." Ba'zilar va ba'zilar va ba'zilar deganlarini dedilar...

Nuqta-i qat'iya va jihati ittifoqi budir: Ya'juj va Ma'juj, ahli gʻorat va fasod va ahli xadorat va madaniyatga ajali qazo hukmida ikki toifa-i maxluqullohdir.

Ammo xarobiyati sad; ba'zilar "qiyomatda" va ba'zilar "qiyomatga yaqin" va ba'zilar "alomati boʻlish sharti bilan uzoqdir" va ba'zilar "xarob boʻlgan, faqat dakk boʻlmagan", deyishgan. "Qiyla"lar koʻp.

Har holda nuqta-i ittifoq; sadning inhidomi, yerning soqoliga bir oq tushish va oʻgʻli boʻlgan navi bashar ham keksayishiga bir alomatdir.

Agar bu muzokarotni muvozana va muhokama etgan boʻlsang, joizdir, tajviz etasan: Saddi Qur'on, saddi Chindirki: Koʻp farsohlar bilan uzun va ajoyibi sab'a-i mashhuradan bir "muayyad min indilloh"ning irshodi bilan bino qilingan, u zamonning ahli madaniyatini ahli badaviyatning sharlaridan qoʻriqlagan. Ha, u vahshiylardan Xun qabilasi Ovrupani ostin-ustun qilgani kabi, ulardan Moʻgʻil toifasi ham Osiyoni chil-parchin qilgan.

Soʻngra sadning xarobiyati qiyomatga alomat boʻladi. Xususan dakk, undan boshqadir. Paygʻambar: "Ashroti soatdanman. Men va qiyomat bu ikki barmoq kabimiz", desa, nima uchun istigʻrob boʻlsinki, xarobiyati sad zamoni saodatdan soʻngra alomati qiyomat boʻlsin... Hamda sadning inhidomi umri arzga nisbatan yer yuzida keksalikdan bir burushishlikdir. Balki tamomi nahorga nisbatan vaqti isfiror kabidir. Minglab yil fasil boʻlsa ham...

Shuning kabi, Ya'juj va Ma'jujning ixtilollari, navi basharning shayxuxatidan kelgan bir humma va sitmasi hukmidadir.

Bundan soʻngra Oʻn Ikkinchi Muqaddimaning fotihasida bir ta'vili oxar senga fathi bob etadi. Shunday: Qur'on hisasi uchun qissalarni zikr qilgani kabi, u'qadi hayotiya hukmida va maqosidi Qur'oniyadan bir maqsadiga munosib nuqtalarni intihob va robti maqsadga ittisol ettiradi. Xorijda va husulda bir-birining nori yoki nuri bir-biri bilan koʻrinmagan boʻlsa ham, zehnida va uslubda taonuk va musohabat eta oladilar.

Qachonki qissa hissa uchun boʻlganda, senga nima kerak tashrihoti.. qanday boʻlsa boʻlsin senga taalluq etolmaydi. Oʻz hissangni ol, ket. Hamda Oʻninchi Muqaddimadan iztizhor et. Koʻrasan: Majoz majozga eshik ochadi ..

zohirparastlarni tashqariga quvadi.

Ma'lum boʻlsinki: Asolibi Arabda tajalliy etgan hujjatullohning miftahi, yolgʻiz istiora va majoz ustiga muassas va asli i'joz boʻlgan balogʻatdir. Boʻlmasa shuxrat sababi bilan yolgʻonchi hads bilan laqita boʻlgan va rizolari boʻlmagani holda asdafi oyotda saqlangan munchoqlar emas. Istasang, Oʻninchi Muqaddimaning Xotimasini istishmom bilan zavq et. Zero xitomi miskdir va ichida asaldir.

Hamda joizdirki: Majhulul-kayfiyat boʻlgan sad boshqa yerda oʻzga alomoti qiyomat kabi mastur va qiyomatga qadar boqiy va ba'zi inqiloboti bilan majhul qolib, qiyomatda xarob boʻladi.

Ma'lumdir: Maskan yashovchilaridan koʻproq yashaydi. Qal'a, ahli tahassundanda umri uzundir. Sukun va tahassun, vujudining illatidir, baqo va davomi uchun emasdir. Baqo va davomi uchun boʻlsa ham, istimror va adami huluvni iqtizo etmaydi. Bir narsadagi asosiy gʻoyaning davomi, balki tarattubi u narsaning davomining zaruriyotidan emas. Juda koʻp binolar sukna yoki tahassun uchun qilingan ekan, havi va xoli boʻlib, oʻrtada muallaq qoladi. Bu sirning adami tafahhumidan, tavahhumlarga yoʻl ochgan.

Shu tafsildan maqsad; tafsirni ta'vildan, qat'iyni zonniydan, vujudni xususiyatdan, hukmni atrofning tashrihotlaridan, ma'noni masadaqdan, vuqu'ni imkondan tamyiz va tafriq bilan bir yoʻl ochishdir.

Beshinchi Masala

Mashhurki: "Jahannam yer ostidadir". Faqat biz Ahli Sunnat va Jamoat qat'an va yaqiynan oʻrnini tayin etolmaymiz. Lekin zohir boʻlgan tahtiyatdir va yer ostida boʻlishidir. Bunga binoan deyman:

Shajara-i Tubo kabi boʻlgan xilqati olamning boshqa nujumlari kabi bizning kuramiz ham bir samarasidir. Samaraning osti u daraxtning umum agʻsani ostiga shomil boʻladi. Bunga binoan Jahamman yer ostida u shoxlar ichidadir. Qayerda boʻlsa, yeri bordir. Tahtiyatning masofasi uzun va ittisolni iqtizo etmaydi. Hikmati jadidaning nuqtai nazarida, otash aksar koinotga mustavliydir. Bu hol orqa tarafida koʻrsatadiki: Bu otashning asl va asosi va navi bashar bilan barobar abadga ketgan va yoʻlda rafoqat etgan Jahannam bir kun pardani yirtadi, hozir boʻling deydi, oʻrtaga chiqadi. Bu nuqtada diqqat istayman...

Soniyan: Kuraning tahti va osti markazi va dohiliysidir. Bu nuqtaga binoan, kura-i arz shajara-i zaqqumi Jahannamning urugʻiga homiladir. Bir kuni tugʻadi. Balki fazoda tayaron etgan arz shunday bir narsaga homilador boʻladiki, u homilada Jahannam tamomi bilan boʻlmasa.. boshi yoki boshqa bir a'zosi matviy oʻlaroq tazammun etganki; yavmi qiyomatda darakot va a'zoyi sairasi bilan birlashadi, devi ajibi jahannam ahli isyonga hujum qiladi.

Hoy!. Oʻzing Jahannamga ketmasang, hisob va handasa seni u yerga qadar etishi mumkin. Har oʻttiz uch metrda taqriban bir daraja-i harorat tazoyud qilganidan, markazga qadar ikki yuz ming darajaga yaqin haqoqat mavjud boʻladi. Bu nori markaziyaning bizning koʻpincha ming darajaga yetgan otashimiz bilan nisbati ikki yuz marta boʻlgani kabi, mashhur hadisdagi: "Jahannam otashi otashimizdan ikki yuz daf'a koʻproq shadiddir" boʻlgan nisbatning aynini isbot qiladi.

Hamda Jahannamning bir qismi zamharirdir. Zamharir esa burudati bilan yondiradi. Hikmati Tabiiyada sobitdirki: Otash bir darajaga keladiki, suvni muz qiladi. Haroratni daf'atan bal' etgani uchun, burudat bilan ihroq etadi. Demak, umum marotibni ixtivo etgan otashning bir qismi ham zamharirdir.

Ma'lum boʻlsinki: Abadga nomzod boʻlgan olami uxroviy fano bilan mahkum boʻlgan bu olamning maqoyisi bilan masaha va muomala qilinmaydi. Muntazir boʻl, Uchinchi Maqolaning oxirida oxirat bir daraja senga arzi diydor etadi.

Umum funun koʻrsatgan intizomning shahodati bilan va hikmatning istiqro-i tommining irshodi bilan va javhari insoniyatning ramzi bilan va bashar orzularining tanohiysizligining imosi bilan, yavm va yil kabi koʻp anvo'da boʻlgan bittadan navi qiyomati muqarraraning talmihi bilan va adami abasiyatning dalolati bilan va hikmati azaliyaning talvihi bilan va rahmati bepoyoni Ilohiyaning ishorati bilan va Nabiyyi Sodiqning lisoni tasrihi bilan va Qur'oni Moʻ'jizning hidoyati bilan, Jannat-abad boʻlgan saodati uxroviyadan nazari aqlning tomoshasi uchun sakkiz eshik, ikki deraza ochiladi.

Oltinchi Masala

Muhaqqaqdirki: Tanzilning xossa-i jozibadori, i'jozdir. I'joz esa balogʻatning yuksak tabaqasidan tavallud etadi. Balogʻat esa xasois va mazoya, xususan istiora va majoz ustiga qurilgan. Kim istiora va majoz durbini bilan tomosha qilmasa, mazoyasini koʻrolmaydi. Zero azhoni nosning ta'nisi uchun asolibi Arabda yanabi'i ulumni isola etgan Tanzilning ichida tanazzuloti Ilohiya ta'bir qilingan muro'ati afhom va ehtiromi hissiyot va mumashati azhon bordir.

Qachonki bu bundaydir, ahli tafsirga lozimdir: Qur'onning haqqini baxsh etsin va qiymatini nuqson etmasin. Va balogʻatning tasdiq va sikkasi boʻlmagan bir narsa bilan Qur'onni ta'vil etmasinlar. Zero har haqiqatdan yanada zohir va yanada vazih tahaqquq etganki; Qur'onning ma'nolari haq boʻlganlari kabi, tarzi ifoda va surati ma'nosi ham baligʻona va ulviydir. Juz'iyotni u ma'danga irjo' va tafarruotni u manbaga ilhoq etmagan, Qur'onning haqni ado qilishida mutaffifindan boʻladi. Bir-ikki misol koʻrsatamiz. Zero nazarni jalb qiladi.

(Allohu a'lamu bimurodihi) Joizdir, ishorat qilingan majoz bunday bir tasavvurni imo etadiki: Safina kabi boʻlgan kura bahri muhiti havoiyning ichida taxt-al bahr bir kemasi va ummon kabi fazoda qoziq yoki temir kabi togʻlari bilan irsa va ta'mid etib havo bilan ishtibok etganidan, muvozanati muhofaza qilingan. Demak, togʻlar u kemaning temiq va qoziqlari hukmidadirlar.

Soniyan: Inqiloboti dohiliyadan ihtizozot u togʻlar bilan iskat qilinadilar. Zero togʻlar yerning masamoti hukmidadir. Dohiliy bir hayajon boʻlgan vaqt, arz togʻlar bilan tanaffus etganidan, gʻazabi va hiddati sukunat topadi. Demak, arzning sukun va sukunati togʻlar bilandir.

Solisan: Imorati arzning ustuni, bashardir. Hayoti basharning ustuni ham, manobi'i hayot boʻlgan ma va turob va havoning istifodaga loyiq surati bilan muhofazalaridir. Holbuki shu uch sharoiti hayotning kafili ham, togʻlardir. Zero togʻ va jibal maxozini ma boʻlgani kabi, jazbi rutubat xususiyati bilan havoga mashshata boʻladi. Harorat va burudatni ta'dil etgani kabi, havoga maxlut boʻlgan muzir gazlarning tarassubiga va havoning tasfiyasiga sabab boʻlgani kabi, tuproqqa ham tarahhum etadi. Balchiq va botqoqlik va dengizning tasallutidan muhofaza qiladi.

Robian: Balogʻat jihatidan vajhi munosabat va mushobahat budir: Deylikki, bir odam xayol shari bilan kuradan yuksak yerga uchsa, togʻlarning silsilalariga qarasa, ajabo tabaqa-i turobiyani ustunlar ustiga sochib tashlangan badaviy xaymalar kabi taxayyul qilsa va munfarid togʻlari ham bir ustun ustida qurilgan bir chodirga oʻxshatilsa, ajabo tabiati xayolga muxolafat boʻladimi?

Deylikki, sen u silsilalarni mustaqil togʻlar bilan barobar sathi arzga vaziyatning xususiyatini bir badaviy Arabning qarshisida tasvir tarzida taxayyul va taxyil etsang: Bu silsilalar A'rabi Badaviyaning xaymalari kabi arz sahrosida qurilgan va taraf-taraf chodirlar taxallul etgan desang... Arablarning xayoliy uslublaridan uzoq boʻlmaydi...

Hamda agar vahm bilan bu qasri mushayyadi olamdan tajarrud etib uzoqdan hikmat durbini bilan mahdi bashar boʻlgan yerni va saqfi marfu' boʻlgan samoni tomosha etsang.. soʻngra silsila-i jibalda tamassul va atrofi samoga tekkan doira-i ufq bilan mahdud boʻlgan samoni, bir fustat kabi yerning ustiga vaz' va jibal avtadi bilan rabt etilgan bir chodir qubbasini taxayyul va tavahhum etsang, seni muttaham etisholmaydi. Sakkizinchi Masalaning Tanbehida bir-ikki misol yana keladi.

Yettinchi Masala

Qur'onda zikr qilingan: دَحٰيهَا va سُطِحَتْ va فُرِّشَتْ va

va shularga oʻxshash ba'zi ahli zohir tagʻliti azhan uchun ular bilan tamassuk etishadi. Lekin mudofaaga biz muhtoj emasmiz.

Zero mufassiriyni i'zom oyotning zamairidagi saroirlarni izhor etishgan. Bizga hojat qoldirishmagan, faqat bir darsi ibrat berishgan va sarmashq yozishgan.

Ma'lumki: Ma'lum narsani i'lam, xususan mushahad boʻlsa, abasdir. Demak, ichida bir nuqta-i gʻarobat lozim, toki uni abasiyatdan chiqarsin.

Agar deyilsa: Qarang qanday qilib arz kuraviyati bilan birga musattaha va sizga mahd boʻlgan, dengizning tasallutidan qutulgan. Va yoxud qanday shams, istiqror bilan barobar tanzimi maishatingiz uchun jarayon etadi. Va yoxud qanday minglab yillik uzoqlikdagi shams, ayni hamiada gʻurub etadi. Ma'oni-i oyot kinoyatdan sarohatga chiqqan boʻladi...

Ha, shu gʻarobat nuqtalari, balogʻat nuktalaridir.

Sakkizinchi Masala

Ahli zohirni haysa baysa vartalariga otgan narsalardan biri, balki eng birinchisi: Imkonotni vuqu'otga aralashtirish va iltibos etishdir. Masalan: "Shunday ekan, Qudrati Ilohiyada mumkindir. Ham uqulimizcha azamatiga yanada ziyoda dalolat qiladi. Shunday ekan, bu voqe' boʻlishi kerak", desang. Hayhot!

Ey miskinlar! Qayerda aqlingiz koinotga muhandis boʻlishga layoqat koʻrsatgan? Bu juz'iy aqlingiz bilan husni kulliyni ihota etolmaysizlar. Ha, bir ziro' qadar bir burun oltindan boʻlsa, yolgʻiz unga diqqat qilinsa, goʻzal koʻrgan boʻladi.

Hamda ularni hayratda qoldirgan tavahhumlaridirki: Imkoni zotiy, yaqiyni ilmiyga munofiydir. U holda yaqiyniya boʻlgan ulumi odiyada taraddud etganlaridan, "la adri"larga yaqinlashadilar. Hatto uyalishmaydi; maslaklari taqozo qiladi; Van Dengizi, Subhon Togʻi kabi badihiy narsalarda taraddud etilsin. Zero ularning maslagida mumkin: Van Dengizi dushab va Subhon Togʻi ham shakar bilan oʻralgan asalga inqilob etsin. Va yoxud u ikkisi ba'zi doʻstlarimiz kabi kuraviyatdan rozi boʻlmasdan safarga ketganlaridan, oyoqlari qoqinib ummoni adamga ketishlari muhtamaldir. Shunday ekan, dengiz va Subhon, eski hollari bilan boqiyliklarini tasdiq etmasligi kerak.

Ala! Ey mantiqsiz miskin! Qayerdasiz? Qarang. Mantiqda muqarrardir, mahsusotdagi vahmiyot, badihiyotdandir. Agar bu badohatni inkor qilsangiz, sizga nasihatga badal ta'ziya bildiraman. Zero ulumi odiya sizcha oʻlgan va safsata ham hayot topgan darajadadir.

Toʻrtinchi balo-ki, ahli zohirni chalkashtiradi. Imkoni vahmiyni imkoni aqliy bilan iltibos etishganidir. Holbuki imkoni vahmiy, asossiz boʻlgan irqi taqliddan tavallud bilan safsatani tavlid etganidan, dalilsiz oʻlaroq har biri badihiyotda bir «balki», bir «ehtimol», bir «shak» ga yoʻl ochadi.

Bu imkoni vahmiy, koʻpincha muhokamasizlikdan, qalbning za'afi asabidan va aqlning asab xastaligidan va mavzu' va mahmulning adami tasavvuridan kelib chiqadi.

Holbuki imkoni aqliy esa: Vojib va mumtani' boʻlmagan bir moddada, vujud va adamga bir dalili qat'iyya dast-ras boʻlmagan bir amrda taraddud etishdir. Agar dalildan nash'at etgan boʻlsa, maqbuldir. Boʻlmasa, moʻ'tabar emas.

Bu imkoni vahmiyning ahkomidanki: Ba'zi vahhomlar deyishadi: Muhtamaldir, burhonning koʻrsatgani kabi boʻlmasin. Zero, aql har bir narsani dark etolmaydi. Aqlimiz ham bunga ehtimol beradi". Ha, yoʻq balki ehtimol bergan vahmingizdir. Aqlning sha'ni burhonga asoslanishdir. Ha, aql har bir narsani tortolmaydi, lekin bunday moddiyotni va eng kichik xodimi boʻlgan basarning qabzasidan qutulmagan bir amrni tortadi. Agar tortmasa, biz ham u masalada bola kabi mukallaf emasmiz.

Men zohirparast va nazari sathiy sohibi ta'biri bilan aytgan va tavbix va ta'nif bilan tashhir etganim muxotobi zehniyam; agʻlabi holda ahli tafrit boʻlgan va jamoli Islomni koʻrmagan va nazari sathiy bilan uzoqdan Islomiyatga qaragan xasmi dindir. Faqat, ba'zan ahli ifrot, yaxshilik deb yomonlik qiluvchilar, dinning johil doʻstlaridir.

Beshinchi Balo: Ahli tafrit va ifrot boʻlgan bechoralarning qoʻllarini tutib zulumotga otgan birisi ham; har majozning har yerida taharri-i haqiqat etishidir. Ha, majozda bir dona-i haqiqat boʻlishi lozimki, majoz undan nashvu namo topib unib chiqsin. Va yoxud haqiqat, yorugʻlik bergan pilikdir; majoz esa ziyosini tazyid etgan shishasidir. Ha, muhabbat qalbda va aql miyadadir; qoʻlda va oyoqda qidirish abasdir.

Oltinchi Balo: Nazarni tams etgan va balogʻatni satr etgan, zohirga boʻlgan qasri nazardir. Demak, naqadar aqlda haqiqat mumkin boʻlsa, majozga tajovuz etmaslar. Majozga ketilsa ham, maoli tutiladi. Bu sirga binoan: Oyat va hadisning tafsir yoki tarjimasi, ulardagi husn va balogʻatni koʻrsatolmaydi. Goʻyo ularning fikricha qorina-i majoz, aqlan haqiqatning imtino'idir. Holbuki qorina-i mone'a aqliy boʻlgani kabi, hissiy va oddiy va maqomiy.. yana boshqa koʻp narsalar bilan ham boʻlishi mumkin. Agar istasang, Jannat-ul Firdavs kabi Daloil-ul I'jozning ikki yuz yigirma birinchi eshigidan kir. Koʻrasan: Buyuk Abdulqohir gʻoyat hiddatli boʻlib bunday muta'assiflarni yoniga tortgan, tavbix va takdir etyapti.

Yettinchi Balo: Muarrafni munakkar etgan odam: Haraka kabi bir a'razni, zotiya va ayniyaga hasr etganidan, "gʻayri man huva lah" boʻlgan vasfi joriyni inkor qilish lozim kelganidan, shamsi haqiqat tarzi jarayonidan chiqarilgandir. Ajabo, bundaylar Arablarning uslublariga hech qaramaganlaridan, deyishadi: Togʻlar bizga uchradi. Soʻngra bizdan ayrildi. Boshqa bir togʻ boshini chiqardi. Soʻngra bordi, bizdan mufaroqat ayladi. Dengiz ham quyoshni yutdi.. va hokazo...

"Miftahi Sakkokiy"da bayon qilingani kabi; juda koʻp yerlarda san'ati bayoniyadan boʻlgan qalbi xayolni asrori bayoniya uchun iste'mol qilyaptilar. Bu esa davaron sirri bilan magʻlata-i vahmiya ustiga muassas bir latofati bayoniyadir. Hozir sarmashq holda ikki misoli muhimmani bayon qilaman. Toki u minval ustida ishlagin. Shunday:

Shu ikki oyat gʻoyat shoyoni diqqatdir. Zero zohirga jumud, balogʻatning haqqini juhud deganidir. Zero birinchi oyatda boʻlgan istiora-i badi'a shu daraja haroratliki; muz kabi jumudni eritadi. Va bulut kabi zohir pardasini chaqmoq kabi yirtadi. Ikkinchi oyatda balogʻat shu qadar mustaqar va muhkam va porloqki, sayri uchun quyoshni toʻxtatadi.

Avvalgi oyat

nazirasidir. U ham uning kabi bir istiora-i badi'ani tazammun etgan. Shundayki:

Jannatning idishlari shisha boʻlmagani kabi, kumush ham emas. Balki shishaning kumushga boʻlgan muboyanati bir istiora-i badi'aning qorinasidir. Demak, shisha shaffofiyati bilan, fidda ham oz va porloqlik e'tibori bilan, goʻyo jannatning qadahlarini tasvir etish uchun ikki namunadirlarki, Sone'-i Rahmon bu olamga yuborgan. Toki nafs va mollari bilan Jannatga mushtariy boʻlganlarning ragʻbatlarini tahyij va ishtihalarini ochsin.

Aynan shuning kabi,

bir istiora-i badi'a undan taqarrur etadi. U istioraning zamini esa, zamin va osmon mobaynida hukmi xayol bilan tasavvur qilingan musabaqot va raqobatning taxayyuli ustiga muassasdir. Mazraasi shundayki; zamin qor va barad bilan tazammul yoki ta'ammum etgan togʻlari bilan va rang-barang basotini bilan bezalgani kabi, goʻyo unga raqobatan va inodan osmon ham jibal va basotinni eslatgan rang-baranglik bilan tashakkul etgan va togʻlarga naziralar qilish uchun parcha-parcha tarqalgan bulutlari bilan oʻralib jilvagar boʻladi. U togʻ kabi parcha-parcha bulutlar; safinalar va yoxud togʻlar va yoxud tuyalar va yoxud boʻston va daralar deyilsa, tashbehda xato boʻlmaydi. U javvdagi sayyoralarning choʻponi momaqaldiroqdir. Qamchi kabi, chaqmogʻini boshlari ustida qimirlatib kezdiradi. U musahhar sabihalar esa, u bahri muhiti havoiyda sayru jarayon etish bilan, mahsharga tasodif etgan togʻlarni eslatadilar. Goʻyo samo, suv bugʻlarining zarrotini momaqaldiroq bilan qurol boshiga da'vat qilgani kabi.. "Bezovtalanmang!" amri bilan hamma yerga boradi, yashirinadi.

Ha, koʻp marta bulut togʻning libosini kiygani kabi, haykali bilan tashakkul etish bilan barobar barad va qorning oq rangi bilan talavvun va rutubat va burudati bilan takayyuf etadi. Shunday ekan, bulut va togʻ qoʻshni, doʻstdirlar. Bir-biriga lavozimotini a'riya berishga majburdirlar. Bu uxuvvat va mubodalatni Qur'onning koʻp yerlari koʻrsatadi. Zero ba'zan uni, uning libosida va narigini bunisining suratida bizga koʻrsatadi. Hamda Tanzilning juda koʻp manozilida togʻ va bulut bir-birining qoʻlini tutib musofaha etishgan. Kitobi olamning bir sahifasi boʻlgan zaminda mua'naqa va musofahalari shohiddir. Zero ummoni havoda iskala hukmida boʻlgan togʻ teppasida langar-andoz ekanlarini koʻramiz.

Ha تَجْر۪ى bir uslubga ishorat qilgani kabi, لِمُسْتَقَرٍّ ham bir haqiqatni talvih etadi. Demak joizdirki تَجْر۪ى lafzi bilan shunday bir uslubga ishorat boʻlsin.

Shunday: Shams, temiri oltindan qilingan muhazzab, muzahhab, zirhli bir safina kabi, efirdan boʻlgan va mavji makfuf ta'bir qilingan ummoni samoda sayohat qilib suzadi. Agar garchi mustaqarrida langar-andozdir. Lekin u bahri samoda u "zahabi zaib" jarayon etadi. Faqat u jarayon a'roziy va taba'i va tafhim uchun muro'at va ehtirom qilingan nazari hissiyladir. Faqat haqiqiy ikki jarayoni bor. Boʻlmasa ham boʻladi. Zero maqsad, bayoni intizomdir. Asolibi Arabda boʻlgani kabi, taba'i boʻlsa yoki zotiy boʻlsa, nizomning nuqtai nazarida birdir.

Soniyan: Shams mustaqarrida, oʻqi ustida mutaharrik boʻlganidan, u erigan oltin kabi ajzolari ham jarayon etadi. Bu haraka-i haqiqiya avvalgi haraka-i majoziyaning donasidir, balki zambaragidir.

Solisan: Shamsning mustaqarri deyilgan taxti ravoni bilan va sayyorot deyilgan asokiri sayyorasi bilan koʻchib sahroyi olamda sayru safari, muqtazo-i hikmat koʻrinadi. Zero qudrati Ilohiya hamma narsani hayy va mutaharrik qilgan va sukuni mutlaq bilan hech bir narsani mahkum etmagan. Mavtning birodari va adamning amakivachchasi boʻlgan atolati mutlaq bilan, rahmat tashlab qoʻymaganki, qayd qilinsin. Shunday ekan, Shams ham hurdir. Qonuni Ilohiyga itoat etish sharti bilan, erkindir, keza oladi. Faqat boshqasining hurriyatini buzmasligi kerak va shartdir. Ha, shams, amri Ilohiyga tamassul etgan va har bir harakatini mashiati Ilohiyaga tatbiq etgan bir choʻl poshshosidir. Ha, jarayon haqiqiy va zotiy boʻlgani kabi, a'roziy va hissiy ham boʻlishi mumkin. Qandayki haqiqiydir, shuning kabi majoziydir. Bu majozning manori تَجْر۪ى dir. Uslubning uqda-i hayotiyasiga talvih etgan lafz لِمُسْتَقَرٍّ dir.

Maqsadi Ilohiysi nizom va itizomni koʻrsatishdir. Nizom esa shams kabi porlayapti.

qoidasiga binoan, nizomni intoj etgan harakati shams va yoxud davaroni arz, qaysisi boʻlsa boʻlsin, aql maqsadni ixlol etmagani uchun, sababi asliyning taxarrisiga majbur emasmiz. Masalan قَالَ ning alifi bilan xiffat hosil boʻladi. Asli nima boʻlsa boʻlsin, vovga badal qof ham boʻlsa, farq qilmaydi. Yana alif, alif va xafifdir.

Bu tasvirot bilan barobar hissi zohirga istinodan; zohir, mutaassibona bir jumudi baridni koʻrsatish, qandayki balogʻatning harorat va latofatiga munofiydir. Xuddi shuningdek: Dalili Sone' boʻlgan nizomi olamning asosi boʻlgan hikmatullohning shohidi boʻlgan istehsoni aqliya jarih va muxolifdir.

Masalan: Subhon Togʻiga koʻp farsoh bilan uzoq bir masofadan mutavajjih boʻlsang va istasangki: Subhon sening jihoti arba'angga muqobil kelsa va yoxud har jihatga muqobil boʻlib koʻrgansan, bu tabdil va tabaddulga lozim boʻlgan rohat bir sababi boʻlgan necha harakati vaz'iya bilan bir necha qadam otish kabi eng qisqa yoʻlni tark va Subhon Togʻi kabi dahshatli bir jirmi azimni seni hayratda qoldiradigan bir doira-i azimani bosib oʻtishini taxayyul yoki taklif etish kabi bir gʻoyat uzun yoʻlni va isrof va abasiyatga ajib bir misolni nizomi olamga asos tutish, menimcha nizomga jinoyat qilishdir.

Hozir insof bilan nazari haqiqat bilan bu taassubi baridaga qara: Qanday istiqro-i tomning shahodati bilan sobit boʻlgan bir haqiqati bahiraga muoraza etyapti. U haqiqat esa shu: Xilqatda isrof va abas yoʻq. Va hikmati azaliya qisqa va mustaqim yoʻlni tark qilmaydi. Uzun va muta'assif yoʻlni ixtiyor etmaydi. Shunday ekan; ajabo istiqro-i tomning majozga qorina boʻlishidan qanday mone tasavvur qilinadi va nima uchun joiz boʻlmasin?

Agar istasang, Muqaddimotga kir. Birinchi Muqaddimani sugʻro va Uchinchi Muqaddimani kubro qil. Senga natija beradi: Ahli zohirning zehnlarini chalkashtirgan, falsafa-i Yunoniyaga injizoblaridir. Hatto u falsafaga fahmi oyatda bir asosi musallama nazari bilan qaraydilar.

Hatto oʻgli oʻlgan bir kampirni kuldiradigan darajada bir misol shuki: Ba'zilar unday bir zotning kalomidagi fulusi falsafani, javhari haqiqatdan tamyiz etmaydigan darajadan juda koʻp darajada oliy boʻlgan u zoti naqqod Kurdcha deganki:

Holbuki: Bu soʻz bilan hukamoning mazhabi boʻlgan: "Maloika-i Kirom moddadan mujarraddirlar" rad yoʻlida tasrih etadiki: "Maloika-i Kirom anosirdan maxluq ajsomi nuroniyadirlar". Ular fahm etganlarki: Anosir toʻrt boʻlganlari, Islomiyatdandir.

Ajabo! Toʻrtligi va unsuriyati va basotati, hukamo istilohotidan va muzaxraf boʻlgan ulumi tabiiyaning asoslaridandir. Usuli Islomiyaga hech taalluqli joylari yoʻqdir, balki zohir mushahadot bilan hukm qilingan bir qoziyadir.

Ha, dinga aloqasi boʻlgan hamma narsa, dindan boʻlishi shart emas. Va Islomiyat bilan imtizoj etgan har bir modda, Islomiyatning anosiridan ekanini qabul qilish, unsuri Islomiyatning xosiyatini bilmaslik deganidir. Zero Kitob va Sunnat va ijmo' va qiyos boʻlgan anosiri arbaa-i Islomiya bunday moddalarni tarkib va tavlid etmaydi.

Unsuriyat va basotat va arba'iyat, falsafaning botqoqligidandir, shariatning ma'dani sofiysidan emas. Lekin falsafaning xatosi, salaflarimizning lisonlariga kirganidan, bir mahmili sahih topgan. Zero salaf, "toʻrt" deyishlaridan murod, zohiran toʻrtdir. Va yoxud haqiqatdan ajsomi uzviyani tashkil qilgan muvallidul ma va muvallidul humuza va azot va uglerod yana toʻrtta.

Agar hur-fikir boʻlsang, bu falsafaning sharriga qara: Qanday azhonni asorat bilan safolatga otgan. Ofarin hurriyatparvar hikmati jadidaning himmatigaki, u mustabid hikmati Yunoniyani toʻrt devor bilan chil-parchin qilgan. Demak muhaqqaq boʻldiki:

Oyotning daloili i'jozining miftahi va asrori balogʻatning kashshofi, yolgʻiz balogʻati Arabiyaning ma'danidandir. Boʻlmasa falsafa-i Yunoniyaning dastgohidan emas.

Ey birodar! Qachonki kashfi asror qiziqishi bizni shu maqomga qadar keltirdi. Biz ham seni barobar tortdik. Seni ta'jiz etdik. Ham sening juda charchaganingni ham bilamiz. Hozir Unsur-ul Balogʻat va i'jozning miftahi boʻlgan Ikkinchi Maqolaning ichida seni kezdirishni istayman. Aslo u maqolaning igʻloqi uslubi va ichida jilvagar boʻlgan masoilning koʻylaklarining parishoniyati seni tomoshasidan mutanaffir etmasin. Zero igʻloq etgan, ma'nosidagi diqqat va qiymatdir. Va parishon etgan va ziynati zohiriyadan mustagʻniy etgan, ma'nosidagi jamoli zotiyasidir.

Ha, nozlangan va istigʻno koʻrsatgan nozaninlarning mahrlari diqqatdir. Va manzillari ham qalbning suvaydosidir. Ularga kiydirgan koʻylagim zamonning uslubiga muxolifdir. Zero Kurd maktabi deyilgan yuksak togʻlarda oʻsganimdan, alaturka tikuvchiligiga oʻrganolmadim. Hamda shaxsning uslubi bayoni, shaxsning timsoli shaxsiyatidir. Men esa koʻrganingiz yoki eshitganingiz kabi hal qilinishi mushkul bir muammoman...