SHAMMA

Shu olam, koʻringan va koʻrinmagan butun tabaqot va anvo'i bilan "La ilaha Illa Hu" deya tavhidni e'lon qiladi. Chunki oralaridagi tasonud shuni iqtizo qiladi. Va u tabaqot bilan anvo' butun arkoni bilan "La Robba Illa Hu" deya e'loni shahodat qiladi. Chunki oralaridagi mushobahat shuni istaydi. Va u arkon butun a'zosi bilan "La Malika Illa Hu" deya shahodatlarini e'lon qiladilar. Chunki oralaridagi tamasul shuni iqtizo qiladi. Va u a'zo butun ajzosi bilan "La Mudabbira Illa Hu" deya shahodat qiladi. Chunki oralarida taovun va tadoxul bor. Va u ajzo butun juz'iyoti bilan "La Murabbiya Illa Hu" deya oʻz shahodatini e'lon qiladi. Chunki oralaridagi tavofuq, qalamning bir boʻlganiga dalolat qiladi. U juz'iyot butun hujayroti bilan "La Mutasarrifa Fil-Haqiqati Illa Hu" deya shahodat qiladi. Va u hujayrot butun zarroti bilan "La Nazima Illa Hu" deya e'loni shahodat qiladi. Chunki javohiri fard orasidagi xaytning bir boʻlgani shuni iqtizo etadi. Va u zarrot butun efiri bilan "La ilaha Illa Hu" javharasi bilan e'loni tavhid etadi. Chunki efirning basotati, sukuni, intizom bilan amri Xoliqqa sur'ati imtisoli shuni iqtizo etadi.

Hech bir insonning Janobi Haqqa qarshi haqqi e'tirozi yoʻq va shakvo va shikoyatga ham haddi yoʻq. Chunki shikoyat qilgan fardning istaklarining ziddini iqtizo etgan nizomi olamda minglarcha hikmat bor. U fardni irzo etishda u ming hikmatning igʻdabi bor. Bir fardni rozi etish uchun ming hikmat fido qilinmaydi.

Agar har fardning istagiga koʻra harakat qilinsa, dunyoning nizom va intizomi fasodga uchraydi.

Ey mutashakkiy! Sen kimsan? Nimaga binoan e'tiroz qilyapsan? Juz'iy istagingni kulliyoti koinotga muxandis qilyapsanmi? Hidlangan zavqingni ne'matlarning darajalariga miqyos va mezon qilyapsanmi? Qayerdan bilasan, oʻylagan ne'mating niqmat boʻlmasin. Sening qanday qiymating borki, chivinning qanotiga muvoziy boʻlmagan istagingni tatmin va taskin uchun falak charxlari bilan harakatdan taskin etilsin!..

Jasadning bir a'zosidagi bir hujayrada qilingan tasarruf, eng avval jasadni tasavvur etishga mutavaqqifdir. Chunki kullning naqshlari bilan, ahvoli bilan juzning koʻp aloqa va munosabatlari bor. Shunday ekan, juzda tasarruf, Xoliqi Kullning amri ostidadir.

Qurt-qumusqa, baliq kabi kichik hayvonlarning tuxumlarini, hasharotlar va nabototning urugʻlarini, juda buyuk bir rahmat bilan, bir lutf bilan, bir hikmat bilan hifz etgan Sone'-i Hakimning hofiziyatiga loyiqmiki, oxiratda samara bergan daraxtlarga chekirdak boʻladigan a'molingizni hifz etmasin, ihmol etsin? Holbuki sen homili omonat, xalifa-i arzsan.

Ha, har bir zihayotda boʻlgan hifz-ul hayot hissi, vujudning abadiy bir baqoga Ismi Hayy, Hofiz, Boqiyning tajalliysi bilan injiror etishiga dalolat qiladi.

Bir anjir danagini holdan holga hifz etgan, davrdan davrga himoya qilgan, inhiloldan viqoya etgan va u danakda anjir daraxtining tashkilotiga lozim boʻlgan asoslarni kamoli ihtimom bilan muhofaza qilgan, albatta va albatta, xalifa-i arz unvonini olgan navi basharning a'molini ihmol etmaydi, hifz etadi.

Lafzlarning tabadduli bilan ma'no tabaddul etmaydi, boqiy qoladi. Qobiq parchalanadi, magʻiz boqiy va sogʻlom qoladi. Libosi yirtiladi, jasadi sogʻlom, boqiy qoladi. Jasad oʻlib tarqalsa ham, ruh boqiy qoladi. Jism keksaysa ham, anoniyat yosh qoladi. Koʻplik, jamoat tarqaladi, ammo vohidi fard boqiy qoladi. Kasrat buziladi, vahdat boqiydir. Modda sinadi, nur boqiydir. Shunga binoan, umrning bidoyatidan oxiriga qadar davom etgan ma'no, koʻp jasadlarni tabaddul va holdan holga intiqol va davrdan davrga dumalagani holda vahdatini, baqosini muhofaza qilgani kabi, oʻlim xandagʻini ham hatlab saliman abad yoʻliga davom etadi

Shu bilan barobar, har vaqt "Fanoga tayyor boʻl" amrini intizor etgan zoil va baqosiz moddiyotda, shu hifz va muhofaza dasturi baqo bilan juda ham munosabatdor boʻlgan ruh va ma'noda ham joriydir.

Uluhiyatning azamati, izzati, istiqloliyati, hamma narsaning, -kichik boʻlsin, katta boʻlsin, yuksak boʻlsin, past boʻlsin- taxti tasarrufida boʻlishini istaydi. Sening xissating yoki qiymatsizliging uning tasarrufidan xorij qolishingga sabab boʻlolmaydi. Chunki sening undan bu'ding boʻlsa ham, uning sendan bu'di yoʻq. Yoki sening bir sifatingning qiymatsizligi vujudingning qiymatsizligini istilzom etmaydi. Yoki mulk jihatining mulavvas boʻlishi, malakut jihatining ham mulavvas boʻlishini iqtizo etmaydi. Va shuningdek, Xoliqning azamati, xunuk narsalarning tasarrufidan chiqishini istilzom etmaydi. Aksincha, azamati haqiqiya, ijod xususida infirodni, tasarruf jihati bilan ham ihotani iqtizo etadi.

Moddiy narsa, kasofati naqadar ortiq boʻlsa, u nisbatda inja va yashirin narsalarni koʻrolmaydi va ularni idrokdan qasirdir. Faqat nur va nuroniy narsalar, naqadar nuroniyatda taraqqiy etsa, oʻsha nisbatda inja va yashirin narsalarga nufuzi tom va keskin boʻladi. Va shuningdek, naqadar latif boʻlsa, shu darajada moddiyotning ichini kashf etadi (rentgen shuasi kabi). Mumkinotda masala bu markazda boʻlsa; Vojib, Vohid boʻlgan Nur-ul Anvor qay daraja

boʻlishi bir daraja anglashildi. Shunday ekan, azamati tom ma'noda ihota, nufuz, shumulni iqtizo va istilzom etadi.

Aksariyati mutlaqani tashkil etgan avomi nosning fahmlari Qur'onda shu qadar muro'at etilganki, bir necha darajani, bir necha jihatni ixtivo etgan bir masalada avomning fahmlariga eng ma'nus, eng qorib jihatni va nazarlariga eng vazih, eng zohir darajani aytadi. Chunki shunday boʻlmasa, dalilning natijadan xofiy boʻlishi lozim boʻladi. Qur'onning koinotdan qilgan bahsi, Xoliqning sifatlarini isbot va izoh uchundir. Shunga binoan, naqadar jumhurning fahmiga yaqin boʻlsa, irshodga yanada loyiq va yanada muvofiq boʻladi. Masalan: Xoliqning tasarrufotiga dalolat etgan oyatlardan eng zohir, eng oshkora boʻlgan tabaqani

oyati bilan zikr qilgan. Holbuki bu tabaqaning orqasida vujuhning taayyunot, tashaxxusot tabaqasi bor. Avvalgi tabaqaning fahmi ikkinchi tabaqaning fahmidan ancha yaqin. Va shuningdek, eng oshkora darajani

oyati bilan zikr qilgan. Bu darajaning orqasida arzning shams atrofida amr va iroda-i Ilohiy qonuni bilan tahrik va tadviri darajasi ham bor. Lekin bu daraja avvalgi darajadan bir daraja maxfiy boʻlganidan, tark qilingan.

Va shuningdek,

jumlasi bilan eng oson oʻqiladigan sahifani koʻrsatgan. Holbuki, bu sahifaning orqasida "Ustun va qoziqlar bilan tahlikadan muhofaza qilingan bir safina kabi, arz ham ichida sodir boʻlgan harju-marj sababli parchalanish tahlikasidan himoyalash uchun togʻlar bilan qoziqlangandir" sahifasi ham bordir. Faqat bu sahifa, avomi nos tomonidan u qadar oson oʻqiladigan boʻlmaganidan, tark qilingan. Va bu sahifaning ostida ham shunday bir hoshiya bor:

Hayotni asrab ta'minlash uchun togʻlar arzga ustun qilingan. Chunki togʻlar suvlarning mahzanidir. Havoning tarogʻidir, tasfiya etadi. Tuproqning homiysidir, dengizning istilosidan viqoya etadi. Zotan hayotning ustunlari bu unsurlardir.

Shu sirga binoan, shariat tomonidan hilolning tulu' va gʻurubi nazarga olingandir. Bu esa oylarni, kunlarni hisob qilishdan avom tomonidan ancha osondir. Va yana shu sirga binoan, azhani avomda tasbit va taqrir uchun Qur'onda takrorlar sodir boʻlgan.

Oyatlar bahs qilgan haqiqatlar she'rlar bahs etgan xayolotdan juda keng va juda yuksakdir. Bu e'tibor bilan she'rdan sanalmagan. Hamda, oyatlar sohibining shuunot va af'olidan bahs etadi. She'r esa, fuzuliy oʻlaroq gʻayrdan bahs etadi. Hamda filjumla oddiy narsalardan bahsi horiqulodadir. She'rning horiqulodalardan bahsi, aksariyat tasdigʻi bilan oddiydir.

Xoliqning vahdatini koʻrsatgan oynalar va dalillarini oʻqitgan sahifalarining juda koʻp turlari boʻlgani kabi, markazlari bir va bir-birining ichiga dohil boʻlganlar. Shunga binoan, bir oynada koʻrinsa yoki bir sahifada oʻqilsa, hammasida ham koʻrinadi va oʻqiladi. Ammo birida koʻrinmasligi, hammasida koʻrinmasligini istilzom etmaydi.

Bir kalimani yozgan uning harfini yozgandan gʻayrisi, bir sahifani yozgan satrni yozgandan gʻayrisi, kitobni yozgan sahifani yozgandan gʻayrisi boʻlishi mumkin boʻlmagani kabi; chumolini yaratgan jinsi hayvonni yaratgandan gʻayrisi, hayvonni yaratgan arzni yaratgandan gʻayrisi, arzni yaratgan Robbul Olamindan gʻayrisi boʻlishi maholdir.

Rububiyati ommaning ishoratlaridanki, koinot kitobida shunday katta harflar borki, u harflarning bir qismida bir kalima yozilgan. Bir qismida bir kalom, bir qismida bir kitob yozilgan. Masalan: U kitobda bahr, shajar, arz bittadan harf maqomidalar. Birinchi harfda samak kalimasi, ikkinchisida shajar kalomi, uchinchisida hayvon kitobi yozilgan. Hatto, Yosin suratida toʻliq Yosin Surasi yozilgani kabi, ba'zi masnu'otda, bir kalima boʻlgan ismida, urugʻida u masnu'ning surasi va kitobi yozilgan.

Yulduzlar, shamslar orasida mumosalat boʻlgani kabi filjumla musovot ham bor. Shunga binoan, ulardan biri boshqalarga Rob boʻlolmaydi. Va ulardan biriga Rob boʻlgan, hammasiga ham Rob boʻladi. Va shuningdek, hamma narsaga ham Rob boʻladi.

Insonning bir fardida bir jamoati mukallafin mavjud. Ha, har bir a'zo bir narsa uchun yaratilgan. U a'zosi oʻsha narsada ishlatilish bilan mukallafdir. Masalan, har bir tuygʻu uchun bir ibodat bor. Uning xilofida ishlatilishi zalolatdir. Masalan, bosh bilan qilingan sajda Alloh uchun boʻlsa ibodatdir, gʻayrisi uchun zalolatdir. Shuning kabi, shuaroning xayolan qilgan hayrat va muhabbat sajdalari zalolatdir. Xayol u bilan fosiq boʻladi.

Insonlarni fikran zalolatga otgan sabablardan biri; ulfatni ilm talaqqiy etishlaridir. Ya'ni, ma'luflari boʻlgan narsalarni oʻzlaricha ma'lum deb biladilar. Hatto ulfat sababli oddiyotga taammul etib ahamiyat bermaydilar. Holbuki ulfatlari sababli ma'lum deb oʻylagan oddiy narsalari, bittadan horiqo va bittadan moʻ'jiza-i qudrat boʻlganlari holda, ulfat saiqasi bilan ularni taammulga, diqqatga olmaydilar; toki ulardan ustun boʻlgan tajalliyoti sayyolaga im'oni nazar eta olsinlar. Bularning masali, dengiz chetida turib, dengizning ichidagi hayvonotga va boshqa gʻarib holotiga qaramasdan, yolgʻiz shamol bilan hosil boʻlgan toʻlqinlarga va shamsning shuootidan paydo boʻlgan yogʻdusiga diqqat qilish bilan Malik-ul Bihar boʻlgan Allohning azamatiga dalil keltirgan odamning masali kabidir.

Insonlarning arzga oid ma'lumot va musallamoti badihiyatlari ulfatga mabnidir. Ulfat esa, jahli murakkab ustiga toʻshalgan bir pardadir. Haqiqatga qaralsa, oʻylagan ilmlari, jaholatdir. Bu sirga binoanki, Qur'on oyatlari bilan insonlarning nazarini ma'lufotlari boʻlgan narsalarga oʻgiradi. Oyatlar, najmlar kabi, ulfat pardasini teshib otadi. Insonning qulogʻidan tutadi, boshini egdiradi. U ulfatning ostidagi havoriq-ul odot moʻ'jizalarni u oddiyot ichida koʻrsatadi.

Oralarida munosabat, muomala, hatto mukolama boʻlgan ikki narsaning bir-biriga mushabih yoki musoviy boʻlishini istilzom etmaydi. Masalan: Yomgʻirning bir qatrasi yoki samaraning bir chechagining, -kichikligi bilan barobar- shams bilan munosabati va muomalasi bor.

Shunga binoan, ey inson! Sening kichikliging seni Xalloqi Olamning nazari inoyatidan satr etadigan bir sabab boʻlolmaydi.

Dengizlarda sodir boʻlgan maddu jazr kabi, avliyo orasida ham basti zamon,

{(Hoshiya) Basti zamon sirri bilan koʻp yillar hukmida boʻlgan bir necha daqiqalik zamoni Me'roj bu haqiqatning vujudini isbot qiladi va bilfe'l vuqu'ini koʻrsatadi. Me'rojning bir necha soat muddatining minglab yillar hukmida vus'ati va ihotasi va uzunligi bor. Chunki Me'roj yoʻli bilan baqo olamiga kirdi. Baqo olamining bir necha daqiqasi bu dunyoning minglab yilini tazammun etgan. Ham bu haqiqatga binoan, ba'zi avliyo bir daqiqada bir kunlik ishni qilgan. Ba'zilari bir soatda bir yillik vazifasini qilgan. Ba'zilari bir daqiqada bir xatma-i Qur'oniya qilganlari kabi, Risola-i Nurning ta'lifida ham bu basti zamon haqiqati koʻp marta sodir boʻlgan. Azjumla:

Oʻn Toʻqqizinchi Maktub bir yuz ellik sahifadir. Uch yuzdan ortiq moʻ'jizotni kitoblarga murojaat qilinmasdan yoddan togʻ, bogʻ yonlarida toʻrt kun mobaynida har kun uch soatdan mashgʻul boʻlish bilan majmui oʻn ikki soatda ta'lif etilishi.. Ramazon Risolasi qirq daqiqada ta'lif etilishi.. Yigirma Sakkizinchi Soʻz yigirma daqiqada ta'lif etilishi.. basti zamonning boʻlishini isbot qilgan.

oyati tayyi zamonni koʻrsatgani kabi

oyati ham basti zamonni koʻrsatadi.}

tayyi makon masalasi shuhrat topgan. Azjumla, Kitobi Yavaqitning rivoyatiga koʻra, Imom Sha'roniy bir kunda ikki yarim dafa ulkan Futuhoti Makkiya nomli katta majmuani mutolaa etgan ekan. Bu kabi vuqu'ot istigʻrob bilan inkor qilinmasin. Zero bu kabi gʻarib masalalarni tasdiqqa yaqinlashtirgan misollar juda koʻp. Masalan, tushda bir soat mobaynida bir yilning oʻtganini va juda koʻp ishlar qilinganini koʻrasan. Agar u soatda u ishlarga badal Qur'on oʻqigan boʻlsayding, bir necha xatm qilgan boʻlarding. Bu holat avliyo uchun holati yaqozoda inkishof etadi. Zamon inbisot etadi. Masalan, ruhning doirasiga yaqinlashadi. Ruh zotan zamon bilan muqayyad emas. Ruhi jismoniyatiga gʻolib boʻlgan avliyoning ishlari, fe'llari ruh tezligi mezoni bilan jarayon etadi.

Bir burhon bilan qoʻlga kiritilgan natija-i tavhidni ba'zi insonlar isti'zom bilan tor zehnlariga sigʻdirolmaydilar yoki buzuq xayollari tahammul etolmaydi. Bu holga qarshi u qat'iy, sahih burhonni rad qilish uchun "Bu natijani, bu qadar azamati bilan shu burhon (uni) intoj etolmaydi." deya bahonalar bilan qabul qilmaydi. U miskin bilmaydimiki, natijaning qayyumi iymondir. Burhon, faqat uni koʻrish uchun bir tuynukdir yoki bir supurgi kabi u natijaga qoʻngan vahmlarni supuradi. Shu bilan barobar, burhon bir emas, ming emasdir. Zarroti olam adadicha burhonlar bor.

Fasubhanalloh! Mulk bilan malakut orasidagi hijob naqadar inja, oralaridagi masofa naqadar kattadir. Dunyo bilan oxirat orasidagi yoʻl naqadar qisqa va naqadar uzundir. Ilm bilan jaholat orasidagi hijob naqadar latif va naqadar qalindir. Iymon bilan kufr orasidagi barzoh naqadar shaffof va naqadar kasifdir. Ibodat bilan ma'siyat orasidagi masofa naqadar qisqadir. Holbuki oralari Jannat bilan Norning oralari qadardir. Hayot naqadar qisqa, orzu naqadar uzundir. Ha, hozirgi zamon bilan moziy orasida shunday inja bir parda borki, ruhning moziy jihatiga oʻtishiga mone emasdir. Jasadga nisbatan bitmas-tuganmas bir masofadir.

Shuning kabi, mulk bilan malakut, dunyo bilan oxirat orasida ahli qalb uchun shaffof, ahli havo uchun kasif inja bir parda bor. Shuning kabi, kecha bilan kunduz orasida latif bir parda borki, koʻzning yopilishi bilan kecha boʻlib, ochilishi bilan kunduz boʻlgani kabi; nafsning olami ma'naviyatga koʻzi yopilsa, abadiy bir kecha ichida qoladi; koʻzi ma'naviyatga ochilsa, nahori inkishof etadi.

Shuning kabi, Allohning hisobiga koinotga qaragan odam nimani mushohada etsa, ilmdir. Agar gʻaflat bilan sabablar hisobiga qarasa, ilm deb oʻylagan narsasi ham jaholat boʻladi.

Shuning kabi, iymon va tavhid bilan qaragan, olamni nurli koʻradi, boʻlmasa olamni zulumot ichida koʻradi.

Shuning kabi, af'oli bashar uchun ikki jihat bordir. Agar niyat bilan Allohning hisobiga boʻlsa, tajalliyotga ma'kas, shaffof, porloq boʻladi. Agar Alloh hisobiga boʻlmasa, zulmatli bir manzarani koʻrsatgan boʻladi.

Shuning kabi, hayotning ham ikki vajhi bor. Biri qora, dunyoga qaraydi. Boshqasi shaffof, oxiratga nazirdir. Nafs qora vajhning ostiga kiradi. Shaffof vajhga tarattub etgan saodati abadiyani istaydi.

Koinotning miftahi, kaliti insonning qoʻlidadir. Olamning eshiklari ochiq boʻlsa ham, ma'nan yopiqdir. Janobi Haq butun u eshiklarni va kanzi maxfiyni ochgan "Ana" nomli bir miftahni insonning qoʻliga bergan. Faqat, ana ham eshigi yopiq bir jumboqdir. Uning eshigi ochilsa, koinotning ham eshiklari ochiladi.

Ha, Janobi Haq insonga bir menlik, bir navi hurriyat berganki, Janobi Haqning rububiyatiga oid avsofni bilish uchun mavhum, faraziy bir vohidi qiyosiy qilsin.

Mohiyati basharda juda inja bir ip, insonning vujudida shuurli bir qil, shaxsning kitobida bir alif qiymatida va miqdorida boʻlgan "Ana"ning ikki vajhi bor. Biri xayrga qaraydi. Bu vajh bilan yolgʻiz qobili fayzdir, foil emas. Boshqa vajhi esa sharga qaraydi. Bu vajh bilan oʻzini foil deb biladi.

Ananing mohiyati mavhumadir, rububiyati xayoliydir. Vujudi bir narsaga hamil boʻlolmaydi. Faqat mezon-ul harorat kabi, Vojib-ul Vujudning rububiyatiga oid sifoti mutlaqa-i muhitani bilish uchun bir mezon vazifasini bajaradi.

Agar inson menligiga mezon nazari bilan qarasa, koinotdan zehniga oqib kelgan ofoqiy ma'lumotni oʻz ma'lumoti bilan, tasarrufot va sifoti Ilohiyani ham oʻz sifoti bilan tasdiq etadi. Yana marji'iga i'oda etadi. Va bu soyada قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا dagi مَنْ shumuliga dohil boʻlib bihaqqin omonatni ifo etgan boʻladi. Faqat oʻziga mustaqil nazari bilan qarash bilan oʻzini molik e'tiqod etsa قَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا ning shumuliga dohil boʻlish bilan omonatga xiyonat qilgan boʻladi. Zero samovot va arzning, hamlidan qoʻrqib imtino' etgan jihatlari "ana"ning bu jihatidir. Chunki zalolatlar, shirklar, sharlar bu jihatdan tugʻiladilar. Agar vaqtida u "ana"ning shiddatli bir tarbiya bilan boshi yorilmasa, oʻsadi, insonning vujudini yutadi.

Agar millatning ham anoniyati inzimom etsa, Sone'ning amriga qarshi muborazaga chiqadi. Tom ma'noda bir shayton boʻladi. Soʻngra xalqni ham oʻziga qiyos qiladi, sabablarni ham u qiyosga dohil etadi, katta bir shirkka tushadi. -Al'iyazu billah...-

Muhim bir Masala: "Ana"ning ikki vajhi bor. Bir vajhini nubuvvat olgan. Bir vajhini ham falsafa olgan.

Birinchi vajh ubudiyati mahzaga mansha'dir. Mohiyati harfiya boʻlib, mustaqil emas. Vujudi taba'i boʻlib, asliy emas. Molikiyati vahmiy boʻlib, haqiqiy emas. Vazifasi Xoliqning sifatini fahmlash uchun bir mezon va bir miqyos boʻlishdir. Anbiyo (Alayhimussalom) anoniyatning bu vajhiga qarash bilan, mulkni tamoman Allohga taslim qilib na mulkida, na rububiyatida, na uluhiyatida sherigi yoʻqligiga hukm qilishgan. Ananing bu vajhidan Janobi Haq shajara-i tubo-i ubudiyatni oʻstirib shox va shodalari koinot boʻstonida anbiyo, avliyo, siddiqiyn kabi muborak samaralarni bergan.

Ikkinchi vajhni olgan falsafa, ananing vujudini asliy va oʻzini mustaqil va moliki haqiqiy ekanini zu'm etishgan. Vazifasi ham yolgʻiz hubbi zoti bilan takammuli hayotdir. Ananing bu qora yuzidan anvo'an shirklar, zalolatlar chiqqan. Azjumla: Quvva-i bahimiya shoxida sanamlar vujudga kelgan. Quvva-i gʻazabiya gʻusnidan fir'avnlar, namrudlar chiqqan. Quvva-i aqliyadan dahriyyun, moddiyun, falosifa chiqib, Vojib-ul Vujudga bir maxluqi vohidni beradi. Qolgan mulkini gʻayrga taqsim etishadi.

Xulosa: Ana haddi zotida bir havo, bir bugʻ kabi ekan, berilgan ahamiyatga koʻra mayi' holiga keladi. Soʻng ulfat bilan qalinlashadi. Soʻng gʻaflat va isyon bilan shunday qalinlashadiki, sohibini yutadi. Xalqni, sabablarni ham oʻziga qiyos etib Xoliqning avomiriga muborazani boshlaydi. Kichik olamda, ya'ni insonda ana, katta insonda, ya'ni koinotda tabiatga oʻxshaydi. Ikkisi ham togʻutlardandir.

Xayrot va hasanotning hayoti niyat bilandir. Fasodi ham u'jb, riyo va xoʻjakoʻrsinlik bilan. Va fitriy tarzda vijdonda shuur bilan bizzot his qilingan vijdoniyatning asosi, ikkinchi bir shuur va niyat bilan inqito' topadi.

Qandayki amallarning hayoti niyat bilan. Shuning kabi, niyat bir jihatdan fitriy ahvolning oʻlimidir. Masalan: Tavozuga niyat uni ifsod etadi, takabburga niyat uni izola etadi, farohga niyat uni uchiradi, gʻam va qaygʻuga niyat uni taxfif etadi. Va hokazo qiyos qil.

Koinot bir shajaradir. Anosir uning shoxlaridir. Nabotot yaproqlaridir. Hayvonot uning chechaklaridir. Insonlar uning samaralaridir. Bu samaralardan eng ziyodor, nurli, ahsan, akram, ashraf, altaf Sayyid-ul Anbiyo Val Mursalin, Imom-ul Muttaqin, Habibi Robb-ul Olamin Hazrat Muhammaddir.