Risale-i Nur

Risola-i Nur Kulliyotidan

Risola-i Nur Kulliyotidan "Al-Masnaviyy-ul Arabiy" bilan muanvan buyuk Ustozning jahon-baho juda Ilohitli shu asarini ham Allohning avnu inoyati bilan Arabchadan Turkchaga oÀgirishga muvaffaq boÀlish bilan oÀzimni baxtiyor sanayman. Faqat, aslidagi ulviyat, quvvat va jazolatni tarjimada muhofaza qilolmadim. Ha, u javhillarco haqiqatlarga zarf boÀladigan na bir harf topa oldim va na bir lafz. Tarjima lisoni ham, fikrim kabi noqis va qisqa boÀlganidan, u azim iymoniy va ulugÀvor Qur'oniy haqiqatlarga zoÀrgÀa bunday tor va qisqa bir qiyofaaviy xorik eta oldim. Na haqning va na haqiqatning xotiri qolgan. Fabrika-i dimogÀiyamning buzuqligidan bu qadarini ham muallifi muhtaram Badiuzzamonning ma'naviyllas, mlari bilan yoza oldim.

Ha, bir tovuq oÀzining uchishi bilan lochinning yoki burgutning uchishlarini taqlid va tarjima qilolmaydi. Bu haqiqatdan asliga uygÀun va loyiq bir tarjima emas. (Juda qisqa bir maol, ba'zan esa tashlab oÀtilgan, tarimiy silolmagan.) KoÀp yerlarda yolgÀiz maolini oldim. Ba'zi yerlarda ham tashlab oÀtdim. Faqat aslidagi haqoiqni avlodi vatanga koÀrsatgan kichik bir oysollar..

RISOLA-I NURNING BIR NAVI ARABCHA MASNAVI-I SHARIFI HUKMIDA BOÀLGAN BU MAJMUANING MUQADDIMASI "BESH NUQTA"DIR.

Qirq-ellik yil avval Eski Said, ziyoda ulumi aqliya va falsafiyada harakat qilgani uchun, haqiqat-ul haqoiqqa qarshi ahli tariqat va ahli haqiqat kabi bir maslak qidirdi. Aksar ahli tariqat kabi abbiriz qalban harakatga qanoat qilolmadi. Chunki aqli, fikri hikmati falsafiya bilan bir daraja yarali edi; tadoviy lozimdi. SoÀngra ham qalban, ham aqlan haqiqatga ketgan ba'zi buyuk ahli haqiqatning orqasidan ketishni istnotninaradi, ularning har birining oÀzga jozibador bir xususiyati bor. Qaysisining orqasidan ergashishga tahayyurda qoldi. Imom Rabboniy ham unga gÀaybiy bir , bir "Tavhidi qibla et!" degan; ya'ni "YolgÀiz bir ustozning orqasidan ket!" U juda ham yarali Eski Saidning qalbiga keldiki:

"Ustozi haqiqiy Qur'ondir. Tavhidi qibla bu ustoz bilan boÀladi", deyaÀq. Faiz u ustozi qudsiyning irshodi bilan ham qalbi, ham ruhi gÀoyat gÀarib bir tarzda sulukni boshladilar. Nafsi ammorasi ham shukuk va shubahoti bilan uni ma'naviy va ilmiydat qiadaga majbur etdi. KoÀzi yopiq holda emas; bakli Imom GÀazzoliy (R.A.), Mavlono Jaloliddin (R.A.) va Imom Rabboniy (R.A.) kabi qalb, ruh, aql koÀzlari ochiq holda, ahli istigÀroq aqlldindani yopgan yerlarda, u maqomlarda koÀzi ochiq tarzda kezgan. Janobi Haqqa hadsiz shukr boÀlsinki, Qur'onning darsi bilan, irshodi bilan haqiqatga bir yoÀl topgan, kirgan. Hatto

وَ ف۪ى كُلِّ شَىi jihaهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ

haqiqatiga mazhar boÀlganini Yangi Saidning Risola-i Nuri bilan koÀrsatgan.

Mavlono Jaloliddin (R.A.) va Imom Raarida (R.A.) va Imom GÀazzoliy (R.A.) kabi, aql va qalb ittifoqi bilan ketgani uchun, hamma narsadan avval qalb va ruhning yaralarini tadoviy va nafsning avhomdan qutuldir bo ta'minga harakat qilib, lillahilhamd Eski Said Yangi Saidga inqilob etgan. Asli Forscha, soÀngra Turkcha boÀlgan Masnavi-i Sharif kabi u ham Arabcha bir navi Masnaviy hukmida Qai bilaubob, Habba, Zuhra, Zarra, Shamma, Shu'la, Lam'alar, Rashhalar, Lasiyyamalar va boshqa darslari va Turkchada u vaqt Nuqta va Lamaatni gÀoyat qisqa bir suratda yozgan; fursat topgandaalbi, ashr etgan. Yarim asrga yaqin u maslakni Risola-i Nur suratida, faqat dohiliy nafs va shayton bilan mujodalaga badal, xorijda muhtoj mutahayyirlarga va zalolatda ketgan ahli falsafagohibi hi Risola-i Nur keng va kulliy Masnaviylar hukmiga oÀtdi.

U Yangi Saidning munozarasi bilan, nafs va shaytonning tom magÀlub qilinishi va jim qilinishi kabi, Risola-iqmagaham yaralangan tolibi haqiqatni qisqa bir zamonda tadoviy etgani kabi, ahli ilhod va zalolatni ham tom ilzom va isqot etadi. Demak, bu Arabcha Masnaviy Majmuasi Risola-i Nurning bir navi ur naqsha koÀchatzori hukmidadir. Bu Majmuaning yolgÀiz dohiliy nafs va shayton bilan mujodalasi nafsi ammoraning va shaytoni jinniy va insiyning shubahotrning amomi bilan qutqaradi. Va u ma'lumot esa, mashhudot hukmida va ilmalyaqiyn esa, aynalyaqiyn darajasida bir itminon va bir qanoat beradi.

Eb, bosid ilmi hikmat va ilmi haqiqatning juda chuqur masalalari bilan mashgÀul boÀlishi va buyuk ulamolar bilan chuqur masalalar ustida munozarasi va madrasaning yuksak darsla ham oÀqigan eski talabalarining fahmlashi darajasiga koÀra yozishi va Eski Saidning ham taraqqiyoti fikriya va qalbiyasida yolgÀiz oÀzi tushunadigan bir uchuna, gÀoyat qisqa jumlalar bilan va gÀoyat muxtasar bir ifoda bilan uzun haqiqatlarga qisqa kalimalar bilan ishoratlar navidan u majmuani yozgani uchun, bir qismini eng mudaqqiq olimlar ham zoÀrgÀa tushuna oladi.hissa toÀliq izoh boÀlsa edi, Risola-i Nurning muhim bir vazifasini qilar edi. Demak, u koÀchatzor Masnaviy turuqi xafiya kabi anfusiy va dohiliy tomonda ishlagan; qalb va ruh ichida yoÀl ochishga muvaffaq boÀlgحَك۪يمÀstoni boÀlgan Risola-i Nur ham anfusiy, ham aksar tomondan turuqi jahriya kabi ofoqiy va xorijiy doiraga qarab ma'rifatullohga keng va har yerda yoara!..gan. Xuddi Muso Alayhissalomning hassasi kabi, qayerga urgan boÀlsa, suv chiqargan...

Ham, Risola-i Nur hukamo va ulamoning maslagida ketmasdan, Qur'onning birga dali ma'naviysi bilan, hamma narsada bir deraza-i ma'rifat ochgan; bir yillik ishni bir soatda xuddi qilgandek, Qur'onga maxsus bir sirni anglaganki,ralsa;hshatli zamonda hadsiz ahli inodning hujumlariga qarshi magÀlub boÀlmasdan gÀalaba qilgan.

Eski Saidning Yangi Saidga inqilob etishi zamonida, yuzlab ilmlar bilan aloqador minglayri miqatlar, boshqa-boshqa bittadan risolaga mavzu boÀladigan qiymatda ekan, u Said ta'lif etarkan, masalalarning boshida "I'lam, I'lam, I'lam "lar bilan, har bir haqiqati-ki, bir risola boÀladigan darajada ahamiyatli ekan- bir necha qatorda, btoÀla bir sahifada, ba'zan bir-ikki qatorda zikr qiladilar. GoÀyo har bir "I'lam" bir risolaning kalit soÀzidir.

Ham "I'lam"lar bir-biriga qaramasdan muxtalif ilmlarnizidlikhaqiqatlarning mundarijalari hukmida yozilganidan, u majmuani oÀqiganlar bu nuqtalarni nazarga olib e'tiroz bildirmasinlar.

LAM'ALAR

اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَىْءٍ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ وَك۪يلٌ ٭ لَهُ مَقَال۪يدُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ ٭ فَسُبْحَانَ الَّذ۪ى بِيَدِه۪ مَلَكُوتُ كُلbi, Naْءٍ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ ٭ مَا مِنْ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا

Ey sabablar doirasidan zuhur etgan ishlarni, hodidalibii sabablarga isnod etgan gÀofil, johil! Mol sohibi deb oÀylaganing sabablar, mol sohibi emaslar. Asl mol sohibi, ularning orqasida ish qilgan qudrati azaliyadir. UlarÀringa u qudratdan kelgan haqiqiy ta'sirlarni e'lon va nashq qilish bilan muvazzafdirlar. Demak, sabablar doirasi hukumatning qalam doirasi hukmidadirki, yuqoridan kelgan amrlarning tabligÀotdan biiradan qilinadi. Chunki izzat va azamat pardani iqtizo etadi; tavhid va jalol esa shirkatni rad qiladi, ta'sirni sabablarga bermaydi.

Ha, Sultoni Azaliyning ma'murlari bor, ammo ijrootsidan i emaski, saltanat va Rububiyatida sherik boÀlsinlar. Faqat u ma'murlarning vazifasi dallollik boÀlib, qudratning ijrootini e'lon qiladilar. Yoki u ma'murlar nazir mushohidlarki, avomiri takviniyalariga itoat va inqiyodlari bilan iste'dodlaritadilara bir navi ibodat qilgan boÀladilar. Demak, sabablar faqat va faqat qudratning izzatini, Rububiyatning hashmatini izhor uchun vaz' etilgan bir qator vositalardir. BoÀlmasa, qudratning ojian, qaa ehtiyoji uchun muovanat qilgan yordamchilar emas. Bashar sultonlarining ma'murlari esa; sultonlarning ehtiyoj va ojizliklarini ketkazish uchun ta'yinlariga zarurat hosil boÀlgan yordamchi va sheriklaridir. Shunga binoan, Allohnia, afkmurlari bilan insonning ma'murlari orasida munosabat yoÀq. YolgÀiz gÀofil va johil boÀlganlar hodisalardagi va vuqu'otdagi hikmatlarni, going faklarni koÀrolmaganlaridan, Janobi Haqdan shakvo va shikoyatlarni boshlaydilar. Xullas, u shakvo va shikoyatlarning nishonini almashtirish uchun sababla "GÀury etilgan. Chunki qusur ulardan chiqadi, ularning qobiliyatsizligidan kelib chiqadi. Bu sirga bir misoli latif suratida bir tamsili ma'naviy rivoyat qilit unga:

Hazrat Azroil Alayhissalom Janobi Haqqa deganki:

-Qabzi arvoh vazifasida sening iboding mendan shakvo qiladilar. Mendan ranjiydilar.

Janobi Haq lisoni hikmat bilan unga deganki:

-Sen bia'y, todimning oÀrtasida musibatlar, xastaliklar pardasini qoÀyaman. Toki shakvolari ularga ketib sendan ranjimasinlar.

Ha, qandayki xastaliklar pardadir, ajalda tavahhum etilgan yomonliklَا سَمarji'dirlar. Va qabzi arvohda haqiqiy oÀlaroq hikmat va goÀzallik, Hazrat Azroil Alayhissalomning vazifasiga mutaalliqdir. Shunga oÀxshab, Hazrat Azroil Alayhissalom ham bir pardadir. Qabzi arvohda zohiran marhamatsiz koÀrinَرْ بُ rahmatning kamoliga munosib tushmagan ba'zi holotga marji' boÀlish uchun u ma'muriyatga bir nazir va qudrati Ilohiyaga bir pardadir.

Ha, izzat va azamat istarki, sabablar pardadori dasti ttinch boÀlsin aqlning nazarida; tavhid va jalol istarki, sabablar qoÀllarini tortsinlar ta'siri haqiqiydan...

Birodar! Tavhid ikki xil boÀladi:

Biri omiyona tavhiddirki: "Aun zohng sherigi yoÀq va bu koinot Uning mulkidir", deydi. Bu qism tavhid sohiblarining fikran gÀaflat va zalolatga tushishlari xavfi bor.

Ikkinchisi haqiqiy tavhiddirkiَعَالٰoh birdir, mulk Uniki, vujud Uniki, hamma narsa Unikidir", deyishadi; ular loyatazalzal bir e'tiqodga sohibdirlar. Bu qism tavhid sohiblari, hamiga, lsaning ustida Janobi Haqning sikkasini koÀrishadi va hamma narsaning jabhasida boÀlgan muhrini, tamgÀasini oÀqishadi. Va bu soyada huzuriy bir tan, biralakasi moliki boÀladilarki, zalolat va avhomning hujumidan qutuladilar.

Qur'oni Hakimdan istifoda etganimiz ikkinchi qism tavhidning bir necha martabalarini ufoti,cha lam'a zimnida izoh qilamiz:

Qaranglar! Har bir masnu'ning yuzida shunday bir sikka borki, faqatgina hamma narsani yaratgan Xoliqqa maxsusdir. Va har bir maxluqning jabhasida shunday bir xotam urilganki, hamma nada muhqilgan Sone'dan ma'ada hech kimda u xotam boÀlmaydi. Va qudrat nashr qilgan maktublardan har bir maktubning oxirida taqlidi mumkin boÀlmagan shunday bir turra bordirki, faqat Sultoni Azal va Abadga xosdir. U kabi sikkalardan yolُ ٭ مَayot ustida porlagan sikka-i i'jozga qarangki; hayot bilan bir narsadan juda koÀp narsalar vujudga keladi, ijod qilinadi. Va juda koÀp narsalar ham bir narsa-i vohidga amri Rabboniy biltazammilob etadilar. Masalan: Suv bir narsa-i vohid ekan, juda koÀp a'zolarga, jihozlarga Allohning izni bilan mansha' boÀladi, ijod qilinadi. Va me'daga kirgan juda koÀp muxtalif ovqatlar r etisalardan Xoliqi Taolo birgina jismni ijod qiladi, birgina jismni vujudga keltiradi.

Xullas, qalb, aql, shuur sohibi boÀlgan bir odam bu jitizo eoÀylasa, anglaydiki, bir narsadan koÀp narsalarni ijod qilib chiqarish va koÀp narsalarni bir narsaga tahvil etish, faqat hamma narsani yaratgan va hamma narsani qilgauhofaz'ga maxsus bir sikkadir.

Behisob xotamlardan jonli maxluqotga joriy etilgan hayot xotamiga qaranglar! Ha, jonli bir maxluq, jome'iyati e'tibori bilan, koinotga va asm bir misoldir, shajara-i olamga goÀzal va totli bir mevadir, kavn va vujudga bir nuvadirki, Janobi Haq u nuvada juda koÀp olamlarning namunalarini joylashtirgan. Xuddi u zihayot gÀoyat hakimona muayyan nizomlar bilan b Bu hujudlardan sogÀilgan bir qatra yoki bir nuqtadir. Bu e'tibor bilan bir zihayotni yaratish, butun koinotni yadi tasarrufiga olgan Janobi Haqdan ma'ada hech bir narsaga isnod qilinolmlgan m Ha, aqli buzilmagan kishi, taammuli natijasida anglaydiki: Masalan, asalarini juda koÀp narsalarga mundarija qilgan va kitobi koinotning aksar masoilini insonning mohiyatida yozgan va anjir nuvasida anjialar bxtining dasturini joylashtirgan va insonning qalbini minglarcha olamlarga oÀrnak va deraza qilgan va basharning quvva-i hofizasida tarixi hayotini taalluqoti bilan barobar yozgan, faqat va faqat aga senarsani yaratgan Xoliq boÀlishi mumkin. Va bunday bir tasarruf, yolgÀiz va yolgÀiz Robbul Olaminga maxsus bir xotamdir.

Janobi Haqning jonli maxluqotga bosgan hayot xotaminingir tosi mutanohiy naqsh va holatlaridan bir namunani koÀrsatamiz. Shundayki:

Qandayki suvning qatralaridan, shishaning parchalaridan to sayyoolgÀizuzlarga qadar shaffof yoki shaffof kabi hamma narsada shamsning jilvalaridan shamsga maxsus bir turra, bir jilva boÀladi. Shuning kabi, Shamsi Azaliyning ham butun jonli maxluqotda "ihyo va nafhi hayot" jihati bilaasarritajalli-i ahadiyati boÀlib, butun sabablar iqtidor va ixtiyor sohibi boÀlganlari faraz qilinsa ham, u sikkaning na mislini va na taqlidini, na munfaridan va na mujtami'an yaratishdan ojizdirlar.

Bunga binoan, shaffof narsalydi vaoÀringan u timsollar shamsning timsoli boÀlib, shamsdan u shaffof narsalarga in'ikos etganiga hukm qilinmagan taqdirda, u behisob qatralarda va zaht va da (har birida) haqiqiy bir shamsning moddasi bilan mavjud boÀlganiga hukm qilish lozim boÀladi.

Shuning kabi, Shamsi Azaliyning shualar manzilasida boÀlgan tajalli-i asmosining nuqta-i markaziyasi boÀlgan hayot, Shamsi Azaliyga isnod qilbar man taqdirda, bir chivindan, bir guldan tortib har bir zihayotda nihoyatsiz bir qudrat, muhit bir ilm, mutlaq bir iroda kabi Vojib-ul Vujuddan ma'ada hech bir narsada vujudi mumkin boÀlmagan boshqa sifatlarning mavjud boÀlishiga johilona, Ayyuhna, kulgili bir botil hukm lozim boÀladi. Va ayni zamonda, shu botil hukm bilan har bir zarraga va har bir sababga bir uluhiyati mutlaqani isnod etish bilan behisob sheriklarni isbot qilish majburiyati hosil boÀladi.

Shu bilan barobar, tarixgboÀladigan bir habba yoki bir urugÀdagi gÀarib, ajib, muntazam vaziyatga qarangki; u habba, danagi boÀladigan jimsning butun ajzosi bilan munosabatdor boÀlgani kabi, navi bilan, ya'niki, Jai jinsi bilan ham va butun mavjudot bilan ham munosabatlari bor. Va ularga qarshi munosabatlari nisbatida vazifalari bor. Agar u danakcha habbaning Qodiri Mutlaqdan nisbati kesilib oÀz nafsiga isnod etilsa, ya'ni oÀzidan-oÀzi boÀlgan deyilsa, rati ar danakda hamma narsani koÀradigan bir koÀzning va hamma narsani qamragan bir ilmning boÀlishini e'tiqod etish lozim boÀladi. Bu esa, sobiq tamsilda har bir shaffof zarrada haqiqiy bir shamsning vujudinloyat 'o etish kabi kulgili bir ahmoqlikdir.

Bir kitob qoÀl yozmada yozilsa, yolgÀiz bir odamga va bir qalamga ehtiyoj bhunga . Lekin bosmaxonada chop qilinsa, qalam ishini bajaradigan juda koÀp temir qalamlar lozim boÀladi. Va u temir harflarni yasash uchun ustalar va asboni, hanalar va murattiblar kabi koÀp narsalarga ehtiyoj boÀladi. Shuning kabi, shu kitobi koinotda yozilgan qatorlar, kalimalar va harflarning bir Vohidi Ai Hakig qalami qudrati bilan yozilgani jihatga hukm qilgan odam, juda yengil va oson va ma'qul bir yoÀlga suluk etgan boÀladi. Faqat, u yozuvlarni, u harflarni tabiatga va sabablarga isnod etgan kimsaar zammtino' va maholning eng suubatli va chiqilmas bir yoÀliga zahob etgan boÀladilar. Chunki bu yoÀlga zahob etganlar uchun birgina zihayotning chop va nashr qilizoridauchun aksar koinotning chop qilinishiga lozim boÀlgan tajhizot lozim. Bu esa, vahming qabul qilolmagan bir xurofotdir.

Va shuningdek, tuproqning, suvning, havoning har bir juzida nabotot adadicha ma'naviy yashirin bosmaxong birlozimki, mohiyatlari va jihozlari mutaxolif behisob meva va gullarning tashkilotini qila olsinlar. Va yoxud, u nabototni shu qadar ziynat va intizomlari bilan barobar koÀkartirish uchun, u uch unsurninosidagbir juzida barcha daraxtlarning, mevalarning va gullarning xossalarini, jihozlarini va mezonlarini bilib qila oladigan bir qudrat, bir ilm lozim. Chunki bu uch unsurning har bir juzi har bir nabotning tashkiliga zoilo va mansha' boÀla oladi. Ha, bir gultuvakdagi tuproq, jihozlari va shakllari va boshqa sifatlari muxolif boÀlgan har qanday nabotning urugÀini koÀkartirishga qobiliyati bor. Shunga binoan, ikkinchi yoÀlga zahob etganlarga kga koÀu kichik gultuvak ichida behisob yashirin uskuna va fabrikalarning vujudi lozim boÀladiki, xurofotchilar ham bundan uyaladilar.

Bir kitobda yozilgan bir harf yolgÀiz b. Hattat bilan oÀzini koÀrsatadi va oÀziga dalolat qiladi. Faqat u harf kotibiga koÀp jihatlar bilan dalolat qiladi va naqqoshini ta'riflaydi.

Shuning kabi, kitobi koinotda mujassam tarzda yozilgan har bir kalima oÀz miqdoricha oÀzilikdanrsatsada, juda koÀp jihatlardan munfaridan va mujtami'an Sone'ini koÀrsatadi, asmosini izhor etadi. Va oÀz avsofi bilan, ashkali bilan, nlaringri bilan goÀyo Sone'ini madh uchun yozilgan bir qasidadir. Bunga binoan, mashhur Habannaqa kabi ahmoqlashgan bir odam ham Sone'-i Zuljalolning inkoriga ketmasligi kerak.

Janobi Haq butun juz va rloq blarda sikka-i maxsusasini va butun kull va kulliylarda xos xotamini joylashtirgani kabi, aqtori samovot va arzni xotami vohidiyat bilan va majmu-i koinotni sikka-i ahadiyat bilan muhrlagan. Mazkur sikka va xotamlardan, masala Ya'niْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ

oyati ishorat qilgan ihyo va nafhi ruh holatidagi xotami Ilohiyga qarangkisa, ha koÀp gÀarib-gÀarib hashrlarni, ajib-ajib nashrlarni koÀrasizlar!

Ha, xususan arzning ihyosida, har yil uch yuz mingdan ortiq soha-i vujudga keltirilgan maxluqotning navlarida hashr va nashrlar bor. Ammo, bilinmaydigan bir hMen oÀa binoan, shu hashr va nashrlarning aksarida i'oda etilgan amsol oralaridagi misliyat shu qadar ayniyatga yaqindirki, deyarli tirilgan avvalgining na ayni va na gÀayridir deb boÀl nabotima boÀlganda ham, misliyat, ayniyat mavzu'i bahs emas. Qanday boÀlsa boÀlsin, u hashr-nashrlar basharning suhulati hashriga dalolat qilganlari kabi, bashu olam hashriga bittadan misol va bittadan oÀrnak boÀla oladilar.

Xullas, bir-biriga muxolif nihoyat darajada aralash boÀlgan u anvo'i kasirani kamoli imtiyoz bilan ihyo etish va xatosiz, xaltsa, ne'alatsiz mumtozona i'oda etish nihoyatsiz bir qudratga va muhit bir ilmga sohib boÀlgan Zoti Zuljalolning xotami xos va sikka-i maxsusasidir.

Va shuningdek, sathi arz sahifasida qusursiz, nuqsonsiz, sahvsiz kaodati ntizom bilan uch yuz mingdan ortiq risolalarni yozish, shunday bir Zotning sikka-i maxsusasidirki, hamma narsaning ich yuzi, hamma narsaning kaliti uning qoÀlidadir. Va hech bir narsللّٰهُg tavajjuhini boshqasidan oÀgirib oÀziga hasr etolmaydi.

Xulosa: Sathi arzda olti oy mobaynida, basharning hashrini tamsil etgan u behisob hashr va nashrlarda koÀringan Rubuamon, ing u tasarrufi azimida juda yuksak, muazzam va inja naqshli bir xotami bor. Maxluqotning ijodida koÀringan shu intizomlar, suhulatlar, tezliklar, imtiyozlar hammasi u xotamning yogÀdusidan vujudga keissi sr. Ha, har bahor mavsumida juda hakimona, basirona, karimona faoliyatlar boshlanadi va horiquloda san'atlar yaratiladi. Va butun bu amaliyot mukammal tezlikda, suhulat bilan muntazaman jarayon etayotziga moÀrinadi.

Xullas, bu horiquloda faoliyatlar shunday bir Zotning xotamidirki, hech bir makonda boÀlmagani holda, har makonda ilm va qudrati bilan hozir va nazirdir.

Qaring ka! Aqtori samovot va arz sahifalari ustida xotami Ahadiyat koÀringani kabi, koinotning hay'ati majmuasining ulkan sahifasi ustida ham juda yaqqol bir suratda xotami tavhid koÀrinmoqda.

Ha, bu olam juda muhtasham b xos moy yoki muntazam bir fabrika yoki mukammal bir shahardir. Bu fabrika-i koinotning ajzosi, afrodi va anvo'i, asbob-uskunalari orasida hakimona bir muorafa va tanishish va doÀstona bir mukolama va suhbatlashish va juda karimona bir muovanat va ba'zi lashish borki, mukammal tezlik bilan juda uzun masofalardan bir-birining ovozini eshitadigan va ehtiyojini koÀradigandek darhol yordamiga yetishadi, ehtiyojini daf qiladi.

Ha, dalil gi ajrom va yulduzlarning bir-biriga va arzga bergan ziyo va haroratni, xususan arzga qilgan boshqa yordamlarini koÀryapsiz. Va shuningdek, bulut bilan arz orasida jarayon etgan suv oldi-berdisiga q va bii, arz suvni bugÀ shaklida bulutga beradi, bulut ham oÀz fabrikalarida lozim boÀlgan amaliyotni qilgandan soÀngra muz, qor, yomgÀir shaklida i'oda qiladi. Xuddi u jomid jirmttub esoni hollari bilan simsiz telegraf kabi bir-biri bilan gapiradi va yakdigariga arzi ehtiyoj qiladilar. Xususan, butun u ajrom goÀyo qoÀlini qoÀliga ning idek, kamoli jiddiyat bilan zavil hayotga lozim boÀlgan narsalarni ta'minlash xizmatida sa'y etyaptilar va bir Mudabbirning amriga bogÀlanib bir gÀoyaga tavajjuh etyaptilar.

Ha, shu taovun qonuniga ittiba buyuhams, qamar, kecha va kunduz, yoz va qish taraflaridan qilingan yordamlar soyasida, shu hayvonlarning arzoqini yetishtirgan nabotot izni Ilohiy bilan vujudga kelafotninyvonot ham amri Rabboniy bilan basharning ehtiyojotini qondiradi. Asalari bilan ipak qurtining insonlarga qilgan yordamlari bu da'voni isbot qiladi.

Ha, bu kabi ashyong yeyidaning yakdigariga qilgan shu yordamlari, juda oshkora bir dalil boÀlib, ular karim bir Mudabbirning xizmatchisi va ishchisi boÀlib, uning amri bilan, izni bilan ishlaydilar.

GÀido oÀlaroq i bilaotga, xususan hayvonotga taqsim qilingan rizqlarga diqqat lozimki, bu rizq vaqti muayyanida yetishadi, vaqti ehtiyojda yuboriladi. Va daraja-i ehtiyoj nisbatida qilingan laridalishda buyuk bir intizom bor. Xullas, bu umumiy rizq haqida koÀringan keng va muntazam rahmat va inoyatlar, faqatgina hamma narsaning murabbiysi va hamma narsaning mudtida, va hamma narsa yadi tasxirida boÀlgan bir zotning xotami xossi boÀlishi mumkin.

Qaranglar! Olami arz va butun juz'iyot ustida xotami Ahadiyat boÀlgani kabi, tarqo hayotar va muhit unsurlar ustida ham aynan u xotami Ahadiyat mavjud.

Ha, bir dalaga urugÀ ekilishidan anglashiladiki, u dala urugÀ sohibining mu bir f. Va u urugÀ ham u dala sohibining molidir. Ya'ni, u bunga, bu ham unga shahodat qiladilar.

Shuning kabi, koinotdagi masnu'ot urugÀ kabidir. Olam va anosir ham dala kabidir. Har ikki tarafning lisoni holaydi. ilan qilgan shahodatlariga koÀra, masnu'ot bilan olami anosir, ya'ni urugÀ bilan dala va muhit bilan muhat, (doimo) bir Sone'-i Vohidning yadi tasarruhil var. Demak, adno bir maxluqqa qilingan tasarrufi haqiqiy va zaif bir mavjudga qilingan tavjihi Rububiyat, olam va anosir qabza-i tasarrufida boÀlgan Zotga maxsus boÀlgani kabi, har qaysi unsurning ham tadvir va tadbimas.

tun hayvonot va nabototni qabza-i Rububiyatida tutib tarbiya qilgan aynan u Zotga maxsusdir. Xullas, xotami tavhid deganimiz budir. Agar bir narsaga tamalluk etishga niyating boÀlsa, maydonga chiq, oÀzingni tajriba qil, qara nr qilsyaptilar! Eng juz'iy bir fard, "Faqat navimni yaratgan meni yarata oladi", deydi. Chunki afrod orasida misliyat bor. Va arzning har tarafmartabrqoq bir suratda boÀlgan eng kichik bir nav, "Meni yarata olgan faqat arzni yaratgandir", deyapti.

Arzga qara nima deyapti? Samo bilan oralarida oldi-berdisi boÀlgani uchun, "Meni yarata olgan, faqat majmu-i ki mendi yaratgan Zotdir", deyapti. Chunki oralarida tasonud bor.

Birodar! Hayot va ihyo va zavil hayot bilan har bir jْمٌ عَjuz'iya va har bir kull va kulliya va koinotning hay'ati majmuasiga urilgan tavhid xotamlaridan bir qism misollari mazkur bayonotdan anglashildi. Hozir tingla! Anvo' va kulliyot ustiga joylashtirilgan vahdoniyat sikkalaridan bir donani zikrnafsiniz. Shundayki:

Birgina samara bilan samarador shajaraning yaratilishlaridagi suubat va suhulat birdir. Chunki ikkisi ham bir markazib, buaydi, bir qonunga bogÀliq, tarbiya va holatlari bir. Ma'lumki, markazning ittihodi, qonunning vahdati, tarbiyaning vahdoniyati soyasida qiyinchilik, mashaqqat, masraf tinchidi va shunday bir osonlik hosil boÀladiki, juda koÀp samaralari boÀlgan bir daraxt yadi vohidga, birgina samaraning qilinishi ham ayadi kasiraga tavsini tilgan zamon, har ikki tarafning yasalishlari suhulat jihatidan bir boÀladi. Va oralarida yaratilish jihatidan farq yoÀq. KoÀp odamlar tarafidan qilingan bir samaraning tarbiyasi uchun lozim bufi ko jihozlar va asbob-uskunalar va boshqalar, bir odam tarafidan qilingan samarador shajaraning tarbiya va qilinishi uchun ham aynan shu qadar malzama lozimdir. YolgÀiz holat jihatidan farq boÀlishi mumkin. Masalan:

Birl etadin askarga qilingan kiyim tadoriki uchun qancha asbob-uskuna lozim boÀlsa; bir askarning kiyimi uchun ham shu qadar asbob-uskunalar lozimdir. Va shuningdek, bir kitobning ming nusxasi bilan bir nusxasining ujrati bosmaxona uchun birdir. borish esa birgina nusxaning chop qilinishi koÀproq bir ujratga tobe boÀladi. Bunga qiyosan, bir bosmaxonani tashlab koÀp bosmaxonalarga murojaat qilinsa, bir necha mari gÀofiq ujratlarning berilishi lozim boÀladi. Ha, kasrat vahdatga isnod qilinmagan taqdirda, vahdatni kasratga isnod etish majburiyati hosil boÀladi. Demak, ta, nihbir navning ijodidagi suhulati horiqo vahdat va tavhid sirriga bogÀliq.

Birodar! Bir navning afrodi orasidagi tavofuq va bir jinsning anvo'i orasida a'zo-i asosiyada boÀlgan mushoar boÀ sikkaning ittihodiga, qalamning vahdatiga dalolat qilganidan anglashiladiki, butun mutavoqif va mutashabehlar, ya'ni bir-biriga oÀxshagan koÀp narsalar bir Zoti Vohidning asari san'atidir.

نَّكُمing kabi, insho va ijodlarda koÀringan shu suhulati mutlaqa, butun mavjudotning bir Sone'-i Vohidning asari boÀlganini vujub darajasida istilzom etadi. Aks holda, suubat, mashaqqat shunday bir dnqizo i imtino' va maholiyatga chiqadiki, u jins va navlarning adamdan vujudga chiqishlariga bir toÀsiq qoÀyilgan boÀladi. Shunga binoan, Janobi Haqning zotida sherigi boÀlmagani kabi -chunki intizom buziladi, olam fasodga ketadi- fe'lida ham sherigagi budir. Chunki suubat, mashaqqat sababli olamning adamdan chiqmasligiga sabab boÀladi.

Birodar! Hayot, xoliqning ahadiyatiga burhon boÀlgani kabi, mavt ham davom vbu muasiga bir dalildir. Ha, qandayki oqqan daryolarning, toÀlqinlangan dengizlarning pufakchalari va yer yuzida boÀlgan boshqa shaffof narsalar, shamsning ziyo va timsollarini koÀrsatish bilan shamsning vujudiga shahodat qilganlarish uch u pufakcha kabi shaffoflar oÀlib, soÀngandan soÀngra oÀrinlariga mutasalsilan kelib oÀtgan oÀxshashlari, yana shamsning ziyo va timsollarini koÀrsatganlari, hechhamsning davom va baqosiga va butun u shuoot, jalavot va timsollarning bir Shamsi Vohidning asari boÀlganlariga shahodat qiladilar. Xullas, u shafunazza vujudlari bilan shamsning vujudiga va adamlari va oÀlimlari bilan ham shamsning davom va baqosiga dalolat qiladilar.

Shuning kabi, mavjudot vujudlari bilan "Vojib-ul Vujudning vuju tabadudiga va oÀlim va zavoli bilan, tajaddudiy bir tasalsul bilan yerlariga kelgan amsoli Sone'ning azaliy va abadiy vohidiyatiga shahodat qiladilar.

Ha, layl va nahorning ixtilr, kezusuli arbaaning tahavvuli va unsurlarning tabadduli hangomida yuzaga chiqqan shu goÀzal mavjudot va bu latif masnu'otda davom bilan jarayon qilgan mubodala va odam, taslim muomalasi qat'iy bir shahodat bilan, sarmadiy, oliy, doim-ut tajalliy bir Sohibi Jamolning vujudiga va baqosiga va vahdatiga shahodat qilgan qat'iy bir burhondir.

Va shuningdek, yillik inqiloblarda musabbabot I'lam sabablarning birlikda oÀlim va zavoli va keyinchalik ikkovining yana birlikda i'odalari, sabablarning ham musabbabot kabi ojiz masnu' va maxluqlardan boÀlganiga dalolat qilgani kab shundmasnu'ot va mavjudotning bir Zoti Vohidning mutajaddid bir san'ati boÀlganiga ham shahodat qiladi.

Birodar! Zdan tordan to sayyoralarga qadar va naqshlardan shamslarga borgunga qadar hamma narsa zotida, haqiqatida sobit boÀlgan "ojizlik va faqirlik"ning lisoni holi bilan Sone'ning vujubi vujudini e'l ajnabadi.

Va shuningdek, ojizligi bilan barobar, nizomi umumiyning buzilmasligi uchun, hamil boÀlgan ajib va muhim vazifalar jihati bilan Sone'ning vahdatiga dalolat qiladi. Shunga binoan, Sone'ndagi mjib va vohid boÀlganiga hamma narsada ikki shohid boÀlgani kabi, Xoliqning Ahad va Samad boÀlganiga ham har bir zihayotda ikki oyat bor.

{(*) Ixtor: Koinotning ajzosidan har bir juzning ellik besh lison bilan Vohidi Ahad va Vojib-ul tark i e'lon qilayotganligini Qur'onning fayzidan fahmlab, ijmolan "Qatra" nomli asarimda bayon qilganman. Orzu qilgan unga murojaat qilsin.}

Birodar! Mavjudot Janobi Haqning vujubi vujud va vahdatiga shahodat qilgani kabi, jaloliy, jamoliy, kamoliy boÀlgan butun sifotiga ham dalolat qilish bilan Xoliqning zotida nuqson va qusur boÀlmaganini va shuunotiabbat fotida va asmosida va af'olida ham nuqson va qusur boÀlmaganini e'lon qiladi.

Zero, asarning kamoli bilmushohada fe'lning kamoliga, fe'lning kamoli bilbedaho ismning kamoliga, ismning kamoli bizzsonidasifatning kamoliga, sifatning kamoli hadsi yaqiyn bilan shuunotning kamoliga dalolat qiladi. Sha'nning kamoli esa, haqqalyaqiyn bir surat bilan Zotning kamolini koÀrsatadi.

Shunga binoan, bir qasrning va bir s. Sabang nuqush va tazyinotidagi mukammaliyat, sone' va muhandis qilgan naqshlar ustida va tazyinot ostida koÀringan af'olning mukammaliyatiga dalolat qiladi.

Af'olning mukammaliyati ham, Sone' tada anbsm va laqablarning mukammaliyatini koÀrsatadi. Asmoning mukammaliyati, sifatning mukammaliyatiga dalolat qiladi. Sifatning mukammaliyati, shuunotning mukammaliyatini tasrih etadi. Shuunotning mukamlsinlati ham u naqqoshning mukammaliyati zotiga dalolat qiladi.

Shuning kabi, koinotda koÀringan osorning kamoli, hadsiy bir mushohada bilan af'olning mukammaliyatiga, af'olning kamoli ham foilning kamoli asmosiga, asmoning kamoli siarningg kamoliga, sifotning kamoli shuunoti zotiyaning kamoliga, shuunotning kamoli Zoti Zuljalolning kamoliga dalolat qiladi.

RASHHALAR

TANBol va Xoliqi Olamni bizga ta'rif va e'lon qilgan dalillar va burhonlar layu'add va layuhsadir. U dalillarning eng kattalari uchta:

Ba'zi oyatlarini koÀrganing, eshitganing shu "kitobi kabiri koinot"dir.

Bu kitobning oyat-ul kubrosi va devoni nubuvvatning xotami va kunuzi maxfiyaning kaliti boÀlgan Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamdir.

Kitobi olamning tafsiri va maxluqotga qarshi Allohning hujjati boÀlgan hida gdir.

Hozir, bir necha rashha zimnida ikkinchi burhonni ta'rifdan soÀngra soÀzlarini tinglaymiz.

Birodar! Xoliqimizl etibrif etgan, juda buyuk bir shaxsiyati ma'naviyaga molik, burhoni notiq deganimiz "Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalam kim?" deya soÀralgan savolga javoban deymizki:

Hazrat Muhamma وَ بِ.V.) shunday bir zotdirki, azamati ma'naviyasi sababli sathi arz u zotning Masjidi Aqsosidir. Makka-i Mukarrama uning mehrobi, Madina-i Munavvara uning minbari fazli kamolidir. Jamoati moÀ'mininga eng oxirgi va eng oliy imom i Muhai basharning xatibi sharihidir; saodat dasturlarini bayon qiladi. Va butun anbiyoning raisidir; ularni tazkiya va tasdiq qiladi. Chunki dini butun dinlarning asoslarini jamlnslariVa butun avliyoning rahbaridir. Shamsi risolati bilan ularni tarbiya va tanvir etadi.

U zot (S.A.V.) shunday bir qutb va nuqta-i markaziya boÀlib, uning halqa-i zikrida boÀlgan butun anbiyoyu axyor, abroru sobli ha uning kelishiga muttafiq va kalomi nutqi bilan notiqdirlar. Va shunday bir shajara-i nuroniyadirki, tomir va ildizlari, anbiyoning asosoti samoviyasidir. Shox va shodalari, avliyoning ma'orifi ilhomiyasidir.

Bu e'tibor bilan, har qaysi biriki, sni iddi'o etgan boÀlsa, butun anbiyo moÀ'jizalariga istinodan va butun avliyo karomatlariga mustanidan unga shahodat qilishgan. Ha, butun da'volariniti ruhdiqlarini ish'or etgan, butun komillarning xotam va muhrlari bordir. Azjumla:

U zotning (S.A.V.) da'volaridan biri "Tavhid"dir. Bu da'voni trning va ifoda etgan لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ kalima-i muborakasidir. U zotning halqa-i din va zikriga kirgan butun oÀtgan va keladigan insonlar u kalima-i muqaddasani rukni iymon va virdi zabon qilganlar. Demak, u da'voning ha yanglaqiqat ekaniga qanoat va itminon va iz'onlari hosil boÀlganki, zamon va makonni shomil bir tarzda, u kalima-i muboraka mashrablari, maslaklari, an'analari muxtalif, mutabayin insonlarning ogÀizlarida Mavlaviylar kabi ga va y davaron va javalon etadi.

Shunga binoan, gÀayri mutanohiy shohidlarning tasdiqi bilan haq va haqqoniyati tahaqquq etgan bir da'voga, hech bir vahmning haddi yoÀqki, unga dasti e'toroziydatga olsin!

Birodar! Tavhidni isbot va navi basharni irshod etgan u nuroniy burhon; biri oÀngida, boshqasi chapida, biri mutavotir, boshqasi majma'i alayh boÀlgan nubuvvat va juz'iyt bilan mujahhazdir. Va ayni zamonda, irhosot deyilgan qobl-an nubuvvat oÀzidan zuhur etgan horiqo hollarning rumuzoti bilan va kutubi samoviyaning bashoroti bilan va havatif deyilgan -gÀaybdan berilgan- tabshiroti mutaaddiيَا سَan musaddaqdir.

Va shuningdek, u burhoni nuroniydan zuhur etgan inshiqoqi Qamar, barmoqlaridan otilib chiqqan suvlar, daraxtlarning uning da'vatiga ijobatlari, duosining aqobinda yomgÀirning nuzuli, juda oz bir ovqatdan koÀplarning yebzlarigshlari va boÀri, jayron, tuya, tosh va boshqalarning gapirishlari kabi moÀ'jizalarining dalolat va shahodati bilan tasdiq etilgan bir zotdir (S.A.V.).

Va shuningdek, dunyo va oxirat saodatlarini ta'zi bilkafil va kifoya boÀlgan shariati, nubuvvatini tasdiq va isbotga kifoyadir. OÀtgan darslarda shamsi shariatidan ba'zi shualarni koÀrdik. Tatvili kalomni mujib takrorlari lozim eazizdi UCHINCHI RASHHA:

Birodar! U zot (S.A.V.), daloili afkoriya deyilgan xorijiy dalillar bilan musaddaq boÀlgani kabi, daloili anfusiya deyilgan zotida va nafsida sobit dalil va ishoratlar bilan ham musaning mr. Chunki U zot shams kabidir; zotini zoti bilan nurlantirib koÀrsatadi. Masalan: Butun axloqi hamidaning eng yuksagi u zotda ijtimo' etganiga butun olam shahodat qiladi. Va shuningdek, endning h xulqlarni va axloqlarni va eng yuksak xislatlarni jamlagan bir shaxsiyati ma'naviya sohibi boÀlganiga ijmo' bor. Va shuningdek, u zotning eng yuksak darajada boÀlgn zuhd va taqvo va ubudiyati shahodatlari bilan molik boÀlgan quvvati iymoniya bilan musaddaqdir. Va shuningdek, siyari Nabaviyaning shahodati bilan daraja-i vusuqi va kamoli jiddiyat va matonaetilisbutun ishlarida va harakotida quvvati amniyati, haqqa mutamassik va haqiqatga solik boÀlganini tasdiq etgan qat'iy dalillardir. Ha, yaproqlarning yashilligi, gullarning tarovat va goÀzalligi va samaralarning yangiligi; daraxtning jonli, hur kab, hayy boÀlganiga sodiq shohiddirlar.

Birodar! Tuli zamon va bu'di makonning muhakamoti aqliyada ta'siri koÀp. Shu bilan barobar,

dasturiga ittiboan, shu zamon va muhitni Qur'yolotidan chiqib tayyi zamon va makon bilan, xayolan Jazirat-ul Arabga boraylik va Madina-i Munavvarada nuroniy va yuksak minbari saodatiga chiqqan, navi basharga xitoban irshodot qilayotgan u zoti UL HABni bizzot koÀrib, soÀzlarini tinglashimiz lozim.

Xullas, xayolan u yerga bordik. Qara, horiqo bir suratda husni surat bilan husni siyratni jam etgan u Murshidi Umumiy, u Xatibi Qudsiy javohir toÀla btiga, obi moÀ'jiz-ul bayonni qoÀliga olib, butun insonlarga mala-i a'lodan nozil boÀlgan bir xutba-i azaliyani oÀqiyapti. Va butun Bani Odamni va jinlarni va mavjudotni tinglatyapti. Ha, juda buyuk bir amrdan xabada yolapti. Xilqati olamning ajib muammosini ochyapti. Koinotning sirri hikmatiga doir tilsimni ochyapti. Falsafa va fanni hikmatning navi basharga "l-Azizmsizlar? Qayerdan kelyapsizlar? Qayerga ketyapsizlar? deya irod etgan, aqllarni ojizlik va hayratda qoldirgan uch savolga javob beryapti.

Birodar! Shu zoti nuroniy (S.A.V.), murshhiqib moniy Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam, qara qanday nashr etgan haqiqatining nuri bilan, haqning ziyosi bilan navi basharning kechasini kunduzga, qishini bahorga aylantirib, olamda qAyyuhainqilobi bilan olamning shaklini almashtirib nuroniy bir shaklga solgan. Ha, u zotning nuroniy goÀzalligi bilan koinotga qaralmasa, koinot bir motami ُ

A ichida koÀrinar edi. Butun mavjudot bir-biriga qarshi ajnabiy va dushman holida boÀlardi. Jamodot bittadan janoza suratini koÀrsatardi. Hayvon va insonlar, aytam kabi zavol va firoqning qoÀrquvidan dod-faryodni boshlashardi. Va koinotga,a, ahaoti bilan, tanavvu'i bilan va tagÀayyuroti bilan, nuqushi bilan tasodifga bogÀliq bir oÀyinchoq nazari bilan qaralardi. Xususan, insonlar hayvonlardan yanada past, zalil va haqir boÀlishar edi.

Xullas, U Zr miqdqin etgan iymon nazari bilan koinotga qaralmagan taqdirda, koinot bunday qoÀrqinch, zulumotli bir shaklda koÀrinardi. Faqat u murshidi komilning koÀzi bilan va iymon koÀzoynagi bilan qaular s har taraf nurli, ziyodor, jonli, hayotli, sevimli, sevgili bir vaziyatda arzi diydor etadi.

Ha, koinot iymon nuri bilan motami umumiy yeri boÀlishdan chiqib masjidi zikr va shukr boÀlgan. Bir-biriga dushman d اللّٰlangan mavjudot bir-biriga ahbob va qardosh boÀlishgan. Janoza va oÀlik shaklini koÀrsatgan jamodot, unsiyatli bittadan hayotdor va lisoni holi bilan Xoliqining oyotini notiq bittadan musahhar ma'muri shakliga kiradilar. YigÀlagakimnitashakkiy va aytam qiyofasida koÀringan inson, ibodatida zokir, Xoliqiga shokir sifatini oladi. Va koinotning harakot, tanavvu'ot, tagÀayyurot vqilishshi abasiyatdan qutuladi. Rabboniy maktublar, oyoti takviniyaga sahifalar, asmo-i Ilohiyaga oynalar suratiga inqilob etadilar.

Xulosa: iymon nuri bilan olam shunday taraqqiy etadiki: "Hikmati Samadoniya ajarru" nomini oladi. Va inson, zalil va faqir va ojiz hayvonlarning qatoridan chiqadi; zaifligining quvvati bilan, ojizligining qudrati bilan, ubudiyatining shavkati bilan, qalbining shuasi bilan, aqlining hva navi iymoniyasi bilan xilofat va hokimiyatning choÀqqisiga yuksalgan. Hatto ojizlik, faqirlik, ehtiyoj va aql uning sukuti sabablari ekan, imningva yuksalishiga sabab boÀladilar. Zulmatli, zim-ziyo bir mozori akbar suratida koÀringan zamoni moziy, anbiyo va avliyoning ziyosi bilan ziyodor va nuroniy boÀlib koÀrinishni boshlaydi. Zim-laganiecha shaklida boÀlgan istiqbol, Qur'onning ziyosi bilan tanavvur etadi. Jannatning boÀstonlari shakliga kiradi. Bunga binoan, U zoti nuroniy boÀlmasa edi, koinot ham, inson ham, hamma narsa ham adam hukmida qolar, na qshlari boÀlar va na ahamiyati qolardi.

Shunga binoan, bu qadar gÀarib, ajib, goÀzal koinot uchun bunday ta'rifot va tashrifotchi bir murshidi horiqo lozim. "Agar bu zotaganidV.) boÀlmasa edi, koinot ham boÀlmasdi." maolida,

boÀlgan hadisi qudsiy shu haqiqatni tanvir etadi.

Birodar! U xutba-i azaliyani oÀqigan zot, koinotning kamolotini kashsyongan jonli bir quyoshdir. Saodati abadiyani ixbor va tabshir etadi. Nihoyatsiz rahmatni kashf etgan, e'lon qiladi. Saltanati rububiyatning mahosinining dalloli va asmo-i Ilohiyaning yashirin dafinalarining kash'matlair.

Ha! U Zot (S.A.V.) vazifasi e'tibori bilan, haqning burhoni, haqiqatning ziyosi, hidoyatning quyoshi, saodatning vasilasidir. Shaxsiyat va huviyat jihati bilan, muhabbati Rahmoniyaning misoli, rahmati Rabboniyaninرْوَاحoli, haqiqati insoniyaning sharafi, shajara-i xilqatning eng qiymatdor va qimmatli bahodor bir samarasidir. TabligÀ etgan dini ham horiqo bir tezlik bilan sharq va gÀarbni ihotahamma , navi basharning beshdan biri qabul qilgan. Ajabo, bunday bir zotning da'volarida nafs va shaytonning munoqasha va e'tirozlariga bir imkon bormi?

Birodar! U zo.

Vrakatga keltirib u inqiloblarni oÀziga qildirgan faqat bir quvva-i qudsiyadir. Ha, xususan Jazirat-ul Arabda qilgan inqilob va ijrootiga qُوَ va

U sahrolarda, u choÀllarda odatlarini muhofazada juda mutaassib va asabiyatlarida favquloda qaysar va qasovati qalb va marhamatsizlikda mislsiz va hatto tiriklayin qizlarini tuproqqa koÀmib oÀldirarksiz!..taassir ham boÀlmagan juda koÀp vahshiy qavmlar istiqomat qilardilar. U zoti nuroniy qisqa bir zamonda u qavmlarning axloqi sayyialarini olib taba'zi axloqi hasana bilan tabdil ettirdi. Hatto u zoti murshidning (S.A.V.) talqin etgan iymon nuri soyasida, u vahshiy insonlar inson olamida insonlarga muiyaga boÀldilar. Va madaniyat dunyosida madaniylarga ustoz boÀldilar. U zotning (S.A.V.) shu qadar keng va azim saltanati yolgÀiz zohiriy bir saltanat emas. Yanada keng va yanada chuqur yerda saltanati botiniyasi borki, butun qalblarni va aqlafvatioÀziga jazb va jalb etgan. Va butun ruhlarni va nafslarni tasxir etganki, qalblarga mahbub, aqllarga muallim va tanvir etuvchi va nafslarga murabbiy va ruhlarga sulton boÀlganmkoniyÀlyapti.

Birodar! Bilasanki, sigaret kabi kichik bir odatni, bir narsani ishqibozidan raf' etish juda qiyin. Hatto buyuk bir hokim, buyuk lam vam bilan kichik bir qavmda i'tiyod etilgan bir axloqni olib tashlashda katta mushkulotga uchraydi. Holbuki bu zoti nuroniy juda koÀp odatlarni juda ham asabiy, boshqa qavmlardan juz'iy bir quvvat bilan, qisqa bir zamonda olib tashlab, oÀrnini yuksak, nazih axloq va odatlar bilan toÀldirgan.

Ha, Hazr darajr Ibn-ul Xattob (Roziyallohu ta'ala anh)ning Islomiyatdan oldin va keyingi hollari bu masalaga goÀzal bir misoldir. Shuning kabi, ijrooti asosiyasidan minglarcha houbningr bor. U zotning u zamondagi ijrootiga horiqo deymiz. Ajabo, bu zamonning yuzlarcha faylasuflari u zamonda u vahshat-obod jaziraga ketib, juda uzun zamonlarda u vahshiylarni isloh uchun harakat qilsalar, u zoti murshid bir yilda ri mutaq boÀlgan qadar, ular ellik yilda muvaffaq boÀla oladilarmi? Xosho!..

Birodar! Aqli boshida boÀlgan bir odam munozarali da'volarikkincgÀon gapirolmaydi. Chunki keyinchalik yolgÀoni ayon boÀlib uyalib qolishidan qoÀrqadi. Va shuningdek, bir inson yolgÀon gapirgan taqdirida parvosiz, e'tiborsiz bir tarzda gapirolmaydi. Va shuningdek, erkin, haysh fik gapirishga kirisholmaydi. Hatto oddiy bir masala, kichik bir jamoat ichida, kichik bir vazifada boÀlgan kichik bir shaxs boÀlsin.

Ajabo, buyuk bir vazifa bilan vazifador, juda buyuk bir masalada, juuvi vauk bir sharaf va haysiyat sohibi, juda buyuk bir jamoat ichida, juda shadid xasmlarning qarshisida iddi'o etgan bir da'voda yolgÀon va xilofi haqiqat gapira oladimi?

#17tning llas, u zoti nuroniy oÀqigan u xutba-i azaliyasini shunday bir tarz bilan oÀqiyapti; na taraddudi bor, na hijobi, na qoÀrquvi bor, na taassuri... Ham samimiy bir safo-i qalb bilan, xolis bir jiddiyat bilan, x* *

#ining jahllarini chiqarib aqllarini tazyif, nafslarini tahqir etib, izzatlarini sindiryapti. Ajabo, bunday bir da'voda, bunday bir maqomda, bunday bir shaxsdan zarra misqol bir hiylaning bu masalaga qoÀshilishiga imkon bormi? Xosho,

اِنْabi, bاِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى

Ha, haq hiylaga muhtoj emas, haqni aytishda hiyla va igÀfol ehtimoli yoÀq. Haqiqatni koÀrgan bir nazar xalqni igÀfol etmaydi, xilofi haqiqat gapirmaydi, xayol bilan haqiqatni tamyiz etadi; oralarida iltiing daÀlolmaydi.

Birodar! U zoti murshid navi basharni qoÀrqitish uchun juda mudhish haqiqatlardan bahs etyapti. Va insonlarnqonundhir uchun, qalblarni jazb va aqllarni jalb etgan masalalardan xabar beryapti.

Xoy! Haqoiq va gÀaroibni kashf uchun insonlarda shunday b yaratvq, shunday bir maroq bordirki, gÀarib bir haqiqatni kashf yoÀlida jonlarini, mollarini fido qilyaptilar. Bu Zot (S.A.V.) kashf va ixbor etgan haqoiqqa nima uchun ahamiyat bermayaptilar? Holbuki butun anbiyo va avliyo va siddiqiyn ilan yhli shuhud va asxobi ixtisos, bil-ittifoq u zotni tasdiq etgan va etyaptilar.

Bu zot (S.A.V.) shunday bir sultonning shuunidan bahs etyaptiki, qamar Uning mulkida bir chivin kabidir. Ajib horiqolardan bahs etgani kabi, juda mudhish portÀladila inqiloblardan ham xabar beryapti. Qarang! U xutba-i azaliyada

kabi tilovat qilgan oyatlariga diqqat qiling!

Va bashar uchunilar, ay bir istiqboldan xabar beyaptiki, dunyoviy istiqbol unga nisbatan bir qatra hukmidadir. Va shunday bir saodatdan xushxabar beryaptiki, dunyo saodatlari unga nazaran tushlar kabi boÀladi. Ha, bu koinotning pardasi ostida juda ajoyib nars- vosior, bizlarni kutyaptilar. Biz ham ularga intizor etyapmiz. Shunga binoan, u ajoyibni koÀrib bizga vaziyatlarini hikoya qilish uchun horiquloda bir inson lozimki, u horiqo gÀaroibni koÀrsin va koÀrgani kabi bizga ham gag oÀtibersin.

Va shuningdek, u zot Xoliqimiz bizdan talab qilgan narsalaridan bahs qilyapti va koÀp haqiqatlardan, masalalardan xabar beryaptiki, ulardan qutulish yoÀqdir. Fayo ajabo! Aksar nos nima uchun , toza haq narsalardan koÀz yumayaptilar, haqiqatlardan quloq berkityaptilar?.

Birodar! Shu minbari oliyda Xutba-i Azaliyani oÀqiyotgan va shaxsiyati ma'naviyasi bilan bizlarga mashhud va yuksak shuunoti bilan olamdalat vaur boÀlgan Zoti Nuroniy (S.A.V.), vahdoniyati Ilohiyaga bir burhoni sodiqi notiq va tavhidning haqiqat boÀlganiga bir dalili haq va saodati abadiyaning ham vujudga kelishiga qat'iy bir rsan. va zohir bir burhondir.

Va shuningdek, u zot insonlarni hidoyatga da'vat qilish bilan saodati abadiyaning (husuliga sabab boÀlgani kabi), vusuliga ham sababdizotan Va shuningdek, u zot duosi bilan, ubudiyati bilan u saodatning vujudiga va ijodiga vasiladir. Ha, qara! U zot navi basharga imomdir. Masjidi yolgÀiz Jazirat-ul Arab emas, kura-i arzdir. Jamoati ham yolgÀiz u zamonning insonlari emas. Balki Odijob nonidan qiyomatga qadar har bir asrning xalqi bir saf boÀlib, butun asrlar saflari uning orqasida, uning duosiga "Omin" deyaptilar.

Xususan, u zot, u etganti uzmoda umum zavil hayotni shomil juda shadid bir ehtiyoji azim uchun duo qiladi. Va uning duosiga yolgÀiz u jamoat emas, balki arz va samo va butun mavjudot "Omin" deydi. Ya'ni, "Yo Robbana! Uning duosini qabul qil. Bizmaxluq duoni qilyapmiz. Biz ham u talab qilganni talab qilyapmiz."

Xususan, u jamoati uzmo oldida qildirgan namozida shunday bir tazarru va tazallul bilan, shundal-Azizishtiyoq bilan, shunday bir huzun bilan niyoz va duo qiladiki, koinot ham hayajonga keladi; U Zotning duosiga ishtirok etadi. Ha, shunday bir maqsad uclashtiyoz etadiki, agar u maqsad hosil boÀlmasa, yolgÀiz maxluqot emas, olam ham qiymatsiz boÀladi, asfali sofiliynga tushadi. Chunki u zotning m yasay bilan mavjudot yuksak kamolotga erishadi. Ajabo, u zot u matlubni kimdan istayapti? Ha, shunday bir zotdan talab qiladiki, eng yashirin vaUL HABichik bir hayvonning juz'iy bir ehtiyoji uchun lisoni holi bilan qilgan duosini eshitadi, qabul qiladi, ehtiyojini qondiradi.

Va shuningdek, eng adno bir umidni, eng adno n javooya uchun eng adno bir zihayotda koÀradi va uni unga yetishtirish bilan ikrom va marhamat qiladi. Bu duolarning natijasida qilingan tarbiya va tadbirlar shunday bir intizom bilan jarayon etadiki, u tarbiyalarning faqat bir Sami' va Basir, birarningva Hakimdan boÀlganiga shubha qoldirmaydi.

Ajabo, u zot, u minbarda arshga mutavajjihan qoÀllarini koÀratib qilgan duosi bilan nima iga yertiki, butun maxluqot "Omin" deyapti?

Ha, u zot Janobi Haqning rizosini va Jannatda muloqot va ru'yati bilan saodati abadiyani istayapti. Bu istanilgan narsalarningi. Ha,ga rahmat, hikmat, adolat kabi behisob sabablar boÀlmagan taqdirda, u zoti nuroniyning bir duosi va tazarru' bilan niyoz etishi, Jannatning ijodiga va i'nt kab kifoyadir. Shunga binoan, u zotning risolati, imtihon va ubudiyat uchun shu dunyoning qurilishiga sabab boÀlgani kabi, u zotning ubudiyatida qilgan duosi, mukofot va mujozot uchun dori da bilning ijodiga sabab boÀladi.

Ha, bu yuksak intizom va keng rahmat va goÀzal san'at va qusursiz jamol bilan zulm va xunuklik orasida zidlik bor. Ijtimo'lari mumkin emas.

Ha, adno bir ovozni, adno bir kishidan, oddiy bir i iqtihun eshitib qabul qilish bilan; eng yuksak bir savtni, eng buyuk bir ish uchun eshitib qabul qilmaslik, oÀxshovsiz bir qubh va xunuklik va bir qusurdir. Bu esa mumkin emas. Chunki husni zotiy qubhi zotiyga inqilob etadi. Inq bu duhaqoiq esa maholdir.

Birodar! U xatibi murshiddan koÀrganing, eshitganing kifoyadir. Chunki ahvolini tamomi bilan ihota etish mumkin emasdir. Unday boÀlsa, undan soÀngra kelgan asrlarning u ijodin olgan fayzlariga diqqat etish maqsadida orqaga qaytaylik. Qara, birodar! Butun bu asrlar u Asri Saodatning quyoshidan Abu Hanifa, Shofe'iy, Abu Yazid, Junayd BogÀdodiy, Abdulqoatlarnyloniy, Imom GÀazzoliy, Muhyiddin Arabiy, Abu Hasan Shozaliy, Shohi Naqshband, Imom Rabboniy (Roziyallohu anhum ajma'iyn) kabi minglarcha nuroniy ziyodor yulduzlar ayrilin foydmi basharni tanvir etganlar.

Mashhudotimizning tafsilotini boshqa vaqtga ta'xir etib moÀ'jizot sohibi u zoti nuroniy Alayhissalotu Vassalamga bir salotu salom keltiraylik.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى هٰذَا الذَّاتِ النُّوraziy ِّ الَّذ۪ى اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْقُرْاٰنُ الْحَك۪يمُ مِنَ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ مِنَ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ اَعْن۪ى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ اَلْفُ اَلْفِ سَلَامٍ بِa, u z حَسَنَاتِ اُمَّتِه۪ عَلٰى مَنْ بَشَّرَ بِرِسَالَتِهِ التَّوْرٰيةُ وَ الْاِنْج۪يلُ وَ الزَّبُورُ وَ بَشَّرَ بِنُبُوَّتِهِ الْاِرْهَاصَاتُ وَ هَوَاتِفُ الْجِنِّ وَ اَوْلِيَاءُ الْاِنْسِ وَ كَوَاهِنُ الْ

Sh وَانْشَقَّ بِاِشَارَتِهِ الْقَمَرُ سَيِّدِنَا وَ مَوْلَانَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ اَلْفُ الْفِ سَلَامٍ بِعَدَدِ اَنْفَاسِ . Zeroِه۪ عَلٰى مَنْ جَائَتْ لِدَعْوَتِهِ الشَّجَرُ وَ نَزَلَ سُرْعَةً بِدُعَائِهِ الْمَطَرُ وَ اَظَلَّتْهُ الْغَمَامَةُ مِنَ الْحَرِّ وَ شَبِعَ مِنْ صَاعٍ مِنْ طَعَامِه۪ مِئَاتٌ مِنَ الْبَشَرِ وَ نَبَعَ الْمَاءُ مِنْ بَيْنِ اَصَat kab۪ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كَالْكَوْثَرِ وَ سَبَّحَ ف۪ى كَفَّيْهِ الْحَصَاةُ وَ الْمَدَرُ وَ اَنْطَقَ اللّٰهُ لَهُ الضَّبَّ وَ الظَّبْىَ وَ الذِّئْبَ وَ الْجِذْعَ وَ الذِّرَاعَ وَ الْجَمَلَ وَ الْجَبَلَ وَ الْحَجَرَ وَafina جَرَ صَاحِبُ الْمِعْرَاجِ وَ مَا زَاغَ الْبَصَرُ سَيِّدِنَا وَ مَوْلَانَا وَ شَف۪يعِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ اَلْفُ اَلْفِ سَلَامٍ بِعَدَدِ كُلِّ الْحُرُوفِ اmkin.

شَكِّلَةِ فِى الْكَلِمَاتِ الْمُتَمَثِّلَةِ بِاِذْنِ الرَّحْمٰنِ ف۪ى مَرَايَا تَمَوُّجَاتِ الْهَوَاءِ عِنْدَ قِرَائَةِ كُلِّ كَلِمَةٍ مِنَ الْقُرْاٰنِ مِنْ كُلِّ قَارِءٍ مِنْ اَوَّلِ النُّزُولِ اِلٰى اٰazzi vلزَّمَانِ وَ اغْفِرْلَنَا وَارْحَمْنَا يَا اِلٰهَنَا بِكُلِّ صَلَاةٍ مِنْهَا اٰم۪ينَ اٰم۪ينَ اٰم۪ينَ

Birodar! Risolati Ahmadiyani isbot qilOÀRTINlillar juda buyuk bir yakun tashkil qiladi. OÀn ToÀqqizinchi SoÀz nomli risolamda u dalillardan bir qismi zikr qilingandir. U zot izhor etgan mingga yaqin moÀ'jizalari bilan Yigirma Beshinchi SoÀz nomli asarimda tafsil t saban qirq vajhi i'jozga yetgan Qur'on, risolati Ahmadiyaga (S.A.V.) shahodat qilgani kabi, bu koinot ham oyoti bilan u zotning nubuvvatiga dalolat qiladinsonl koinotda yozilgan behisob oyatlar Zoti Ahadning vahdoniyatiga shahodat qilganlari kabi, risolati Ahmadiyaga ham (S.A.V.) dalolat va shahodat qiladilar.

Azjumla: Koinotda koÀuhal-A husni san'at ham risolati Ahmadiyaga (S.A.V.) dalolat va shahodat qilgan qat'iy bir dalildir. Zero, shu ziynatli masnu'otning jamoli husni san'at va ziynatni izhor etukninian'at va suratning goÀzalligi, Sone'da goÀzallashtirish va ziynatlantirish istagi mavjud boÀlganiga dalolat qiladi. GoÀzallashtirish va ziynatlantirish sifatlari, Sone'ning san'ÀradigboÀlgan muhabbatiga dalolat qiladi. Bu muhabbat esa, masnu'otning eng akmali inson boÀlganiga dalildir. Chunki u muhabbatning mazhar va madori insondir. Inson ham masnu'otning eng jome' va eng gÀaribi boÀlganidan, shajara-i lgan.

ga bir samara-i shuuriyadir. Inson bir samara kabi boÀlish jihati bilan koinotning ajzosi orasida eng jome' va baid bir juzdir. Inson zishuur va jome' boÀlish jihati bilan, nazari a'mm, shuuri kulliy boÀladi. Nazari a'mm boÀlganidan, shajaragan inqatni tamomi bilan koÀradi; shuuri ham kulliy boÀlganidan, Sone'ning maqosidini biladi. Shunday ekan, inson Sone'ning muxotobi xossidir.

"Meni'mm va shumulli boÀlgan nazar va shuurini Sone'ning ibodatiga va muhabbatiga sarf va san'atini istehson, taqdir va tashhiriga tavjih va ne'matlarirga qahukriga iste'mol qilgan bir fard, bergan ne'matlariga qarshi shukr istagan va yaratgan maxluqotini ibodatga, shukrga da'vat qilgan Sone'ninglganlauxotob va habibidir.

Ey insonlar! Zikr qilingan ahvol va shuunot bilan muttasif boÀlgan Hazrat Muhammadning (S.A.V.) Sone'ning u fardi farid deganimiz muxotobi xossi boÀlmasligiga imkon bormi? Va tarixingiz koÀrsatgan navi bashardan eng buana- bsonlar orasida bu maqomga yanada loyiq boshqa bir shaxs bormi?

Ey koÀzlari sogÀlom va qalblari koÀr boÀlmagan insonlar! Qarang, inson olamida ikki doira va ikki lavha bordir:

Birinchol soha: Rububiyat doirasidir.

Ikkinchi doira: Ubudiyat doirasidir.

Birinchi lavha: Husni san'atdir.

Ikkinchi lavha esa: Tafakkur va istehsondir.

Bu ikki doira bilan ikki lavha orasidagi munoa koÀpa qarangki: Ubudiyat doirasi butun quvvati bilan rububiyat doirasi hisobiga ishlayapti. Tafakkur, tashakkur, istehson lavhasi ham butun ishoratlari bilan husni san'shboÀyne'mat lavhasiga qarayapti. Bu haqiqatni koÀzing bilan koÀrgandan soÀngra, rububiyat va ubudiyat doiralarining raislari orasida eng buyuk bir munosabatning boÀlmasligiva asfringcha imkon bormi? Va Sone'ning maqosidiga kamoli ixlos bilan xizmat qilgan ubudiyat raisining Sone' bilan azim bir munosabati va qoviy bir intisobi va u intisob bilan har ikki doira raislari orasida bir muorafa va mukolama va oldi-berdinarsaloÀlmasligiga ehtimol bormi? Shunday ekan, bilbedaho tahaqquq etdiki; ubudiyat raisi rububiyatning xos mahbub va maqbulidir.

Ey inson! Bu bezalgan masnu'otni anvo'i mahosin bilan tazyin etgan va butun zihayotlarning zavqlarilgan shtahalariga koÀra bu qadar ne'matlarni in'om etgan Sone'ning eng komil, eng jamil va ibodatiga kamoli ishtiyoq bilan tavajjuh etgan va Sone'ning mahosini san'atiga taqdir va istehsonoti bilan arsh va farshni tarobga, sei:>Ijtga keltirgan va Sone'ning ehsonotiga qilgan tashakkuroti bilan va takbiroti bilan barr va bahrni jazbaga keltirgan shu goÀzal maxluq va masnu'iga iltifot koÀrsatib soÀzini nazari e'tiborga olmasligi va tashakkurotiga muqobala etayon ei va tavajjuh etib oÀzi bilan gapirlashmasligi va iqtidoriga koÀra butun maxluqotga bir imom va murshid qilmaslik imkoni bormi?

LASIYYAMALAR

Koinotning butun zarroti mujtaha, ijva munfaridan lisoni ajz va faqr bilan vujubi vujud va vahdatiga shahodat qilishgan Sone'-i Hakimga hamdlar, sanolar, shukrlar boÀlsin. Vqqan iotning tilsimini ochib, oyotini kashf va bayon etgan Rasuli bilan olu asxobiga va boshqa anbiyo va mursalin ixvoniga va ibodi solihinga salotu salomlari Mutlin...

Birodar! Tabiat va sabablar ba'zi insonlarga shukr eshigini yopib, shirk va kufr eshigini ochgan. Holbuki, shikrning asosi behisob maholotdan qurilganidan xabarlari Shu U maholotdan bir donani bayon qilayki, shirkning naqadar yomon ekanini koÀr koÀzlari bilan koÀrishsin. Shundayki:

Shirk sohibi, jaholat sarxushligini tark va ilmim! Ha bilan kufriga qaragan vaqt, u kufrni iymon va iz'on eta olish uchun, bir zarra-i vohidaga bir tonna ogÀirlikda bir yuk yuklashga va har zarradaazo vaob bosmaxonalarni ijod qilib tabiat va sabablarning qoÀliga berishga va butun masnu'otdagi butun san'at nozikliklarini tabiatga dars binsin a muztar va majbur boÀladi. Zero havo unsuridan (masalan) har bir zarra butun nabotlar, gullar, samaralar ustida qoÀnib vujudlarida vazifasini bajarish salohiyatidadir. Agar bu zarralar qilgan vazifalaridma narur boÀlib Janobi Haqning amr va irodasiga tobe ekanliklari kofirona inkor qilinsa, u zarra har qaysi bir vujudga kirganda, u vujudning butun jihozotini, holati bilan tashakkulini bilishi lozim boÀladi. Bu ma'lumotning u zarrada boÀlishini hun ziu kofir e'tiqod qilishi mumkin.

Shu bilan barobar, bir samara bir shajaraning bir misoli musagÀgÀaridir. Va u samaradagi urugÀ u shajaraning daftari a'molidir. U daraxtkoÀpirarixi hayoti u urugÀda yozilgan. Bu e'tibor bilan, bir samara shajaraning tamomiga, balki u shajaraning naviga, balki kura-i arzga nazirdir. Shunbacha an, bir samaraning san'atidagi azamati ma'naviyasi, arzning kattaligi nisbatidadir. U zarrani, san'at jihatidan ichiga olgan u azamati ma'naviya bilan bino qilgan, arzni haml va bino qilishdan ojiz boÀlmaydi. Ajabo, u kofir munkirdadan da bunday bir kufrni tashish bilan, aql va zakovat iddi'osida boÀlishi qadar bir ahmoqlik bormi?

Birodar! Har bir narsa uchun ikki surat va shakl bor:

Biri: Moddiya boÀlib, xuddi bir koÀ Alayhabi, hamma narsaning vujudiga koÀra qadarning taqdiri bilan bichilgan shu koÀringan suratlar.

Boshqasi: Maqulaki, bir narsa yashagan bir umrda mururi zamon bilan almashtirgan muxtalif moddiy suratlarning ijtimo'idan tasavvur qilingan birm"i, hi vahmiya.

Bir otashning tezlik bilan tadviridan hosil boÀlgan doira-i vahmiya kabi, hamma narsaning tarixi hayotini bildirgan va qadarga mador boÀlgan va muqada'zan ashyo deyilgan shu ikkinchi surat, maquladir. Surati moddiya e'tibori bilan hamma narsaning bir nihoyati, bir gÀoyasi boÀlgani kabi, surati ma'naviya e'tiborÀl uzan ham bir nihoyati va yashirin ba'zi hikmatlar uchun bir gÀoyasi ham bor. Shunga binoan, hamma narsaning surati moddiyasida qudrati Rabboniy ustadır, qadar muhandisdir. Surati ma'naviyasida esa, qadaa ma'nardir, ya'ni, tashakkulotning chiziqlarini chizadi, qudrat masdardir, ya'ni u chiziqlar ustida qilingan tashakkulot qudratdan sudur etadi.

Ey kofir! Buni eshitgandan soÀng yaxshilab oÀyla! Bir zarraga bir tiku. Va sk san'atini oÀrgatishga qudrating bormi? OÀzingga Xoliq ittihoz etganing tabiat va sabablar, hamma narsaning muxtalif va mutanavvi' suratlarini bichib tikishiga qudratlari bormi?

Qara, ey koÀzdan mahrum kofir! Shajara-i xilqatonningamarasi va quvvat va ixtiyor jihatidan sabablardan ustun boÀlgan inson, tikuvchilikning butun qobiliyatlarini, ma'lumotlarini jamlab tikanli bir shajaraning a'zolariga uygÀ-i xil koÀylakni tikolmaydi. Holbuki, Sone'-i Hakim hamma narsaning oÀsishi zamonida juda muntazam, jadid va yangi-yangi koÀylaklarni va yashil-yashil hullalarni mukammal tezlik va suhulat bilanhavasodi, kiydiradi. Fasubhanalloh!...

Ha munazzahdir, hamma narsaning vujudi amriga bogÀliq boÀlgan Alloh munazzahdir.

Hamma narsaning ich yuzi qoÀlida boÀlgan Sone' munazzahdir. Butun maxluqotga marji' boÀlgan Sone' madi vahdir.

Birodar! Har bir mavjudning ustida Sone'-i Ahad va Samadning bir sikkasi, bir xotami boÀlib, u mavjud Sone'-i Ahad va Samadning mulki va asari san'ati boÀlganiga shahodat qiladilar. Ha, gÀayri mutanohiy يَادْ at sikkalaridan va Samadoniyat xotamlaridan, yolgÀiz bahor mavsumida sahifa-i arzga zarb etilgan sikkaga qaraki; shu zikr qilinadigan mutasalsil fikralar, jumlalar u sikkani quyosh kabi koÀrsatadilar va izhor qilad besh Ha, sahifa-i arzda juda gÀarib, hokimona bir ijod koÀrinadi. Bu koÀringan ijod koÀrsatgan quvvat va faoliyatni koÀrishni istasang, quyidagi fikralarga diqqat qil!

1- U ijod ariga juda azim va keng bir saxovati mutlaqadan keladi.

2- Bir suhulati mutlaqa bilan bir quvvati mutlaqadan chiqadi.

3- Mutlaq bir intizom bilan sur'ati mutlaqada vujudga keladi.

4- Mavzun va mezonli boÀlib, bir vus'ailan flaqada turadi.

5- GoÀzal bir asari san'at boÀlish bilan barobar, mutlaq bir arzonlikda koÀrinadi.

6- Taalluq etgan narsalari juda chalkash boÀlish bilan barob Xullyuk bir imtiyozi mutlaq va adami iltibos bilan qilinadi.

7- Mahalli taalluqi gÀayri mutanohiy boÀlish bilan barobar, asarlarida xunuklik koÀrinmaydi, atishi,haklda hosil boÀladi.

8- Afrod va anvo' orasida bu'di mutlaq bilan barobar, tafavvuqi mutlaq bor.

Birodar! Bu fikralarning har biri bir oÀzi ham u sikkani izhor far boga kifoyadir. Qarang, eng horiqo bir saxovat bilan eng horiqo bir husni san'at, muhit bir qudratning xossasidir. Va intizom bilan barobar horngizdar suhulat hech bir narsadan ojiz boÀlmagan muhit bir ilm sohibiga maxsusdir. OÀlchangandek gÀoyat mezonli boÀlish bilan barobar, moÀ'jizona bir mutlaq tezlik, hamma narsani amriga va qudratiga tasxir etgan zotga maxsusdir. Navlarning juda taridan tÀlishidan, juda keng bir tasarruf bilan horiqo bir husni san'at ilm va qudrati bilan hamma narsaning yonida boÀlgan zotga xosdir. Kasrat va mabzuliyat bilan barobar har fardning san'at e'tibori bilan qiymatli boÀlishi, soÀngsiz bir byordambilan gÀayri mutanohiy xazinalarga molik boÀlgan zotga maxsusdir. Afrodning ziyodasi bilan aralash boÀlishi bilan barobar iltibossiz va favquloda imtiyoz va tashaxxuslarga mazhar boÀlish xaloshamma narsani koÀrgan va hamma narsaga shohid va har bir fe'li oÀzini boshqa bir fe'ldan man qilmagan zotga maxsusdir.

Va shuningdek, arzda tarqoq boÀlgan i va borasidagi uzoqlik bilan barobar surat, vujud, tashkilot jihatlaridan oralarida hosil boÀlgan tavofuq, kura-i arz yadi tasarrufida, ilmida, hukmida, hikmatida boÀlgan zotga maxsusdir.

Va shuningdek, navning kasrati afrodi bilan barobarlohiqaardning horiquloda bir husni xilqatga molik boÀlishi, Qodiri Mutlaqqa xos boÀlib, oz-koÀp, kichik va katta hamma narsa unga nisbatan birdir.

OÀtgan boÀlimlarning har birisida, hamma narsaning yolgÀiz bir Sone'ninvchi bi va san'ati boÀlganiga dalolat qilgan boshqa bir oyat yana bor. Ha, saxovat bilan quvva-i iqtisodiya orasida va tezlik bilan mezonli boÀlish orasida va arzonlik bilan qiymatli boÀlish orasida va chalkash boÀlish bilan mumtoz boÀlish orasida tayid bor. Bu zidlarni bir fe'lida jam etish, faqat qudrati hadsiz bir Sone'-i Qodirga maxsusdir.

Xulosa: Har bir boÀlim, bir oÀzi xotami aboÀsh tni izhorga kifoya boÀlgan taqdirda, boÀlimlarning toÀplami juda zohir bir tariqi avlo bilan xotami ahadiyatni koÀrsatadi. Xullas, bu ida ziy,

oyati karimasining sirri zohir boÀldi. Ya'ni, u inodli munkirga "Xoliqi Samovot va Ag urugdir?" deya soÀralgan vaqt chor-nochor "Allohdir" deydi.

Birodar! Uluhiyat, risolat, oxirat, koinot orasida haqiqatdan talozum bordir. Ya'ni, bulardan birisining vujud va subuti, boshqasining ham vujud va subutini istiijasintadi. Birisiga iymon, boshqasiga ham iymonni ijob ettiradi. Ha, masalan, har bir kalimasi bir kitobni va har bir harfi bir satrni ichida tutgan bir kitobning kotibsiz vujurajalakin emas. Koinot kitobi ham Naqqoshi Azaliyning vujubi vujudiga bogÀliq. Sarxush boÀlmaganlar faqat Naqqoshi Azaliyga iymon keltirish bilan kitoa va ynotga shohid boÀla oladilar.

Va shuningdek, juda koÀp san'at horiqolariga va naqsh va ziynatlarning gÀaroibiga mushtamil boÀlgan bir binoning baniy va sone'siz vujudi mumkin boÀlmagani kabi, bu olamning vujudi ham S har fng vujudiga tobedir. Zalolat sarxushligi bilan sarxush boÀlmaganlar uni busiz tasdiq qilolmaydilar.

Va shuningdek, dengiz va daryolarning yuzida, shamsning aksini koÀrsatgan pufakchalardagi quyoshning yogÀdusi, shamsning vujudini inkorjomid,h bilan mumkin boÀlmagani kabi, aqli buzuq boÀlmaganlar uchun, kamoli intizom bilan tahavvul va tajaddud etgan shu koinotning shuhudi, Baniy va Sجَاتِ ng vujubi vujudini tasdiq bilan boÀlishi mumkin. Chunki shu muhtasham koinotni, mashiat va hikmati bilan ta'sis va qazo va qadarning dasturlari bilan tafsil va adolatining qonunlari bilan tanzim va inoyat va rahmatining nomuslari bilan tazyin nadir.o va sifotining jilvalari bilan tanvir etgan faqat va faqat Baniy va Sone'dir. Ha, Xoliqi Vohid qabul qilinmagan taqdirda, koinotning zarrot va murakkaboti adadicha soÀngsiz ilohlarning qabuliga majbub'usanhosil boÀladi. Va ayni zamonda, har bir ilohning shu koinotni yaratishga qodir boÀlishi lozim. Chunki zihayotning har bir juz'iysi zavnazif,otning kulliga (ya'ni, umumiga) bir mundarijadir. Juz'iyni yaratgan kulliyni ham yaratishga qodir boÀlishi kerak...

Va shuningdek, ziyosiz arda kning vujudi mumkin boÀlmagani kabi, uluhiyat ham tazohursiz boÀlolmaydi. Tazohuri esa, irsoli rusul bilan boÀladi. Va shuningdek, haddi kamolga yetgan eng yuksak bir jamolninaviy pnishi, koÀrinishi, koÀrsatilishi uchun rasullarning ta'rifi lozim.

Va shuningdek, kamoli jamolga yetgan kamoli husni san'at, rasullarning dalolminga lan boÀladi.

Va shuningdek, rububiyati omma ubudiyati kulliya istaydi. Bu ham zuljanohayn rasullarning vahdati Ilohiyani xalqqa e'lon qilishlari bilan mumkin boÀladi.

Va shuningdek, bir husn sohibining istagi boÀlmasa va bir anglaroÀlmasa va ta'rif qiluvchi bir shaxs tavassut etmasa, uning husnining koÀrinishi, koÀrsatilishi mumkin emas. Bu ham faqat rasullar vositasi bilan boÀladi. Chunki rasul, ubudiyati bilan Xoliq sigÀdusniga oynadir; risolati jihati bilan ham xalqqa izhor va e'lon qiladi.

Va shuningdek, bir zotning javohir bilan, ziqiymat ashyo bilan toÀla xazinalarini ochib xalqqa koÀrsatish va arz etish bilan u zotning qudratini, boyligini, sqaysartini e'lon qilish uchun faqat u zotning muso'adasi bilan va irodasi bilan amr va ta'yin etilgan bir ma'mur lozimdir. Xullas, u ma'mur rasuldir.

Birodar! Bu sifatlarga soh Sone' vazifalarni eng mukammal qila oladigan Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamdan boshqa olamda bir shaxs yoÀqdir. Eng jome', eng komil, eng fozil u zotdir. Tamoman tashda musabligÀ, ta'rif, tavsif, izhor, e'lon qilgan u zotdir.

Aziz birodar! "Iymoni Billoh" bilan "Oxirat iymoni" orasidagi talozumga keldik. Tayyor boÀl, tingla!

Bir sulton itoatamunadlarga mukofot va isyon etganlarga ham mujozot etmasa, saltanati inhidomga yuz tutadi. Va shuningdek, bir sultonning oÀng tomonida lutf va marhamat va chap tomonida qahr va tarbiya lozimdir. Mukofot, marhamatning iqtizosidir. Tarbiya ham at va tni istaydi. Mukofot va mujozot manzillari oxiratdir.

Va shuningdek, yuksak bir hikmat va adolat sohibi boÀlgan bir sulton saltanatining shonini qusurdan saqlash uchun, oÀziga iltijo etu murani taltif va hokimiyatining hashmatini koÀrsatish uchun millatining huquqini muhofaza qiladi. Bu jihatlarning muhim bir qismi oxiratda boÀladi.

Va shuningdek, labolab toÀla xazinalarga molik va saxovati mutlaqaga sohioh qilgan bir sulton uchun umumiy va doimiy bir dori ziyofat lozim. Va boshqa-boshqa ehtiyoj sohiblarining davom va baqolarini istaydi. Bu ham faqat oxiatda boÀladi.

Va shuningdek, bir jamol sohibi, doimo husn va jamolini koÀriziyo kkoÀrsatishni istaydi. Bu esa, oxiratning vujudini istaydi. Chunki doimiy bir jamol zoil va muvaqqat bir mushtoqqa rozi boÀlmaydi. Uning ham davomini istaydi. Bu ham oxira Kitobtaydi.

Va shuningdek, yordam istaganlarga yordam va duo qilganlarga javob berish xususida, juda rahimona bir shafqat sohibi boÀlgan bir sulton-ki, adno bir maxluqning adno bir istagini darhol qiladi, beradi- albatta butun maxluqoning neng buyuk bir ehtiyojini kamoli suhulat bilan qiladi. Bunday umumiy va eng muhim bir ehtiyoj faqat oxiratdir.

Va shuningdek, ijrootidan, faoliyatidan anglashilgan juda hoo boÀlir hashamat ichida bir saltanati bor ekan, millatining ijtimo'lari uchun yolgÀiz tor bir musofirxona qilingan; doimiy tarzda millatni isti'ob etolmaydi, doibuzib,ladi-boÀshaladi. Va bir imtihon maydoni bor; har vaqt almashadi, tabaddul etadi. Va sultonning ba'zi osori san'atiga va ehsonotiga ba'zi namunalar koÀrsatish uchun majlislari boni qalti-vaqti bilan tahavvul etadi.

Bu vaziyat, bu tor manzil va maydon va mashhardan soÀngra doimiy bir manzil, sobit saroylar, ochiq xazinalar boÀlib va sokinlari sobitamga) imiy qolishlariga bilbedaho dalolat qiladi.

Va shuningdek, diqqat sohibi bir sultonki, millatining butun a'mollarini, af'ollarini, xizan birini, hojatlarini tamomiyla yozadi va yozdiradi va mulkida jarayon qilgan har bir hodisa va har bir voqeaning tasvirlarini, rasmlarini olib tasbit va hifz etsa, albatta bu vaziyat bir muhosabandori oir muhokamaning, bir mukofot va mujozotning sodir boÀlishiga qat'iy bir surada dalolat qiladi.

Va shuningdek, mukofot va mujozot haqida takror bilan juda koÀroq oÀalari va tahdidlari boÀlsa va u va'du va'id etilgan narsalar qudratiga ogÀir kelmasa va u narsalar raiyati uchun juda ahamiyatli boÀlsa, albatta soÀz bergan narsalarida xilof boÀlmaydi. Chunki xuadi. Sva'd, qudratning izzatiga ziddir.

Va shuningdek, haddi tavoturga yetgan muxbirlarning ittifoq va ijmo'lariga koÀra, u muhtasham va azim saltanatning madori va javalongohi faqat oxirat mamlakatidir. Bu kichik unki nlar, maydonlar u azamatga doimiy bir makon boÀlolmaydi. Chunki bu kabi zoil, mutabaddil narsalar u mustaqar saltanatga maqarr boÀlolmaydi.

Ha, u sulton shu kichik manzilda va maydonda koÀp narsada ya, ijtimo'larni, iftiroqlarni koÀrsatadi. Faqat, bizzot maqsad u narsalar emasdir. Faqat oxiratning maydoni akbarida sodir boÀladigan hollarning, amrlarning namunalarini koÀrsatishdir. Chunki uatdir.ari azimda qilinadigan muomalalar bu kichkina namunalarga koÀra jarayon qiladi. Demak, bu manzilda koÀrsatilgan foniy, zoil hollar u olamda boqiy va doqilinmamaralar beradi.

Ha, u sultonning shu foniy manzillarda va qoÀrqinch maydonlarda koÀrsatgan hikmati, inoyati, adolati, rahmati va shafqatidan ustun bir darajaning tasavvuri imkon xorijidir. Albatta, bu qad har bsak va keng horiqo san'atlar doimiy makonlarni, sobit maskanlarni va zavolsiz sokinlarni istaydilarki, u buyuk hikmat va adolatning haqiqatlariga mazhar boÀlsinlar. Aks holda shu koÀringan hikmat, inoyat, marhamatning inkori lozim boÀladir, taayni zamonda, bu qadar hikmatidan va inoyatidan zuhur etgan fe'llar sohibining -xosho- zolim, gÀaddor, safih boÀlganiga zahob etiladi. Bu esa, inqilobi haqoiqni istilzom etadi.

Va shuningdek, shu muvaqqat manzillarniot taltanati doimaga maqarr boÀladigan bir shaklga kirishiga juda koÀp dalillar, burhonlar bor. Shu bilan barobar, bu olamni ijod qilib narigi olamni ijod qilmaslik va bu koining, vujudga keltirib narigi koinotni keltirmaslik, bu dunyoni yaratib narigi dunyoni yaratmaslik imkoni yoÀqdir. Chunki rububiyatning saltanati mukofot va mujozotni istaydi. Va shuningdek, Sone'-i Olamning hamma narsani ichiglida bn va hamma narsani istilo va isti'ob etgan bir rahmati vase'asi bor. Volidalarning, hatto bir jihatda nabototning avlodiga boÀlgan shafqatlari va kichik, zaif bolalarining suhulati rizqlari, u rahmat daryosidan boslariradir. U bahri rahmatning azamati bilan, shu foniy dunyoda, bu qisqa umrda, shu daqar zahmat va balolar bilan aralash, zoil va gÀayri sobit boÀlgan shu nenarsanr; va abadiy baqoni istagan insonlar orasida munosabat yoÀq. Va ayni zamonda, i'oda etilmaslik tarzidagi zavol, ne'matni niqmatga, shafqatni zahmatga, muhabbat U denibatga va lazzatni alamga va rahmatni ziddiga aylantiradi.

Va shuningdek, olamda koÀringan tasarrufotdan anglashiladiki, Sone'-i Olamning juda yuksak, jalolli, izzatli bir haysiyati bordirki, ubudiyat bilan Sudim b ta'zim etmaganlarning yoki istihfof etganlarning ta'diblarini ta'xir va imhol etsa ham, ihmol etmaydi.

Va shuningdek, u sultonning amrlarini, nahiylarini qiymatsiz koÀrib iymon bilan imtisol etmaganlar va ibodat bilan oÀzlariakimnidirmaganlar va shukron bilan hurmatda boÀlmaganlar uchun rububiyatning abadiy qarorgohida albatta bir dori mukofot va mujozot boÀladi.

ning fhuningdek, butun maxluqotda koÀringan husni san'atlar, intizomlar va ihtimomlardan va hamma narsada ta'qib qilinayotgan gÀoya va foydalardan anglashiladiki; koinot taxti tasarrufida boÀlgan Sone'-i Zuljalolda juda buyuk bir hikmati omma boridan moat bilan iltijo etganlarning buyuk taltif va in'omlarga mazhar boÀlishlari u hikmati ommaning iqtizosidandir.

Va shuningdek, koÀrinyaptiki, hamma narsa loyiq joyigaing xaetilyapti. Va har haq haq sohibiga berilyapti. Va har ehtiyoj sohibining hojati istagani kabi qilinadi. Va har istaganlarning matlublari -xususan iste'dod lisoni bilan yoki ehtiyoji fitriy lisoni b qardooki izdiror va zarurat lisoni bilan boÀlsin- javoblantirilyapti. Bunday asarlari koÀringan bir adolatga bir mahkama-i kubro lozimdirki, Rububiyatning hokimiyati bilan huquqi ibod mdir. Va qilinsin. Chunki foniy boÀlgan shu dunyo manzili u buyuk adolati haqiqiyaga mazhar boÀlolmaydi. Shunday ekan, u buyuk Sultoni Odil uchun bir jannati boqiya, bir jahannami doima lozim.

Va shushi lok, koÀrinyaptiki, bu olamning sohibi -qilgan shu qadar fe'llarning dalolati bilan- horiqo bir saxovatga sohib boÀlgani kabi, nur va ziyo bilan n soÀnquyoshlar va meva va samaralar bilan homila ashjar va daraxtlar misoli juda koÀp xazinalari bor. Shunga bianoan, bu abadiy saxovat, tuganmas sarvat abadiy bir ziyofatgohni istaydi va davom bigan shhtojlarning ham davomi vujudini iqtizo etadi. Zero nihoyat bir saxovat, horiqo bir karam doimo xalqqa ehson va in'om etishni iqtizo etadi. Bu esa, ehson va in'omlarga minnatdor va muhtoj boÀ Birorning davomi vujudlarini istaydi.

Va shuningdek, shu moÀ'jizali va hikmatli af'oli karimonaning tazohurotidan anglashiladiki, Sone'-i Foilning juda yashirin kamoloti bor. Va doimo u kamolotni anzori olamga taqdim va tashhir etishni istaydi. esa ni doimiy bir kamol doimiy bir tazohur bilan taqdir etuvchilarning davomi vujudlarini iqtizo etadi. Chunki adami mutlaqqa nomzod boÀlgani maqo, kamolotga qiymat bermaydi va istehson va taqdirga badal istisqol va tahqir etadi.

Va shuningdek, bu goÀzal, muzayyan, munavvar masnu'otning Sone'i uchuqtironrrad ma'naviy bir jamol bor. Va Uning u maxfiy husn va jamol uchun juda koÀp mahosin va latoifi boÀlib, qisqa aqllarimiz bilan idrok qilolmaymiz. Azjumla, u jamolning kasif oynal mashh biri sathi arzdir. Bu sathi arz har asrda, har mavsumda, har vaqtda doimo tajalliy etayotgan u jilvalarning soyalarini tashhir, tavsif, e'lon va izhor etadi.

Va shuningdek, haqoiqi sobitadanki, yuksak bir jamhi mumibi bizzot oÀz koÀzi bilan va bilvosita boshqasining koÀzi bilan jamolini va jamolining nozikliklarini koÀrishni istaydi. Shunga binoan, jamol sarmadiy va doim boÀlsa, har holda uning nozikliklarini koÀrsatgan oorijdaning ham abadiy va doimiy boÀlishi zaruriydir. Chunki boqiy bir husn foniy bir mushtoqqa rozi boÀlolmadi. Va zoil va foniy bir oshiqning abadiy va boqiy boÀlgan mahbubiga muhabbati adovatga aylanadi. Ha, insoni magÀ yoki fahmi yetishmagan goÀzal bir narsani, oÀziga tasalli berish uchun taqbih etadi. Bu e'tibor bilan, bu olam Sone'ni istilzom etgani kabi, Sone' ham olami oxiratni istilzom etadi.

Va shuningdrdamla olamning Sone'ida juda rahimona bir shafqat bor. Zero koÀryapmizki: Bu olamda yordam istagan bir musibatzadaga mukammal tezlik bilan yordam qilinyapti. Dargohi izzatga iltijo etgan qutloikali. SoÀragan saillarning istaklari berilyapti. Eng oddiy bir zihayotning ovozi eshitilyapti va hojati qabul qilinyapti. Xullas, bunday bir shafqat sohibi, navi basharning eng buyuk, eng lozim, eng zaruriy, shadid bir hojati hal tarzbutun insonlar nomiga qilgan duosida istagan Jannatni va saodati abadiyani va ba'su ba'dal mavtni qiladi. Xususan, u raisi muhtaramning shu umumiy duosiga, butun zavil hayot, butun maxluqot "Omin! Omin!" deyaptilar.

Qarildir.ot shunday bir maqsad, shunday bir gÀoya uchun saodat istab duo qilyaptiki, insonni va butun maxluqotni asfali sofiliyn boÀlgan fano-i mutlaqqa sukutdan, qiymatsizlikdan, foydasizb-usku, abasiyatdan a'loyi illiyin boÀlgan qiymatga, baqoga, ulviy vazifaga, maktuboti samadoniya boÀlish darajasiga chiqaryapti. Qara, ham shunday yuksak bir fizori istiulib trona bilan istayapti va shunday totli bir niyozi istirhomkorona bilan yolvoryaptiki, goÀyo butun mavjudotga, samovotga, arshga eshittirib, vajdga keltirib, duosiga "Omin! Allohumma omin!" dedirtiryapti.

Ajabo, butun bani Odamni orqasiga oldirda,u arz ustida turib, arshi a'zamga mutavajjihan qoÀl koÀratib, navi basharning xulosa-i ubudiyatini jome' haqiqati ubudiyati Ahmadiya (S.A.V.) ichida duo qilgan shu sharafi navi inson va faridi kavnu zamon boÀlgan Faxnoda bnot nima istayapti, tinglaylik. Qara, oÀziga va ummatiga saodati abadiya istayapti, baqo istayapti, Jannat istayapti. Ham mavjudot oynalarida jamollarini koÀrsatgan butun asmo-i qudsiya-i Ilohiya bilan baroba mumkiyapti; u asmodan shafoat talab qilyapti, koÀryapsan.

Agar oxiratning hisobsiz talab qilgan sabablari, daloili vujudi boÀlmasa edi, yolgÀiz shu zotning bir duosi, bahorimizndunyoiodi qadar Xoliqi Rahimning qudratiga yengil kelgan shu Jannatning binosiga sababiyat berardi. Demak, qandayki u zotning risolati shu dori imtihonning ochilishiga sababiyat berdi,

لَوْلَاكَ لَوْلَاكَ لَمَا ni ta'تُ الْاَفْلَاكَ

sirriga mazhar boÀldi, shuningdek, ubudiyati ham narigi dori saodatning ochilishiga sababiyat berdi.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى ذٰلِكَ الْحَب۪يبِ الَّذ۪ى هُوَ سَيِّدُ الْكَوْنَيْنr vaziَخْرُ الْعَالَمَيْنِ وَ حَيَاتُ الدَّارَيْنِ وَ وَس۪يلَةُ السَّعَادَتَيْنِ وَ ذُو الْجَنَاحَيْنِ وَ رَسُولُ الثَّقَلَيْنِ وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَ صَحْبِه۪ اَجْمَع۪ينَ وَ عَلٰى اِخْوَانِه۪ مِنَ النَّبِيّ۪ينَ وَ الْمُuhal-Aينَ اٰم۪ينَ

Va shuningdek, bu olamning boshlanishi va jarayonlarida va butun maxluqotni bir maqsadga yoÀllashda va samoviy, sufliy butun ar qobing bir qudratga bogÀliq va musahhar boÀlishida juda buyuk bir saltanat asari koÀrinadi. Va bundan anglashiladiki, bu mavjudotda tasarruf etgan Sone'ning azim rububiyatida horiqo bir saltanati bor. Holbukiga va nyo manzili tahavvulotga, zavolga ma'ruzdir. Xuddi musofirlar uchun qilingan bir karvonsaroydirki, doimo toÀlib boÀshaladi. Na oÀzining sobit biosori li bor va na ichida oÀtirganlarning bir barqarorligi bor. Va Sone'-i Olamning gÀarib va ajib san'atlarining namunalarini tashhir va e'lon uchun tahavvuldaEH

qolmagan bir mashhardir. Bu e'tibor bilan u karvonsaroyda va u mashharda ijtimo' etgan insonlar sobit qoladigan emaslar. Chunki maskanlari sobit emas.

Xullas, bu hol va shu vaziyat, bbabi vy manzildan soÀngra u sarmadiy saltanatga qarorgoh boÀlish uchun, sobit, boqiy, abadiy, sarmadiy saodatlarning, jannatlarning va saroylarning boÀlishiga fsiga bir dalolat bilan shahodat qiladi. Chunki foniy boqiyga maqom va mador boÀlolmaydi. Ha, bir malikning kelib-ketgan musofirlari uchun yoÀlda qurgan shu manzilga va u manzilda oÀtirgboÀlgaofirlarga qaralgan vaqt koÀrilyaptiki, millionlab lira bilan qurilgan u manzil juda oz bir vaqt uchundir. Va undagi ziynatlar, qiymatli narsalar faqat surat va oÀrnaklardir. Va musofirlar u nafis taom va ovqatlarning yolgÀiz ta'mini koÀrib, qogan. Aini toÀydiradigan darajada yemaydilar. Va har bir musofir xususiy uskunasi bilan u manzildagi ziynatlarning rasmlarini oladi. Va malikning ham yashirin ma'murlari ularning butun harakasnu'.'ol va muomalalarini yozyaptilar. Va u malik har mavsumda millionlab u ziynatlarni, u goÀzal narsalarni yangi keladigan musofirlar uchun taxrib vn qutuid etyapti. Va hokazo, juda koÀp gÀarib va ajib narsalar koÀrinyapti. Xullas, bu vaziyat koÀrstadiki, u muvaqqat manzil sohibining juda yuksak qiymatli manzillari, doiralari va abadiy, sarmadiy saroylari bor. an hishik manzilda koÀringan narsalar, hollar musofirlarni abadiy manzillardagi yuksak narsalarga tashviq uchun koÀrsatilgan namunalardir.

Shuning kabi, bu dunyo manzilining va ichida otadi. n insonlarning ahvoliga diqqat qilinsa, anglashiladiki: Bu dunyo abadiy qolish uchun yaratilgan bir manzil emas. Faqat Janobi Haqning abadiy va sarmadiy ga fikn "Dorus-salom" manziliga da'vat qilingan maxluqotning ijtimo'lari uchun bir karvonsaroy va bir kutish mehmonxonasidir. Bu dunyo manzilida koÀri Chunkaziz narsalar, lazzat va zavq uchun emas. Chunki visollarining lazzati firoqlarining alamiga muqobil kelmaydi. Shu bilan barobar, u lazzatlardan hech kim tom ma'noda murodiga noil boÀlolmaydi.qi xoflazzatlarning umrlari qisqa boÀladi yoki insonning umri qisqa boÀlganidan, murodiga yetisholmaydi. Faqat, u lazzatlar va u nafis narsalar ibrat va shiya kayoÀllash uchundir. Chunki ular Janobi Haqning ahli iymon uchun jannatlarda ihzor etgan haqiqiy ne'matlarga namunalardir. Va u muzayyan masnu'oti foniya, fano va adam uchun emas. Faqat, ubaqirig suratlari va misollari, ma'nolari, natijalari olinadi; olami baqoda ahli baqo uchun abadiy manzaralarning qilinishiga mador boÀladilar. Yoxud abadiy olamda Sone'-i Abadiy istagan shakllarigaهُولٌ

i. Chunki u masnu'ot baqo uchun. Ularning u zohiriy oÀlim va fanolari; vazifalaridan tarhisdir, i'dom emas. Ha, ularning oÀlimlari fano 'lam A ham, yolgÀiz bir jihatdan fanoga ketadi, koÀp jihatlardan boqiy qoladi. Masalan, Qudrati Azaliya yaratgan shu gul chechagiga qara! Ha, qanday bir kalima ogÀizdan chiqar-chiqmas zohiran fanoga ketsa h abno-lohning izni bilan quloqlarda, qogÀozlarda, kitoblarda millionlab timsollari qolgani kabi, aqllarda ham aqllar adadicha ma'nolari qoladi. Shuning ishtiru gul qisqa bir zamonda vazifasi tamom boÀlar-boÀlmas soÀladi, oÀlib ketadi. Ammo uni koÀrgan butun insonlarning quvva-i hofizalarida va xalafi bilanyyuhala boÀlgan urugÀlariga suratlari, ma'nolari boqiydir. Demak, u gulning urugÀi boÀlsin, quvva-i hofizalar boÀlsin, u gul chechagining suratini, ziynatini, manzilini hifz uchun xuddi bittadan rasm va baqosi uchun bioz bor manzildir.

Ey birodar! Inson ham bebosh, sarsari, sohibsiz bir hayvon emas. Faqat uning ham butun harakot va af'oli yozilyapti, tasbit etilyapti va a'molining natijalari hifdar manyaptiki, muhosaba-i kubroda unga koÀra daraja olsin. Xulosa, har kuz mavsumida qilingan taxribot, kelasi bahor mavsumlarida keladigan yangi musofirlar uchun yer tayorlash va bir navi tarhis va izndir.

Va shuningdek, bu olamda tasglaysaetgan Sone'ning shunday bir kitobi mubini borki, na kichik va na katta, u kitobda yozilib hifz etilmagan hech bir narsa yoÀq. U kitobning moddalaridan olamda koÀringan yolgÀiz nizom vaynalar moddalariga qara! Ha, koÀryapmizki, har qaysi muvazzaf boÀlgan bir narsa, vazifasidan tarhis etilish bilan doira-i vujuddan chiqsa, Fotiri Hakim uning koÀp suratlarini "Lavhi Mahfuz"larda tasbit etadi. Va tarixi haَمٰوَا urugÀida va natijasida naqsh qiladi va juda koÀp gÀaybiy oynalarda ibqo etadi.

Masalan: Bir shajara, mevasi bilan homila boÀlgani kabi, danagi ham meva bilan homiladir. Demak, daraxtning tuzilishida samarasi mavjud boÀlgani kabi, danagida-i vusamara mavjud. Va shuningdek, vujuddan chiqqan juda koÀp narsalar insonning quvva-i hofizasida mavjud qoladi.

Xullas, bu misollardan, hifz va hofiziyat qonuni qay daraja ihotali boÀlgani anglas shaho Ha, bu mavjudotning sohibi juda katta bir ihtimom bilan mulkida jarayon etgan hamma narsani taxti hifz va muhofazasiga olgan. Va hokimiyatining muhofazasi uchun soÀngsiz bir diqqati bor. Va rububiyatida tom bir intizom va saltanat eshitg adno bir hodisani, oddiy bir xizmatni yozadi va yozdiradi. Xullas, bu daraja ihotali, ihtimomli bir hifz qonuni, albatta olami oxiratda qir sifigan bir devoni muhosabatga qaraydi. Shu muhofaza qonuni, butun ashyoda joriy boÀlgani kabi, maxluqotning eng ashrafi boÀlgan insonni ham qamragan. Chunki inson Janobi Haqning rububiyatiga oid shuunot va ahvoliga shohiddir. Va maxluqr boÀl jamoatlari ichida Allohning birligiga dalloldir. Va mavjudotning tasbehotiga mushohid va xilofati kubro bilan takrim va tashrif etilgandir. Inson bu ikromga, bu sharafga noil boÀlgan bajara, oÀzini bebosh va gÀayri mas'ul deb oÀylamasin. Uning ham devoni muhosabatda juda aralash hisoblari bordir. Undan qutulgandan soÀng, mustahaq boÀlgan yeriga boradi.

Ha, qudrati azaliyaga nisbat bilan, oÀlimdan soÀng hashٍ اِلّkelishi, kuzdan soÀng bahorning kelishi kabidir. Ha, nabotot kabi, insonning ham bir kuzi, bir da bahori bor. Ha, oÀtgan zamonda sodir boÀlgan moÀ'jizoti qudrat, Sone'ning butun imkoblahonstiqboliyaga qodir boÀlganiga qat'iy shohid va burhondirlar.

Va shuningdek, bu olamning moliki, oÀz qudratiga juda oson va juda ahvan va ibodiga favquloda muhim va juda slk dohul ehtiyoj boÀlgan hashrning takror ba takror va'dasida boÀlgan. Ma'lumdirki, va'dadan qaytish qudratning izzatiga, rububiyatning marhamatiga ziddir. Zero va'daning xilofini qilish, johillikning yoki ojizlikning alomatidir. Bu esa Qodir zamtlaq, Hakimi Mutlaq boÀlgan zotga maholdir.

Shu bilan barobar, insonlarning hashri nabototning hashri kabidir. Buni koÀrgan uni qandingni or qiladi? Hashrning ijodiga boÀlgan va'dasi esa, butun anbiyoning tavoturi bilan va buyuk insonlarning ijmo'i bilan sobit boÀlgani kabi, Qur'oni Karimning lisoni bilan ham sobitdir. Azjumla:

اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَi.

oyati karimasi buyuk bir shiddat va quvvat bilan hashrning ijodiga soÀz beradi. Faqat, ba'zi insonlar juda nonkoÀr joriutun mavjudot sidqiga va haq boÀlganiga dalolat qilgan u Malik-ul Mulkning soÀzlarini tasdiq etmaydi, oÀz safsatasiga va ahmoqligiga e'timod etadi.

Va shuninsang vbu olamda juda hashamatli bir rububiyat osori bilan dabdabali bir saltanatning shualari koÀrinyapti. Ha, koÀryapmizki: Ulkan arz -sakanasi bilan barobar- xonaki, zalil, mute' bir hayvon kabi u rububiyatning amon qilida parvarish qilinyapti. Kuzda oÀlishi, bahorda tirilishi va bir Mavlaviy kabi raqs va harakati va boshqa butun ishlari u amrga tobe boÀlgani kabimida asning ham sayyoroti bilan tanzim va tasxiri va boshqa vaziyatlari u amrga bogÀliq. Holbuki, azamatli shu rububiyati sarmadiya va bu saltanati abadiya shunday zaif, zoil, muvaammad oydevorlar va asoslar ustiga bino qilinolmaydi. Va bu mutabaddil, baloli, gÀamli, foniy dunyo ustida qoim boÀlolmaydi. Faqat, bu dunyo u azamatli rubumuqobiing juda azim va keng doirasi ichida insonlarni tajriba va imtihon, qudratning moÀ'jizalarini tashhir va e'lon uchun qurilgan muvaqqat bir manzil boÀlib; taxrib etilib jerishgazzam, keng, abadiy va boqiy bir olamga juz boÀlish uchun tabdil etiladi. Shunga binoan, bu tabaddulot ma'razi boÀlgan olamning Sone'i uchun boshqa tagÀayyursisinadiit bir olamning vujudi zaruriydir.

Shu bilan barobar, zohirdan haqiqatga oÀtgan arvohi nayyira asxobi va qulubi munavvara aqtobi va uquli nuroniya arbooÀgzinqurbi huzuri Ilohiyda dohil boÀlganlar, u Zoti Zuljalolning mute'lar uchun bir dori mukofot va osiylar uchun bir dori mujozot ihzor etganini va juda metin va'dalar bilan shadid tahdidat etgoÀlganini qat'iy ixbor etadilar. Ma'lumki, va'dalarni ado etmaslik bir zulldir. Xoliqi Olam zull va zillatlardan munazzahdir. Va ayni zamonda, u haqiqatni ixbor etgan ahli haqiqat va anbiyo va avliyo m borkiyo jamoatlariga koinot butun oyoti bilan, kalimoti bilan zohir oÀlaroq ixborlarini tayid va taqviya etadi. Ey inson! Bu xabardan yanada toÀgÀri bir xabar shoratsoÀzdan yanada toÀgÀri bir soÀz bormi?

Va shuningdek, bu olamning mutasarrifi, tor va muvaqqat shu arz maydonida olami oxiratning ulkan maydonining koÀp misollarini, namunalarini har vaqt koÀrsatadi.

Azjumla: Bahor mavsu insonrzning sathida qilingan nabotiy hashrlarga diqqat qilish lozim. Ha, olti kun mobaynida u aralash nabototning urugÀlaridan oÀlgan, chirigan, yoÀqolgan jasadlarni gÀolatsiz, xaltsiz kama fis-sobiq insho vasidagi etish bilan, arz maydonida nabotiy hashrlarni qilgan qudrat, samovot va arzni olti kunda yaratishidan ojiz emas. Va u qudratga nazaran ktda mahorati qadar oson boÀlgan hashri insoniyni qilmaslik imkoni bormi? Ha, hashri nabotiyda kalimalari, yozuvlari tamoman oÀchib ketgan uch yuz ming qadar sahifalarni, birlikda, bila-xalt va bila-gÀola hukmia bir zamonda eski yozuvlarini i'oda etgan bir qudratga, birgina sahifadan iborat boÀlgan hashri insoniy ogÀir keladimi? Xosho! Xullas, u qudrat sohibi, lisoni Qur'on bilan amr qilgan

فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحvon vaلْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ

oyati karimasi bu masalaning haqiqat ekaniga sarohat bilan shahodat qiladi.

Ey aziz birodar! Janobi Haqning shu tasarrufotidan va shuunotid koÀzilashildiki, arz maydonida qilingan nabotiy hashrlar va nashrlar va boshqa ijtimo' va iftiroqlar maqsudi bizzot emasdir. Chunki narigi olamning maydoni kabirida qilingan u ulkan va muhim ihtifollar bilan qisqa b "U'jbonda qilingan shu juz'iy gÀayri sobit bu samaralar orasida munosabat yoÀq. Faqat bu juz'iy samaralar, bir qator misol va namunalar boÀlib, bularning surat va natijaldalardu majma'-i kabirda muomalalar tatbiq va ijro etilsin. Demak, bu foniy narsalarning suratlari u olamda boqiy samaralarni meva beradi.

Vhiqib ingdek, koÀryapmizki: Sone'-i Sarmadiy, Sultoni Abadiy shu inhidomga mayyol manzillarda va zavolga mahkum maydonlarda shunday bir hikmati bahiraning va bir inoyati zohiraning va bir Men hai oliyaning va bir marhamati jome'aning osorini izhor etyaptiki, qalbi zanglamagan, koÀzi koÀr boÀlmagan bir inson, aynalyaqiyn bilan anglaydiki, u hikmatdan yanada akmal bir hikmat booÀlaroydi. Va u osori koÀringan inoyatdan yanada ajmal bir inoyat mumkin emas. Va u amoroti koÀringan adolatdan yanada ajall bir adolat yoÀqdir. Va u samaroti koÀringan marhamatdan yanadaqudratl bir marhamat tasavvur qilinolmaydi. Shunday ekan, u sultonning mamlakatida doimiy makonlar, sobit maskanlar, doimiy va muqim sokinlar boÀlmasa, shu koÀringan hikmat, inoyat, marhamat va adolatda ulaalb va fikr sohiblari tomonidan inkorlari lozim boÀladi. Va ayni zamonda u af'oli hakimona sohibining, -xosho- safih, zolim boÀlishini istilzsh va di. Bu esa haqiqatni ziddiga aylantirgan bir maholdir.

Ey soÀzlarimni tinglagan birodar! Hashrning vujudiga va vuqu'iga doir dalillarning shu zikr qilingan qismga, alomatlarga munxasir deb oÀylama. Qur'oni Karim htigÀotgan gÀayri mutanohiy alomatlardan istixroj etilgan haqiqat shudirki: Xoliqimiz shu muvaqqat dunyo mashharlarida doimiy boÀlgan rububiya٭ وَاِ sobit qarorgohiga bizlarni naql qiladi. Va bu sayyol mamlakatni sarmadiy bir mamlakatga tabdil etadi. Va yana oÀylamaginki, hashr va oxiratni iqtizo etgan, asmo-i husnadan zaloliz "Hakim, Karim, Rahim, Odil, Hofiz" ismlaridir. Balki koinotning tadbiri bilan aloqador boÀlgan har bir ism oxirat va hashrni iqtizo etadi.

Hashr masalasi shunday bir haqiqatdirki, jaloli ajibi jamoli bilan, asmosi bilan Xoliqi Zishon, butun kutubi samoviya bilan anbiyo va avliyo va asfiyoning ijmo'larini tazammun etgan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonhik, txri Koinot Hazrat Muhammad (S.A.V.) -akmal-ul xalq va ashraf-ul inson- hashrning kelishiga ittifoq bilan hukm qilganlari kabi, shu koinot ham, butun oyoti bila Ishonalimoti bilan hashrning vujud va ijodiga shahodat qiladi. Hatto har bir juzning, juz'iy boÀlsin, kulliy boÀlsin, juz boÀlsin, kull boÀlsin, ikki vajhi bor. Bir vajh bilan Xoliqqa qaraydqabrnidoniyatga dalolat qiladi. Boshqa vajh bilan ham oxiratga nazirdirki, hashrning, oxiratning vujudlarini istaydi.

Masalan: Bir inson oÀz vujudi bilan, husni san'ati bilan Sone'ning vujubi vujudiga va bir-biiga dalolat qilgani kabi; amol va iste'dodlari abadga qadar uzangani holda, juda tezlik bilan oÀlim va zavoli, oxiratning vujudiga dalolat qiladi. Butun mavjudotda koÀringan intizomi adi.

#, tazyini inoyat, taltifi rahmat, tavzini adolat, Sone'-i Hakimning vujud va vahdatiga shohid boÀlganlari kabi, oxiratning va saodati abadiyaning ham ijod va vujudlariga a abdit qiladilar.

اَللّٰهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ اَهْلِ السَّعَادَةِ وَاحْشُرْنَا ف۪ى زُمْرَةِ السُّعَدَاءِ وَ اَدْخِلْنَا الْجَنَّةَ مَعَ السُّعَدَاءِ بِشَفَاعَةِ نَبِيِّكَ الْمُخْتَارِ فnglash وَسَلِّمْ عَلَيْهِ وَعَلٰى اٰلِه۪ كَمَا يَل۪يقُ بِرَحْمَتِكَ وَ بِحُرْمَتِه۪ اٰم۪ينَ اٰم۪ينَ اٰم۪ينَ

QATRA

Ma'lumki, inson hasbal qadar koÀp yoÀllarga suluk etadi. Va u yoÀlda koÀp musibat va dushmanlarga uchraydi. Ba'zan qutulsa ham, ba'zan choÀkadi. ak. Shm qadari Ilohiyning yoÀllashi bilan juda ajib bir yoÀlga kirgandim. Va juda koÀp balolarga va dushmanlarga uchradim. Faqat, ajz va faqrimni vasila qilib Robbimgaggi "Io etdim. Inoyati azaliya meni Qur'onga taslim qilib Qur'onni menga muallim qildi. Xullas, Qur'ondan olgan darslarim soyasida u balolardan xalos boÀlganim kabi, nafs va shayton bilan qilgan muhorabaablarnan ham muzaffaran qutuldim. Butun ahli zalolatning vakili boÀlgan nafs va shayton bilan ilk musodama

سُبْحَانَ اللّٰهِ وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ وَ لَا اِلٰهَ اِلَّayoqatٰهُ وَ اللّٰهُ اَكْبَرُ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ

kalimalarida sodir boÀldi. Bu kalimalarning qal'alarida tahassun etib u dushmanlar bilan munoqashalarga kirishdim. Har bir kimodi a oÀttiz daf'a maydon jangi sodir boÀldi. Bu risolada yozilgan har bir kalima, har bir qayd qozongan bir muzaffariyatimga ishoratdir.

Bu risolada yozilgan haqiqatlar zidlariga bir imkoni v۪ى د۪يqolmaydigan darajada yozilgan. Uzun bir haqiqatga (dalili bilan barobar) bir qayd yoki bir sifat bilan ishorat qilinadi.

Bu zamonning jarayoni men kabi koÀpchilikni vahmiy tahlikalarga otgan. Inshaalloh, bu asar Allohning iznulari n ularni qutqaradi degan umiddaman.

inkor DIMA

Qirq yil umrimda, oÀttiz yil tahsilimda yolgÀiz toÀrt kalima bilan toÀrt kalom oÀrgandim. Tafsilan bayon qilinadi. Bu yerda yolgÀiz ijmolan ishorat I'lamadi.

Kalimalardan maqsad: Ma'no-i harfiy, ma'no-i ismiy, niyat, nazardir. Shundayki:

Janobi Haqning mosivosiga (ya'ni, koinotga) ma'no-i harfiy bilan va Uningjudi miga qarash lozim. Ma'no-i ismiy bilan va sabablar hisobiga qarash xato.

Ha, hamma narsaning ikki jihati bordir. Bir jihati Haqqa qaraydi. Boshqa jihati xalqqa qaraydi. Xalqqa qachi esjihat Haqqa qaragan jihatga toÀrli bir parda yoki shaffof bir shisha parchasi kabi, ostida Haqqa qaragan jihati isnodni koÀrsatadigan bir parda kabi boÀlishi kerddiyotunga binoan, ne'matga qaralgan zamon Mun'im, san'atga qaralgan zamon Sone', sabablarga nazar etilgan vaqt Muassiri Haqiqiy zehnga va fikrga kelishi kerak.

Va shuningdek, nazar bilan niyaone'niyati ashyoni tagÀyir etadi. Gunohni savobga, savobni gunohga oÀzgartiradi. Ha, niyat oddiy bir harakatni ibodatga aylantiradi. Va xoÀjakoÀrsinlik uchun qilingan bir ibodatni gunohgaquyoshrtiradi. Moddiyotga sabablar hisobi bilan qaralsa, jaholatdir. Alloh hisobi bilan boÀlsa, ma'rifati Ilohiyadir.

gani kÀzimga molik emasman. Faqat molikim koinotning molikidir. Faqat oÀzimga molik nazari bilan qaraymanki, Moliki Haqiqiyning sifotini va sifatlarning bir daraja mohiyatini va hududini bilay. Ha, mavhum, mutanohiy hudidagi ilan Moliki Haqiqiyning sifatlarining bir jihatdan gÀayri mutanohiy hududini bildim.

OÀlim haqdir. Ha, bu hayot va bu badan shu azim dunyoga ustun boÀladigan qobiliyatda emas. Zero ular temir s berahdan emas. Faqat goÀsht, qon va suyak kabi mutaxolif narsalardan tarakkub etgan. Qisqa bir zamonda tavofuqlari, ijtimo'lari boÀlsa ham, iftiroqlari atni iqalishlari har vaqt malhuzdir.

Robbim birdir. Ha, hammaning butun saodatlari, bir Robbi Rahimga boÀlgan taslimiyatga bogÀliq. Aks holda juda koÀp Roblarga muhtoj boÀladi. Chunki insima dee'iyati e'tibori bilan butun ashyoga ehtiyoji va aloqasi bor. Va hamma narsaga qarshi (his qilib yoki qilmasdan) taassuri, alamlari bordir. Bu esa tom jahannam kochadir holatdir. Faqat arbob tavahhum etilgan sabablar yadi qudratiga bir parda boÀlgan Robbi Vohidga taslimiyat, firdavsiy bir vaziyatdir.

اَنَا bilan ta'bir etilgan menlik, yahvoliÀziga bir vujud, bir qiymat berishdirki; bu ana, Janobi Haqning sifotini, shuunotini bilish uchun bir markaz va bir vohidi qiyosiydir.

BIRINCHI BOB

ل, judaٰهَ اِلَّا اللّٰهُ

bayonidandir.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِ الْمُرْسَل۪ينَ مُحَمَّدٍ , bir ى اٰلِه۪ وَصَحْبِه۪ اَجْمَع۪ينَ

Allohdan boshqa haq bir Allohning mavjud emasligini qalban tasdiq va lisonan iqror etganimga, butun koÀrgan va koÀringan ashyoni shoarningÀrsataman.

Shunday bir Allohki, vujubi vujudiga va Vohid, Ahad, Fard, Samad boÀlganiga Hazrat Muhammad (S.A.V.) bir shohidi sodiq va bir burhoni notiqdir.

Shunday Muhammad (S.A.V.) ki, ijmo' va tasdiqlariga mazhar boÀlish bigan vanbiyo va mursalinga siyodat unvonini; va ittifoq va tahqiqlarini olish bilan, imom-ul avliyo val ulamo laqabini olgan. Va shunday Muhammad (S.A.V.) ki, oyoti bahira, moÀ'jizoti qat'iya va sajaudirkiamiya va axloqi oliya sohibi boÀlish bilan mahbiti vahyi Ilohiy boÀlgan. Va shunday bir Muhammad (S.A.V.) ki, olami gÀayb va malakutni sayr va ziyorat etish bilan, ninsani mushohada va maloika bilan musohaba, jin va insonlarga irshod vazifasini olgandir. Va shunday bir Muhammad (S.A.V.)dirki, shaxsiyati ma'naviyasi bilan koinotning kamoliga biati Ilarija boÀlish bilan, butun saodatlarning va madaniyatlarning dasturlarini ichiga olgan bir shariatga sohibdir. Va shunday bir Muhammad (S.A.V.)dirki, olami shahodatda ekan, gÀaybiyotdan xabar beradigan bir bashir vب۪ى نِr boÀlib, butun quvvati bilan, kamoli jiddiyat bilan va vusuq bilan, itminon bilan yuksak bir iymon bilan navi basharga qarshi "Tavhid Dini"ni لَا اِلٰهَ اِلّnishi ّٰهُ bilan e'lon va i'lam etadi.

Va shuningdek, shunday bir Allohki, vujub va vujudiga, jalol va jamoliga, Vohidi Ahad boÀlganiga shahodat qilganlardayrisi,si ham "Furqoni Hakim"dir.

Va shunday bir Furqoni Hakimdirki, butun anbiyo kitoblarining tasdiqlariga mazhardir. Va shunday bir Furqoni Hakimdirki, butun aqllar va qalblar, hukmlarini qabul va tasdiqqa ijmo' n Soneari va jihoti sittasidan nur-afshon bir kitobdir.

Va shunday bir Furqoni Hakimdirki, mazhari vahiy boÀlgan rasullar deganlaridek, mahzi vahiydir. Ashu qashf va ilhom aytganlaridek, ayni hidoyatdir. Ma'dani iymon va majma'-i haqoiqdir. Hukmlari daloili aqliya bilan muayyad va fitrati salimaning shahodati bilan musaddaqdir. Lison-ul gÀayb boÀlib, olami shahodatda navi basharni

فَاعْلَمْ tginkiُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ

bilan tavhidga amr va da'vat etadi.

Shunday bir Allohki, vujubi vujud va vahdatiga, shu kitobi kabir deyilgan olam, butun yozuvlari va fasllari bilan, sahifalari تْ كُد satrlari bilan, jumlalari bilan, harflari bilan shahodat qilgani kabi; shu insoni kabir deyilgan koinot ham, butun a'zosi bilan, javorihi bilan, hujayroti bilan, zarroti bilan, avsofnaqsh,n, ahvoli bilan dalolat qiladi.

Ya'ni, bu koinot ixtivo etgan butun anvo'i bilan لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ va u olamlarning arkoni bilan لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ va u arkonning a'zosi bilan لَا صَانِعَ اِلَّا هhilarn u a'zoning ajzosi bilan لَا مُدَبِّرَ اِلَّا هُوَ va u ajzoning juz'iyoti bilan لَا مُرَبِّىَ اِلَّا هُوَ va u juz'iyotning hujayroti bilan لَا مُتَصَرِّفَ اِلَّا هُوَ va u hujayrotning zarroti bilan لَا خَالِقَ اِلَّا هasalan u zarrotning dalasi boÀlgan efiri bilan لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ deb; butun anvo'i bilan, arkoni bilan, a'zosi bilan, ajzosi bilan, hujayroti bilan, zarroti bilan, efiri bilan (ellik besh lison bilan) vujubi vujud va vahdatiga shahodno birdalolat qiladi. Shu lisonlarning tafsili keladi. Hozir ijmol bilan zikr qilaman. Shundayki:

Koinot tarkiblaridagi intizom, jarayoni ahvoldagi nizom, suratlardagi gÀarobat, naqshlaridagi ziynat, yuksak hikmatlar, ashyodagi muxolafat va qarasalat, jomidotdagi muovanat, bir-biridan uzoq boÀlgan narsalardagi tasonud, hikmati omma, inoyati tomma, rahmati vase'a, rizqi a'mm, hayotlar, tasarruf, tahvil, tagÀyir, tanzim, imkon, hni yiqehtiyoj, za'f, mavt, johillik, ibodat, tasbehot, da'avat va hokazo juda koÀp sifatlar lisonlari bilan Xoliqi Qadimi Qodirning vujub va vujudiga va avsofi kamoliyasiga shahodat qilganlari kabi; asmo-i husnani tilovat qilib, Janobir onda tasbeh va Qur'oni Hakimni tafsir va Rasuli Akramning (S.A.V.) ixborotini tasdiq qiladilar.

OÀtgan lisonlarning tafsiliga oÀtamiz. Shundayki:

Koinotda koÀringan tanzimot, nizomot, muvozanot qabza-i tasarrufida bir mezo shariizom boÀlgan Xoliqning vujubi vujudiga dalolat qilish bilan

jumlasini oÀqiydi.

Va shuningdek, koinotda intizom va ittirod hukmfarmodir. Bu ikki sifat, mutdga kefning vahdatiga va bir boÀlganiga shahodat qilish bilan

haqiqatini e'lon qiladi.

Va shuningdek, samovot sahifasini quyosh va yulduzlar bilan yozgan qudrat bilan, asa samovilan chumolining sahifalarini hujayrot va zarrot bilan yozgan qudrat bir boÀlganidan

bilan (masalaning e'loni bi. Dunyoliqning bir boÀlganiga dalolat va shahodat qiladi.

Va shuningdek, masalan bulut bilan arz kabi jomid va mutaxolif narsalarda tajovub va muovanat, tiningbir-birining hojatiga javob berish va sayyorot kabi shamsdan juda uzoq boÀlgan yulduzlarning shamsga yoki bir-biriga tasonud etishlari, butun ashyoning bir Mudabbirning idorasida boÀlganiga shahodat qilib

اَللّٰهُ لiyni bٰهَ اِلَّا هُوَ

bilan e'lon qiladi.

Va shuningdek, samovotning yulduzlar kabi osori muntazamadagi mushobahat va arzning bir-biriga oVa Islan gullarida, hayvonotidagi munosabat, Xoliqning bir boÀlganiga dalolat bilan shahodatini

bilan e'lon qiladi.

Va shuningdek, har bir zihayot koÀp ism va sifatlarning tajalliysiga maokinlar. Masalan, bir zihayot vujudga kelganida Bari ismining jilvasiga, tashakkulida Musavvir sifatining jilvasiga, ozuqlangan zamon Razzoq ismining jilvasiga; xastalikdan shifo topganida, Shofiy ismining tajalliysiga lliysiazo ta'sirda mutasonid, osorda mutaxolif koÀp sifat va ismlarga mazhardir. Bu sifatlarning va ismlarning maqsadlari bir boÀlganidan, albatta musammolari ham bir boÀladir, koÀas, har bir zihayot shu mazhariyat bilan Xoliqning bir boÀlganiga doir boÀlgan shahodatini

bilan e'lon qiladi.

Va shuningdek, manzuma-i shamsiya bilan vositining koÀzlari orasidagi irtibot va holat jihatidan bir-biri bilan munosabatlari, ikkisining bir Naqqoshning naqshi boÀlganiga boÀlgan dalolatlarini

اَللnada kَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ

bilan i'lam etadilar.

Va shuningdek, zarrot orasidagi jozibaning quyosh va yulduzlar orasida boÀlgan jozibaga qardosh boÀlishi, har ikki qismning ham bir qalaasalaridning yozuvi boÀlganini

bilan izhor etadilar.

Va shuningdek, tarkib va murakkabotda koÀringan intizom, i koÀrkkabotdagi har zarraning loyiq mavze'iga qoÀyilishi bilan hosil boÀlgandir. Shunga binoan, u zarralarni, oralaridagi munosabatlar buzilmaslik sharti bilan, loyiq mavqelariga qoÀyib bilish, faqat butun u murakkabotni yarata oladigxotiri qudrat sohibiga xosdir. Xullas, zarrotdagi intizom va shu vaziyatning lisoni bilan Allohu Akbar deb

ni oÀqiydi.

Va shuningdek, b va ildan bir fardning, butun afroddan imtiyozini ta'min qiladigan tashaxxus va taayyunining qalami qudrat bilan yozilishi, butun navi basharning, masalan afrodining nazari qudraarruf shhud va malhuz boÀlganini istilzom etadi. Chunki bir fard, alomati fariqasi jihati bilan butun afrodga muxolif boÀladi. Agar butun afruri kair boÀlmasa, taayyunlarida, alomotlarida muxolafatning boÀlmasligi ehtimoli bor. Bu ehtimol esa botildir. Shunday ekan, bir fardning Xoliqi, bir navning Xoliqi hni yai.

Va shuningdek, bir navga Xoliq boÀla olish, jinsga ham Xoliq boÀla olishga mutavaqqifdir. Eng nihoyat ish

da nihoyat topadi.

Va shuningdek, xilqat va yaratil i'jozg Vojib-ul Vujudga isnod etilishini, nazarlari juda qisqa boÀlganlar, baid, gÀarib, qiyin boÀlganini tavahhum etish bilan inkoriga zahob etadilar. Holbuki, sabablarga isnod etilsa, ular tavahhum etgan bu'd, gÀarobat, qiyinchilik qavat-qavatsmiga f boÀlib haqiqatga inqilob etadi. Chunki vojibga koÀproq oson boÀladi. Masalan, bir odamdan bir necha narsaning suduri, bir necha odamdan bir narsaning suduridan koÀproq ahvandir. Masalan, asalarining xilqati, qudrati Ilohiyaga isnod etilmasz, soboyatsiz mushkulot boÀladi.

Shu bilan barobar, vohidning kasratga bergan vaziyat va foydani, kasrat koÀp mashaqqatlardan soÀngra bera oladi. M fardi, bir qoÀmondonning juda koÀp askarlarga bergan intizom vaziyatini, u askarlarga berilsa, suhulat bilan qilolmaydilar. Demak, Xoliqi Vohidga qilingan isnodda, zohiran bu'd va gÀarobat boÀlsa ham, sabablar va kasraoÀladilingan isnodda muzaaf oÀlaroq mutasalsil mahollar bor. Shundayki:

Har bir zarrada Vojib-ul Vujudning sifatlarini faraz qilish lozim boÀladi. َدُ اَ naqshdagi kamol, san'atdagi husn u sifatlarni istaydi. Ham shirkatni qabul qilmagan vujub haqida, gÀayri mutanohiy sheriklarning farazi lozimdir. Ham har bir zarraning, butun zarralarga ham hokimi r bir , ham mahkumi mutlaq boÀlishi lozim boÀladi. Chunki nizom va intizom shunday istaydi. Ham har bir zarrada ihotali bir shuur, tom bir ilm lozim. Chunki zarralar orasida tasonud va muvozana bor. Bu tasonud va muvozana esa ilm bilamati ladi.

Xullas, ashyoni sabablarga isnod etishda bu qadar mahollar bor. Ammo, sohibi haqiqiy boÀlgan Vojib-ul Vujudga isnod etilgan vaqt, u zarralar shunday bir vaziyatga kiradilarki, shamsning jilvalariga, timsollarohiya am'alariga mazhar boÀlgan suv qatralari kabi; qudrati azaliyaning nuroniy tajalliysiga, jilvalariga, lam'alariga u zarralar ham mazhar utfiga, sohibi qudratning izni bilan, gÀayri mutanohiy boÀlgan ilm va irodasi bilan, u zarralarda tashakkulot va tarkibot qilinadi. Shunga binoan, qudmas. Czaliyaning bir lam'asi qudratning xosiyatiga molik boÀlganidan, sabablarning minglab lam'asidan va sabablarning sultonidan koÀproq ta'sirlidir. Chunki bunda tajdi muma inqisom bor, qudrati azaliyada esa yoÀq.

Va shuningdek, qiyinchilik va ovora boÀlish ham yoÀq. Chunki qudrat Sone'ning zotiga zotiydir, a'roziy emasdir. Ajz qudratiga taxallul etolmaydi. Qudratning bir lam'asiga zarralar, shamsonninutasoviydir. Katta narsa kichik narsadan ogÀir va zahmatli emas. Va shuningdek, hayot, vujud, nur kabi narsalarning zohir va botinlari shaffof boÀlganidan, ijodlari zamonida, sabablar vositalari ostida qudratning tararr. DiniÀrinadi. Ha, hayotning vaziyatlariga va darajalariga diqqat qilinsa, qudratning tasarrufi koÀrinadi.

Masalan: Bir shingil uzumning yaratilishi uchun inja, jomid bir shox va bir shisha parchasida shamsning Va sini tarsim uchun kichik bir tuynukdan ziyoning oÀtishi va bir uyni tanvir uchun bir gugurt tavassut etadi. Va bu kabi oddiy sabablar ostida qilingan u azim va gÀarib ishlarda qudrati kubrasarrufi kunduz kabi koÀrinishi oshkoradir.

Va shuningdek, ashyoning sabablarga isnodidagi istib'oddan va istigÀrobdan hosil boÀlgan inkordan nash'at etgan zalolatlardan hosil boÀlgan iztirobot, butun aqllarni, ruhlarni Vojib-Àlolmaudga firor va iltijo etishga majbur qiladi. Chunki faqat Uning qudrati bilan, irodasi bilan har mushkul hal boÀladi va yopiq eshiklar ochiladi. Va Uning zikri bilan qalblar mutmain boÀladilar. Shunga binoan, nan olam xalos faqat Allohga iltijo bilan boÀladi.

Xullas, koinot shu haqiqatning lisoni bilan

ni aytadi.

Va shuningdati hahiriy sabablar juda oddiy, mahdud, faqir, jomid, shuursiz, irodasiz va qonunlar qismi ham e'tiboriy, mavhum narsalardir. Musabbabotda boÀlgan horiqo naqshlar, ziynatlar, gÀaribyti biib san'atlarning u kabi qiymatsiz sabablar bilan qat'iyan munosabatlari yoÀq. Shunga binoan, masalan badanning hujayrotidagi nizomli, intizomli tashakkulotni non yeyishiga; va quvva-i hofizadaiqargagan gÀayri mahdud muntazam naqshlarni quloqdagi va boshdagi buklamlarga; va gapirishda, tafakkurda harflarning tashakkulotiga va suvari zehniyaning husuliga lison va zehn٧َؤsidir.katlari kabi sabablarga isnodlari ahmoqchasiga bir hukmdir. Faqat u kabi musabbabot gÀayri mutanohiy bir qudrat bilan bir ilm va bir irodani iqtizo etadilar. Bu haqiqatga binoan sobitdirki, kavn va vujudda muassiri haqiqiy, faqat qudrati gÀanyo vatanohiy bir Xoliqi Qodirdir. Sabablar esa bahonalardir, vasoit ham pardadirlar.

Hislar va xosiyatlar ham qudratning tajalliyotiga va lam'alariga ism va unvondirlar.

Ham qonunlar va na shunideyilgan narsalar, faqat ilm bilan iroda va amrning anvo'ga boÀlgan tajalliylarining ismlaridir. Ha, qonun amrdandir, nomus irodadandir. Xullas, koinot musabbabotning lisoni bilan

bilan Xoliqi Haqi murtae'lon qiladi.

Va shuningdek, koinot sahifasida juda katta bir diqqat va ihtimom bilan horiqo bir tarzda yozilgan naqshlar, munfaridan va mujtamian, gÀaga kirtanohiy bir qudratni iqtizo etganlaridan, koinot ham bir Vojib-ul Vujud, bir Xoliqi Qodirning vujudiga bizzarura dalolat qiladiki, u Xoliqning ta'siri qudratiga nihoyat boÀlmaganidan, sheriklardan bilbedaho mustagÀniydir, sherikka ehtiyoji ytta bi Shu bilan barobar, sherik haddi zotida mumtani'dir. Bir fardining vujudi mumkin emasdir. Chunki qudrati komilaning ta'siri gÀayri mutanohiydir. Sherik boÀlgan taqdirda, qudratning ta'tra, Hahdud boÀladi. Mutanohiy boÀlmagani holda, mutanohiy boÀladi, inqito'ga duchor boÀladi. Bu esa, bir necha jihatdan maholdir. Shunday ekan, istiqlol va infirod, uluhiyat uchun zotiy xossalardirrlar b Shu bilan barobar, sherikka bir yer, bir maqom, bir imkoni zotiy yoÀqdir. Va sherikning vujudi haqida na bir dalil va na bir dalildan nash'at etgan bir ehtimol va na bir alomat va koinotning hecdohilijihatida sherikka bir mavze' yoÀq. Aksincha qaysi narsaga, qaysi jihatga qaralsa, tavhid sikkasi koÀrinadi. Demak, muassiri haqiqiy faqat va faqat Allohdir.

Ha, inson koinotning etimsolrafi va sabablar ichida ixtiyori eng keng boÀlgani holda, af'oli ixtiyoriysi ichida yeyish va ichish kabi eng oddiy bir fe'lida, yuz juzidan faqat bir juzi insonga oid boÀlishi mumkinning mblarning sultoni boÀlgan inson bunday qoÀli bogÀliq, ta'sirsiz boÀlsa, narigi jonsiz sabablar qanday nooÀrin ish qilishi mumkin?

Xullas, koinot shu haqiqatdan taboruz etgan vujud va vahdat lisoni bilan

اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلّ yaqinَ

ni tilovat qiladi.

Va shuningdek, koinotning butun ajzo va zarrotiga tajalliy etgan asmo-i Ilohiya orasidagi tasonud, ya'ni bir-biriga tayanib tajalliy etgan bir tamozujlari, ya'ni alvoni sab'a kabi bir-bs ishllan mamzuj boÀlib ashyoni jilvalantirgan asarlari bir boÀlgani kabi, musammolarining ham vohid, ahad boÀlganiga shahodat qiladi. Va bu shahodat lisoni bilan, koinot

deb e'lon qiladi.

Va shuningdek,larni tning -kulliy va juz'iy- ixtivo etgan butun ajzosini istilo etgan bir hikmati omma koÀrinadi. Va bu hikmati omma qasd, shuur, iroda, ixtiyor sifatlarini tazammun etadi. Bu sifatlar bir Hakimi Mutlaqning vujubi vujudiga dalolat qilan u kuunki koinot maf'ul va munfaildir. Maf'ul foilsiz boÀlmagani kabi, maf'ulning jomid bir juzi ham foil boÀlolmaydi.

Va shuningdek, koinot sahifasida bir inoyati tomma porlaydi. Bu inoyat tazammun etgan hikmat, lutf, tahsin sifatlaar yukan bir Xoliqi Karimning vujubi vujudiga dalolat qiladi. Chunki in'om va ehson mun'im va muhsinsiz boÀlolmaydi.

tarsim etgan bir suratidirki, tuzilishiga lozim va munosib narsalarni biladi. Bu ma'lumot bilan hamma narsaning moliki boÀlgan Malikidahundayay tagÀoful etadi; va butun jinoyatlarini bilgan, hojotini koÀrgan, dod-faryodlarini eshitgan Sami', Basir, Alim, Mujib boÀlib ustida bir Roqibning boÀlmasligi qanday tavahhum ea qarai mumkin?

Ey nafsi ammora! Nima uchun oÀzingni xorij tavahhum etyapsan? Agar avomirga imtisol doirasidan chiqsang, yo hammaning oyogÀini oÀpadigandek muro'atir navtirom etishga majbur boÀlasan. Yoki ahamiyat bermasdan "Zolimi Alalkull" boÀlasan. Bu yuk ogÀirdir, tashiy olmaysan. Eng yaxshisi, ajnabiy boÀlgan shirkni tark bilan mulkullohning doirasighsan sinki, rohatlanasan. Aks holda, safinaga minib yukini orqasiga olgan ablah odam kabi boÀlasan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Bir insonni yaratgan Xoliqning, olamnihi tabamiloti bilan barobar yaratishida bir bu'd, bir gÀarobat yoÀq. Zero bir insonning yaratilishi, ichida boÀlgan ashyoning yaratilishidan iborat boÀlgani kabi, olamning ham yaramaliyai mushtamilotining yaratilishidan iboratdir. Va shuningdek, inson olamga bir anmuzaj va kichik bir mundarijadir. Chunki qovunning xoliqi, urugÀining xoliqidan boshqasi boÀlishi mumtani'dir.

Va shuningdek, koinotni mushtamiloti bilan barobar ichiga olziyat da keng bir marhamat koÀrinadi. Bu marhamat rahmat, hikmat, inoyat, in'om kabi koÀp sifatlarni tazammun etadi. Bu sifatlar bir Rahmoni Rahimning vujubi vujudiga shahodat qiladi. Chunki sifat mavsufsiz boÀlolmaydi.

Va shuningdekinga sl hayot va jonli maxluqotga tavzi' etilgan bir rizqi a'mm bordir. Va bu rizq sifati oÀtgan sifatlarni istilzom etish bilan bir Razzoqi Rahimning vujudiga dalolat qiladi. Chunki fe'l foilsiz boÀlolmaydi.

Va shuningdek, butun koinotda intishoing otn bir hayot bor. Bu hayot sifati ham oÀtgan sifatlarni iqtizo etish bilan bir Hayyi Qayyum, bir Muhyi va Mumit Xoliqning vujubi vujudiga dalolat qiladi. Birodar! Alvoni sab'a kabi mamzuj boÀlgan lar, ish haqiqat koinotga bir Rob, Qodir, Alim, Hakim, Qadim, Rahim, Rahmon, Razzoq, Hayyi Qayyum zaruriy boÀlganiga bilbedaho dalolat va shahodat qiladi. Va koinot bu shahodatlarini

bilan e'lon qiladi.

uursizningdek, koinot yuzida husni zotiyni koÀrsatgan bir husni aroziy va bir jamoli mujarradni koÀrsatgan bir jamoli hazin va mahbubi haqiqiyga ishorat qilgan bir ishr" jumiq va butun asrorni jazb etgan bir haqiqati jozibaga ishorat qilgan bir jazba va bir injizob bordir. Bu haqiqatlar koinotga bir Robbi Vojib-ul Vujud lozim va zaruriy boÀlganiga shahodat qilganlarini koinot

اَللّٰهُ . Zoliلٰهَ اِلَّا هُوَ

bilan ta'lim va i'lam etadi.

Va shuningdek, butun anvo'ning juz'iyotida bir tasarruf bor. Bu tasarruf foydali ish va gÀoyalar uchundir. Va nabotot va hayvonotda bir tabaddul va tahavvan, nu. Bu ham juda koÀp manfaatlar uchundir. Kura-i arzda kecha va kunduz jihati bilan bir tagÀyir bor. Bu ham ulkan-ulkan gÀoyalar uchundir. Koinomatingkmfarmo boÀlgan nizom va intizom bilan barobar, faoliyat xususida alvoni sab'a kabi taboruz etgan shu haqiqatlar, bilbedaho bir mutasarrifi hakim, qodir, foili muxtor kabi butun avsofi kamoliya bilan mutn, fitbir Xoliqning vujubi vujudiga qilgan dalolatni koinot

bilan tabligÀ etadi.

Va shuningdek, koinot ixtivo etgan butun anvo' va ajzo va zarroQur'ontilo etgan hudus, bir muhdis va bir mujidni iqtizo etadi.

Va shuningdek, koinot butun ajzosi bilan barobar gÀayri mutanohiy ashkal va vaziyatlarga qobiliyati, ehtimoli, imkoni bor ekan, bu shakli hozirga kirishi,oan, sta bir Xoliqi Vojib-ul Vujudning ixtiyor, iroda va tarjihi bilan boÀlgan.

Va shuningdek, buyuk bir faqru ehtiyojda boÀlgan koinotning anvo' va ajzosida lozim boÀlgan ishlarini, hojatlarini avqoti muasligia

ifo va is'af etish, bir Razzoqi Karimning vujubi vujudiga dalolat qiladi.

Va shuningdek, koinot umumiyÀqimassusiy, moddiy va ma'naviy juda ulkan ehtiyojlar ichidadir. Kerak boÀlsa vujudiga va kerak boÀlsa baqosiga lozim narsalarni, ishlarni qilishdan ojizdir. Bu kabi matlublarining shuuri boÀlmasdan ado ّ۪ى حَhi, albatta Rahmoni Rahim va Vojib-ul Vujud bir Sone'-i Hakim tarafidandir.

Va shuningdek, kavn va vujudda imkon, kasrat, infiol martabalari bor. Imkon martabasi vujub martabasiga qaraydi va unu hadslzom etadi. Kasrat martabasi vahdat martabasiga nazirdir, uni iqtizo etadi. Infiol martabasi faoliyat martabasiga mutavaqqifdir. Bu martabalar orasidagi istilzom, bizzarura vojib, vohid, fa'ol bir Xoliqnlf-ul zo va istilzom etadi.

Va shuningdek, qaraymizki, koinotda har qaysi narsa, haddi kamolga vosil boÀlmasdan harakat qilishdan toÀxtamaydi. Kamoliga vosil boÀlgan vaqti harakatni tark qilib sukunda oÀtiradi. Bundoladi.lashiladiki, vujud kamolni istaydi, kamol ham subutni iqtizo etadi. Shunday ekan, vujudning vujudi kamol bilandir. Kamolning kamoli ham davom bilan boÀladi. San inq ekan, bir Vojibi Sarmadiy, Komili Mutlaq borki, mumkinotning butun kamoloti Uning nuri kamolining jilvalariga bittadan soyadir. Shunday ekan, Janobi Haq zotida, sifatida, af'olida komili mutlaqdir.

Va shuningdek, hamma narsaning botini zo musovn yanada latif, yanada shaffofdir. Bu esa, Sone'ning u narsadan xorij va ba'id boÀlmasligiga dalolat qiladi. U narsaning boshqa ashyo bilan nizom va muvozanasining Sone'i tarafidan ta'mngni oingan jihati bilan ham, Sone'ning u narsada dohil boÀlmasligini iqtizo etadi. Shunday ekan, bir masnu'ning zotiga qaralsa, Sone'ning ilm va hikmati koÀrinadi. lzom esi bilan birlikda qaralsa, Sone'ning favqal-kull bir sam' va basarga molik boÀlgani koÀrinadi. Bu haqiqatdan anglashildiki: Sone'-i Olam olamda dohil boÀlmagani kabi, olamdan xorij ham emas. I, nurg qudrati bilan hamma narsaning ichida boÀlgani kabi, hamma narsaning ustidadir. Bir narsani koÀrgani kabi, butun ashyoni ham barobar koÀradi.

Buti bilatlar, kamalak ranglari kabi ma'jun, bir qator nuroniy oyatlardir. Koinot butun avsofi kamoli bilan muttasif bir Xoliqning vujubi vujud va vahdati

Jaolat qiladi. Ha, koinot u Xoliqning nurining soyasi, asmosining tajalliyoti, af'olining osoridir.

Birodar! Koinotning shu oÀtgan haqiqatlarning lisoni bilan aytga shunلّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ

daloili bilan

ni isbot qiladi.

Va shuningdek,

فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلmohiyaلّٰهُ

haqiqati

ni istilzom etadi.

ham iymonning besh ruknini tazammun etgani kabi, sifati rububiyatga ham mazhar va mir'atdir. Bu sirga binoandir ikkinحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ

iymonning mezon va tarozisida

bilan qarin va muvoziy boÀlgan. Nubuvvat, sifati rububiyatga nazir va mazhar boÀlganidan, umumiy bir jome'iyatga molikdir. Vazik maesa, xususiy va juz'iydir. Oralaridagi nisbat

bilan

orasidagi nisbat kabidirki, birisida izofa umumiy, nargisida xususiydir. Yoki arzdan arshga boÀasinlae'roj bilan sajdadagi me'roj orasida yoki arsh bilan qalb orasidagi nisbat kabidir.

Birodar! Shu yuksak boÀlgan matlubga zikr qilganimiz burhonlar, muzaani ihota etgan bir doiradir. Matlub boÀlgan vujubi vujud va vahdat u doiraning markazidadir. Doirani tashkil qilgan burhonlarning har biri barmogÀini uzatib, matlubning haq va sodiq ekaniga imzo qoÀyadilar. U burhonlardan zaif boÀloÀlolmning oralarida tasonud bor. Ya'ni, bir-birini tayid va taqviya qilish bilan, zaif burhonlarning za'fiyati zoil boÀladi. Zoil boÀlmasa ham, e'tibordan tushmaydi. E'tibordan tushsa ham, doiraning buzilishiga sabab boÀlmaydi. Fja latoira kichrayadi.

Shu bilan barobar, burhonlarning hay'ati majmuasiga tarattub etgan matlubning quvvat va vuzuhini har farddan istash va har fardda qidirish, aqlning xastaligiga, zehnning juz'boÀlada ishorat boÀlib, matlubni rad va inkor uchun bir zamin tashkil qiladi. Shunga binoan, bir burhonga qaralgan zamon, za'fiyat sababli vahmlar oÀrtaga chiqsa, narigi burhonlardan sizilgaki,

مُat bilan oÀrtada za'fiyat qolmaydi, vahmlar ham tarqaladi.

Shu bilan barobar, ba'zi burhonlar suvga oÀxshaydi, bir qismi ham havoga oÀxshaydi, bir qismi ham ziyo kabidir. Shunga binoan, bu kabi burhonlarni gÀoyat latif vdark eatli inja bir fikr bilan qidirib tutish kerakki, toÀkilmasin, soÀnmasin, uchmasin!..

(Fozili muhtaram Majlisi Masofih va Tadqiqi Muallafoti Shar'iya Raisi Oliysi Shayx Safvat Afandi Hazratlarinirziy irizidir.)

Janobi Haqqa hamd va oÀziga Qur'on nozil boÀlgan PaygÀambarimizga va dinning binosini tahkim va tamhid etgan olu asxobiga salotu salom boÀlsin!

Tavhid Dengizidan Bir Qatra nomli risola koÀzimga tajalliy etdi.boÀlibgiz bilan bu qatra orasida bir farq koÀrolmadim. Chunki u qatra haqiqatdan u dengizdan keladi va u dengizga toÀkiladi. Tavhid dengizidan hovuch bilan suv ichayotgan va Islomiyat koÀkragidan sut emayotgan ki: Qahimiz boÀlgan alloma Badiuzzamon Said Nursiyning sa'yi sababli Janobi Haqqa hadsiz shukrlar boÀlsin!

XOTIMA

Birinchi Xastalik: "Ya's" qilis Birodar! Amalga va toatga muvaffaq boÀlolmagan azobdan qoÀrqadi, ya'sga tushadi. Bunday bir ma'yusning koÀziga diniy masalalarga zid adno va zaif bir alomat ulkan bir burhon boÀlib koÀrinadi. Bunday bir necha alomatni qoÀlga kiam zamkiritmas, boshqa alomatlarning saiqasi bilan e'loni isyon etib Islom doirasidan chiqadi, shaytonning qoÀshiniga iltihoq etadi. Shunga binoan, a'molga muvaffaq boÀlolmaganlar, ya'sga tushmaslik uchun shu oyatga murojaat etihatinُلْ يَا عِبَادِىَ الَّذ۪ينَ اَسْرَفُوا عَلٰٓى اَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ اِنَّ اللّٰهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَم۪يعًا اِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّح۪يمُ

Ikkinchi Xastalik:iyo va"dir.

Birodar! Ya'sga tushgan odam, azobdan qutulish uchun, istinod qiladigan bir nuqtani qidirishni boshlaydi. Qaraydiki, bir miqdor hasanot va kamoloti bor, darrov u kamolotiga bel bogÀlaydi. kabi)ib deydiki: "Bu kamolot beni qutraqadi, yetadi" deya bir daraja tinchlanadi. Holbuki, a'molga ishonish, u'jbdir. Insonni zalolatga otadi. Chunki inson qozongan kamolot va qilgan yaxshiliklarida haqqi yoÀq; mulki emtgan barga ishonolmaydi.

Ham insonning vujudi va jasadi ham uniki emas. Chunki oÀzining asari san'ati emas. U vujudni yoÀlda topgan, laqita oÀlaroq tamalluk ham etgan emas. Qiymati boÀlmagan narsalardan boÀlgani uchun, yerga otilgan-u, in boÀlsgan emas. Faqat u vujud ichiga olgan gÀarib san'at, ajib naqshlarning shahodati bilan, bir Sone'-i Hakimning dasti qudratidan chiqqan qiymatli bir xonadon boÀlib, inson u xonadonda omonatan oÀtirad kamolujudda qilingan minglarcha tasarrufotdan faqat bir donasigina insonga oiddir.

Va shuningdek, sabablar ichida eng ashraf, eng quvvatli bir ixtiyor sohibi inson ekan, af'oli ixtiyoriya nomi bilan oÀziga mol deb oÀylagan af'olniهُمْ

oish, ichish kabi eng oddiy bir fe'lning hosil boÀlishida yuz juzidan faqat bir juzi insonga oiddir.

Va shuningdek, insonning qoÀlidagi ixtiyor juda tordir. TuygÀularining eng kengi xayol boÀlgani holda, u xayol aql va aqlning san. Qarrini ihota etolmaydi. Bularni, bu qadar ulkan ekan, qanday doira-i ixtiyoringga idhol etib, ular bilan iftixor etyapsan?

Va shuningdek, shuuriy boÀlmasdan, seotininoydangga va senga qarshi koÀp fe'llar jarayon qilyapti. U fe'llar shuuriy boÀlganlari holda, shuuring taalluq etmaganidan sobit boÀladiki, u fe'llarning foili bir Sone'-i Zishuurdir. Na sen foilsan va na sening sabablaring... Shunga binoan, lazzatyat da'vosidan voz kech. OÀzingni mahosin va kamolotga masdar deb oÀylama. Va qat'iyan bilki, sendan senga yolgÀiz nuqson va qusur bor. Chunki sui ixtiyoring bilan, senga berilgan kamolotni ham tagÀyir etyapa va jening xonadoning hukmida boÀlgan jasading ham omonatdir. Mahosining faqat mavhubadir; sayyioting maksubadir. Shunga binoan,

degin.

Uchinchi Xastalik:u dunyur"dir.

Ha, gÀurur bilan inson moddiy va ma'naviy kamolot va mahosindan mahrum qoladi. Agar gÀurur saiqasi bilan boshqalarning kamolotiga tanazzul etmasdan, oÀz kamolotini kifi tabi yuksak koÀrsa, u inson noqisdir. Bunday insonlar, ma'lumot va kashfiyotlarini yanada yuksak koÀrish bilan, aslafi i'zomning irshodot va kashfiyotlaridan. Holbm qoladilar. Va avhomga ma'ruz qolib butun-butun chiziqdan chiqadilar. Holbuki, aslafi i'zom qirq kunda qilgan bir kashfiyotlarini bular qirq yilda topolmaydilar.

ToÀrti qismiastalik: "Sui zon"dir.

Ha, inson husni zonga ma'murdir. Inson hammani oÀzidan ustun bilishi kerak. OÀzida boÀlgan sui axloqni sui zon saiqasi bilan boshqalarga tashmil etmasin. Va boshqalarning ba'zi harakotini, hikmatini bilmqiy qoan, taqbih etmasin. Shunga binoan, aslafi i'zomning hikmatini bilmaganimiz ba'zi hollarini yoqtirmaslik, sui zondir. Sui zon esa, moddiy va ma'naviy ijtimoiyotni buzadi.

Birodar! utib yl arz qilgan xayoliy bir sayohatimda koÀrgan ba'zi haqiqatlarni zikr qilaman:

Birodar! Moliki Haqiqiydan gÀaflat, nafsning fir'avnligiga sabab boÀladi. Ha, taxti tasarrufidaidagi an butun ashyoning Moliki Haqiqiysini unutgan, oÀzini oÀziga molik deb oÀylab, hokimiyat tavahhumida boÀladi. Va boshqalarni ham, xususan sabaridan oÀziga qiyos bilan, hokim va molik daftariga qayd qiladi. Va bu vasila bilan, Allohning mulkini, molini oÀzlariga taqsim qilib, ahkomi Ilohiyaga qarshikcha, za va muborazani boshlaydi.

Holbuki, Janobi Haq tarafidan insonlarga berilgan menlik va hurriyat uluhiyat sifatlarini fahm qilish uchun bir vohidi qiyosiy vazifasini bajaradi. Afsuski, sui ixtiyor bilan hokimiyat va istiqloliyatga vosita bablartom bir fir'avn boÀladi.

Birodar! Bu inja haqiqat, tom vuzuh va zuhuri bilan menga shunday koÀrindiki: GÀaflat suvi bilan tanabbut etgan menlik, Xoliqning sifatalarini fahmlash uchun bir vohidi qiyosdir. Chunkboshqanlar koÀrmagan narsalarini qiyos va tamsillar bilan biladilar. Masalan: Bir odam Janobi Haqning qudratini anglash uchun bir taqsimot qiladi: "Bu yerdan bu yergacha mening qudratimdashu bean u tomoni Uning qudratidadir" deya vahmiy bir chiziq chizish bilan masalani anglaydi. SoÀng mavhum xatni buzadi, hammasini unga taslim qiladi. Chunki nafs nafsiga molik boÀlmagani kabi, ji#149

ham molik emas. Jismi faqat ajib bir uskuna-i Ilohiyadir. Qazo va qadar qalami bilan qudrati azaliya (bir jilvachasi) u uskunada ishlaydi. Shunga binoan, inson u fir'avnlik da'vosidan voz kechish bilan, mulkni molikiga taslim etsin, ori vaha xiyonat qilmasin! Agar xiyonat bilan bir zarrani nafsiga isnod etsa, Allohning mulkini jonsiz sabablarga taqsim qilgan boÀladi.

Ey nafsi ammora, qat'iyan bilki, sening xususiy, ammo juda keng bir dunyong borki; amol, umid, taalluqot, ehtiyojot ustida bino qilingan. Eng katta poydevori va yagona ustuni, senin I'lamding va sening hayotingdir. Holbuki u ustunning qurti bor. U poydevor ham chirik. Xulosa, asosdan fosid va zaifdir. Doimo xarob boÀlishga tayyordir.

Ha, bu jism abadiy emas, temirdan emas, toshdan emas.. faqat goÀsofaza suyakdan iborat bir narsadir. Oniy oÀlaroq sening boshingga yiqiladi, ostida qolasan. Qara, zamoni moziy sen kabi oÀtganlarga keng bir qabr boÀlgani kabi, istiqbol zamoni ham keng bir mozoriston boÀladi. Bugun sen ikki xborotng orasidasan; buyogÀini oÀzing bilasan!...

Birodar! Bilgan, koÀrgan dunyoimiz bir ekan, insonlar adadicha dunyolarni ichiga olgan. Chunki har insonning tom ma'noda xayoliy bir dunyosi bor. Faqat, oÀlgan payti dunyosi y dunyoi, qiyomati qoÀpadi.

Shu koÀrgan dunyoingni, butun lazoizi bilan, safohatlari bilan, safolari bilan juda ogÀir va ka va gÀr yuk ekanini koÀrdim. Ruhi fosid, qalbi xasta boÀlganlardan boshqa hech kim u ogÀir yukning ostiga kirolmaydi. Chunki butun koinot bilan aloqadorragan andan koÀra va hamma narsaning minnatiga kirishdan koÀra va butun sabablar va vositalarga qoÀl ochib arzi ehtiyoj qilishdan koÀra, bir Robbi Vohid, Sami' va Basirga iltijo qilish osonroq va foydaliroq emasmi?

Ey nafs. {(*)(Muallifi muhtaram oÀz nafsiga tasrihan, boshqalarga ham ta'rizan aytyapti.)} Koinotning uzoq choÀllariga ketib Sone'ning isbotiga dalillar toÀplashga ehtiyoj yoÀq. Bir kuljjuh vhukmida boÀlgan ichida oÀtirgan jisming qafasiga qara! Sening u kulbangning devorlariga osilgan ijod silsilalaridan, xilqatning moÀ'jizalaridan va horiqo san'atlaridan, kulbadan xorivdi' eatilgan ehtiyoj qoÀllaridan va derazalaridan yuksalgan "Oh!, Voh!" va nolonlar lisoni holi bilan istanilgan yordamlaridan anglashiladiki, u kulbani mushtamiloti bilan barobar yaratgan Xoliqing u ohu nolonlarni eshitadi, shafqat va marhamatgيْئًا di, hojot va amoling nima boÀlsa, taxti taahhudga oladi. Zero chivinning boshidagi u kichik-kichik hujayrotning nidolariga "Labbayk" degan u Sone'-i Sami' va Basirning sening duolaringni eshitmqiladi va u duolarga musbat javoblar bermasligi imkon va ehtimoli bormi?

Shunga binoan, ey bu kichik hujayralardan tarkib topgan va "ana" bilan ta'bir etilgan hujayra-i kubro! U k kabi;aning kichikligi bilan barobar, toÀla boÀlgan horiqo ijodlarini koÀr, iymonga kel! Va: Yo Ilohi! Yo Robbi! Yo Xoliqi! Yo Musavviri! Yo Moliki va yo Man Lahul-Mulku val-Hamd! Sehundayulking va omonating va vadi'ang boÀlgan shu kulbachada musofirman, molik emasman." de; u botil tamalluk da'vosidan voz kech! Chunki u tamalluk da'vosi insonni juda aliym alamlarga ma'ruz qoldiradi.

{ muhabMutarjimning bir i'tizori) Masnavi-i Nuriyaning Arabcha asl nusxasida boÀlgan va yeri bu joy boÀlgan Subhanalloh, Alhamdulilloh va Allohu Akbarga doir juda qiymatli va ahamiyatli bir qismi, uslubini va fasohatinidan, saza qilolmaslik va avrod maqomida oÀqib boÀladigan u haqiqatlarni Turkchaga oÀgirish bilan, qiymati asliyasini xalaldor etish andishasi bilan tarjima qilmadim. Qorilardan uzr soÀrayman, rahmat va xayr duolarini kutama tab'a Mutarjim ABDULMAJID}

Birodar! Iymon butun ashyo orasida haqiqiy bir uxuvvatni, irtibotni, ittisolni va ittihod robitalarini or zol etadi.

Kufr esa, burudat kabi, butun ashyoni bir-biridan alohida koÀrsatadi va bir-biriga ajnabiy nazari bilan qaratadi. Shuning uchundirki, moÀ'minning rshmasladovat, kin, vahshat yoÀq. Eng katta bir dushmani bilan bir navi qardoshligi bor. Kofirning ruhida hirs, adovat boÀlgani kabi, nafsini iltizom va nafsiga e'ta binobor. Bu sirga binoandirki, dunyo hayotida ba'zan gÀalaba kofirlarda boÀladi. Va shuningdek, kofir dunyoda hasanotining mukofotini (filjumla) koÀradi. MoÀ'min esa, sayyiotining jazosini koÀradi.

Shuning uchun, dunyo kofirga jannat (yvaloyaoxiratga nisbatan), moÀ'minga jahannamdir (ya'ni, saodati abadiyasiga nisbatan). BoÀlmasa, dunyoda ham moÀ'min yuz daraja ziyoda mas'uddir, deyilgan va doa shuningdek, iymon insonni abadiyatga, Jannatga loyiq bir javharga aylantiradi. Kufr esa ruhni, qalbni soÀndiradi, zulmatlar ichida qoldiradi. Chunki iymon qobiqniat bilidagi magÀzni koÀrsatadi. Kufr esa, magÀz bilan qobiqni tafriq etmaydi. Qobiqni aynan magÀz deb biladi va insonni javharlik darajasidan koÀmir darajasiga tushiradi.

Birodar!tilishbilan ruhning xastaligi nisbatida falsafa ilmlariga mayl va muhabbat ziyoda boÀladi. U xastalik marazi ham, ulumi aqliyaga tavagÀgÀul etish nisbatidadir. Demak, ma'naviy xastaliklar insonlarni aqliy ilmlarga tashviq qiladi va yoÀnaltr yuld Va aqliyot bilan ishtigÀol etgan, amrozi qalbiyaga mubtalo boÀladi.

Va shuningdek, dunyoning ikki yuzini koÀrdim:

Bir yuzi: Oz-koÀp zohiriy bir unsiyat, bir goÀzalligi hganla ham, botini va ichi doimiy bir vahshat bilan toÀladir.

Ikkinchi yuzi: Filjumla zohiran vahshatli boÀlsa ham, botinan doimiy bir unsiyatShu ki toÀladir. Qur'oni Azimushshon nazarlarni oxirat bilan muttasil boÀlgan ikkinchi vajhga tavjih etadi. Birinchi vajh esa oxiratning ziddi uchgan adam bilan muttasildir.

Va shuningdek, mumkinotning ham ikki vajhi bor:

Birisi: Anoniyat bilan vujuddir. Bu esa, adamga ketadi va adamgdan bonadi.

Ikkinchisi: Anoniyatning tarki bilan adamdir. Bu esa Vojib-ul Vujudga qaraydigan bir vujud qozonadi. Shunga binoan, vujud istasang, mun'adim boÀlki, vujudni topgin!..

Birodar! Bu niyat masalasi mening qirq yillik umrimning bir maxsulidir. Ha, niyat shunday bir xususiyatga molikdirki, odatlarsu'ud rakatlarni ibodatga oÀgirgan juda ajib bir eliksir va bir moyadir.

Va shuningdek, niyat oÀlik va mayyit boÀlgan holatlarni ihyo etgan va jonli, h, faqar ibodatlarga aylantirgan bir ruhdir.

Va shuningdek, niyatda shunday bir xususiyat borki; sayyiotni hasanotga va hasanotni sayyiotga tahvir; vaqi. Demak, niyat bir ruhdir. U ruhning ruhi ham ixlosdir. Shunday ekan, najot, xalos faqat ixlos bilandir. Xullas, bu xususiyatga binoandirki; oz bir zamonda koÀp amallar hosil boÀladi. Bunga binoan; oz bir umrda Jannat butuar ulaiz va mahosini bilan qozoniladi. Va niyat bilan inson doimiy bir shokir boÀladi, shukr savobini qozonadi.

Va shuningdek, dunyodagi lazzat va ne'matlarga ikki jihat bilan qaraladi:

Bir jihatdan, u ne'matlarning bir mun'im tarvohnan berilgani oÀylanadi. Va nazar, u lazzatdan in'om etganga qaytadi; uni oÀylaydi. Mun'imni oÀylash lazzati, ne'matni oÀylashdan koÀproq lat, olr.

Ikkinchi jihat, ne'matni koÀrar-koÀrmas nazarini unga hasr etib, u ne'matni gÀanimat deb oÀylab, minnatsiz yeydi. Holbuki birinchi jihatda i isti, zavol bilan zoil boÀlsa ham, ruhi boqiydir. Chunki Mun'imni oÀylaydi. Mun'im esa marhamatlidir, doimo bu ne'matlarni menga beradi deya umidvor ixtivoi. Ikkinchi jihatda, ne'matning zavoli oÀlim emaski, ruhi qolsin. Ruhi ham soÀnadi, faqat tutuni qoladi. Musibatlarning esa; zavolidan soÀng tutunlari soÀnadi, nurlari qoladi. Lazzatاٰنِ وg zavolidan soÀng qolgan tutunlari, gunohlardir.

Birodar! Dunyo va oxiratdagi lazzat va ne'matlarga, iymon bilan qaralsa, bularda bir harakati davriya koÀriladiki; oÀxshashlar bir-birini ta'qib qiladi. Biri ketadi, oÀrniga uning m tanzieladi. Bu soyada u ne'matlarning mohiyati soÀnmaydi. Faqat tashaxxusoti juz'iyada firoq va iftiroqlari bordir. Shuning uchun; lazoizi iymoniya, firoq va iftiroq bilan mutaassir va mukaddar boÀlmillatiFaqat ikkinchi jihatda, har bir lazzatning zavoli bor. Va u zavol haddi zotida alam boÀlgani kabi, uni oÀylash ham alamdir. Chunki bu ikkinchi jihatdaganlarkat davriya emasdir, mustaqimdir. Lazzat abadiy bir oÀlim bilan mahkum boÀladi...

Birodar! Sabablar va vasoitni inson quchogÀiga olib yopishsa, zillat va haqirlikka sabab boÀladi. Masalan: Kalb butun hayvonla va ruda bir necha sifati hasana bilan muttasifdir va u sifatlar bilan ishtihor etgan. Hatto sadoqat va vafodorligi zarbulmasal boÀlgan. Bu goÀzal axloqiga binoan, insonlar orasida oÀziga muborak bir hayvon nazari bilan qarga mhga loyiq ekan, afsuski insonlar orasida muborakiyat emas, najis-ul ayn deb sanaladi.

Tovuq, sigir, mushuk kabi boshqa hayvonlarda, insonlarning ularga qilgan ehsonlariga qsoni ashukron hissi boÀlmagani holda, insonlar tomonidan aziz va muborak deb sanaladilar. Buning sabablari, kalbda hirs marazi ortiq boÀlganidan, zohiriy sabablarga shunday biruchun a ihtimom bilan yopishadiki, Mun'imi Haqiqiydan batamom gÀaflatiga sabab boÀladi. Shunga binoan, vositani muassir deb bilib, Muassiri Haqiqii holdilgan gÀaflatiga jazo oÀlaroq najis hukmini olgandirki, tohir boÀlsin. Chunki hukmlar, hadlar gunohlarni avf etadi. Va baynan-nos tahqir zarbasini gÀaflatgللّٰهِorat oÀlaroq yegan.

Narigi hayvonlar esa, vositalarni bilmaydilar va sabablarga u qadar qiymat bermaydilar. Masalan: Mushuk senga erkalanadi, tazarru etadi, sendan ehsonni olgunga qadmollarsonni olgandan keyin shunday bir vaziyat oladiki, xuddi orangizda muorafa boÀlmagan va oÀzlarida senga qarshi shukron hissi ham yoÀq. Faqat Mun'imi Haqiqiyga shukron hislari bor. Chunnda biratlari Sone'ni biladi va lisoni hollari bilan ibodatlarini qiladilar. Shuur boÀlsin-boÀlmasin...

Ha, mushukning "mir-mir"lari "Yo Rahim! Yo Rahim! Yo Rahig izoh

Yana koÀrdimki: Agar hamma narsa Janobi Haqqa isnod etilmasa, bir oni vohidda gÀayri mutanohiy ilohlarning isboti lozim boÀladi. Va butun zarroti koinotdan ham koÀproq boÀlgan shu ilohll...

Shunday ekan, koinotning inkori mumkin boÀlsa ham, bizzoing inkori mumkin emas...

GÀaflatdan nash'at etgan zalolat juda gÀarib va ajibdir. Muqoranatni illiyatga aylantiradi. Ikki narsa orasida bir muqoranatdalolaa, ya'ni doimo barobar vujudga kelsalar, birisining narigisiga illat koÀrsatilishi u zalolatning sha'nidandir. Holbuki davomli muqoranat illiyatga dalil boÀlolmaydi.

oya vaNukta

Birodar! نَعْبُدُ dagi "nun" ifoda qilgan jamlash va jamoat, fikri va qalbi uygÀoq boÀlgan musolliyning nazarida sathi arzni bir masjid shakliga keltiradi. Va butun moÀ'minlardan tashkil topgan, sharqdan gÀarbga qadar tigÀiz h saflarni ichiga olgan u jamoati kubro ichida namoz oÀqiganini ixtor ettiradi.

Va shuningdek, لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ boÀlgan kalima-i zikriyani bir inson virdi zabon qilgan zنَ

boÀzamonni bir halqa-i zikr taxayyul qilish bilan u halqaning oÀng tarafi boÀlgan moziy jihatida anbiyoning, chap tarafi boÀlgan istiqbol j وَ اَa ham avliyoning oÀtirib jamoat bilan zikr qilgan va oÀzi ham u jamoati uzmo ichida boÀlib, shu qubba-i minoni toÀldirgan yuksak Ilohiy va totle'adirlariga ishtirok etganini taxayyul etsin. Quvva-i xayoliyasi yanada keskin boÀlganlar ham koinot masjidida butun masnu'ot tashkil qilgan halqa-i zikrlariga kirsin, shu fazoni shovqinlantirgan u sadolarni tinghayotn

Janobi Haqning mosivosiga qilingan muhabbat ikki xil boÀladi. Birisi, yuqoridan pastga nozil boÀladi. Boshqasi, pastdan yuqoriga chiqadi. Shundayki:

Bir inson eng avval muhabbatini Allohga bersa,دَ الس muhabbati sababli Alloh sevgan hamma narsani sevadi va maxluqotga taqsim qilgan muhabbati Allohga boÀlgan muhabbatini tanqis emas, tazyid etadi.

Ikkinchi qism esa, eng ab haqsabablarni sevadi va bu muhabbatini Allohni sevishga vasila qiladi. Bu qism muhabbat birikilishini muhofaza qilolmaydi, tarqaladi. Va ba'zan quvvatli bir sabablarga uchraydi. Uning muhabbatini ma'no-i ismiy bilan tamoman jazb

S halokatga sabab boÀladi. Shoyat Allohga vosil boÀlsa ham, vusuli noqis boÀladi...

oyati karimasi bilan, rin va nhhud ostiga olingandir. Faqat, rizq deganimiz ikki qismdir: Haqiqiy rizq, majoziy rizq. Ya'ni, zaruriy bor, gÀayri zaruriy bor.

Oyat bilan taahhud ostiga olingan, zaruriy qismidir. Ha, hayotni Qur'onigan darajada gÀido beriladi. Jism va badanning semizligi va za'fiyati, rizqning koÀp va oz boÀlganiga qaramaydi. Dengizning baliqlari bilan quruqlikning baqlajonlari shohiddir. Majoziy boÀlgaqida, esa, oyatning taahhudi ostida emas. Faqat sa'y va kasbga bogÀliqdir.

Birodar! Ma'sum bir insonga yoki hayvonlarga kelgan falokatlarda, musibatlarda bashar fahmi anglamagan ba'zi sabashi mua hikmatlar bor. YolgÀiz mashiati Ilohiyaning dasturlarini ichiga olgan shariati fitriya ahkomi aqlning vujudiga tobe boÀlmay, aqliy boÀlmagan bir narsaga tatbiq etilmasin. U shariatning hikmatlari qala modd, iste'dodga qaraydi. Bulardan hosil boÀlgan fe'llarga u shariatning hukmlari tatbiq bilan tajziya etiladi. Masalan: Bir bola qoÀliga olgan bir qushni yoki bir chivinni oÀldirsa, shariati fitriyaning ahkomiabboniÀlgan hissi shafqatga muxolafat qilgan boÀladi. Xullas, bu muxolafat sababli, yiqilib boshi yorilsa, mustahaq boÀladi. Chunki bu musibat u muxolafatga jazodir. Yoki urgÀochi bir yoÀlbars, oÀz avlodlariga boÀlkelib;iddati shafqat va himoyani nazarga olmasdan, bechora jayronning bolachasini parcha-parcha qilib bolalariga rizq qiladi. SoÀng bir ovchi tarafidan oÀldiriladi. Xullas, hi koÀrhafqat va himoyaga muxolafat etganidan, jayronga qilgan ayni musibatga ma'ruz qoladi.

Ixtor: YoÀlbars kabi hayvonlarning halol rizqlari, oÀlik hayvonlardir. SogÀ hayvonlarni oÀldirib rizq qilish, shariatraningiya jihatidan haromdir.

Birodar! Bu risola, Qur'onning ba'zi oyotini shuhudiy bir tarzda bayon qilgan bir navi tafsirdir. Va ichiga olgan masoil, Furqoni Hakimning jannatlaridan uzilgan bir qaringanl va chechaklaridir. Faqat iborasidagi qiyinlashtirish va ijozdan tavahhush etib, mutolaasidan voz kechma... Mutolaasiga takror bilan davom qilinsa, ma'luf va ma'nus bi yolgÀl oladi. Shuning kabi, nafsning tamarrudidan ham qoÀrqma. Chunki mening nafsi ammoram bu risolaning satvatiga chiday olmasdan inqiyodga majbur boÀlgani kabi, shaytonim ham اَيْنَ الْمَفَرُّ deymoÀ'mirdi. Sizning nafs va shaytonlaringiz mening nafs va shaytonimdan yanada osiy, yanada togÀiy, yanada shaqiy emaslar.

Shuning kabi, Birinchi Bringanavhidning bayoni uchun zikr qilingan dalillarda voqe' boÀlgan takrorlarni foydasiz deb oÀylama. Xususiy maqomlarda, ehtiyojga binoan zikr qilinganlar. Ha, xatti harbda handaqda oÀtirib mudofaa qilhim, kr askar, atrofida boÀlgan boÀsh handaqlarga ketmasdan, boÀlgan handaqi ichida boshqa bir derazani ochishi, albatta bir ehtiyojga binoandir.

Shuning kabi, bu risolalar مَا اboralaridagi qiyinlashtirish va igÀloqning, xursandchilik uchun ixtiyorimdan chiqqan deb oÀylama. Chunki bu risola, dahshatli bir zamonda, nafsimning hujumiga qarshi qilingan oniy va irtijoliy bir munoqashadir. Kalimalari u mudasi boujodala asnosida zehnimning qoÀliga oÀtgan tikanli kalimalardir. U otash bilan nurning qoÀshilishlari hangomida boshim aylanishni boshlardi. Goh yerda, goh koÀkda, goh minoraning tubida, goh mino, bund sharafasida oÀzimni koÀrardim. Chunki ta'qib qilgan yoÀlim, aql bilan qalb orasida yangi ochilgan barzohiy bir yoÀldir. Aqldan qalbga, qalbdan aqlga tushib chiqishdan bezor boÀlgandim. Shuning uchun, biَخَطَّtopganim zamon, hamon ustiga bir kalima qoldirardim. Faqat u nurlarning ustiga qoldirgan kalima toshlari dalolat uchun emasdi. Faqat yoÀqolmaslik uchun bittadan nishon va bittadan alomat sifatida qoldirardim.iz qar qaradimki, u zulmatlar ichida menga yordam bergan u nurlar Qur'on quyoshidan ilhom etilgan misboh va qandillar edi.

اَللّٰهُمَّ اجْعَلِ الْقُرْاٰنَ نُورًا لِعُقُولِنَا وَ قُلُوبِنَا وَ اَa e'tiِنَا وَ مُرْشِدًا لِاَنْفُسِنَا اٰم۪ينَ اٰم۪ينَ اٰم۪ينَ

QATRANING ZAYLI

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِه۪ وi shahِه۪ اَجْمَع۪ينَ

Birodar! Vaqtning avvalida, Ka'bani xayolan nazarga olish bilan namoz oÀqish manbuddirki, bir-biriga kirgan doiralar kabi, Baytning atrofida tashakkul etgan saflarni koÀrish bilan, yaqin saflَ اَوّtni ihota etganlari kabi, eng uzoq saflarning ham olami Islomni ihota etganini xayol bilan koÀrsin. Va u saflarga kirish bilan, u jamoati uzmoga dohil boÀlsinki, u jamoatning ijmo' va tavoturi uning namozda aytgan har da'vosiib birhar bir soÀziga bir hujjat va bir burhon boÀlsin.

Masalan: Namoz oÀqigan odam اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ deganda, xuddi u jamoati uzmoni tashkil qilgan barcha moÀ'minlar "Ha, toÀgÀri aytding" deya uning u soÀzini tasdiq qiladilar. Va bu tasjima q hujum qilgan avhom va vasvasalarga qarshi ma'naviy bir qalqon vazifasini bajaradi. Va ayni zamonda, butun hislari, latifalari, tuygÀulari u namozdan zavq va hissalarini oladilar. YolgÀiz musolliyning Ka'baga boÀlgan shuningdeiy nazari qasdiy emas, taba'i bir shuurdan iborat boÀlishi kerak.

Sathi Arz masjidini mutaxolif va muntazam harakoti bilan tazyin etgan u jamoati uzmoning, satrlarni eslatgan saflarining u goÀzal manzarasi muhi, hecqilinish maqsadida, olami misol sahifasida qalami qadar bilan, Ilohiy bir fotoapparat bilan tarsim va takrim etilayotganligi ehtimol va imkondan xoli emas.

Rَا يُس Birodar! Vasvasa va avhom zulmatlari ichida yurarkan, Rasuli Akramning (S.A.V.) sunnatlari bittadan yulduz, bittadan chiroq vazifasiniÀzalliganini koÀrdim. Har bir sunnat yoki bir haddi shar'iy zulmatli zalolat yoÀllarida quyosh kabi porlaydi. U yoÀllarda inson, zarra-misqol u sunnatlardan inhirof va u'dul etsa; shaytonlarga mal'ab, avhomga markab, ahval va qoÀrquvlarggan. Vaz va togÀlar qadar ogÀir yuklarga matiyya boÀladi.

Va shuningdek, u sunnatlarni, xuddi samodan tadalli va tanazzul etgan iplar kabi koÀrdimki, ularga tamassuk etgan yuksaladi, saodatlari noil boÀladi. Muxolafat etib, aqlga tayanganlar esa, uzun bir minora bilan samoga chiqish hamaqotida boÀlgan Fir'avn kabi bir fir'avn boÀladi...

Birodar! Nafsda shunday daahaq bi bir nuqta va ochilmas bir uqda borki, zidlarni bir-biridan tavlid etadi. Va uning zarariga boÀlgan har bir narsani foydasiga deb oÀylaydi. Masalvda, hyoshning qoÀli senga yetishadi, ziyosi bilan boshingni erkalaydi. Faqat sening qoÀling unga yetisholmaydi va sen xohlagandek harakat qilmaydi. Demak, shamsning senga qarshi ikkoki fati bor: Biri qurb, boshqasi bu'd. Agar sening undan ba'id boÀlgan jihating bilan "U menga ta'sir qilolmaydi" va uning senga qorib boÀlgan jihati bilan "Unga ta'sir qila olaman" desang, johilligudus, e'lon qilgan boÀlasan.

Shuning kabi, Xoliq bilan nafs orasida ham bir qurb va bu'd bordir. Qurb Xoliqnikidir, bu'd nafsnikidir. Agar nafs uzoqligi jihati bilan anoniyat bilan Xoliqqa qarab, "Menga ta'sir qilolmaydi" deya bir n.

ikda boÀlsa, zalolatga tushadi. Va shuningdek, nafs mukofotni koÀrgan zamon "Koshki men ham shunday qilsaydim, bunday boÀlaydim" deydi. Mujozotning shiddatini ham koÀrgan vaqti, ta'ami va nisfinbilan oÀziga tasalli beradi.

Ey ahmoq nuqta-i sevda! Xoliqning af'oli senga nazir emas. Faqat Unga qaraydi. Koinotni sening handasang boÀyicha yaratgan emasdir. Va seni xilqati olamda shohid qilmagan. Imoqodir oniyning (R.A.) degani kabi: "Malikning atiyyalarini faqat matiyyalari tashiy oladi."

Birodar! Xususan muztar boÀlganlarning duolarining buyuk bir ta'siri bordir. Ba'zan u kabi duolarning hurmati uchun, eng katta bir narsa erugÀ hhik bir narsaga musahhar va mute' boÀladi. Ha, siniq bir taxta parchasi ustidagi faqir va qalbi siniq bir ma'sumning duosi hurmati uchun, dengizning boÀroni, shiddati, hiddati tushishni boshlaydi. Demak, duolarga javob bergan shogirutun maxluqotga hokimdir. Unday boÀlsa, butun maxluqotga ham Xoliqdir.

Qardoshlarim! Nafsning eng muhim bir xastaligi ham shudirki; kullni juzda, kattani kichikda koÀrishni istaydi. Kosnu'otgan taqdirida rad va inkor qiladi. Masalan: Kichik bir pufakchada quyoshning tamomi bilan tajalliyotini istaydi. Buni koÀra olmagani uchun, u pufakchadagi jilvaning quyoshdan boÀlganini inkor qiladi. Holbuki shamsning vahdati tajalliyavval g ham vahdatini istilzom etmaydi.

Va shuningdek, dalolat qilish tazammun etishni iqtizo etmaydi. Masalan: Pufakchadagi quyoshning jilvasi quyoshning vujudiga dalolat qiladi, faqat quyoshni tazammun etolmaydi, ya'ni ichiga ololmay9

I shuningdek, bir narsani bir narsa bilan tavsif etganning u narsa bilan muttasif boÀlishi lozim boÀlmaydi. Masalan, shaffof bir zarra shamsni tavsif etadi, faqat shams boÀlolmaydi. Asalari Sone'-i Hakimnlat palantiradi, ammo Sone' boÀlolmaydi...

Birodar! Kufr yoÀlida yurish, muzlar ustida yurishdan zahmatliroq va tahlikaliroqdir. Iymon yoÀli esa, sumuvaffavoda, ziyoda yurish va suzish kabi juda oson va zahmatsizdir. Masalan: Bir inson, tanasining jihoti sittasini quyoshga tutishni istagan zamon, yo bir Mavlaviy kabi aylanib tanasining har tarafini quyosharalisisiga keltiradi yoki quyoshni u masofa-i ba'idadan jalb bilan tanasining atrofida aylantiradi. Birinchi imkoniyat, tavhidning osonligiga misoldir. Ikkinchisi ham, kufrning zahmatlariga misoldir.

Savol: Shirk bui va m zahmatli boÀlgani holda, nima uchun kofirlar qabul qiladilar?

Javob: Qasddan va bizzot hech kim kufrni qabul qilmaydi. YolgÀiz shirk havo-i nafslariga y fardidi. Ular ham ichiga tushadi; mulavvas, iflos boÀladilar. Undan chiqishi mushkullashadi. Iymon esa, qasddan va bizzot ta'qib va qabul qilinish bilan qalbning ichiga qoÀr Qur'.

Birodar! Bir kalima-i vohidaning eshitilishida, bir odam, ming odam, birdir. Yaratilish xususida ham -Qudrati Azaliyaga nisbatan- biقَتِ مsin, ming boÀlsin, birdir. Nav bilan fard orasida farq yoÀq.

Birodar! Butun zamonlarda, butun insonlarning moddiy va ma'naviy ehtiyojlarini tvol vauchun nozil boÀlgan Qur'onning horiquloda sohib boÀlgan jome'iyati va vus'ati bilan barobar, tabaqoti basharning hissiyotiga qilgan muro'ati va erkalashlari, xususan eng katta tabaqani tashkiarni ian avomi nosning fahmini erkalab, tavjihi xitob asnosida qilgan tanazzuloti, Qur'onning kamoli balogÀatiga dalil va bahir bir burhon boÀlg narsalda, xasta boÀlgan nafslarning zalolatiga sabab boÀlgan. Chunki zamonlarning ehtiyojlari mutaxolifdir. Insonlar fikr, his, zakovat, ahmoqodi kahatidan bir emas. Qur'on murshiddir, irshod umumiy boÀladi. Shuning uchun, Qur'onning ifodalari zamonlarning ehtiyojlariga, maqomlarning iqtizosiga, muxotoblarning vaziyatlariga koÀra boshqa-boshqadir. Haqiqati hol bu markazda eofaza ng yuksak, eng goÀzal ifoda turlarini Qur'onning har bir ifodasida qidirish xato boÀlgani kabi; muxotobning hissiga, fahmiga uygÀun boÀlgan bir uslubning mezon va mirsodi bilan mutakallimga qaragan albatta zalolatga tushadi.

majmu'dar! Dunyoning uch vajhi bordir:

Birisi: Oxiratga qaraydi. Chunki uning ekinzoridir.

Ikkinchisi: Asmo-i husnaga qaraydi. Chunki ularning maktab va dastgohlaridir.

Uchinchisi: Qasddan va bizzot oÀz-oÀzigوَ ف۪ىydi. Bu vajh bilan insonlarning havasotiga, xohishlariga va bu foniy hayotning takolifiga mador boÀladi. Nuri iymon bilan dunyoning avvalgi ikki vajhiga qarash, ma'naviy bir jannat kabi boÀladi. Uchinchi vajh esa, dmsol ang fano yuzidirki, zotiy va ahamiyatli bir qiymati yoÀq...

Birodar! Insonning vujudi, badani, amvoli miriyadan bir askarning qoÀlida boÀlgan bir hayvon kabidir. U askar u hayvonni oziqla.

Hhga va xizmatiga mukallaf boÀlgani kabi, inson ham u vujudni oziqlantirishga mukallafdir.

Aziz qardoshlarim! Bu yerda menga bu soÀzni ayttirgan, nafsim bilan boÀlgan bir munoqashamdir. Shundayki:

Mahosini bilan mas baqoboÀlgan nafsimga dedimki:

-Sen bir narsaga molik emassan, nedir bu gÀururing?

Dediki:

-Modomiki molik emasman, men ham xizmatini qilmayman.

Dedimki:

-Hoy, bu chivinga qara! GÀoyat kichkina zarif qoÀllari bili. Va otlarini, koÀzlarini artadi, supuradi. Hamma ishini qiladi. Sen ham loaqal u qadar vujudingga xizmat qilishing kerak, deya iqno' etdim.

Taqdis etamiz u zotniki, bu chivinga nazofri Koilhoman oÀrgatadi, menga ham ustoz qiladi. Men ham u bilan nafsimni iqno' va ilzom etaman.

Insonni zalolatlarga sudragan jihatlardan biri ham shuki: Ismi Zohir bilan ismi Botinning hukmlari bo Men ooshqa boÀladi; bularni bir-biriga aralashtirib marji'larini yoÀqotish yoqimsizdir.

Shuning kabi, qudratning lavozimi bilan hikmatning lavozimi bir emas. Birisiga oid lavozimotnijahdirasidan talab qilish xato.

Va shuningdek, sabablar doirasining iqtizosi bilan e'tiqod va tavhid doirasining iqtizosi bir emas. Uni bundan istamaslik ker sifat Va shuningdek, qudratning taalluqoti boshqa, vujudning jilvalari yoki boshqa sifatning tajalliyoti boshqadir. Bir-biri bilan iltibos etmaslik kerak. Masalan: Dunyodنَاد۪ىding tadrijiydir. Barzohiy oynalarda oniy va daf'iydir. Chunki ijod bilan tajalliy orasida farq bor.

Birodar! Islomiyat butun insonlarga bir nur gÀoyarahmatdir. Kofirlar ham uning rahmatidan istifoda qilishgan. Chunki Islomiyatning talqinoti bilan kufri mutlaq, inkori mutlaq shak va taraddudga inqildi. Haan. U talqinotning kofirlarda ham qilgan in'ikosi va ta'siroti soyasida, kofirlarning hayoti abadiya haqida umidlari bor. Bu soyada, dunyo lazzatlari va saodati ularning fikricha tamomi bilan zashirkimaydi. U lazzatlar batamom alamlarga inqilob etmaydi. YolgÀiz taraddudlari bor. Taraddud esa, har ikki tarafga qaratadi. Tuyaqush kabi, tom ma'noda na qush boÀladi va na tuya. OÀrtada qolib har ikki tarafning zahsi takn qutuladi.

Birodar! Nafs tanballik saiqasi bilan vazifa-i ubudiyatini tark etganidan, tasattur etishni istaydi. Ya'ni, uni koÀradigan bir raqibning koÀzi ostida boÀlishini istamaydi. Shuning uchun bir Xoliqning, bbir neikning boÀlmasligini tamanniy etadi. SoÀngra mulohaza etadi. SoÀngra tasavvur etadi. Nihoyat, adamini, yoÀq boÀlganini e'tiqod qilish bilan dindan chiqading ichuki, qozongan u hurriyatlari, adami mas'uliyatlari ostida qanday zaharlar, ilonlar, aliym alamlar boÀlganini bilgan boÀlsa, darhol tavba bilan vazifasiga qaytadi.

Birodar! Har bir insonning bir وَ كُ-i istinodi boÀlganiga nazaran, istinod nuqtalarining tafovutiga koÀra insonlarning qila oladigan ishlari ham tafovut etadi. Masalan: Buyuk bir sultonga istinodi boÀlgan bir askar, bir shoh qilolmagan bir ishni qiladi. Chirdir.uqta-i istinodi shohdan buyuk. Ha, qudrati azaliya tarafidan ma'mur etilgan bau'da, ya'ni pashshaning Namrudga boÀlgan gÀalabasi; va bir urugÀningfe'li قُ الْحَبِّ وَ النَّوٰى

tarafidan berilgan izn va quvvatga binoan ulkan bir daraxtning jihozotini, malzamasini tazammun etishi, ya'ni ichiga olishi bu haqiqatni tanvir etgan bittadan haqiqatdir.

#5, gÀinmz

Birodar! "Qatra" nomli asarimda Qur'ondan ilhoman ta'qib etganim yoÀl bilan ahli nazar va falsafa ta'qib etgan yoÀl orasidagi faroqiyat

Qur'ondan tavri qalbga ilhom etilgan Asoyi Muso kabi, ma'naviy bir hassa ehson etilgan. Bu hassa bilan kitobi koinotning har qaysi bir zarrasigaing naa, darhol ma-i hayot chiqadi. Chunki muassir faqat asarda koÀrinishi mumkin.

Ma'naviy lift hukmida boÀlgan muroqabalar bilan ma-i hayotni topish juda mushkuldir.

Vasoitga luzum koÀrsatgan ahli namlarina, atrofi olamni arshga qadar kezishlari lozim. Va u uzun masofada hujum qilgan vasvasalarga, vahmlarga, shaytonlarga magÀlub boÀlib yoÀldan chiqmaslik uchun, juda kat qilrhonlar, alomatlar, nishonlar lozimdirki, yoÀlni adashtirmasinlar.

Qur'on esa, bizga asoyi Muso kabi bir haqiqat berganki; qayerda boÀlsaazzah,to tosh ustida boÀlsam ham, hassani uraman, ma-i hayot joÀsh uradi. Olamning xorijiga ketib uzun safarlarga va suv quvurlarining sinmasligi va parchalanmasligi uchun muhofazaga muhtoj boÀlmayman. Ha,

a va u كُلِّ شَىْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ

bayti bilan bu haqiqat haqiqati bilan taboruz etadi.

{(*) Ixtor: Qur'onning dalolati bilan topgan yoÀlimda ketish istagan uchun va unga u yoÀlni goÀzal tarzda ta'rif qilish uchun gan bia-i Nur Kulliyoti" goÀzal bir ta'rifchidir...}

Birodar! Nafsning vujudida bir koÀrlik bordir. U koÀrlik vujudida zarra-misqol qolgancha haqiqat quyoshining koÀrinishiga mone bir hijob boÀladi. Ha, mushohadam bilan sobitki; qvahhid yaqiyniy burhonlar bilan dalillar toÀla boÀlgan ulkan bir qal'ada, kichik bir toshda bir za'fiyat koÀrinsa, u koÀr boÀlgur nafs u qal'ani tamoman inkor qiladi. Ostini ustiga oÀgiradi. Xullas, nafsning jaholati, um etgti bu kabi insofsizcha taxribotdan anglashiladi.

Ey inson! Sening vujudingning sohasida qilingan fe'llar va ishlardan sening yadi ixtiyoringda boÀlgan, faqat mingdan bir nisbatidadir. Boqiy qolgan Malik-ul Mulkka oiddir. S Haqdabinoan, oÀz quvvatingga koÀra yuk ol. BoÀlmasa ostida ezilasan. Qil qadar bir shuur bilan ulkan toshlarni koÀtarish tashabbusida boÀlma. Molikingning izni boÀlmasdan Uning mulkiga qodi. Xutma. Shunga binoan, gÀaflat bilan, oÀz hisobingga bir ish qilganing zamon, haddingni tajovuz etma. Agar Moliking hisobiga boÀlsa, istagan narsaa yoÀll va qil. Faqat izn va mashiat va amri doirasida boÀlish sharti bilan. Izn va mashiatini ham shariatidan oÀrganasan.

Ey shon va sharafni, nom va shuhratni istagan odam! Kel, u darsnn birian ol. Shuhrat ayni riyodir va qalbni oÀldirgan zaharli bir asaldir. Va insonni insonlarga abd va qul qiladi. U balo va musibatga tushsang

de, u balodan qutuilan a * * *

HUBOB

خُدَاىِ پُرْ كَرَمْ خُودْ مُلْكِ خُودْ رَا م۪ى خَرَدْ اَزْ تُو بَرَاىِ تُو نِگَهْ دَارَدْ بَهَاlish e گِرَانْ دَادَه

I'lam ey zikr qilgan va namozas, ulan qardosh!

va مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ va اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ kabi muborak kalimalar bilan e'lon e

Qair hukming va iddi'o etgan bir da'vong va ishhod etgan bir e'tiqoding lisoningdan chiqar-chiqmas, millionlab moÀ'minlarning tasdiq va shahodatlariga ig nazi etadi.

Va shuningdek, Islomiyatning haq va haqiqat boÀlganiga va hukmlarining toÀgÀri va sodiq boÀlganlariga dalolat etgan butun daliarqoq shohidlar, burhonlar sening u da'vongning va e'tiqodingning haq boÀlganiga dalolat qiladilar.

Va shuningdek, aytgan u muborak va muqaddas kalomlabidir. juda buyuk yumunlar, fayzlar va barakoti Ilohiya tarattub etadi.

Va shuningdek, jumhuri moÀ'miniyn va muvahhidinning u kalimoti muborakadan qalban zavq qilganjr va a-i hayotni va sharobi jannatni sen ham u muqaddas mashrabalardan ichasan...

I'lam!

Qavoidi usuliyadanki: Bir masala haqida isbot qilganning soÀzi inkor qilganning soÀzidan muraji; ba'. Chunki isbot qilganning yordamchilari bor, soÀzida quvvat boÀladi. Inkor qilganning yordamchisi boÀlmaganidan bir oÀzi qoladi, soÀzida quvvat yoÀq. Hatto ming odam bir narsani inkoidaga a, bir odam kabidir. Ming odam ham isbot qilsa, isbot qilganlarning har biri ming boÀladi. Chunki hammasi bir narsaga qaraydilar. Va bir nuqtaga ishorat qilganlaridan bir-birini taqviya etadilar. Inkor qilganlarda bir-birini taqviya etning aÀq, har biri tanho qoladi.

Masalan: Mingta derazadan bitta yulduzni koÀrib isbot qilgan mingta odamning har biri boshqasiga yordamchi boÀladi, soÀzini taqviya etadi. Chunki u mingga berm, barmoq bilan ishorat qilayotganday, u narsani isbot qiladilar. Inkor qilganlar unday emas. Chunki inkor uchun sabab lozim. Sabablar ham boshqa-boshqa boÀladi. Masalan: Biri "KoÀzimda za'fiyat bokichikrolmadim", narigisi "Uyimizda deraza yoÀq", narigisi "Sovuqdan boshimni koÀtarib qarolmadim" deydi. Va hokazo... Har biri inkoriga, mudda'osiga boshqa bir sabab koÀrsatganidan, oÀzicha yulduzning boÀlmaslizq taafs-ul amrda ham yulduzning boÀlmasligiga dalolat qilmaydiki, bir-biriga yordamchi boÀlsin.

Shunga binoan, bir masala-i iymoniyaning inkori haqida ahli zalolatning ittifoqlari xabari vohid hukmidadمُسْتَ'siri yoÀqdir. Ammo ahli hidoyatning masoili iymoniyada boÀlgan soÀzlari, har biri boshqasiga yordamchidir, taqviya etadi...

I'lam Ayyuhal-Aziz!

(=Ey aza mumodoshim, bilki) Bir kull qaysi narsaga muhtoj boÀlsa, juzi ham u narsaga muhtojdir. Masalan: Bir shajaraning vujudga kelishi uchun nima lozim boÀlsa, bir samaraning vujudiga ham lozimdir. Shunday ekan, samaraning Xoliqi, shajaraning ham XoliqiÀladi.ladi. Hatto arzning va shajara-i xilqatning ham Xoliqi, U Xoliq boÀladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ikki tarafi bir-biridan gÀoyat uzoq bir masala borki, har bir tarafi bir urugÀ kabi unib chiqqan; daraxt boÀlgan, shox-shoda solgangra esay bir masala sababli, shukuk va avhomning qoÀnmasligi lozim. Chunki bir urugÀ boshqa bir urugÀ bilan, urugÀ boÀlib tuproq ostida qolgan muddatcha iltibos etilisson mokin. Ammo daraxt boÀlgandan, meva bergandan soÀng shak qilsang, butun mevalar senga qarshi shahodat qiladilar. Agar bu boshqa bir urugÀ deya tavahhum etsang, u daraxtning butun mevalari seni takzib etadilar. Olma daraxtiga inqilob etgim tar urugÀni hanzala daraxtining urugÀi deb faraz qilish senga muyassar boÀlmaydi. Faqat tavahhum bilan yoki butun olmalarning hanzalaga tabdil etilgan boÀlishi bilan mu boÀlsrki, bu ham maholdir.

Shunga binoan, nubuvvat shunday bir urugÀdirki: Islomiyat daraxti butun samaroti bilan, chehcaklari bilan u urugÀdan chiqqandir. Qur'on ham, sayyor yulduzlarni ismar etgan shams kabi, Islomiyatning oÀn bir r faqat intoj etgan. Ajabo, bu jahon-baho samaralarga qarab koÀrgandan soÀng, urugÀida shubha va taraddud yeri qoladimi? Xosho...

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Tovus qushi kabi juda chiroyli bir qush tuxumdaorishgadi, takomul etadi, samolarda tarayonni boshlaydi. Ofoqi olamda shuhrat qozongandan soÀng, yerda qolgan tuxumining poÀchogÀi ichida u qushning goÀzn va tni, kamolotini, taraqqiyotini qidirib topishni istagan odamning ahmoq ekaniga shubha yoÀq. Shunga binoan, tarixlar naql etgan PaygÀambarimizning (S.A.V.) bidoyati hayoti.A.V.)diy, sathiy, suriy bir nazar bilan qaragan bir odam shaxsiyati ma'naviyasini idrok qilolmaydi va daraja-i qiymatiga vosil boÀlolmaydi. Faqat bidoyati hayotiga va lavozimi bashariyatiga va ahvoli zohiriyasiga noziki ulfpoÀst, nozik bir qobiq nazari bilan qarashi kerakki, u poÀst ichidan ikki olamning quyoshi va tubo kabi shajara-i Muhammadiya (S.A.V.) chiqqan. Va fayzi Ilti va ilan sugÀorilgan va fazli Rabboniy bilan takomul etgan. Shunga binoan, Nabiyyi Zishonning (S.A.V.) mabda-i hayotiga oid ahvoli suriyasidan zaif bir narsa eshitilgan zamon ustida toÀxtamasliamon hk; darhol boshini koÀtarib atrofi olamga nashr etgan nurlarga qarash kerak.

Shu bilan barobar, mabda-i hayotiga shak va shubha bilan qaragan odam har holda masdar bilan mazhar, manba bilan ma'kas, zotiy bilan tay kabi oralarini farq qilolmaydi. Va bu sababli shubhaga tushadi. Ha, Nabiyyi Zishon (S.A.V.) tajalliyoti Ilohiyaga mazhar va ma'kasdir; masdar va manba emas. Chunki u zot yolgÀiz obiddir va ibodat jihatidan hammadan oa baqodir. Demak, bu qadar koÀringan taraqqiyot, kamolot uning zotiy moli emas. Faqat xorijdan berilgan Rahmoni Rahimning tajalliylaridir. Avvalroq bayon qilingani kabsan. Sh bir narsa bir zarraga ham ma'no-i ismiy bilan masdar boÀlolmaydi. Ammo bir zarra ma'no-i harfiy bilan samoning yulduzlariga mazhar boÀladi. YolgÀiz gÀaflat bilan u zarraning masdar boÀlish mulohazasi bilan qaralganidan, san' i'odaohiyani togÀutiy bir tabiatga mol qiladilar.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Duolar, tavhid va ibodatning asroriga namunadir. Tavhid va ibodatda lhoriqooÀlgani kabi, duo qilgan kishi ham, "Qalbida kezgan orzu va istaklarini Janobi Haq eshitadi" deb Qodir boÀlganiga e'tiqod qilishi kerak. Bu e'tiqod, Allohning hamma narsani biladigan va hamma narsaga qo orasiÀlganini istilzom etadi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Shu olamni ziyolantirgan shamsning bir chivinning koÀziga tajalliy bilan kirib ishiqlantirishi mumkin. Va otashdan bir uchqunnning koÀziga kirib tanvir etishi imkon xorijidir. Chunki kamizniportlatadi.

Shuning kabi, bir zarra Shamsi Azaliyning tajalliysiga mazhar boÀladi. Faqat Muassiri Haqiqiyga zarf boÀlolmaydi...

I'lam ey magÀrur, mutakabbir, mutamarrid nafs!

Sen shundaoizninza'fiyat, ojizlik, faqirlik, miskinlik kabi hollarga mahalsanki, jigaringga yopishgan va koÀp marta kattalashtirgandan soÀng zoÀrgÀa koÀrib boini isan bir mikrobga muqovamat etolmaysan; seni yerga ogÀdiradi, oÀldiradi...

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Xardala bilan ta'bir etilgan, bir tariq habbasijonli da boÀlgan quvva-i hofiza ihota etgan maydonda sayr-tomoshalar qilinarkan, shu qadar katta bir sahroga inqilob etadiki, kezish bilan tugamaydigan bir shakl oladi. Ajabo, u xardalaning ichibi va aydonni tugatolmagan, u xardalaning doirasini qay suratda tugatadi? Aqlning nazarida xardalaning vaziyati bunday ekan, aql kezgan doira qanday? Aqli ham dunyoni yutadi. Fasubhanalloh! Janobi Haq xardalani aql uchun dur ichi dunyoni ham aql uchun bir xardala kabi qilgan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Insonlarning eng katta zulmlaridan biri ham shuki: Katta bir jamoatning masa'iysiga tarattub etgan hasanotni intoj etgan samarotni bir shaxsga isnod va unga mol etadia-i ihu zulmda bir shirki xafiy bor. Chunki bir jamoatning juzi ixtiyoriysi bilan kasb etgan maxsulotlarini bir shaxsga atf etish, u shaxsning ijod darajasida horiquloda bir qd-ul aa molik ekaniga dalolat qiladi. Hatto eski Yunonlarning va Vasaniylarning ilohalari bunday zolimona tasavvuroti shaytoniyaning maxsulidir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Zikr qilgan odamning fayzng yariyni jalb qilgan muxtalif latifalari bor. Bir qismi qalb va aqlning shuuriga bogÀliq. Bir qismi esa shuursiz, ya'ni shuurlarga tobe emas.

hosil boÀladi. Shunga binoan, gÀaflat bilan qillar, zikrlar ham fayzdan xoli emas.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Janobi Haq insonni juda ajib bir tarkibda yaratgan. Kasrat ichida vahdati, tarkib ichida basotati, jamoat ichida fardiyati bor. Ixtivo etgan a'zo, tuydiqlar va latifalarning har biri uchun mustaqil lazzatlar, alamlar boÀlgani kabi; oralarida koÀrilgan taovun va imdod tezligidan anglashilganidan, har biri birodarlarining lazzat, alam va taassurotidan ham hissa oladilar. Bu xilqat skoÀzgaa, inson agar ubudiyat yoÀlida ketsa; butun lazzat, ne'mat, kamolot navlarining bir qismlariga mazhar boÀlishga shoyondir. Va shuningdek, agar anoniyat yoÀlini ta'qib qilsa, turli-tuman a boshq azoblarga ham mahal boÀlishga mustahaqdir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Kalima-i Tavhidni takror bilan zikrida davom qilish, qalbni juda koÀp narsalar bilan bogÀlagan bogÀlarni, iplarni sindirish uchundir. Va nafs sigÀinadigan darajada sanam"dir.hoz etgan mahbublardan yuzini oÀgirishdir. Shu bilan barobar, zokir boÀlgan zotda boÀlgan his va latifalarning boshqa-boshqa tavhidlari boÀlganiga ishorat boÀlgani kabi; illatlng ham ularga munosib sheriklari bilan boÀlgan aloqalarini kesish uchundir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Insonning bir qarindoshiga (masalan) oÀqigan bir Fotiha-i Sharifadan hosil boÀlgan savobda istifoda eting qobir bilan ming musoviydir. Qandayki ogÀizdan chiqqan bir lafzning eshtilishida bir jamoat bilan bir fard bir boÀladi. Chunki latif narsalar matbaa kabidir. Bosilgan bir kalimadan ming kalima chiqadi.

Va shuningdarura roniy narsalarda vahdat bilan barobar takassur boÀlganiga, ya'ni bir nuroniy narsada ming savob borligiga bir ishoratdir...

I'lam Ayyajhiniziz!

Nabiyyi Zishonning (S.A.V.) Maqomi Mahmudi Ilohiy bir moida va Rabboniy bir dasturxon hukmidadir. Ha, tavzi' etilgan lutflar, fayzlar, ne'matlar u vujudrxondan oqadi. Rasuli Zishonga (S.A.V.) oÀqilgan salovoti sharifa, u dasturxonga qilingan da'vatga ijobatdir.

Va shuningdek, salovoti sharifani keltiiki: Tdam Zoti PaygÀambariyni (S.A.V.) bir sifat bilan tavsif etgan zamon, u sifatning qayerga taalluq etganini oÀylasinki, takror ba takror salovot keltirishga mushanning boÀlsin.

I'lam ey din olimi!

{(*) Ahamiyatlidir.}

Ujratim oz, ilmimga ragÀbat yoÀq, deya mahzun boÀlma. Chunki mukofoti dunyoviya ehtiyojga qaraydi, qiymati zotiyaga qaramaydi. Maziyati zotiya esa mukofoti uil hayaga nazirdir.

Shunday ekan, zotiy boÀlgan maziyatingni mukofoti uxroviyaga saqla, bir necha tiyinlik dunyo moliga sotma.

I'lam ey xitobati umumiya sifati bilan gazeta lisoni bilan bayonot qilzallikharrir!

Sen, oÀz nafsingni past koÀrsatishga va nadomat etib qusurlaringni e'lon qilishga haqqing bor. Faqat shao'iri Islomiyaga zid va muxolif boÀlgan harzalar bilan Islomiyatni qoralashga qat'iyan yuhal-g yoÀq.

Seni kim tavkil etgandir? Fatvoni qayerdan olyapsan? Qaysi haqqa binoan millat nomidan, ummat hisobidan Islomiyat haqida safsatalarni sochib, zalolatingni nashr va e'lon qilyapsan? Millatni, ummatni oÀzi'matlai zoll deb oÀylama. Zalolatingni kimga sotyapsan? Bu yer Islomiyat mamlakatidir, Yahudiy mamlakati emas.

Jumhuri moÀ'miniyn qabul qilmagan narsaning gazetada e'lon qilinishi, milobar, zalolatga da'vatdir, huquqi ummatga tajovuzdir. Bir odamning huquqiga tajovuzga javozi qonuniy boÀlmagani holda, ulkan bir millatning, balki olami Islomning huquqiga qaysi jasoratga binoan tajovuz etyapsan? OgÀzingni yop!..

boÀlga Ayyuhal-Aziz!

Kofirlarning musulmonlarga va ahli Qur'onga dushman boÀlishlari kufrning iqtizosidandir. Chunki kufr iymonga ziddir. Shu bilan barobar, Qur'on kofirlarni va abo va ajdodlarini i'domi fayzdi bilan mahkum etgan.

Shunga binoan, musulmonlar bilan ulfat va muhabbatlari mumkin boÀlmagan kofirlarga muhabbat behuda ketadi. Ularning muhabbati bilan hisoblashilmaydi. Ulardan madad kutnday ilmaydi. Faqat

deya Janobi Haqqa iltijo qilish lozim.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Kofirlarning madaniyati bilan moÀ'minlarning madaniyati orasidagi farq:

Birinchisi, madaniyaarshi sini kiygan qoÀrqinch bir vahshatdir. Zohiri porlaydi, botini ham yoqadi. Tashi ziynat, ichi iflos; surati manus, siyrati ma'kus bir shaytondir...

Ikkinshohid botini nur, zohiri rahmat; ichi muhabbat, tashi uxuvvat, surati muovanat, siyrati shafqat, jozibador bir malakdir.

Ha, moÀ'min boÀlgan kis وَثَمmon va tavhid iqtizosi bilan, koinotga bir madhi uxuvvat nazari bilan qaragani kabi; butun maxluqotni, xususan insonlarni, xususan Musulmonlarni bir-biri bilan bogÀlagan a quro, faqat uxuvvatdir. Chunki iymon butun moÀ'minlarni bir otaning janohi shafqati ostida yashagan qardoshlar kabi qardosh deb sanaydi.

Kufr esa, shunday bir burudatdirki, qardoshlarni ham qardoshlikdan chiqaradi. Va butun ashyoda bir navimavjudiylik tuxumini ekadi. Va hamma narsani hamma narsaga dushman qiladi.

Ha, hamiyati milliyalarida bir uxuvvat boÀlsa ham, muvaqqatdir. Va azaliy, abadiy iftiroq va firoq bilan muttasil va mahduddir. Ammo kofirlaratda madaniyatida koÀringan mahosin va yuksak taraqqiyoti sanoyi', (bular) tamoman madaniyati Islomiyadan, Qur'onning irshodotidan, adyoni samo KoÀzn in'ikos va iqtibos etilgani "Lamaat" bilan "Sunuhot" nomli asarlarimda istanilgani kabi izoh va isbot qilingandir...

رَاجِعْهُمَا تَرٰى اَمْرًا عَظ۪يمًا I'lam عَنْهُ النَّاسُ

I'lam!

Masoili diniyadan boÀlgan ijtihod eshigi ochiqdir. Faqat, shu zamonda u yerga kirishga olti mone bor...

Birinchisi: Qandayki qishda boÀronlar shiddatli boÀlgan bir vaqtda, tor tuynuklar ham beradqiqodi; yangi eshiklar ochish hech bir jihat bilan kori aql emas. Ham qanday qilib katta bir selning hujumida ta'mir uchun devorlarda tuynuklar ochish gÀarq boÀlishga vasiladir. Shu lozimxshab: Shu munkarot zamonida va odoti ajanibning istilosi onida va bid'atlarning kasrati vaqtida va zalolatning taxriboti hangomida, ijtihod nomi bilan qasri Islomiyatdan yangi eshiklar oy firoevorlarida muxarriblarning kirishiga vasila boÀladigan tuynuklar ochish, Islomiyatga jinoyatdir...

Ikkinchisi: Dinning zaruriyotiki, ijtihod ularga kirolmaydi. Chunki qat'iy va muayyandirlar. Ham u zaruriyot qut va gÀido hukmidadirlarsnu'idzamonda tarkka duchor boÀlyaptilar va tazalzuldadirlar. Va butun himmat va gÀayratni ularning iqomasiga va ihyosiga sarf qilish lozim kelarkan, Islomiyatning nazariyot qismida va salafning ijtihodoti sofiyona va xolisonasi bilan butun zamonan angg hojotiga tor kelmagan afkorlari boÀlgani holda, ularni tashlab, qattiq havas bilan yangi ijtihodlar qilish; bid'atkorona bir xiyonatdir.

Uchinchisi: Hamma davr in niyari fikricha, qiymatli sanalib afkorni jalb qilgan jozibador bir mol margÀubdir. Masalan: Bu zamonda eng ragÀbatli, eng iftixorli narsa, siyosat bilan ishtigÀol va dunyo hayotini ta'min qilishdir. Salafi solihin asrida va u zamon bo qiyma eng margÀub mol, Xoliqi Samovot va Arzning marziyotlarini va bizdan orzularini kalomidan istinbot etish va nuri nubuvvat va Qur'on bilan yopilmaydigan darajada ochilgan oxirat olamolamnisaodati abadiyani qozontirish va vasoilini qoÀlga kiritish edi. Bu e'tibor bilan, u zamonlarda butun fikrlar, qalblar, ruhlar marziyoti Ilohiyani bilish va oÀrganishga mutavajjih edi. S uning uchun, iste'dod va iqtidori boÀlganlar u zamonlarda sodir boÀlgan butun ahvol va vuqu'ot va muhovarotdan dars olish bilan, ijtihodlarga zamin tashkil qilgan zar es iste'dodlar vujudga kelardi.

Hozir esa, fikr va qalblarning tashattuti, inoyat va himmatlarning za'fiyati, insonlarning siyosat va falsafaga ibtilo va ragÀbtosiga yuzidan, butun iste'dodlar fununi hozira va hayoti dunyoviyaga mutavajjihdir. Ahkomi diniyaga sarf qilinadigan mustaqim bir ijtihod yoÀq.

ToÀrtinchismoda eihod eshigidan Islomiyatga kirib masoilini kengaytirishga mayl etgan odamning maqsadi, zaruriyotga imtisol bilan taqvo va kamolga mazhariyat boy bir goÀzaldir. Ammo zaruriyotni tark va hayoti dunyoviyani hayoti uxroviyaga tarjih etgan odam boÀlsa, uning ijtihodga mayli, mayl-ut taxribdir. Taklifdan chiqib qochish uchun bir yoÀl topishdir.

Beshinchisi: Har narsaning, har hukmning vujudmuqayyishi bir illatga binoan boÀlgani kabi, bir foydaga ham tobedir. Faqat foyda illat emas. Faqat tarjih etuvchi bir hikmatdir. Bu zamonning afkori, bizzot saga, hudunyoga mutavajjihdir. Shariatning nazari esa, bizzot saodati uxroviyaga mutavajjih boÀlib, albatta dunyoga ham nazirdir. Chunki dunyo oxiratga vasiladir.

Umumiy bir balo boÀlgan va insonlar unga mubtalhaklgagan koÀp ishlar borki, zaruriyotdan boÀlgan. U kabi ishlar sui ixtiyor bilan gÀayri mashru' mayllardan tugÀilganlaridan, mahzurotni iboha etgan zaruriyotdan emas. Va ruxsat va muso'ada-i shar'iyaning shumuliga dohil boÀlolmaydilar. Masang kabir odam sui ixtiyori bilan harom bir tarzda oÀzini sarxush etsa, sarxushlik holida qilgan tasarrufotida uzrli boÀlolmaydi. Bu zamonda bu kabi ijtihodlar, samoviy emas, faqat aaxluqljtihodlardir.

Bu kabi ijtihodlar bilan Xoliqi Samovot va Arzning hukmlarida qilingan tasarrufot marduddir.

Masalan: Ba'zi gÀofillar xutbaning Turkchai naqsishini istehson etadilarki, xalqning xususan siyosiy ahvoldan xabarlari boÀlsin. Holbuki bu kabi ahvoli siyosiya yolgÀondan, hiyladan, shaytoniy fikrlardan xoli emas. Xutba maqomi esa, ahkomi Ilohiyaning tabligÀi uchun ittihoz etilgan bir maq ostig

Savol: Avomi nos Arabchadan xabardor emas, tushunolmaydi?

Javob: Avomi nos zaruriyot va musallamoti diniyaga muhtojdir. Va xutba maqomi ham bu kabi hukmlarning tabligÀi uchundifizninhukmlar kisva-i Arabiya ichida tafsilan boÀlmasa ham, ijmolan avomi nosga ma'lum va ma'rufdir. Shu bilan barobar, lisoni Arabda boÀlgan shahomat, yuksaklik, maziyat, satvat boshه هَسْonlarda yoÀq...

I'lam ey gÀaflatli, kar va koÀr boÀlib, zulmatlar ichida sabablarga ibodat qilgan ahmoqlar!

Janobi Haqning vujubinglayd va vahdatiga, koinotning murakkaboti va zarrotining ellik besh vajh bilan qilgan shahodatlarining bir vajhini yozaman. Shundayki:

Ashyoning ijodi, yo nafslariga yoki sabablarga boÀlgan isnodi, hayrat va istigÀrobni mujibdir. Bu haÀtirgava inkorni ijob etadi. Bu ham zalolatlarni intoj etadi. Bu esa iztiroboti ruhiya va tashavvushoti aqliyaga sabab boÀladi. Bu ham ruhlarni va aqllarni qochirish bilan Vojib-uَنَّةِdga iltijo qilishga majbur qiladi. Zero har mushkulot Uning qudrati bilan hal boÀladi. Va ochilmas tugunlar Uning irodasi bilan ochiladi. Va qalblar Uning zikri bilan mutmain boÀladi. Bu haqiqatni shunday bir muvozana bilrudlarh qilaman. Shundayki:

Mavjudotning foili -ya'ni ashyoni vujudga keltirgan- yo vojib va vohiddir va yoxud mumkin va kasirdir. Foil vojib va vohid boÀlgan taqdirda, na qiyinchilik bor, na gÀarobat bor. BoÀlsa ham, vahmiyi taqldi. Sabablarga isnod etilgan taqdirda, qiyinchilik va gÀarobat vahmlikdan chiqadi; qat'iy va haqiqiy bir shaklda tahaqquq etadi. Chunki qusur va za'fiyatdan xoli boÀlmagan koÀplab sabablahi, muech bir sabab bir musabbabni yelkasida koÀtarolmaydi. Va bir narsaning ijodida gÀayri mutanohiy sabablarning ishtiroki lozim. Masalan: Asalari hamma narsa bilan aloqador boÀlganidan, agar ijodi sabablَّا الsnod qilinsa, samovot va arzning ishtiroklari lozim.

Shu bilan barobar, kasratning vohiddan suduri, vohidning kasratdan suduri qadar zahmat emas, yanada osondir. Masalan: Bir qoÀmondon afroÀlmagsiraga bergan intizomni va qildirgan ishlarni, u afrodi kasira bir oÀzlari katta bir mushkulotdan soÀng qila oladilar.

Shu bilan barobar, ijodning sabablarga isnodida layu'add qiyinchilik, chun vat boÀlish bilan barobar, juda koÀp maholotga zamin tashkil etadi.

1- Har bir zarrada Vojib-ul Vujudning sifatlarining farazi lozim.

2- Uluhiyatda gÀayrizotingohiy sheriklarning ishtiroki lozim boÀladi.

3- Har bir zarraning ham hokim, ham mahkum boÀlishi lozim boÀladi. Qubbali binolarda bir-biriga tayanish bilan yiqilishlamlartulgan toshlar kabi.

4- Shuur, iroda va qudrat kabi sifatlarning har zarrada boÀlishi lozim boÀladi. Chunki husni san'at bu sifatlarni iqtizo etadi. Shu haqiqatni izoh uchun bir nei, ba'sol aytamiz:

Birinchisi: Shams shaffofiyat sirriga binoan, shishalarning zarralarida, arzning dengizlarida, samoning sayyoralarida musovot uzra tajalliy etadi.

Ikkinchisi: Muqobala sirriga binoan, markazdagi bir chiroqn

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Insonning aql va fikr maydoni sqalbin bir vus'atdadirki, ihotasi mumkin emasdir; va shu qadar torki, ignaga mahal boÀlolmaydi. Ha, ba'zan zarra ichida aylanadi, qatra ichida suzadi, bir nuqtada hibs boÀladi. Ba'zan esahashrnni bir tarvuz kabi qoÀliga oladi va koinotni musofir qilib keltiradi, aql xonasida musofir qiladi. Ba'zan esa shu qadar haddini tajovuz etadi, yuksakka chiqadiki; Vojib-ul Vujudnasini ishga harakat qiladi. Ba'zan esa kichrayadi, zarraga oÀxshaydi. Ba'zan esa samovot qadar oÀsadi. Ba'zan esa bir qatraga kiradi. Ba'zan esa fitrat va xilqatni ichiga oladi...

I'lam Ayyuhal-Aziz!>mkindinobi Haq insonga bergan ne'matlari, istar ofoqiy boÀlsin, istar anfusiy boÀlsin, ba'zi sharoit ostida insonga kelib vusul topadi. Masalan: Ziyo, havo, gÀido, savt va sado kabi ne'matlardan initriyag istifoda eta olishi faqat koÀz, quloq, ogÀiz, burun kabi vositalarning ochilishi bilan boÀladi. Bu vositalar Allohning yaratishi va ijodidan is boÀladi. Insonning qoÀli, kasb va ixtiyorida yolgÀiz u vositalarni ochishdir.

Shunga binoan, u ne'matlarni yoÀlda topgan kabi sohibsiz, hisobsiz boÀlganini oÀylamasin. Faqat Mun'imi Haqiqiyning qasdi bilan keladi oÀzgan ham ixtiyori bilan oladi. SoÀngra ehtiyojga koÀra in'om etganning irodasi bilan badanida intishor etadi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Har qaysi bir narsaning intihosi va oxiri intizom vfaqat allik jihatidan avvalidan past boÀlmagani kabi; zohiri va surati ham san'at va hikmat jihatidan botinidan goÀzal emas. Shunday ekan, ashyoning ich yuzlarini va nihoyatlarikr qilibsiz oÀylab, tasodiflarga havola qilma. Chechak bilan, chechakdan chiqqan samaradagi asari san'at va hikmat; urugÀ bilan, urugÀdan chiqqan kurtakning asari san'at va naqshidan past emas. Shunga bibi vujSone'-i Zuljalol ham avvaldir, ham oxir, ham zohirdir, ham botin...

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Qur'onning i'jozi tahrifiga bir toÀsiqdir. Ha, modomiki Qur'on moÀ'jizadanmikishar uning taqlidini qilolmaydi. Oyatlari boshqa kalomlar bilan tabdil etilish bilan tahrif va tagÀyiri mumkin emas. Chunki mufassir, muallif, mutarjim ْهَارِaf uslublarini, qiyofalarini oyotning qiyofasi bilan iltibos ettirolmaydilar. Oyatlarda i'joz tamgÀasi bordir. U tamgÀaning ostida boÀlmagan kalomlar oyat deb sanalmaydi. Shunday ekan, i'joz taaning a tagÀyirni qabul etmaydi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Qur'oni Karim ne'matlarni, oyatlarni, dalillarni ta'dad etarkan

oyati jalilamuhtojror bilan zikr qilinganidan, shunday bir dalolat bordirki: Jin va insning eng koÀp isyonlarini, eng shadid tugÀyonlarini, eng azim kufronlarini tavlid etgan shunday bir vaziyatlarki; ne'mat ichida in'omni koÀrmaydilar. In'omnurashdmaganlaridan Mun'imi Haqiqiydan gÀaflatda qolishadi. Mun'imdan gÀaflatlari saiqasi bilan u ne'matlarni sabablarga yoki tasodifga isnod etib, Allohdan u ne'matlarning kelganini takzib etadilar. Shunga binoan, har bir ne'matning bidoyatida koÀrinn kishi Basmalani oÀqisin. Va u ne'matning Allohdan boÀlganini qasd qilish bilan, oÀzi faqat Allohning ismi bilan, Allohning hisobiga olganini bilib, Allohga minnatdorchilik bilan muqobalada boÀlsin.

I'lam Aan, mu-Aziz!

Inson qalban va fikran haqoiqi Ilohiyaga qarab oÀylagan vaqtida, xususan namoz va ibodat asnosida, xoh shayton tarafidan, xخِرِ اsi tarafidan juda yomon, iflos va xunuk vasvasalar, xotiralar, chivinlar kabi qalbga, aqlga hujum qiladilar. Bu kabi havoiy, vahmiy va xunuk narsalarni daf qilish bilan ovora boÀlgan odam u vasvasalarga magÀlub boÀladi. Lekin ularnikmatglub qilib qochirish chorasi, mudofaani tark qilib ular bilan ovora boÀlmaslikdir. Ha, arilar bilan ovora boÀlgan sari ular huvumlarini orttiradilar. Ular bilan ishi boÀlmagan taqdirda, insonni tark qilad behisketadilar. Hamda u kabi vasvasalarning na haqoiqi Ilohiyaga va na sening qalbingga bir mazarroti yoÀq. Ha, iflos bir manzilning tuynuklaridan samohatni uyosh va yulduzlariga, jannatning gul va chechaklariga qaralsa, u tuynuklardagi ifloslik na qaraganga va na qaralganga yuqmaydi. Va yomon bir ta'sir etmaydi.

{(Hoshiya) U xunuk soÀzlar sening a boÀlgning soÀzlari emas. Chunki sening qalbing undan mutaassir va mutaassifdir. Balki qalbga yaqin boÀlgan lumma-i shaytoniydan kelyapti. Masalan: Sen namozda, Ka'ba qarshisida, huzuri Ilohiyda oyotni tafakkurda boÀlgan bir holingda, shu tadnsonlafkor seni tutib eng uzoq moloyoniyoti razilaga chorlaydi. Masalan: Oynaning ichidagi ilonning timsoli tishlamaydi. Otashning misoli yoqmaydi. Va najosatning koÀrinishi oynani talvis etmaydi.}

I'lam Ayyuhas-Sa الشَّ Nedir bu gÀurur va nedir bu gÀaflat? Nedir bu hashmat, nedir bu istigÀno, nedir bu azamat? QoÀlingdagi ixtiyor bir qil qadardir va iqtidoring d (S.Arra qadardir. Va hayoting soÀndi, faqat bir shu'la qoldi. Umring oÀtdi, shuuring soÀndi, bir lam'a qoldi. Shuhrating ketdi, faqat bir on qoldi...

Zamoning oÀtdi, qabrdan boshqa makoning bormi? Bechora! Ajzingga va faqrikabi fir had bormi? Umidlaring nihoyatsizdir, ajaling yaqindir. Ha, bunday ajz va faqring bilan iqtidor va ixtiyordan xoli bir insonning holi nima boÀladi? Xazoini rahmat samz

Xoliqi Rahmon-ur Rahimga bunday bir ajz bilan e'timod qilish lozim. Udir hammaga nuqta-i istinod. Udir har zaifga jihati istimdod...

دَرْ رَاسْتْ مya-i sدَمْ كِه د۪ى رُوزْ مَزَارِ پَدَرِ مَنَسْتْ

دَرْ قَدَمْ اٰبِ خَاكِ خِلْmutlaqَنْ وَ خَاكِسْتَرِ عِظَامِ مَنَسْتْ

وَ دَرْ پ۪يشْ اَنْدَازَهٔ‌ِ نَظَرْ م۪يكُنَمْ etilmaَبِرْ كُشَادَه اَسْتْ

نَه دَرْ مَاض۪ى مَجَالِ حُلُولْ نَه دَرْ oÀzlaقْبَلْ مَدَارِ نُفُوذْ اَسْتْ

بَا ا۪ينْ هَمَه فَقْرْهَا وَ ضَعْفْهَا قَلَمِ قُدْرَتِ تُو اٰشِكَارَه نُوِشْتَه اَسْت boÀla فِطْرَتِ مَا مَيْلِ اَبَدْ وَ اَمَلِ سَرْمَدْ

دَائِرَهٔ‌ِ اِحْتِيَاجْ مَانَنْدِ دَائِرَهٔ‌ِ مَدِّ نَظng va زُرْگ۪ى دَارَسْتْ

دَائِرَهٔ‌ِ اِقْتِدَارْ هَمْچُو دَائِرَهٔ‌ِ دَسْتِ كُوتَاهْ كُوتَاهَi istiَسْ فَقْرُ و حَاجَاتِ مَا بَقَدْرِ جِهَانَسْتْ

ا۪ينْ جُزْءْ كُدَامْ وَ ا۪ينْ كَائِنَاتِ حَاجَاham taَامَسْتْ

تَا عِنَايَتِ تُو دَسْتْگ۪يرِ مَنْ شَوَدْ رَحْمَتِ n, Janهَايَتِ تُو پَنَاهِ مَنْ اَسْتْ

و۪ينْ عُمْرِ ب۪ى بُنْ homilهَمْ چُو بَادَسْتْ

خَالِقِ خُودْرَا كِه ا۪ينْ هَسْت۪ى وَد۪يعَsuratdتْ

خُدَاىِ پُرْكَرَمْ خُودْ مُلْكِ خُودْرَا م۪ى خ'adan اَزْ تُو

{(Hoshiya) Bu Forscha munojot, qisqaligiga qaramasdan juda uzun haqiqatlarni ichga oladi. Anqarada oÀttiz besh yil avval chop etilgan vaqt, AfgÀobir azisi Sulton Ahmad juda ham yoqtirgan va AfgÀon Shohiga bir adad bu munojotdan hadya yuborgan. Turkcha tarjimasi "Keksalar Risolasi"da va "OÀn Yettinchi SoÀz"da boÀlganidan, tarjimamankinmadi.}

(Bu qism muallifning oÀz Turkchasidir)

بkalar,اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

Ey mujohidini Islom! Ey ahli hallu a'qd! Bu faqiularnibir masalada kirish soÀzini, bir necha nasihatini tinglashingizni iltimos qilaman.

Shu muzaffariyatdagi horiquloda ne'mati Ilohiya bir shukron istaydiki, davom etsin, ziyoda boÀlsin. BoÀlmasot, afmat shukrni koÀrmasa, ketadi. Modomiki Qur'onni, Allohning tavfiqi bilan dushmanning hujumidan qutqardingiz; Qur'onning eng sarih va eng qat'iy am bilanlgan "Salot" kabi faroizni imtisol etishingiz lozimdir. Toki uning fayzi shunday horiqo suratida ustingizda tavoli va davom etsin.

Olami Islomni masrur etdingiz, muhabbat va tavajjuhini qozondingiz. Lekin u tavaatidana muhabbatning idomasi, shao'iri Islomiyani iltizom bilan boÀladi. Zero, Musulmonlar Islomiyat hisobiga sizni sevadilar.

Bu olamda avliyoulloh hukmidaq etasan gÀoziy va shuhadolarga qoÀmondonlik qildingiz. Qur'onning avomiri qat'iyasiga imtisol etish bilan, narigi olamda ham u nuroniy guruhga rafiq boÀlishga harakat qilish, siz zehnlimmatlilarning sha'nidir. BoÀlmasa, bu yerda qoÀmondon ekan, u yerda bir askardan istimdodi nur etishga muztar qolasiz. Bu dunyo-i daniyya, shon va sharafi bilan unday iynatlto emaski, siz kabi insonlarni ishba' etsin, tatmin etsin va maqsudi bizzot boÀlsin.

Bu millati Islomning jamoatlari -garchi bir jamoat namozsiz qolsa, fosiq boÀlsa ham, yrgan ooshliqlarini mutadayyin koÀrishni istaydi. Hatto umum Kurdistonda umum ma'murlarga doir eng avval soÀragan savollari bu ekan: "Ajabo, namoz oÀqiydimi?" derlar. Namoz oÀqisa mutlaq amniyat etadilar; oaring a, naqadar muqtadir boÀlsa, nazarlarida muttahamdir. Bir zamon, Bayt-ush Shabob qabilalarida isyon bor edi. Men bordim, soÀradim: "Sabab nima?" Dedilarki: "Raisimiz namoz oÀqimasdi, raqi ichardi. arz, y dinsizlarga qanday itoat qilamiz?" Bu soÀzni aytganlar ham namozsiz, hamda qaroqchi edilar.

Anbiyoning aksari sharqda va hukamoning agÀlabi gÀarbda kelishi qadari azaliyning bir < Ramz

idirki, sharqni oyr, shuoÀtaradigan din va qalbdir, aql va falsafa emas. Sharqni intibohga keltirdingiz, fitratiga muvofiq bir jarayon berdingiz. BoÀlmasa, sa'yingiz yo behuda ketadi yoki muvaqqat, sathiy qoladi...

i doimgiz va Islomiyat dushmani boÀlgan ovrupaliklar dindagi loqaydligingizdan juda koÀp istifoda etdilar va etyaptilar. Hatto deya olamanki, xasmingiz qadar Islomga zarar bergan, dinda ihmolin ittin istifoda etgan insonlardir. Islom dinining foydasi va millatning salomatligi nomiga, bu ihmolni a'molga tabdil etishingiz kerak. KoÀrilmayaptimiki, Ittihodchilar shu qadar horiqo azmu sa vaz' fidokorliklari bilan, hatto Islomning shu intibohiga ham bir sabab boÀlganlari holda, bir daraja dinda laubalilik vaziyatini koÀrsatganlari uchun, dohildagi millatdan nafrat va tazyif koÀrdilar. Xorijdagi Musula oyot dindagi ihmollarini koÀrmaganlari uchun, hurmatni berdilar.

Olami kufr, butun vositalari bilan, madaniyati bilan, falsafasi bilan, fununi bilan, missionerlari bilan olami li kava hujum va moddatan uzun zamondan beri gÀalaba qilgani holda, -olami Islomga- dinan gÀalaba qilolmadi. Va dohiliy butun firoqi zolla-i Islomiya ham, bittadan kammiya-i qolila-i muzirra suratida mahkum qolgani; vasamodaiyat matonatini va salobatini sunnat va jamoat bilan muhofaza qilgan bir zamonda, laubaliyona, Ovrupa madaniyati habisa qismidan sizilgan bir jarayoni bid'atkorona siynasida joy ololmaydi. Demak, olami Islom ichida muularni inqilobvoriy bir ish qilish, Islomiyatning dasotiriga inqiyod bilan boÀlishi mumkin, boshqa boÀlolmaydi. Ham boÀlmagan, boÀlgan boÀlsa ham tez oÀlib soÀngan...

Za'fi dyoj daabab boÀlgan Ovrupa madaniyati safihonasi yirtilishga yuz tutgan bir zamonda va madaniyati Qur'onning zuhurga yaqin kelgan bir onda, loqaydona va ihmolkorona musbat bir isiz, gÀnmaydi. Manfiy tarzda, taxribkorona ish esa, bu qadar raxnalarga ma'ruz qolgan Islom zotan muhtoj emas.

Sizning bu "Isqiqlol Urushi"dagi muzaffariyatingizni va oliy xizmatirsga y taqdir etgan va sizni jonu dildan sevgan, jumhuri moÀ'miniyndir. Va ayniqsa tabaqa-i avomdirki, sogÀlom musulmonlardir. Sizni jiddiy sevadi va sizni qoÀllaydi va vahdatminnatdordir va fidokorligingizni taqdir etadilar. Va, intibohga kelgan eng katta va mudhish bir quvvatni sizga taqdim qiladilar. Siz ham, avomiri Qur'oniyaga imtisol bilan ularga ittisol va istinod etishingi inkoom dini foydasi nomiga zaruriydir. BoÀlmasa, Islomiyatdan tajarrud etgan badbaxt, milliyatsiz Ovrupa maftuni frank muqallidlarini avomi muslimiynga tarjih etish, Islom dini foydasiga zid boÀlganidan, olami Islom nazarini ba, ta'tarafga aylantiradi va boshqasidan istimdod etadi...

Bir yoÀlda toÀqqiz ehtimoli halokat, bitta ehtimoli najot boÀlsa; hayotidan voz kechgan, majnun bir jasur lozimki, u yoÀlgffar qk etsin. Hozir, yigirma toÀrt soatdan bir soatni olgan farz namoz kabi zaruriyoti diniyada yuzdan toÀ'son toÀqqiz ehtimoli najot bor. YolgÀiz, gÀaflat va tanballik jihati bilan, bir ehtimol zarari dunyoviy boÀlishi mumkin. Holbuki far hisobg tarkida toÀqson toÀqqiz ehtimoli zarar bor. YolgÀiz gÀaflat va zalolatga istinod, bitta ehtimoli najot boÀlishi mumkin. Ajabo, dinga va dunyoga zarar boÀlgan ihmol va faroizning tarkiga nima bahona topilidi. Chmkin? Hamiyat qanday muso'ada etadi?

Xususan bu guruhi mujohidin va bu yuksak majlisning af'oli taqlid qilinadi. Qusurlarini millat yo taqlid yoki tanqid qiladi; ikkisi ham zarardir. Demak, ularda huququlloh huquqi ibodni MULOHzammun etadi. Sirri tavotur va ijmo'ni tazammun etgan hadsiz ixborotni va daloilni tinglamagan va safsata-i nafs va vasvasa-i shaytondan kelgan bir vahmni qabul qilgan odamlar bilan haqiqiy va jiddiy ish qilinmaydi.ilib iu inqilobi azimning poydevorlari sogÀlom boÀlishi kerak. Shu majlisi oliyning shaxsiyati ma'naviyasi, sohib boÀlgan quvvat jihati bilan ma'no-i saltanatni boÀyniga olani hogar shao'iri Islomiyani bizzot imtisol etish va ettirish bilan ma'no-i xilofatni ham vakolatan boÀyniga olmasa, hayot uchun toÀrt narsaga muhtoj faqat an'ana-i mustamirra bilan kunda loaqal besh marta dinَا اللtoj boÀlgan shu fitrati buzilmagan va lahviyoti madaniya bilan ehtiyojoti ruhiyasini unutmagan bu millatning hojoti diniyasini Majlis tatmin etmasa, majburan ma'no-i xilofatni, tamoman qabul qilganingiz ismga va lafzga beradi. U ma'nonbi uloa etish uchun quvvatni ham beradi. Holbuki majlis qoÀlida boÀlmagan va majlis tariqi bilan boÀlmagan bunday bir quvvat, inshiqoqi a'soga sababiyat beradi. Inshiqoqi a'so esa

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَم۪يعinsonltiga ziddir. Zamon jamoat zamonidir. Jamoatning ruhi boÀlgan shaxsi ma'naviy chidamliroq va tanfizi ahkomi shar'iyaga ziyodaroq muqtadirdir. Xalifa-i shaxsiy bilan unga istinod bilan vazoifni boÀyniga olishi mumkin. Jamoatning ruhi boÀlgan shaxsi ma'naviy agar mustaqim boÀlsa, ziyoda porloq va komil boÀladi. Agar yomon boÀlsa, juda ham yomon boÀladi. Fardning yaxshiligi ham, yomonlinoan, mahduddir. Jamoatniki esa gÀayri mahduddir. Xorijga qarshi qozongan yaxshiligingizni, dohildagi yomonlik bilan buzmanglar. Bilasizki, abad (S.A.hmanlaringiz va zidlaringiz va xasmlaringiz Islomning shao'irini taxrib etyaptilar. Shunday ekan, zaruriy vazifangiz, shao'irni ihyo va muhofaza etishdir. BoÀlmasa shuursiz boÀlib shuurli dushmanga yordamdir. Shao'irda tahovun, za'fi milliyatlgan yrsatadi. Za'f esa dushmanni tavqif etmaydi, tashji' etadi...

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Haqoiqish yoniyani isbot uchun irod etilgan burhon va dalillarni tadqiq etarkan, shu ulkan natijani bu zaif, nahif dalil intoj etolmaydi deya tanqidotda boÀlma. Zero za'fiyati bilan ittihom etganing u dalilning oÀngida va chapida boÀlgan taqviya quvvatlarashmatit'alari juda koÀpdir. Ha, Islomiyatning sidqiga dalolat qilgan shohidlardan, shahidlardan, burhonlardan, dalillardan, alomatlardan har birisi, u mudofaa maydonida birodarini himoya qilish bilan salomatlik hujjatini imzolab sogÀloma kelaanini tasdiq qiladi. U ham, uning ilm va xabariga ahli vuquf boÀladi. Chunki haqoiqi iymoniyada maqsad subutdir, inkor emas. Sobit boÀlgan bir narsani koÀrsatganlarning biri, ming kabidir. Zero subutda koÀrsatganlarning koÀrDunyo tarzlari bir-biriga uygÀun va muvofiq boÀlganidan, har birisi narigilarni tazkiya va tasdiq etgan boÀladi. Inkor jihatidan, inkor qilganlarning shahodatlarida tavofuq yoni zal Inkorlariga mutaxolif sabablar koÀrsatadilar. Shuning uchun, shahodatlari bir-birining sihatiga dalil boÀlolmaydi. Chunki tavofuq yoÀq.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ba'zan bir narsaga shiddatli muhabbat, u narsani, mavjoriga sabab boÀladi. Va shuningdek, shiddati xavf va gÀoyat azamat va aqlning ihotasizligi ham inkorga sabab boÀladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Hanzalaning urugÀida hanzalaتِيَا ti mundamij va dohil boÀlgani kabi, Jahannamning ham kufr va zalolat danagida mustatir boÀlganini shuhudiy bir yaqiyn bilan mushohada etdim. Va shuningdek, qandayki xurmoning urugÀi xurmo daraxtilariniiladir. Aynan shuning kabi, iymon habbasida ham Jannatning mavjud boÀlganini hadsi qat'iy bilan koÀrdim. Chunki u urugÀlarning daraxtlarga tahavvul va inqiloblari gÀarib bomalikini kabi, kufr va zalolat ma'nosi ham ta'zib etuvchi bir Jahannamni, iymon va hidoyat ham bir Jannatni intoj etishida istib'od yoÀq.

Xallo Ayyuhal-Aziz!

Danak boÀladigan bir habbaning qalbi, ya'ni ichi teshilgan zamon, albatta unib chiqib nashvu namo topolmaydi; oÀlib ketadi. Shuning kabi, ana bilan ta'bir etilgan anoniyatning qalbi, Alloh ng olazikrining shua va harorati bilan yonib teshilsa, oÀsib gÀaflat bilan fir'avnlasholmaydi. Va Xoliqi Samovot va Arzga isyon etolmaydi. U zikri Ilohiy soyasida ana mahv boÀladi.

Xuُ

soÀnNaqshbandiylar zikr xususida oÀzlashtirgan zikri xofiylari soyasida qalbning fathi bilan, ana va anoniyat mikrobini oÀldirishga va shaytonning amrbari boÀlgan nafsi ammoraning boshini yan musa muvaffaq boÀlishgan. Shuning kabi, Qodiriylar ham zikri jahriy soyasida tabiat togÀutlarini toru mor etishgan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Olamda hamma narsaning yuzida hikmat asarlari koÀringani kabi, eng uzoq, eng keng, eng inja kasrat maqsuabaqalari ustida ham hikmat, ihtimom asarlari koÀrilyapti. Ha, kasrat va takassurning muntahosi va natijasi boÀlgan insonning sahifa-i vajhida, jabhasida, jildida, qoÀllarining ichlarida aksar qadar bilan juda koÀp chiziqlar, xatlar, naqshlar, nishonlar yozilgan. Ma'lumdirki, insonning shu sahifalarida yozilgan u kalimalar, harflar, nuqtalar, haran quvv ruhi insoniyda boÀlgan ma'nolarga, ma'naviyatlarga dalolat qilganlari kabi, fitratida qadar tarafidan yozilgan maktublarga ham ishoratlari ma narirodar, insonning oÀtgan sahifalariga qadar yozgan hoshiya tasodif va ittifoqning duxuliga bir tuynuk qoldirmagan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Shu dunyo hayotiga muhabbat bilan mubtalo boÀlgan ba'zi insonlar, u hayotning vujuflat slishidan maqsad va gÀoya, yolgÀiz u hayotga xizmat va u hayotning baqosi boÀlib, boshqa bir foydasi boÀlmaganini, ya'ni Fotiri Hakim zavil hayotda va javhari insoniyatda omonat oÀlaroq qoldirgan butun jihozoti ajiba va tajhizoti nadikining, sari-uz zavol boÀlgan shu hayotning hifzi bilan baqosi uchun berilganini oÀylaydilar. Holbuki qoziya unday boÀlgan taqdirda, koinotdagi gÀayri mutanohiy nizomlarning shahodatlari bilan, sathi olamda koÀringan hikmat, inoyat, intizom, adlinganasiyatga boÀlgan dalil va burhonlarning, ma'kusa oÀlaroq abasiyatga, isrofga, intizomsizlikka, adami hikmatga dalil va burhon boÀlishlari lozim boÀladi.

Birodar! Shil boÀoviy hayotning foydalari juda koÀpdir. U foydalardan, hayot sohibiga -tasarruf va xizmati nisbatida- bir hissa ayrilgandan soÀng boshqa qolgan gÀoyalar, samaralar Fotirian burga roji'dir. Ha, inson va insonning hayoti asmo-i Ilohiyaning tajalliyotiga bir ekinzordir. Va Jannatda rahmati Ilohiyaning anvo'ining jilvalariga mazhardir. Va hayoti uxroviyaar Bayoriqo va gÀayri mutanohiy samaralari uchun bir koÀchatzor yoki bir urugÀdir.

Demak, inson bir safina kapitani kabidir. Safinaning gÀayri mahdud foydalaridan, kapitanning aloqa va xizmati nisbatida oÀziga berialdir.Boshqa qolgan qismi sultonga roji'dir. Inson ham, safina-i vujudi bilan aloqasi darajasida u vujudning hayotdor samarotidan hissasini oladi. Mutaboqiysi, Sultoni Azaliyga oiddir...

I'uq va yuhal-Aziz!

Dunyoning lazzatlari, zavqlari va ziynatlari, Xoliqimizni, Molikimizni va Mavlomizni bilmagan taqdirimizda, jannat boÀlsa ham, jahannamdir. Ha, shunday koÀrdim, ham shunday zavq qildim. Xususan, shafqatnlan zaashini soÀndiradigan, ma'rifatullohdan boshqa bir narsa bormidir? Ha, ma'rifatulloh boÀlgandan soÀng, dunyo lazzatlariga ishtaha boÀlmagani kabi, Jannatga ham ishtiyohamaqoda qoladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Dunyoda jarayon etgan va vujudga kelgan har bir narsaning ikki vajhi bor. Biri oxiratga qaraydiki, nafs-ul amrda eng sobit, eng ogÀir bu vajhdir. Ikkinchisi dunyoga, nafsiga va zararli istaklai bir raydi. Bu vajh, qiymatsizlik, hiffat va zavoldan shunday bir mavqedadirki, qalbning taassuriga, taallumiga, iztirobiga, tushunchalariga bois boÀladigan bir qiymatda emas.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Insonlarning shunday ablahlari blgan sshaffof bir zarrada shamsning timsolini yoki bir gulning rangida shamsning tajalliysini koÀrsa; shamsning u timsol va tajalliysidan haqiqiy shamsning butun lavozimotini, hatto olamga markaz boÀlishini va sayyorotga boÀlgan jazbini talab qmi'an staydilar. Shu bilan barobar, u zarrada yoki u gulda koÀrgan timsol va tajalliyning bir kamchilik sababli yoÀqolganlari zamon, basar va basiratining koÀrligi sababoÀladqiqiy shamsning inkoriga zahob etadilar.

Va shuningdek, u ablahlar tajalliy bilan hosil boÀlgan vujudi zilliyni vujudi haqiqiy va asliydan farq qilolmaydilar, bir-biri bilan iltibos etadilar. Shuning uchun,Sone'narsada shamsning timsolini, soyasini koÀrganlari zamon, shamsning haroratini, ziyosini va boshqa xususiyotini ham istashni boshlaydilar.

Va shuningdek, u ablahlar chivin, hashorot va boshqa kichik va xaqudratrsalarga qararkan, ularda juda yuksak bir asari san'at va hikmat koÀrish bilan, deydilar: "Sone' bularga haddan ortiq ahamiyat bergan. Bir chivinning qanday qiymati boÀlishi mumkinki, bu qaukrga sraflarga, qiyinchiliklarga mahal boÀlsin?"

Birodar! Bu kabi ablahlarni iqno' va qiyinlashtirishlarini daf qilish uchun, toÀrt narsaning bilinishi lozimdir.

Birinchisi: Janobi Haqning rububiyatining kamoli bilanti bildor boÀlgan hamma narsa Uni tavsif etadi. Faqat u narsaning, rububiyatiga mazhar boÀlish munosabati bilan, kamolining ham mahalli tajalliysi boÀladi. Faqat, u kamol bilan muttasif boÀlolmaydi.

Ikkinchisi: Hamma naruhida Janobi Haqning nuriga bir eshik ochiladi. Bu eshiklardan bittasining yopilishi, gÀayri mutanohiy boshqa eshiklarning ham yopilishini istilzom etmaydi. Faqat, hammasi bir kalit bilan ochilishi mumkin.

q orqainchisi: Ilmi muhitdan in'ikos etgan qadar, hamma narsada asmo-i nuriyadan bir hissa tarsim etgan.

ToÀrtinchisi:

اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونa'ni, ا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ

Bu oyatlarning sarohatiga koÀra, hamma narsaning vujudi "Kun" amri bilan bogÀliq boÀlgani kab ma'luun ashyoning ijod va keyinchalik ihyolari, bir nafsi vohidaning ijod va ihyosi kabidir. Demak, ijod Janobi Haqqa isnod etilsa, bu qadar yengil va oson boÀladi. Ammo sabablarga yoki ashyoning oÀohidima isnod etilgan zamon, butun uqaloning va ablahlarning hukmlaridan nash'at etgan maholotni qabul qilishlari lozim boÀladi...

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Qur'oni MoÀ'n koin Bayon haqiqatlarni zarbulmasallar bilan bayon qiladi. Chunki doira-i uluhiyatga oid haqoiqi mujarrada doira-i mumkinotda faqat misollar bilan tamassul va tavazzilib idi. Mumkin va miskin boÀlgan inson ham, doira-i imkonda misollarga qarab, ustun boÀlgan doira-i vujubning shuunotini, ahvolini oÀylaydi.

I'lam Ayyuhaarangk!

Hamma narsaning ichiga malakut, tashiga ham mulk deyiladi. Bu e'tibor bilan, inson bilan qalb bir-biriga ham zarf, ham mazruf boÀladi. Chunki inson mulk jihati bilan qalbga zarf boÀladi. Malakut jihati bilan ham mazruf boÀladi.

mezonqoida arsh bilan kavn haqida ham tatbiq etiladi. Shundayki: Arsh; Zohir, Botin, Avval, Oxir ismlarining qorishma va aralashmasidir. Bu qorishmada dohil boÀlgan Ismi Zohir e'tibori bilan arsh, mulk; kavn, malakut boÀladi. Ismi Botin e'tibori bo-i hursh, malakut; kavn, mulk boÀladi. Demak, arshga ismi Zohir nazari bilan qaralsa; oÀzi zarf, kavn ham mazruf boÀladi. Ismi Botin koÀzi bilan qaralsa; oÀzi mazruf, kavn zarf boÀladiiy dushuningdek, ismi Avval e'tibori bilan

oyati ishorat qilgan kavnning bidoyatini ichiga oladi. Va ismi Oxir e'tibori bilan

سَقْفُ الْجshida عَرْشُ الرَّحْمٰنِ

hadisi sharifi imo etgan kavnning nihoyatini ichiga oladi.

Demak, Arsh shunday bir qorishmaki, shu toÀrt ismdan olgan hissalar bilan kavn va vujrralar oÀngini, chapini, ustini va ostini ihota etgan boÀladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ajz, nidoning ma'danidir. Ehtiyoj, duoning manbaidir.

Fayo Robbning iXoliqi, Ya Maliki! Seni chaqirishda hujjatim hojatimdir. Senga qilgan duolarimda u'ddatim faqotimdir. Vasilam fiqdani hiyla va faqrimdir. Xazinam ajzimdir. Ra's-ul molim, umidlarimdir. Shafi'im, Habibing (Alayhisrlashg Vassalam) va rahmatingdir. Avf ayla, magÀfirat ayla va marhamat ayla yo Alloh yo Rahmon yo Rahim! Omin!

ZAYL-UL HUBOB

Shunday bir Allohga hamd, maham benolar qilamizki, shu olami kabir uning ijodidir. Va inson deyilgan shu kichik olam ham uning ibdo'idir. Biri inshosi, boshqasi binosidir. Biri san'ati, boshqasi sibgÀasidir. Birhmlarihi, boshqasi ziynatidir. Biri rahmati, boshqasi ne'matidir. Biri qudrati, boshqasi hikmatidir. Biri azamati, boshqasi rububiyatidir. Biri maxluqi, boshqasi masnu'idir. Biri mulki, boshqasi mamlukidir. Biri masjidi, boshqasi abdidir. Ha, id!

bu narsalar, ajzosi bilan barobar Allohning mulki va moli boÀlgani, i'jozvoriy sikka va muhrlari bilan sobitdir...

اَللّٰهُمَّ يَا قَيُّومَ اuning ضِ وَ السَّمَاءِ اِنَّا نُشْهِدُكَ وَ نُشْهِدُ جَم۪يعَ مَصْنُوعَاتِكَ وَ جَم۪يعَ خَلْقِكَ بِاَنَّكَ اَنْتَ اللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ وَحْدَكَ لَا شَر۪يكَ لَكَ وَ نَسْتَغْفِرُكَ وَ نَتُوبُ اِلَيْكَ وَ نلَا اُِ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُكَ وَ رَسُولُكَ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَم۪ينَ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَيْهِ كَمَا يُنَاسِبُ حُرْمَتَهُ وَ كَمَا يَل۪يقُ بِرَحْمَتِكَ وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَ صَحْبِه۪ اَzlik vينَ

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Har kim oÀzini Allohga mol etsa, butun ashyo uning lahida boÀladi. Va kim Allohga mol boÀlmasa, butun ashyo uning alayhida boÀladi. Allohga mol boÀlish esa, butun ashyoniaddud va hamma narsaning undan ekanini va unga ruju' etishini bilish bilan boÀladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Janobi Haq senga in'om etgan vujud bilan vujudga a sayyboÀlgan narsalar, tamlik surati bilan emas. Ya'ni, sening mulking va moling boÀlib istaganing kabi tasarruf qilish uchun berilmagan. Faqat bu kabi ne'matlarda, Allohning rati bia muvofiq tasarruf etilishi mumkin.

Ha, bir musofir uy sohibining izniga va rizosiga muvofiq boÀlmaydigan darajada, ovqatlarda va boshqa narsalarda isrof qilolmaydi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

ng naqlari kusuf tutgan ba'zi odamlar, koÀz oÀngida sodir boÀlgan gÀayri mahdud xususiy hashru nashrlarni koÀr koÀzlari bilan koÀrganlari holda, qiyomati kubroni va hashri umumiyani qan'y etgtigÀrob etadilar? Ajabo, chechak ochib, samara bergan daraxtlarda har yil ijod etilgan mevalarning hashru nashrlarini koÀrgandan soÀng hashri umumiyni istib'od etgani uyalmaydimi? Agsis nar shuhudiy bir yaqiyn bilan hashri umumiyni koÀrishni istasalar, -aqllarini ham barobar olish sharti bilan- yoz mavsumida kura-i arz boÀstoniga kirishsin. Ajabo, daraxt shoxlaridan tebrangan u totli, asalli, zotda latif qudrat moÀ'jizalari u maxluqoti latifa, avvalgisining, ya'ni oÀlib ketgan samarotning ayni yoki misli emasmi?

Agar insonlarda boÀlgani kabi, u mevalarda ham vahdati ruhatlariÀlsa edi, oÀtgan va kelgan yangi mevalar bir-birining ayni boÀlmasmidi? Faqat ruhlari boÀlmagani uchun oralarida ayniyatga yaqin shunday bir misliyat borki, na aynidir va na gÀayr holatni koÀrsatadi. Ajabo, samarotdabchas vaziyatni koÀrgan hashrni istib'od etishi mumkinmi?

Va shuningdek, ma'naviy lift bilan lozim boÀlgan arzoq va gÀidolarini daraxtning yuksak shoxlariga chiqarish bilan, tabassumlari bilan arzi diydor etgan tut va zardoli kabi mevalarni qur soladjomid bir daraxtdan ixroj va ijod qilish bilan u quruq daraxtni ajib bir vaziyatga va hayotdor antiqa bir shaklga qoÀygan qudrati azaliyaga hashri umumiy ogÀir keladimi? Xosho! Bu latif, nozik masnu'otni u quruq daraxtatga, ixroj etgan qudratga hech bir narsa ogÀir kelmaydi. Bu badihiy bir masaladir. Faqat koÀzlari koÀr boÀlganlar koÀrolmaydilar.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning har bir surasi butun Qur'onning mundarijotini ijmolan ing do etgani kabi, boshqa suralarda zikr qilingan maqosid va muhim qissalarni ham tazammun etgan. Bundagi hikmat, Qur'onni tamoman oÀqishga vaqt muso'id boÀlmagan yiradi.qat bir qismini yoki bir surasini oÀqiy olgan insonlar, Qur'onning hammasini oÀqishdan hosil boÀlgan savobdan mahrum qolmasligidir.

Ha, mukallafiyn orasida boÀlgan ummiylar faqat bir surani oÀqiy oladilar. I'jozhir, ton ularni ham toÀliq savob qozonishdan mahrum etmaslik uchun, bu nukta-i i'joziyani ta'qib qilib, bir surani toÀliq Qur'on hukmiga keltirgan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Moddiyotdan boÀlmagan, xususan ofi, ftlari mutabayin boÀlgan bir koÀplikda tasarruf etgan bir zotning, u koÀplikning har birisi bilan bizzot mubosharat va muolajasi lozim emas.

Ha, askar nafaroti orasida bir qoÀmondonning tasarrz va m tanzimoti, faqat amr va irodasi bilan hosil boÀladi. Agar u qoÀmondonlik vazifalari va ishlari nafarotga havola qilinsa, har bir nafarning bizzot mubosharat va xizmati bilan yoki har bir nafarning bir qoÀmqardosa aylanishi bilan vujud topadi.

Shunga binoan, Janobi Haqning maxluqotidagi tasarrufi, yolgÀiz bir amr va iroda bilan boÀladi. Bizzot mubosharati yoÀq. Shamsning koin va Xoanvir etgani kabi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

{(*) Ahamiyatli.}

Inson, yashash vaziyati jihatidan, bir togÀdan uzilib sel ichiga tushgan yoki yuksak bir imoratdan yiqilib dumalagan bir shaxs kabidir.

Ha, Yo u imorati yiqiladi. Umr tayyorasi chaqmoq kabi oÀtadi. Zamon ham sel charxpalaklarini tezlik bilan ishlattiradi. Arz safinasi ham, tezlik bilar-baharkan تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ oyatini oÀqiydi. Safina-i arz tezlik bilan yurarkan, dunyoning gÀayri mashru' lazzatlariga uzatilgan qoÀllarga zaharli Mutarning botishi mulohaza qilinsin. Shunga binoan, u zaharli dunyo oÀqlariga qarab qoÀl uzatma. Firoqning alami talaqiy lazzatidan ogÀirdir.

Ey nafsi ammoram! Senga tobe emasman. Seriqolagan narsangga ibodat qil va istagan narsangning orqasidan ket; men faqat va faqat meni yaratib, shams va qamar va arzni menga musahhar etgan Fotiri Hakimi Zuljalolga abd boÀlaman.

Va shuningdek, qadar muhitida obi, d tayyora-i umrga yoki hayot togÀlari orasida ochilgan uxdud va tunellardan chaqmoq kabi oÀtgan zamonning poyezdiga mindirib, abad-ul abad mamotningning bandargohi hukmida boÀlgan qabr tunelining eshigiga yoÀllagan Xoliqi Rahmon-ur Rahimdan madad istayman.

Va shuningdek, hech bir narsani duolarimga, istigÀosalarimga va niyozlarimgaasmlar ittihoz etmayman. Faqat kura-i arzni harakatga keltirgan falak charxlarini toÀxtatishga va shams va qamarning birlashtirilishi bilan zamonning harakatini taskin ettirishga va vujudning choÀqqilaridan yumalab kelgan shu dunyoni sokin qilishga ning sboÀlgan qudrati nihoyatsiz Robbi Zuljalolga duolarimni, niyozlarimni bayon va taqdim qilaman. Chunki hamma narsa bilan aloqador amol va maqosidim bordir.

Va shuningdek, qalbimga voqe' boÀlgan eng inja, eng yashirin igan blarni eshitgani va qalbimning muyul va umidlarimni tatmin etgani kabi; aql va xayolim ham tamanniy etgan saodati abadiyani berishga qodir boÀlgan Zoti mutanan ma'ada hech kimga ibodat qilmayman. Ha, dunyoni oxiratga aylantirish bilan qiyomatni yuzaga keltirgan qudrat muqtadirdir, ojiz emas. Bir zarra u qudratning nazaridboÀlsairina olmaydi. Shams, kattaligiga ishonib u qudratning qoÀlidan qutulolmaydi. Ha, uning ma'rifati bilan alamlar lazzatlarga inqilob etadi.

Ha, Uning ma'rifati boÀlmasa, ulum avhomga tahavvul etadi. Hikmatlar illat va balolargashqa-bdul etadi. Vujud adamga inqilob etadi. Hayot oÀlimga va nurlar zulmatlarga va lazoiz gunohlarga tahavvul etadi. Ha, Uning ma'rifati boÀlmasa, insonning ahbobi va mol va mulki insonga a'da va dushman boÀladilar. Baqo , ittioÀladi, kamol habo boÀladi, umr havo boÀladi. Hayot azob boÀladi, aql i'qob boÀladi. Amol alomga inqilob etadi.

Ha, Allohga abd va xizmatkor boÀlganga hamma narsa xizmatkor boÀladi. Bu ham, hammahm eta Allohning mulk va moli ekaniga iymon va iz'on bilan boÀladi.

Ha, qudrat insonni koÀp doiralar bilan aloqador bir vaziyatda yaratgan. Eng kichik va eng haqir bir doirada insonning qoÀli yetisha oladigan qadar insonga bir sibatlr, bir iqtidor bergan. Farshdan arshga, azaldan abadga qadar eng keng doiralarda insonning vazifasi, yolgÀiz duodir.

Ha,

قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُ ichidّ۪ى لَوْلَا دُعَٓاؤُكُمْ

oyati karimasi bu haqiqatni tanvir va isbotga kifoyadir. Shunday ekan, bolaning qoÀli yetisha olmagan bir narsani padar va vozarda dan istagani kabi; abd ham, ajz va faqri bilan Robbiga iltijo qiladi va Xoliqidan istaydi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ashyoda koÀringan nav'iy va fardiy vahdatlar Sone'dagi sirr muzadatdan nash'at etgan. Chunki quvvat tarqalmaydi. Bir qismiga koÀp, bir qismiga oz sarf qilinish bilan qudratda quvvatning tajazzi va inqisomi boÀlmaydi. bir zhdat boÀlmasa edi, qudrat qilgan sarfiyotda tafovut boÀlsa edi, masnu'otda ham tafovut va intizomsizlik boÀlardi. Demak, qudratning vahdat bilan barobar masnu'otga qilgan tasarrufi, shamsning tanviri ksbi isir shamsi vohid, juz va kullni bila-tafovut hamma narsani ziyolantirgani kabi, tajalliysi bilan ham hamma narsaning yonida mavjuddir. Shunga binoan,hehaklnot doirasi afrodidan tavzif etilgan miskin, jomid, mayyit va ismi Nurga mazhar Shamsda sirri vahdat soyasida bu qadar intizomli tasarruf boÀlsa; Shamsi Azaliy, Sultoni Abadiy, Qayyumi Sarmadiy, Vojib-ul Vujud, Vohidi Ahadning matajhizga tasarrufi qanday boÀladi?

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Sone'ning vahdatiga eng sodiq shohidlardan birinchisi: Juz'iy va kulliy ashyolarda koÀringan vahdatlardir. Chunki har qaysi bir narsa zarradahid koga qadar vahdat bilan muttasif va aloqadordir. Shunday ekan, Sone'da ham vahdat bor. Shunday ekan, Sone' ahaddir.

Ikkinchisi: Hamma narsada qobiliyatining layoqatiga koÀra bir kamoli ittiqon bor. Eng oddiy, kichik ni Iloh va hayvoniy bir narsada koÀr koÀzlar ham koÀrgan shunday bir antiqa asari san'atlar bordirki, insonlarni hayratda qoldiradi.

Uchunchisi: Hamma narsai hikmjod va inshosidagi suhulatdir. KoÀz bilan koÀringan san'atdagi suhulat isbotga, dalilga muhtoj emas.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Kura-i Qalb oÀkonidan ma'kulot va mashrubot va libos va boshqa ehtiyojlaringizni ta'min qilyapsiz. Bepul olgan bu mollaringizni Ilohiy xazinadan olmasdan bir-bir sabablarga qildiradigan boÀlsangiz, ajabo bir anor donilgan naqadar zamonlarda qoÀlga kirgizib, naqadar qimmat olasiz? Chunki u anor butun ashyo bilan aloqadordir. Oz bir zamonda, oz bir qiymat bilan vujudga kelishi imkon xorijiid etia ayni zamonda undagi ziynat, intizom, san'at, royiha, tot va hid kabi latif narsalardan tushuniladiki, u anor donasi shunday bir Sone'ning ma MUQADirki, ijodida qiyinchilik va mubosharat yoÀq.

Masalan, shunday boÀlgani holda, hashorotlarning zavq va tuygÀularini tatmin uchun har bir nuqtasida minglab i'joz nuktalari boÀlgagan bura-i arz doÀkonidagi ashyoning Sone'i yo shuursiz, hissiz, irodasiz, ilmsiz, ixtiyorsiz, kamolsizki, bu qadar moÀl-koÀl ziqiymat antiqa ashyoni ber mundrqatadi. Bu botil ehtimol isbotga muhtoj boÀlmagan badihiy bir haqiqatdir. Yoki u xazina sohibi u xazinani oxiratga ketish uchun kelib muvaqqatanning sn insonlarga Ilohiy va Rahmoniy bir dasturxon qilib yaratgan. U xazina-i gÀaybda ashyoning ijodi "Kun" amri bilan bogÀliqdir.

Va butun ashyoning malakutiyatlari markaz kabi Hakim, Qodir, Murid, Alim bir Vojib-ul va poring yadi qudratidadir.

Shu bilan barobar, u Ilohiy dasturxondagi ashyo yolgÀiz inson va hayvonlarning lazzat va zavqlarining tatmini uchun emas. Har bir fardi mustahlikda zavil hayotga oid juz'iy foyyer osan boshqa asmo-i Ilohiyaning tajalliyotiga va faoliyatdagi asror va shuunotiga oid gÀayri mutanohiy hikmatlar, gÀoyalar bor. Shunday ekan, bu ziyofati omma va bu fayzi a'mmning isola Àr quvvatdan nash'at etishi va bu ashyoning samaroti sel kabi oqib ittifoqi va tasodifning qoÀliga havolasi maholdir. Chunki u ashyoning intizomli hakimona tashaxxusoti va shuurkorona muhkam xususiyoti arqlarasodif va ittifoqni rad qiladi. Shuning kabi: U dasturxoni rahmatdagi arzonlik va osonlik va koÀplik u ashyoning bir Javvodi Mutlaqdan, bir Hakimi Mutlaqdan, bir Qodiri Mutlaqdan kelgani urilsrsatgan shohidlardir.

I'lam ey sabablarga mubtalo inson!

Bilki, sababning yaratilishi va sababiyatining taqdiri va musabbabning vujudiga l koÀzioÀlgan narsalar bilan tajhizi, qudratiga nisbat bilan zarralar va shamslar musoviy boÀlgan Zotning "Kun" amri bilan musabbabni yaratishidan ancha oson, ancha akmal, ancha a'lo emas.

boÀlin Ayyuhal-Aziz!

Dunyoda koÀrilgan, xususan nabotiy va hayvoniy hayotlarda mushohada etilgan adamlar, i'domlar tabaddul va tajaddudi amsoldan iboratdir. Iymonli ugÀi vn kishilarga koÀra zavol va firoqning azobi emas, oÀrinlariga kelgan oÀxshashlari bilan visolning lazzati hosil boÀladi.

Shunday ekan, iyuhit bkelginki, alamdan amin boÀlaٍٰؤ. Qadarga taslim boÀlki, salomatda qolasan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

A'sobiyati johiliya, bir-biriga tasonud etib yordam bergan gÀaflat, zalolat, rmaydi. zulmatdan hosil boÀlgan bir ma'jundir. Shuning uchun milliyatchilar, milliyatni ma'bud ittihoz etadilar. Hamiyati Islomiya esa, nuri iymondan in'ikos etib mavj urgan bir ziyodir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

A faqathod bilan va xususan Ovrupa muqallidlari bilan munozara bilan ishtigÀol etganlar katta bir tahlikaga ma'ruzdirlar. Chunki nafslari tazkiyasiz va amniyatsiz boÀlishi ehtimoli bilan tadrijan x zoil,iga magÀlub boÀladiki, betarafona muhokama deyilgan munsifona munozarada nafsi ammoraga amniyat etib boÀlmaydi. Chunki insofli bir munozir, xayolyoki z munozara sohasida, ora-sira xasmining libosini kiyadi, unga bir da'vo vakili boÀlib uning lahida mudofaa qiladi. Bu vaziyatning takrori bilan, aqlida bir tanqid dogÀining hosil boÀlishidan, zarar beradi. Lekin niyati xolis boÀlsa hukumvvatiga ishonsa, zarari yoÀqdir. Bunday vaziyatga tushgan bir odamning chora-i najoti, tazarru va istigÀfordir. Bu surat bilan u dogÀni izola etishi mumkin.

i doim Ayyuhal-Aziz!

Bu kura-i arz mehmonxonasi insonlarning mulk va moli emasdir. Faqat insonlar, ishchi kabi u mehmonxonaning turli-tuman ishlarida va taa bir ida ishlaydilar. Agar kura-i arzning xorijidan begona birisi kelib mehmonxonaning bir moÀ'jiza va horiqo boÀlganiga va insonlarning ham ojiz, faqir, للّٰهُ boÀlganlariga diqqat qilsa, bu insonlar bu binoga sohib va sone' boÀladigan bir iqtidorda emas, faqat bunday horiqo bir masnu'ning sone'i ham mon keltamo boÀlganiga qat'iyat bilan hukm qiladi. Va bu insonlar, u Sultoni Azaliyning maqosidi uchun ishlagan ishchilardir. Bu ishchilar, olgan ujratlaridan ma'ada bu binodan bir narsaga molik va sohib boيمُ

رَnlariga takroran hukm qiladi. Va shuningdek, u chechaklar zavil hayotga qarshi koÀrsatgan tavaddudlariga va tahabbublariga va tabassumlariga diqqat qilgaatiga aydiki: Bir Hakimi Karim tarafidan mehmonlariga xizmat bilan muvazzaf bir qator hadoya va bahoyadirki, Sone' bilan masnu' orasida bir vasila-i tao'ruf va tahabbub boÀlsin.

in abdan-nafs!>Sen har bir asarda muassirning azamatini koÀrishni istaysan; faqat, xorijiy boÀlgan ma'nolarni zehniy ma'nolarda qidiryapsan. Asmt bilasnaning har birida butun asmoning shuootini koÀrishni istaysan. Har bir latifaning zavqi bilan butun latoifning zavqlarini zavq etishni istaysan. Har bir an qistobe boÀlgan ishlarni va hojatlarni ifo etarkan, butun hislaringning ishlarini barobar qilishni istaysan. Shu sababli avhomga ma'ruz qolasan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Bir ne'matning umumiy va hammaga shomil boÀlishi,hayvontining ozligiga va ahamiyatsizligiga dalolat qilmaydi. Va u ne'matning bir qasd va irodadan kelmasligiga alomat boÀlolmaydi. Masalan: KoÀz ne'matining butun hayvonlarda boÀlishi, sening t koÀr boÀlgan shiddati ehtiyojingni taxfif etmagani kabi, koÀzning qiymatini tanqis etishga ham sabab boÀlolmaydi. Va shuningdek, xususiy va birgina ne'matning tasodifi mumkin boÀls۪ى يَا umumiy bir ne'mat har holda bir mun'imning asari qasd va irodasidir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Har bir zihayotning hayotida gÀayri mutanohiy gÀoyalar bor. Bu gÀoyalaa musoihayotga oid faqat mingdan birdir. Boshqa gÀoyalari gÀayri mutanohiy molikiyati nisbatida hayotni ijod qilgan zotga oiddir. Shunday ekan, katta bir maxluqning kichik bir maxluqqa takabbur etishga haqqi yoÀq. Va hay koÀra nazaran abasiyat ham yoÀq. Chunki bir hayotning butun foydalari, bir zihayotga oid emaski, abas boÀlsin. Ha, sathi arzda har yil qilingan ziyofati omma-i Ilohiya navi basharga xaan

اَلoÀlish munosabati bilan bir ikromdir. BoÀlmasa hammasi uning istifodasi uchun emas.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Insoning zehniga ba'zan shunday bir vasvasavqiyani, deydi: "Sen ham oddiy va hashorot kabi bir hayvonsan. Hayvonlardan ortiq nima qiymating bor? Hamda samovot va arzni yadi qudratiga olgan Xoliqi Zuljalolga qarshi nima maziyating va qanday bir xizmating borki, sen bilan mashgÀul boÀg har Bu vasvasaga qarshi shunday bir haqiqatni oÀylash lozim:

1- Inson gÀayri mutanohiy ajz va faqri bilan barobar Janobi Haqqa iymoni bilan, qudrat va gÀino va izzatiga maz muxtaÀlgan. Xullas, bu mazhariyat sababli inson, hayvoniyatdan taraqqiy etib xalifa-i zamin boÀlgandir.

2- Janobi Haq ihota-i qudrat va azamaihatidan insonning duosini eshitadi, hojotini koÀradi. Va samovot va arzning tadbiri u insonni ham oÀylashga mone emas.

Savol: Janobi Haqning juz'iyot va xasid qiliar bilan ishtigÀoli azamatiga ziddir?

Aljavob: U ishtigÀol azamatiga zid emas. Aksincha, adami ishtigÀoli azamati rububiyatiga bir noqisadir. Masndan tShamsning ziyosidan ba'zi narsalarning mahrum va xorij qolishi, shamsga bir noqisa boÀladi. Shu bilan barobar, butun shaffof narsalarda koÀringan shb orqag timsollarining har biri, "Shams menikidir. Shams yonimdadir. Shams mendadir." deya oladi. Va zarralar bilan shams orasida muzohama yoÀq. Butun maxluqot -ib, shn insonlarda fardiy boÀlsin, nav'iy boÀlsin, sharif boÀlsin, xasis boÀlsin- ilm, iroda, qudrat e'tibori bilan Janobi Haqning tajalliysiga mazhardir. Har biir sara, har bir inson, "Alloh yonimdadir" deya oladi. Xususan insonning za'fi, faqri, ajzi nisbatida Janobi Haqning qurbiyati va har bir narsaning Janobi Haq bilan munosabati boÀlish bilan barobar, u ham munosai biladir. Va gÀayri mutanohiy ajz va faqri boÀlgan inson, gÀayri mutanohiy qudrat va gÀino va azamati boÀlgan Janobi Haq bilan munosabati niyolar latifdir.

Taqdis etamiz u zotniki, eng buyuk lutfni eng buyuk azamatga, eng yuksak shafqatni eng yuksak jabarutga idhol etgani kabi, nihoyatsiz qurbni nihoyatsiz bu'd bilan jam qilib, zarralar bilan shamslar orasida uxuvvatni ta'sis etn ilm . Bir-biriga zid boÀlgan bu narsalarni jam qilish bilan daraja-i azamatini bir daraja koÀrsatgan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Iymonga oid ma'lumotlardan soÀng eng lozim va eng muhim a'moli solihadir. Solih amal esa, moddiy va ma'naviy laziz ibodga tajovuz etmaslik bilan, huququllohni ham bihaqqin ifo etishdan iboratdir. Ajnabiylardan olingan moddiy ma'lumotlar, san'at va taraqqiyotga oid boÀlsa, lozimdir. Safohatga doir boÀlsa, muzadi. Y

اَللّٰهُمَّ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِم۪ينَ اِرْحَمْ اُمَّةَ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ وَ نَوِّرْ قُلُوبَ اُمَّةِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ بِنُورِ الْا۪يمَانِ وَ الْقُرْاٰنِ وَ نَri, buبُرْهَانَ الْقُرْاٰنِ وَ عَظِّمْ شَر۪يعَةَ الْاِسْلَامِ اٰم۪ينَ

HABBA

حَبَّhar boگُويَدْ

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰan qanَّح۪يمِ

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى د۪ينِ الْاِسْلَامِ وَ كَمَالِ الْا۪يمَانِ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰى مُحَمَّدٍ الَّذ۪ى هُوَ مَرْكَزُ دَائِرَةِ الْاِسْلَامِ وَ مَنْبَعُ اَنْوَارِ الْا۪يمَانِ وَعَلٰى اٰلumumiy صَحْبِه۪ اَجْمَع۪ينَ مَا دَامَ الْمَلَوَانِ وَمَا دَارَ الْقَمَرَانِ

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Shu koÀrganing katta olamga katta bir kitob nazari bilan qaralsa, Nuran angmmadiy (S.A.V.) u kitob kotibining qalamining siyohidir. Agar u olami kabir bir shajara deb taxayyul etilsa, Nuri Muhammadiy ham urugÀi, ham samarasi boÀladi. Agar dunyo mujassam bir zihayot deb faraz qilinsa, u nur unntirishi boÀladi. Agar katta bir inson deb tasavvur qilinsa, u nur uning aqli boÀladi. Agar juda goÀzal koÀz qamashtiradigan bir jannat boÀstoni deb taxayyul etilsa, Nuri Muhammadiy uning an bahs boÀladi. Agar juda katta bir saroy deb faraz qilinsa, Nuri Muhammadiy u Sultoni Azaliyning maqarri saltanat va hashmati va tajalliyoti jamoliyasi bilan i bilasan'atini ichiga olgan u yuksak saroyga nazir va munadiy va tashrifotchi boÀladi. Butun insonlarni da'vat qiladi. U saroyda boÀlgan butun antiqa san'atlarni, horiqolarni va moÀ'jizalarni ta'rif qiladi. Xalqni u saroy sohibiga, sone'iga iymo Va irish maqsadida jozibador, hayrat-afzo da'vat qiladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Xilqat shajarasining samarasi insondir. Ma'lumdirki, samara butun ajzoning eng akmali va ildizdan eng uzogÀi boÀlgani uchun, butun ajzoning xusussonninrini, maziyatlarini ichiga olgan. Va shuningdek, xilqati olamning illa-i gÀoya hukmida boÀlgan urugÀi yana insondir.

SoÀngra, u shajaraning samarasi boÀlgan insondan bir donasini shajara-i Islomiyatga urugÀ ittihoz etgan. Demak, u urlolatlami Islomiyatning ham baniysidir, ham asosidir, ham quyoshidir. Faqat u urugÀning urugÀi qalbdir. Qalbning ehtiyojot soiqasi bilan olamning anvo'i bilan, ajzosi bilan juda koÀp aloqalari bor. Asmo-i husnaning butun koÀryiga ehtiyojlari bor. Dunyoni toÀldiradigan darajada qalbning ham umidlari, hamda dushmanlari bordir. Faqat, GÀaniyyi Mutlaq va Hofizi Haqiqiy bilan itminon etishi mumkin.

Va shuningdek, u qalbning shunday bihal-Azliyati bordirki, bir xarita yoki bir mundarija kabi, butun olamni tamsil etadi. Va Vohidi Ahaddan boshqa markazida bir narsani qabul qilmaydi. Abadiy, sarmadiy bir baqodan ma'ada birjalliyga rozi boÀlmaydi.

Insonning urugÀi boÀlgan qalb, ubudiyat va ixlos ostida Islomiyat bilan isqo etilish bilan iymon bilan intibohga kelsa, nuroniy, misoliy olami amrdan kelgan amr bilan shunday biir. Shara-i nuroniy boÀlib koÀkaradiki; uning jismoniy olamiga ruh boÀladi. Agar oÀsha qalb urugÀi bunday bir tarbiya koÀrmasa, quruq bir urugÀ holida qolib va Faa inqilob etguncha otash bilan yonishi lozim.

Va shuningdek, u habba-i qalb uchun juda koÀp xizmatchi borki, u xodimlar qalbning hayoti bilankabi q topib inbisot etsalar, ulkan koinot ular uchun tanazzuh va sayrongoh boÀladi. Hatto qalbning xodimlaridan boÀlgan xayol -masalan- eng zaif, eng qiymatsiz ekan, hibsda va zindonda boÀlgan sohibini butun dunyoda kezdiradi, sevutaadddi. Va sharqda namoz oÀqiganning boshini Hajar-ul Asvadning ostiga qoÀydiradi. Va shahodatlarini Hajar-ul Asvadga muhofaza uchun tavdi' ettiradi.

Modomiki bani Odam koinotning samarasidir. Qandayki, bir xirmonda xilqatlar yanchiladi; tasfiya natijasida samaralar istibqo va iddixor etiladi. Shunga binoan, hashr maydoni ham bir xirmondir. Koinotning boshoq va samarasi boÀlgan bani Odamni intizor etyapti.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Shu koÀtgan o umumiy olamda har insonning xususiy bir olami bor. Bu xususiy olamlar umumiy olamning aynidir. YolgÀiz umumiy olamning markazi shamsdir. Xususiy olamlarning markazi esa shaxsdir. Har xususiy olamning kalitlari u olamning sohibidg ikkiib, latoifi bilan bogÀliqdir. U shaxsiy olamlarning safvati, husni va qubhi, ziyosi va zulmati, markazlari boÀlgan ashxasga tobedir. Ha, oynada irtisom etgan bir bogÀ harakat, tagÀayyur va bahat, ahvolida oynaga tobe boÀlgani kabi, har shaxsning olami ham markazi boÀlgan u shaxsga tobedir. Soya va misol kabi.

Shunga binoan, jismingning kichikligiga qarab gunohn

فَانni kichik deb oÀylama. Chunki qalbning qasovatidan bir zarra sening shaxsiy olamingning butun yulduzlarini kusuf ettiradi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

OÀttiz yildan beri ikki togÀut bilaa dastdalam bor. Biri insondadir, boshqasi olamda. Biri "Ana"dir, boshqasi "Tabiat"dir. Birinchi togÀutni gÀayri qasdiy, soyavoriy bir oyna kabi koÀrdim. Faqat u togÀutni qasddan yoki bizzot nazari ahamiyatga olganlar, Namrud va Fir'avn boavjud,ar.

Ikkinchi togÀut esa, uni Ilohiy bir san'at, Rahmoniy bir sibgÀat, ya'ni naqshli bir boÀyoq shaklida koÀrdim. Faqat gÀaflat nazari bilan qaralsa, tabiat deb oÀylanadi va moddiyunlarcha bir iloh boÀladi. Shu biek, nurobar, u tabiat deb oÀylangan narsa, Ilohiy bir san'atdir. Janobi Haqqa hamd va shukrlar boÀlsinki, Qur'onning fayzi bilan, mazkur mujodalam harning xtogÀutning oÀlimi bilan va har ikki sanamning sinishi bilan natijalandi.

Ha, Nuqta, Qatra, Zarra, Shamma, Habba, Hubob nomli Risolalarimda isbot va izoh qilingani kabi; mavhum boÀlgan tabiat pardasi parchalanib ostida shariati fitriya-i Ilziz!

va san'ati shuuriya-i Rahmoniya quyosh kabi oÀrtaga chiqqan. Va shuningdek, fir'avnlikka dalolat qilgan "Ana"dan Sone'-i Zuljalolga roji' boÀlgan "Huva" taboruz etdi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Dunyoda senga oid koÀp amrlar bor. Ammo na ami abtlaridan va na oqibatlaridan xabaring boÀlmaydi. Biri, jasaddir. Ha, jasading yosh ekan latif, zarif va goÀzal gul chechagiga oÀxshasa ham, keksaligingda quruq va uvushib qolgan qish cintiraiga oÀxshaydi va tahavvul etadi.

Biri ham, hayot va hayvoniyatdir. Buning ham oxiri oÀlim va zavoldir.

Biri ham insoniyatdir. Bu esa, zavol va baqo orasida mutaraddiddir. Doimi Boqiyning zikrki, man muhofazasi lozim.

Biri ham umr va yashashdir. Buning ham hududi ta'yin etilgan. Na oldinga va na da orqaga bir qadam tashlanmaydi. Buning uchun alam chekr va Nhzun boÀlma. Tahammulidan ojiz, toqatidan xorij boÀlganing tuli amal yukini ustingga yuklama!

Biri ham, vujuddir. Vujud zotan sening mulking emas. Uning moliki faqat Malik-ul Mulkdat va sendan yanada ziyoda sening vujudingga shafqatlidir. Shunga binoan, Maliki Haqiqiyning doira-i amridan xorij u vujudga qoÀshilgan vaqting zarar bergan boÀlasan. (Umidsizlikni keltirib chg sun'n hirs kabi.)

Biri ham balo va musibatlardir. Bular zoildir, davomlari yoÀq. Zavollari oÀylansa, zidlari zehnga keladi, lazzat beradi.

Biri ham, sen bu yerda musofirsan va bu Àlmaga ham boshqa bir yerga ketasan. Musofir boÀlgan kishi oÀzi bilan barobar keltirolmagan bir narsaga qalbini bogÀlamaydi. Bu manzildan ayrilganing kabi, bu shahardan ham chiqasan. Va shuningdek, bu foniylar lidan ham chiqasan. Shunday ekan, aziz boÀlib chiqishga harakat qil. Vujudingni Mujidingga fiqo et. Muqobilida katta bir narx olasan. Chunki fido etmaganing taqdirda, yo bodi havo zoِكَتِهladi, ketadi; yoki Uning moli boÀlganidan yana Unga ruju' etadi.

Agar vujudingga e'timod etsang, adamga tushasan. Chunki faqat vujudning tarki bilan vujud topilishi mimkin. Va shuningdek, vujudingga qiymat berining hrida boÀlsang, u vujuddan sening qoÀlingda faqat bir nuqta qolishi mumkin. Butun vujuding jihati arbaasi bilan adamlar ichida qoladi. A narsa nuqtani ham qoÀldan chiqarsang, vujuding tom ma'nosi bilan nurlar ichida qoladi.

Biri ham dunyoning lazzatlaridir. Bu esa, qismatga bogÀliqdir. Talabida zahmatga tushadi. Va tez qoÀldan ketishi e'tibori bilan aqli boshida boÀlgan ularish.

biga olib qiymat bermaydi.

Dunyoning oqibati nima boÀlsa boÀlsin, lazoizni tark qilish avlodir. Chunki oqibating yo saodatdir, saodat esa shu foniy lazoizning tarki bilan boÀladi. Yoki shaqovatdir. OÀlim va i'dom intizorida boÀlgan bir oharlanorning tazyin va bezatilishidan zavq va lazzat olishi mumkinmi? Dunyosining oqibatini kufr saiqasi bilan adami mutlaq boÀlganini tavahhgan bian odam uchun ham, tarki lazoiz avlodir. Chunki u lazoizning zavoli bilan sodir boÀlgan xususiy va muqayyad adamlardan adami mutlaqning aliym alamlari har daqiqada his qilinadi. Bu kabi lazzatlar u alamlarga gÀalaba etolmaydi.

I'lam Ay nazarAziz!

OÀtloqning hududidan oÀtgan qoÀy podasini qaytarish uchun choÀpon otgan toshlarga musab boÀlgan bir qoÀy, lisoni holi bilan: "Biz choÀponning amri ostidamiz. U bizdan koÀproq foydbir gÀ oÀylaydi. Modomiki uning rizosi yoÀqdir, qaytaylik." deya oÀzi qaytadi, poda ham qaytadi.

Ey nafs! Sen u qoÀydan ortiq osiy va zoll emassan. Qhmaslin senga otilgan bir musibat toshiga ma'ruz qolgan vaqting,

ayt va Marji-i Haqiqiyga qayt, iymonga kel, mukaddar boÀlma. U seni sendan koÀphayot ylaydi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Qalbning umuri dunyoviya bilan qasddan mashgÀul boÀlish uchun yaratilmagani shunday tarzda izoh qilinishi mumkin:

KoÀryapmizki, qalb qaysi bir :

فَلَa qoÀl uzatsa, butun quvvati bilan, shiddati bilan u narsaga bogÀlanadi. Katta bir ihtimom bilan qoÀliga oladi, quchoqlaydi. Va abadiy bir davom bilan u bilan barobar qolishni istaydi. Va u haqida tom ma'nosi bbir zaano boÀladi. Va eng katta va eng davomli narsalarning orqasidadir, talabidadir. Holbuki umuri dunyoviyadan har qaysi bir amr boÀlsa, qalbning istak va amoliga nazaran bir qil qadardir. Demak, qalb abaodat qbadga mutavajjih ochilgan bir derazadir. Bu foniy dunyoga rozi emas.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Qur'on samodan nozil boÀlgandir. Va Unishi, yuli bilan samoviy bir moida va bir dasturxoni Ilohiya ham nozil boÀlgan. Bu dasturxon tabaqoti basharning ishtaha va istifodalariga koÀra ayrilgan safhalarni ichiga olgan. U dasturxonning sathidr soyaida boÀlgan ilk safha tabaqa-i avomga oiddir. Masalan:

oyati karimasi basharning birincne'ninaqasiga shu ma'noni ifhom va ifoda etadi:

Samovot ayoz, bulutsiz, yomgÀirni yogÀdiradigan bir qobiliyatda boÀlmagani kabi, arz ham qup-quruq, nabototni yetga qaradigan bir shaklda emasdir. SoÀngra ikkisining ham yopishqoqliklarini izola va fatq etdik. Birisidan suvlar tushishni, boshqasidan nabotot chun, nai boshladi. Mazkur oyat ifoda etgan shu ma'noga dalolat etgan

oyati karimasidir. Chunki hayvoniy va nabotiy boÀlgan hayotlarni muhofaza qilgan gÀidolar faqat arz ifo eoning izdivojidan tavallud etishi mumkin.

Mazkur oyatning tabaqa-i avomga oid safhasining orqasida shunday bir safha ham bordirki: Nuri Muhammadiyadan (Sوِّرْ yaratilgan modda-i a'jiniyadan, sayyorot bilan shamsning u nurning ma'jun va xamiridan infisol ettirilishiga ishoratdir. Bu safhani dalolati bilan tayid etgan

boÀlgan hadisi sharifidir.

Ikkiًا

oyaisol:

boÀlgan oyati karimaning tabaqa-i avomga oid safhasida shu ma'no bor.

"Ular yanada ajib boÀlgan birinchi yaratili Shunni shahodat bilan iqror etganlari holda, yanada ahvan, yanada oson ikkinchi yaratilishlarini uzoq koÀradilar." Shu safhaning orqasida hashr va nashrning juda oson boÀlganini tanvir etgan buyuk bir burhon bor.

Ey hariylik nashrni inkor etgan ahmoq! Umringda necha marta jismingni tabdil etasan. Nahor va oqshom koÀylagingni almashtirganing kabi, har yili bir dafa tamomi bilan jismingni tabdil va tajdid etasan, xabl odotbormi? Balki har yili, har kuni jismingdan bir qism narsalar oÀladi, oÀrniga oÀxshashi keladi. Buni hech mulohaza qilolmaysan. Chunki boshing boÀshdir. Agar mulohaza qila olsayding, har vaqt olamda minglarchat, qunalari sodir boÀlgan hashr va nashrni inkor etmasding. Shifokorga bor, boshingni davolatgin.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Nafsning balohat va hamaqotiga qaraki, bir Robbi Muxtori Hakimng tasidan tarbiya etilganini va u Robbi Hakimning mamluk va masnu'i boÀlganini bilganiga va bu tamalluk va tarbiyaning butun afrod, anvo', ajnosda joriy boÀlish bil tanosalaning bir qoida-i kulliya shaklini olganiga va bu fayzning shumulli boÀlish bilan bir navi ijmo' va fe'liy bir tasdiqqa mazhar boÀlganiga nazaran qonun va dastur shaklida boÀlgan hodisaga batdorbi kulliyat etgan qoidaga qarab qanoat va itminon etishi lozim ekan, butun ofoqni jilvalantirgan tajalliyoti asmoni -oÀzi ham u jilvalarda hissador boÀlgani holdaalif sta-i tasattur va alomati ihmol deb sanaydi. GoÀyo u nafsdan ustun uning butun ahvolini nazorat etgan hech kim yoÀq. Va oÀzini, qilgan fe'llarida fe'l ichida mustatir "Hu" kabi koÀradi. Tajalliyotning kengligini iddir. ga, kattaligini adamga haml etish bilan shaytonni ham qilgan mugÀolatadan uyaltiradi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Nafs doimo iztiroblar, zahmatlar ichida avhomdan qutabi, bavakkalga yaqinlashmaydi. Hukmi Qadarga rozi boÀlmaydi. Holbuki shamsning tulu' va gÀurubi muqaddar boÀlgani kabi, insonning ham bu dunyoda tulu' va gÀurubi ابِعِهhqa muqaddaroti, qalami qadar bilan jabhasida yozilgandir. Istasa boshini toshga ursinki, u yozuvlarni oÀchirsin; faqat boshi yoriladi, yozuvlarga bir narsa boÀlmaydi!

Va ayniqsa muhaqqaq bilsinki: Samovot va Arzning xorijiga qochib qututinchian inson, Xoliqi Kulli Shayning rububiyatiga muhabbat bilan rizo-doda boÀlishi kerak.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Bir narsaning sone'i, u narsaning ichida boÀlsa, oralarida tom bir munosabat lozim. Va masnu'otning adadicha sone'larning koÀpayia ixtizim. Bu esa mahol. Shunday ekan, sone' masnu' ichida boÀlolmaydi. Masalan: Matbaa bilan taksir etilgan bir kitob, yana bir odamning qalami bilan yoziladi. U kitobning naqshlari, harflari; oÀzidan unib chiqmaydi. K

68

am u kitobat san'ati ichida emas. Va mutlaqo, intizomdan chiqadi. Shunday ekan, masnu'ning naqshlari oÀzidan emas. Faqat, qudrat qalami bilan qadarning taqdiri ustida yoziladjayrasI'lam Ayyuhal-Aziz!

Aqlning juda gÀarib bir holi bordir. Shunday bir yadi tula sohibidirki, ba'zan koinotni ihota etish bilan quchogÀiga oladi. Ba'zan doira-i imkondan chiqadi, eng yuksak doiralarga mudohalaga harakat qi, basiBa'zan esa bir qatra suvda boÀgÀiladi, bir zarra ichida yoÀq boÀladi, bir qilda yoÀqoladi. Shu bilan barobar, qaysi narsada fano boÀlsa va yoÀqolsa, butun borligÀi u narsaga munxasir boÀlganini biladi. Va qaysi bir nuqtaun samsa, butun olamni birgalikda etish istagidadir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Agar dunyoning yoki vujudning mulkiyati, zilliyati senda boÀlsa taahhud, tahaffuz, qoÀrquv qiyinchiliklari bilan ne'matlardan lazzat ololmaysan, doimo n taraf boÀlasan. Chunki nuqsonlarni tadorik, mavjudlarni yoÀq boÀlishdan muhofaza bilan doimo avhom, qorquvlar, mashaqqatlarga mahal boÀlasan. Holbuki u ne'matlar Mun'imi Karimning taahhudi ostidadir. Sening ishing uning dasturxoni ehva mevn yeb-ichish bilan shukr qilishdir. Shukrda bir zahmat yoÀq. Aksincha ne'matning lazzatini orttiradi. Chunki shukr, ne'matda in'omni koÀrish deganidir. In'omni koÀrish, ne'matning zavolidan hosil, bu fan alamni daf qiladi. Zero ne'mat zoil boÀlganidan, Mun'imi Haqiqiy uning oÀrnini boÀsh qoldirmaydi, misli bilan toÀldiradi va tajaddudidan lazzat olasan.

Ha,

وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪يrning lgan oyati karima, hamdning ayni lazzat boÀlganiga dalolat qiladi. Chunki hamd, in'om shajarasini ne'mat samarasida koÀrsatadi. Va bu vasila bilan zavoli ne'matning tasavvua suluhosil boÀlgan alam zoil boÀladi. Chunki shajarada koÀp samara bor, biri ketsa, boshqasi oÀrniga keladi. Demak hamd, ayni lazzatdir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ofoqiy ma'lumot, ya'ni xbor. Bn, uzoqlardan olingan ma'lumot, avhom va vasvasalardan boÀsh boÀlolmaydi. Ammo bizzot vijdoniy bir shuurga mahal boÀlgan anfusiy va dohiliy ma'lumot esa, avhom va ehtining idan tozadir. Shunga binoan, markazdan muhitga, dohildan xorijga qarash lozim.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Kura-i arzni bir qishloq shakliga solgan shu madaniyati safiha bilan gÀaf Ishrordasi juda qalinlashgan. Ta'dili buyuk bir himmatga muhtojdir. Va shuningdek, bashariyat ruhidan dunyoga nazir juda koÀp tuynuklar ochgan. Bularning yopilishi faqat Allohning lgan ju mazhar boÀlganlarga muyassar boÀladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Bir zarra, ulkan shamsni tajalliy bilan, ya'ni in'ikos e'tibori bilan isti'ob etadi, ichiga oladi. Faqat kichkina ikki zarrani bizzot, ya'ni hajmlari e'tibori bilan QATRA ololmaydi. Shunga binoan, yomgÀirning shamsning timsoliga ma'kas boÀlgan qatralari kabi, koinotning zarrot va murakkaboti, ilm va irodaga mustanid qudrati nuroniya-i azaliyaning -tajalliy va in'ikos e'tibori bilan- lam'alariga mazhagani ka oladilar. Faqat koÀzning ichidagi bir hujayra zarrasi, "a'sob, avrida, sharoyin"da ta'sirlari koÀringan bir qudrat, shuur va irodaga manba boÀlolmaydi. Bu ajib san'at, muntazam koÀrg inja hikmatning iqtizosiga koÀra koinotning har bir zarrasi, har bir murakkaboti uluhiyatga maxsus muhit va mutlaq sifatlarga manba va masdar boÀlishi lozim boÀladi. Yoki u sifatlar bilan muttasif Shamsi Azaliyning tajalliyot lam'alariga ma'kr-birilishlari lozim.

Birinchi imkonda koinotning zarroti adadicha maholot bordir. Shunga binoan, har bir zarra u ulkan yukning tahammulidan ojiz boÀlganini iqror bilan "Mujid, XtarzdaRob, Malik, Qayyum faqat Allohdir" deya shahodatini e'lon qiladi. Va shuningdek, har bir zarra, har bir murakkabot muxtalif lison va dalolatlari bilan shu baytni tarannum etadilar:

عِبَارَاتُنَا شَتّٰى وَ حُسْنُكَ وَاحِدٌmkinkiلٌّ اِلٰى ذَاكَ الْجَمَالِ يُش۪يرُ

Ha, har bir harf oÀz vujudiga bir vajh bilan dalolat qiladi. Ammo kotibining, sone'ining vujudiga koÀp vajhlar bilan dalolat ishiga. Ha...

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Shisha, suv, havo, olami misol, ruh, aql, xayol, zamon va boshqalar kabi, tajalli-i titulu' kslarga mahal va mazhar boÀlgan koÀp narsalar bor. Moddiyoti kasifaning timsollari ham munfasil, ham oÀlik hukmidadirlar. Chunki asllariga gÀayr boÀlganlari kabi, asllarining xususiyatlaridan ham mahrumdirlar. Nuroniylarning ariga lari esa, asllari bilan muttasil va asllarining xususiyatlariga molik va asllariga gÀayr emas. Shunga binoan, Janobi Haq shamsning haroratini hayot, ziyosini shuur, ziyodagi ranglarni tuygÀu kabi qilgan boÀlsa edi, sening qoÀlingdagi oynadaْدَ مَsul etgan shamsning timsoli sen bilan gaplashar edi. Chunki u, timsolida yeratli darajada harorati, ziyosi, ranglari boÀlardi. Harorati bilan hayot topardi. Ziyosi bilan shuurli boÀlar اَنْ nglari bilan ham tuygÀuli boÀlardi. Bunday boÀlgandan soÀng, sen bilan gaplasha olardi. Shu sirga binoan, Rasuli Akram (S.A.V.) oÀziga oÀqilgan butun salovoti sharifshofidr onda voqif boÀladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Subhanalloh va Alhamdulilloh jumlalari Janobi Haqni Jalol va Jamol sifatlari bilan zimnan tavsif etadilar. "Jalol" sifatini tazammun etganek, zoanalloh", abdning va maxluqning Allohdan baid ekaniga nazirdir.

Jamol sifatini ichiga olgan "Alhamdulilloh", Janobi Haqning rahmati bilan abdga va maxluqotga qorib ekaniga ishoratdir. Masalan, biri qurb, boshqasi bu'bboniyib bizga nazir shamsning ikki jihati bor. Qurb jihati bilan harorat va ziyoni beradi. Bu'd jihati bilan insonlarning mazarrotlaridan tohir va sof qoladi. Bu e'tibor bilan, inson shaliy, yarshi yolgÀiz qobil boÀlishi mumkin, foil va muassir boÀlolmaydi.

Shuning kabi -bila tashbeh- Janobi Haq rahmati bilan bizga qorib boÀlish jihati bilan unga hat'iy,amiz. Biz undan uzoq boÀlganimiz jihat bilan Uni tasbeh etamiz. Shunga binoan, rahmati bilan qurbiga qararkan, hamd et. Undan baid boÀlganingga qararkan, tasbeh et. Faqat har ikkjromnimni aralashtirma va har ikki nazarni birlashtirmaginki, haq va istiqomat multabis boÀlmasin. Lekin iltibos va mazj boÀlmagan taqdirida, har ikki maqomniyerdanr ikki nazarni ham tabdil, ham birlashtira olasan. Ha, "Subhanallohi va bihamdihi" har ikki maqomni jamlagan bir jumladir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

ToÀrt nadir.

hun dunyoni kasban emas, qalban tark qilish lozimdir:

1- Dunyoning umri qisqa boÀlib, tezlik bilan zavol va gÀurubga ketadi. Zavolning alami bilan visolning lazzati zavol topadi.

2- Dunyoning lazoizi zaharli oyat v oÀxshaydi. Lazzati nisbatida alami ham bor.

3- Seni intizor etayotgan va sening ham tezlik bilan unga toÀgÀri ketayotganing "qabr", dunyoning ziynatli, lazzatli narsalarini hadya sifatida qabul qil!

Chunki dunyo ahli nazarida goÀzal deb sanalgan narsa u yerda xunukdir.

4- Dushmanlar va hasharoti muzirra orasida bir soat turish bilan doÀst va buyuklar majlisida yki fitha turish orasidagi muvozana, qabr bilan dunyo orasidagi ayni muvozanadir. Shu bilan barobar, Janobi Haq ham bir soatlik lazzatni tark qilishga da'vat etyy boÀl, yillarcha doÀstlaring bilan barobar rohatlanasan. Shunday ekan, tutilgan va kishanli tarzda yuborilmasdan avval, Allohning da'vatiga ijobat et.

Fasubhanalloh, Janobi Agar fg insonlarga fazlu karami shu qadar buyukdirki, insonga vadi'a oÀlaroq bergan molini, ulkan bir samani bilan insondan sotib oladi, ibqo va himoya qiladi. Agar inson u molni tamallukngan bAllohga sotmasa, katta bir baloga tushadi. Chunki u molni zimmasiga olgan boÀladi. Holbuki, qudrati taahhudga kifoya kelmaydi. Chunki orqasiga olsa, balki haqqin; qoÀli bilan tutsa, qochadi, tutilmaydi. Eng nihoyat majjonan fano boÀlib ketadi, yolgÀiz gunohlari meros qoladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Tunga oÀxshagan yoshligim zamonida koÀzlarim uxlagan edi, faqat keksalik tongi ti uchuygÀondim, maolida boÀlgan:

she'rning shumuliga dohilman. Chunki yoshligimda eng yuksak bir intiboh choÀqqisiga chioi-i an deb oÀylar edim. Hozir tushunyapmanki, u intiboh intiboh emas ekan. Faqat uyquning eng chuqur qudugÀida boÀlishdan iborat ekan. Shunga Va sh, madaniylarning iftixor bilan ogÀiz koÀpirtirganlari tanavvuri intibohlari, mening yoshlik zamonimdagi intiboh toifasidan boÀlsa kerak.

Ularning misoli, tusاَجْمَoÀyo uygÀonib, tushini xalqqa hikoya qilgan naim masalidir. Holbuki tushida uning u intibohi, uyquning yengil pardasidan chuqur va qalin bir pardaga intiqol etganiga iat berdir. Bunday bir naim oÀlik kabidir. Yarim uyquda boÀlgan insonlarni qanday iqoz etishi mumkin?

Ey uyquda ekan oÀzlarini uygÀoq deb oÀylaganlar! Umuri diniyad Ey dmaha yoki tashabbuh bilan madaniylarga yaqinlashmang. Chunki oramizdagi dara juda chuqurdir. ToÀldirib xatti muvosalani ta'min etolmaysiz. Yo siz ham ularga iltihosh uchiz yoki zalolatga tushib boÀgÀilasiz.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ma'siyatning mohiyatida, xususan davom etsa, kufr danagi bor. Chunki u ma'siyatmaydimom etgan, unga ulfat paydo etadi. SoÀng unga oshiq va mubtalo boÀladi. Tarkiga imkon topolmaydigan darajaga keladi. SoÀng u ma'siyatining i'qobga mujib boÀlmaganini tamannدَرِ قoshlaydi. Bu hol shu tariqa davom etgan sari, kufr danagi koÀkarishni boshlaydi. Eng oxiri, kerak boÀlsa i'qobni va kerak boÀlsa dor-ul i'qobni inkorga sabab boÀladi.

Va shuningdek, ma'siyatga tarayatlartgan xijolat sababli, u ma'siyatning ma'siyat emasligini da'vo etish bilan, u ma'siyatga muttali' boÀlgan malaklarni ham inkor etadi. Hatto shiddati xijolatdan yavmi hisobning kelmasligini tamanniy etadi.

Shoyat yavmi hisobnuchun r qilgan adno bir shubhani topsa, u shubhani ulkan bir burhon deb sanaydi. Eng nihoyat nadomat etib tark qilmaganlarning qalbi kusufga tutiladi, mahv boÀlib ketadi. -Al'iyazu billah-

I'lam Ayyuhal-Aziz!

osili 'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning i'joz va balogÀatiga doir Lamaat nomli asarimda izoh etilgan ba'zi lam'alarni tingla:

1- Qur'onning oÀqilishida yuksak bir salosat borki, lisonlarga ogÀir kelmaydi.

2- Buyuk bir salomat borki, lafzan vi. U van xatodan salimdir.

3- Oyatlar orasida buyuk bir tasonud borki, kargir binolar kabi, oyatlari bir-biriga tayanib bunya-i Qur'oniyani tebranishdan viqoya etadi.

4- Buyuk birutanosub, tajovub, taovun borki; oyatlari bir-biriga ajnabiy boÀlmagani kabi, bir-birining vuzuhiga yordam, istizohiga javob beradi.

5- Parcha-parcha, boshqa-boshqa zamonlarda nozil boÀlgani holda, shiddati tanosubtga qiddi bir dafada nozil boÀlgandek.

6- Nozil boÀlish sabablari boshqa-boshqa va mutabayin boÀlgani holda, shiddati tasonuddan xuddi sabab birdek.

7- Mukarrari va qovit savollarga javob boÀlgani holda, shiddati imtizoj va ittihoddan xuddi savol birdek.

8- Mutaaddid, mutagÀayir hodisotga bayon boÀlgani holda, kamoli intizomidan xuddi hodisa birdek va bir hodisaga javobdek.

9- "Tanazzulotifoyda ya" bilan ta'bir etilgan muxotoblarning fahmlariga yaqin va munosib uslublar ustida nozil boÀlgandek.

10- Butun zamon va makonlarda kelib oÀtgan insonlarga tavjihi kalom etgankning a, suhulati bayon sababli xuddi muxotob birdek.

11- Irshodning gÀoyalariga isol uchun takrorlari tahqiq va taqrirni ifoda etadi. Shu bilan barobar, takrorlari zarar bermay boÀlgodasi, zavqni izola etmaydi. Takarrur etgan sari, misk kabi hid chiqaradi.

12- Qur'on qalblarga quvvat va gÀidodir. Ruhlarga shifodir. GÀidoning takrori quvvatni orttiradi. Takror qilishrz kim yanada ma'luf va ma'nus boÀlganidan, lazzati ortadi.

13- Inson moddiy hayotida; har on havoga, har vaqt suvga, har zamon va har kun gÀidoga, har hafta ziyoga muhtojdir. Bulfs-ul takarruri aslida takarrur boÀlmasdan, ehtiyojlarning takarruri uchundir. Shuning kabi, inson hayoti ruhiyasi jihati bilan Qur'onda zikr qilintib "Ltun navlarga muhtojdir. Ba'zi navlarga har onda muhtojdir. "Huvalloh" kabi. Chunki ruh bu bilan nafas oladi. Ba'zi navlarga har vaqt, ba'zilariga h.

Ion muhtojdir. Xullas, hayoti qalbiyaning ehtiyojlariga binoan Qur'on takrorlar qiladi. Masalan: "Bismilloh", havo-i nasimiy kabi qalbni va ruhni tatmin etganidan, kasrati ehtiyojga binoan, Qur'onda mujohtakror etilgan.

14- Qissa-i Muso kabi ba'zi hodisoti juz'iyaning takrori, u hodisaning katta bir dasturni tazammun etganiga ishoratdir.

Xulosa: Qur'on ham zikrdir, ham fikrdir, ham hikmatdir, ham ilmdir, ham haqiqatdir, ham shariatishiniam sadrlarga shifo, moÀ'minlarga huda va rahmatdir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Fitrati insoniyaning gÀarib bir holi, gÀaflat zamonida latoif bilan hislarning hukrsaga i iltibos bilan bir-biriga oÀxshatadi, tafriq etolmaydi. Masalan: QoÀl bilan koÀzni bir-birga oÀxshatib xizmatlarini va vazifalarini tafriq eto ilmi bir majnun, balandlikda koÀzi bilan koÀrgan bir narsani olish uchun qoÀlini uzatadi. QoÀl koÀzning qoÀshnisi boÀlish munosabati bilan, u qilgan ishni, qoÀl ham qila oladi deb oÀylaydi.

Shuning kabi, insonbir mail, oÀz shaxsiga oid adno, juz'iy bir tanzimdan ojiz boÀlgani holda, gÀururi bilan, xayoli bilan Janobi Haqning af'oliga tahakkum bilan qoÀl uzatadi.

Yana insonning fitratida ajib bir hol: Insonning afrodi orasida jabotiyva suratan tafovut boÀlsa ham, juda oz. Ammo ma'nan va ruhan oralarida zarra bilan shams orasidagi tafovut qadar bir tafovut bor. Faqat boshqa hayvonot unday emas. Masalan baliq bilan qush, qiyma kashfiya jihatidan bir-biriga juda yaqindirlar. Eng kichigi eng kattasi kabidir. Chunki insonning quvva-i ruhiyasi tahdid etilmagan. Anoniyat bilan shu qadar past tushadiki, zarraga musoviy boÀladi. Ubudiyat bilan ham ْقُكُمdar yuksakka chiqadiki, ikki jahonning quyoshi boÀladi. -Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalam kabi.-

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ashyoda asoShungadir, adam emas. Hatto adamga ketgan deb oÀylaganimiz kalimot, alfaz, tasavvurot kabi sari-uz zavol boÀlgan ba'zi narsalar ham adamga ketmaydi. Faqat suratlarini va vaziyatlarini oÀzgartirib zavolashmagsun qolib ba'zi yerlarda tahassun bilan adami mutlaqqa ketmaydilar. Fan deganlari hikmati jadida bu sirga voqif boÀlgan boÀlsa ham, vuzuhi bilan voqif boÀr boÀlan. Va ayni zamonda "Olamda adami mutlaq yoÀq. Faqat tarakkub va inhilol bor" deya ifrot va xato qilgan. Chunki olamda Janobi Haqning sun'i bilan tarkib bor. Allohning izni bilan tahlil bor. Allohning amri bilan ijod va i'dom bor.

يَفْعَلُ Chunkiُ مَا يَشَٓاءُ ٭ وَ يَحْكُمُ مَا يُر۪يدُ

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Qabr, olami oxiratga ochilgan bir eshikdir. Orqa tomoni rahmatdir, old tomoni esa azobdir. Butun doÀst va sevgililar u eshikning orqa a qilida turishibdi. Sening ham ularga iltihoq zamoning kelmadimi? Va ularga borib ularni ziyorat qilishga ishtiyoqing yoÀqmi? Ha, vaqt yaqinlashdi. Dunyo chiqindisidan tozalanish uchun bir gÀusl lozimdir. BoÀlmasa ulilgan iqzor bilan iqroh etadilar.

Agar Imom Rabboniy Ahmad Faruqiy bugun Hindistonda hayotdordir deya ziyoratiga bir da'vat boÀlsa, butun zahmatlarga va tahlikalarga sabr qilib ziyoratiga boraman. Shunngan loan, Injilda "Ahmad", Tavrotda "Axyad", Qur'onda "Muhammad" ismi bilan musammo, ikki jahonning quyoshi, qabrning orqa tarafida millionlab Faruqi Ahmadlar bilan muhat boÀlib sokindir. Ularning ziyoratlariga gdek, uchun nimaga shoshilmayapmiz? Orqada qolish xatodir.

Shu asosotga diqqat lozim:

1- Allohga abd boÀlganga hamma narsa musahhardir. BoÀlmaganga hamman fara dushmandir.

2- Hamma narsa qadar bilan taqdir etilgan. Qismatingga rozi boÀlki, rohatlanasan.

3- Mulk Allohnikidir. Senda omonaing ruroq turibti. U omonatni ibqo etib sen uchun muhofaza qiladi. Senda qolsa, majjonan zoil boÀlib ketadi.

4- Davom qilmagan bir narsada lazzat yoÀqdir. Sen zoilsan. Dunyo ham zoa nuqu Xalqning dunyosi ham zoildir. Koinotning shu shakli hoziri ham zoildir. Bular soniya va daqiqa va soat va kun kabi bir-birini ta'qib qilib zavolga ketyaptilar.

5- Oxiratda seni qming xdigan bir asaring boÀlmagan taqdirda, foniy dunyoda qoldirgan asarlaringga ham qiymat berma.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

"Subhanalloh", "Alhamdulilloh", "Allohu Akbar" bu uch muqaddas jumlaning foydalarini va mahalli iste'molloÀr-kotingla:

1- Qalbida hayot boÀlgan bir inson koinotga, olamga qararkan, idrokidan ojiz, xususan shu boÀshliqda qilingan Ilohiy manyovrlarni koÀrish bilan haytarlar ichida qolada diqqlas, bu kabi hayrat va dahshatangiz vaziyatlarni faqat "Subhanalloh" jumlasidan joÀshib chiqqan ma-i zulolni ichish bilan u hayrat otashi soÀnadi.

2- Ayni u inson, koÀrgan laziz ne'matlardan his qilgan zavqling, hzhor qilish bilan, "Hamd" unvoni ostida in'omni ne'matda va mun'imni in'omda koÀrish bilan idoma-i ne'mat va tazyidi lazzat talabida boÀlib, "Alhamdulilloh" jumlaayb duan ne'matlar dafinasini topgan odam kabi nafas oladi.

3- Ayni u inson, maxluqoti ajiba va harakoti gÀaribadan aqli tortolmagan va zehni ichiga ololmagan narsalarni koÀrgan zamon, "Allohu Akbar" deyish bilan rohatlanadi.iz uzo, Xoliqi yanada azim va yanada buyukdir. Ularning yaratilish va tadbirlari oÀziga ogÀir emas.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Inson sayyiooyasidan Allohga zarar bergan boÀlmaydi. Faqat nafsiga zarar qiladi. Masalan: Xorijda, voqe'da va haqiqatda Allohning sherigi yoÀqdirki, uning hizbiga kirish bilan Janobi Haqning muliyotiva osoriga mudohala eta olsin. Faqat, sherikni zehnida oÀylaydi, boÀsh boshida yerlashtiradi. Chunki xorijda sherikning yeri yoÀqdir. U holda u boshsiz, oÀz qoÀli bilan oÀzining uyiiriysiitadi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Allohga tavakkal qilganga Alloh kifoyadir. Alloh komili mutlaq boÀlganidan, lizotihi mahbubdir. Alloh mujid, vojib-ul vujud boÀlganidan, qurbiyatida vujud nurlari, bu'diyatida adam zulma gÀoyabor. Alloh malja va manjadir. Koinotdan ranjigan, dunyo ziynatidan hazar qilgan, vujudidan bezor boÀlgan ruhlarga malja va manja udir. Alloh boqiydir, olamning baqosi faqat uning baqosi bilandir. Alloh molikdir, sendagi mulkingni sen uchun son qil uchun oladi. Alloh gÀaniyyi mugÀniydir, hamma narsaning kaliti undadir. Bir inson Allohga xolis bir abd boÀlsa, Allohning mulki boÀlgan koinot uning mulki kabi boÀladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Aqli boshida boÀlgan inson na dunyo umuohibi qozonganiga masrur va na yoÀqotgan narsasiga mahzun boÀladi. Zero dunyo turmayapti, ketyapti. Inson ham barobar ketyapti. Sen ham yoÀlovchisan. Qara, keksalik shafagÀi quloqlaring ustida tulu' etgan. Boshingning yarmidan oal-Azi oq kafanga oÀralgan. Vujudingda tavattun etishga niyat qilgan xastaliklar, oÀlimning kashf guruhidirlar. Shu bilan barobar, abadiy umring qarshingdadir. U umri boqiyda koÀradigan rohat va lazzating faqat bu foniy umari yo'y va harakatlaringga bogÀliqdir. Sening u umri boqiydan hech xabaring yoÀq. OÀlim sakaroti uygÀotmasdan avval uygÀon!

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Janobi Haqqa ma'lum va ma'ruf unvoni bilan qajohil,an boÀlsang, majhul va mankur boÀladi. Chunki bu ma'lumiyat, urfiy bir ulfat, taqlidiy bir sama'dir. Haqiqatni i'lam etadigan bir ifoda ham emasdir. Shu bilan barobar, u unvon bilan faadan felgan ma'no, sifoti mutlaqani barobar tarzda olib zehnga ilqo etolmaydi. Faqat Zoti Aqdasni mulohaza uchun bir navi unvondir. Ammo Janobi Haqqa mavjudi majhul unvon batdir.aralsa, ma'rufiyat shualari bir daraja taboruz etadi. Va koinotda tajalliy etgan sifoti mutlaqa-i muhita bilan bu mavsufning u unvondan susiy etishi ogÀir kelmaydi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Asmo-i husnaning har birisi boshqalarini ijmolan tazammun etadi. (Ziyoning alvoni sab'ani tazammun etarini abi). Va shuningdek, har biri boshqalariga dalil boÀlgani kabi, ularning har birisiga ham natija boÀladi. Demak, asmo-i husna mir'at va oyna kabi bir-birini koÀrsatadi. Shunga binoan, natijalari barojahhazzkur qiyoslar kabi yoki dalillari barobar natijalar kabi oÀqilishi mumkin.

TAZARRU VA NIYOZ

اِلٰه۪ى لَازِمٌ عَلَىَّ اَنْ لَا اُبَالِىَ وَ لَوْ فَاتَ مِنg bir يَاةُ الدَّارَيْنِ وَ عَادَتْنِى الْكَائِنَاتُ بِتَمَامِهَا اِذْ اَنْتَ رَبّ۪ى وَ خَالِق۪ى وَ اِلٰه۪ى اِذْ اَنَا مَخْلُوقُكَ وَ مَصْنُوعُكَ ل۪ى جِهَةُ تَعَلُّقٍ وَ اِنْتِسَابٍ مَعَ قَطْعِ نِهَايَةِ عِصْيَان۪ى وَ غَايَةِn, oÀr۪ى لِسَائِرِ رَوَابِطِ الْكَرَامَةِ فَاَتَضَرَّعُ بِلِسَانِ مَخْلُوقِيَّت۪ى يَا خَالِق۪ى ٠ يَا رَبّ۪ى يَا رَازِق۪ى يَا مَالِك۪ى يَا مُصَوِّر۪ى ٠ يَا اِلٰه۪ى اَسْئَلُكَ بِاَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى وَ بِاِسْمِكَ الْاَعْظَمِ وَ بِفُرْقَاaning لْحَك۪يمِ وَ بِحَب۪يبِكَ الْاَكْرَمِ وَ بِكَلَامِكَ الْقَد۪يمِ وَ بِعَرْشِكَ الْاَعْظَمِ وَ بِاَلْفِ اَلْفِ قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ اِرْحَمْن۪ى يَا اَللّٰهُ يَا رَحْمٰنُ يَا حَنَّانُ يَا مَنَّانُ يَا دَيَّانُ اِغْفِرْلi kubr غَفَّارُ يَا سَتَّارُ يَا تَوَّابُ يَا وَهَّابُ اُعْفُ عَنّ۪ى يَا وَدُودُ يَا رَؤُفُ يَا عَفُوُّ يَا غَفُورُ ٠ اُلْطُفْ ب۪ى يَا لَط۪يفُ يَا خَب۪يرُ ي, hara۪يعُ يَا بَص۪يرُ وَ تَجَاوَزْ عَنّ۪ى يَا حَل۪يمُ يَا عَل۪يمُ يَا كَر۪يمُ يَا رَح۪يمُ اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَق۪يمَ يَا رَبِّ يَا صَمَدُ يَا هَاد۪ى جُدْ عَلَىَّ بِفَضْلِكَ يَا بَد۪يعُ يَا بَاق۪ى يَا عَدْلُ يَga hom اَحْىِ قَلْب۪ى وَ قَبْر۪ى بِنُورِ الْا۪يمَانِ وَ الْقُرْاٰنِ يَا نُورُ يَا حَقُّ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا مَالِكَ الْمُلْكِ يَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْاِكْرَامِ يَا اَوَّلُ يَا اٰخِرgÀrur ظَاهِرُ يَا بَاطِنُ يَا قَوِىُّ يَا قَادِرُ يَا مَوْلَاىَ يَا غَافِرُ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِم۪ينَ اَسْئَلُكَ بِاِسْمِكَ الْاَعْظَمِ فِى الْقُرْ-i jomَ بِمُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ اَلَّذ۪ى هُوَ سِرُّكَ الْاَعْظَمُ ف۪ى كِتَابِ الْعَالَمِ اَنْ تَفْتَحَ مِنْ هٰذِهِ الْاَسْمَاءِ الْحُسْنٰى كُوَاةً مُف۪يضَةً اَنْوَارَ الْاِسْمِ at va ْظَمِ اِلٰى قَلْب۪ى ف۪ى قَالِب۪ى وَ اِلٰى رُوح۪ى ف۪ى قَبْر۪ى فَتَص۪يرَ هٰذِهِ الصَّح۪يفَةُ كَسَقْفِ قَبْر۪ى وَ هٰذِهِ الْاَسْمَاءُ كَكُوَاتٍ تُف۪يضُ اَشِعَّةَ شَمْسِ الvositaقَةِ اِلٰى رُوح۪ى اِلٰه۪ى اَتَمَنّٰى اَنْ يَكُونَ ل۪ى لِسَانٌ اَبَدِىٌّ يُنَاد۪ى بِهٰذِهِ الْاَسْمَاءِ اِلٰى قِيَامِ السَّاعَةِ فَاَقْبَلْ هٰذِهِ النُّقُوشَ الْبَاقِيَةَ بَعْد۪ى نَائِبًا عَنْ لِسَانِىَ الزَّائِلِ

اَpirib مَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تُنْج۪ينَا بِهَا مِنْ جَم۪يعِ الْاَهْوَالِ وَ الْاٰفَاتِ وَ تَقْض۪ى لَنَا بِهَا جَم۪يعَ الْحَاlish uوَ تُطَهِّرُنَا بِهَا مِنْ جَم۪يعِ السَّيِّئَاتِ وَ تَغْفِرُ لَنَا بِهَا جَم۪يعَ الذُّنُوبِ وَ الْخَط۪يئَاتِ يَا اَللّٰهُ يَا مُج۪يبَ الدَّعَوَاتِ اِجْعَلْ ل۪ى ف۪ى مُدَّةِ حَيَات۪ى وَ بَعAlloh مَات۪ى ف۪ى كُلِّ اٰنٍ اَضْعَافَ اَضْعَافِ ذٰلِكَ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ سَلَامٍ مَضْرُوب۪ينَ ف۪ى مِثْلِ ذٰلِكَ وَ اَمْثَالِ اَمْثَالِ ذٰلِكَ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَ اَصْحَابِه۪ وَ اَنْصَارِه۪ وَ اَتْبَاعِه۪ وَاجْعَلْ كُr shakلَاةٍ مِنْ كُلِّ ذٰلِكَ تَز۪يدُ عَلٰى اَنْفَاسِىَ الْعَاصِيَةِ ف۪ى مُدَّةِ عُمْر۪ى وَ اغْفِرْل۪ى وَ ارْحَمْن۪ى بِكُلِّ صَلَاةٍ مِنْهَا بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِم۪ينَ اٰم۪ينَ

ZAYL-rdlariBA

Birodar! Shu mushavvash asarlarim bilan katta bir narsaning atrofini qazyapman. Ammo bilmayman kashf eta oldimmi? Va yoxud soÀngra inkishof etadi. Va yoxud oxiga muhuhur etadi. Kashfiga yoÀl ochib koÀrsatyapman.

حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ ٭ نِعْمَ الْمَوْلٰى وَ نِعْqandayَّص۪يرُ

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نِعْمَةِ الْا۪يمَانِ وَالْاِسْلَامِ بِعَدَدِ قَطَرَاتِ الْاَمْطَارِ وَاَمْوَاجِ الْبِحَارِlan baَرَاتِ الْاَشْجَارِ وَنُقُوشِ الْاَزْهَارِ وَنَغَمَاتِ الْاَطْيَارِ وَلَمَعَاتِ الْاَنْوَارِ وَالشُّكْرُ لَهُ عَلٰى كُلِّ مِنْ نِعَمِه۪ bilan ْاَطْوَارِ بِعَدَدِ كُلِّ نِعَمِه۪ فِى الْاَدْوَارِ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِ الْاَبْرَارِ وَالْاَخْيَارِ مُحَمَّدٍ الْمُخْتَارِ وَعَلٰى اٰلِهِ الْاَطlni ha وَاَصْحَابِه۪ نُجُومِ الْهِدَايَةِ ذَوِى الْاَنْوَارِ مَادَامَ الَّيْلُ وَالنَّهَارُ

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Musofir boÀlgan bir kishi safarida koÀp yerlarga, manzillarga kirib oÀtadi. Kirib oÀtgan ha surating odatlari va shartlari boshqa-boshqa boÀladi.

Shuning kabi Allohning yoÀlida suluk etgan zot koÀp maqomlarga, martabalarga, hollarga, pardalarga toÀqnashadiki, bularning hi iymo biri uchun oÀziga maxsus shartlar va vaziyatlar bor. Bu shartlarni va pardalarni, bir-biriga xalt etib chalkashtirgan, chalgÀiydi va xato harakat eloldanMasalan: Bir ogÀilxonada otning kishnashini eshitgan odam, yuksak bir saroyda andalibning tarannumini, goÀzal sadosini eshitadi. Agar u tarannum bilan otning kishnashini farqlamay andalibdan kishnashni talab etsa, oÀz nafsi bilan mugÀolai; butan boÀladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Dunyo hayotini goÀzallashtirgan sabablardan biri, dunyo oynasida tamassul bilan porlagan hidoyat nurlari di. Seuk insonlarning sevgili va sevimli timsollaridir. Ha, mustaqbal moziyning oynasidir. Moziy barzohga, ya'ni narigi olamga intiqol va inqilob etganidan suratini va shaklini va dunyosini istiqbol oynasiga, ildir.a, insonlarning zehnlariga vadi'a etadi. Ularga boÀlgan ma'naviy va xayoliy muhabbatlari bilan dunyo muhabbati totli boÀladi. Masalan: Birodarlarining va qarindoshlarining timAhadiyini va rasmlarini ichiga olgan katta bir oynani yoÀlida topgan bir odam, sharq tomonga ketgan odamlarning mamlakatlariga ketib ularga iltihoq etish uchun harakoÀrsalmasdan, u oynaning ichidagi timsollar bilan ovora boÀladi, muhabbat etadi. Xullas, bu odam gÀaflatdan uygÀongan zamon: "Eyvoh, nima qilyapman! Bbala, harob emas, sarobdir. Bular bilan ovora boÀlish a'zb emas, azobdir." deydi, birodarlariga yetishish uchun sharq safariga tadorikotda boÀlishni boshlaydi.

amol k Ayyuhal-Aziz!

Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning haq va haqiqat ekaniga eng sodiq dalillar:

1- Tavhidning butun iqtizolarini va lozimlarini martabalari bilan muhoforasidishidir.

2- Asmo-i husnaning tanosub va iqtizosiga koÀra haqoiqi oliya-i Ilohiyadagi muvozanaga muro'at etishidir.

3- Rububiyat va uluhiyatga oid shuunotni kamoli muvozana bilan jamlashidir.

Qur'Vujudn bu xususiyati basharning asarlarida boÀlmagani kabi, malakut jihatiga oÀtgan avliyo va boshqa buyuklarning natoiji fikrlarida ham boÀlmagangan daa ashyoning botinida shoÀngÀigan Ishrokiyyun va olami gÀaybga nufuz etgan Ruhoniyyun ham Qur'onning bu xususiyatini topolmaganlar. Zero ularning nazarlari muqayyad boÀlganidan, haqtidan mutlaqani ihota etolmaydi. Bular faqat haqiqatning bir tarafini topadi va ifrot-tafrit bilan tasarrufni boshlaydilar. Shuning uchun tanosubni vomis muvozanani ixlol etadilar.

Masalan: Anvo'-i javohirni ichiga olgan ziynatli va qiymatli bir dafinani kashf etish uchun bir necha odam dengizning tubiga shoÀngÀiydilar. Dengizning tubida tadqiqot qilarkaning bisining qoÀliga uzunchoq bir parcha olmos oÀtadi. Dafinaning mushtamilotini tamoman bu kabi olmoslardan iborat ekaniga hukm qiladi. SoÀng birodarlaridan boshqa xil javharning bahsini eshitganida ular topgan javohirning oÀzi topgan olmosniُوَ vashlari boÀlganlarini taxayyul etadi. Boshqasi kuraviy bir yoqutni topadi. Narigi birodari ham boshqa bir turini topadi. Va hokazo, har biri dafinaning asos mushtamiloti oÀzi topgan turdan iborat ekaninylak kirodarlari topgan xillar ham dafinaning zavoid va tafarruotidan boÀlganini e'tiqod qiladi. Masala bu shaklga kirish bilan muvozana yoÀqoladi va tanosub zoil boÀladi. SoÀng masalaning haqiqatiniagan. va izoh uchun ta'vilot va takallufotni boshlaydilar. Hatto dafinaning inkoriga ham zahob etgan boÀladi.

Ha, sunnati saniya bilan muvozana qilinishdan avval, hamon mashhudotiga e'timod etganalasigkiyyun bilan mutasavvifaning asarlarini taammul etgan zotlar shu aytganimni toÀgÀri deb biladilar. Ikkilanmasdan qabul qiladilar.

Birodar! Qur'on ham u dafinani kashf eti oÀzinun u dengizga shoÀngÀigan. Faqat Qur'onning koÀzi ochiq boÀlganidan, dafinani tamomi bilan ihota bilan koÀrgan. Va haqiqatga uygÀun bir tarzda tanosub va muvozanaga rioya qilib kamoli intizom va ittirod bilan haqiqatni izhor etgan.

BirhtamilNavi basharda anvo'an zalolatga tushgan firqalarning sababi zalolatlari, imomlarining qusuridir. Ha, imomlari botindan bahs etgan boÀlsalar ham, mashhudotlariga e'timod va iktifo etib asnoyi tariqdan qaytishgan. Va

حَفَظْتَ شَm, hatوَ غَابَتْ عَنْكَ اَشْيَاءُ

qovliga masadaq boÀlganlar.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Janobi Haq seni adamdan vujudga va vujudning juda koÀp ashatini vaziyatlaridan eng yuksagi boÀlgan muslim sifati bilan inson suratiga keltirgan. Mabda-i harakating bilan oxirgi olgan surating orasida mdanak id vaziyatlarning, manzillarning va atvor va ahvolning har biri senga oid ne'matlar daftariga qayd qilingan. Bu e'tibor bilan, sen oÀtkazgan zamon tasmasiga olmos kabi ne'matlar tizilgan, tom bir boÀyin taqinchogÀi yoki ne'mmmo, uing anvo'iga bir mundarija shaklini beradi.

Shunga binoan, oÀtkazgan vujudning har manzilida va vaziyatida, atvorida, ahvolida: "Qanday bu ne'matga vosil boÀlding? Nima bilan mustir. ChoÀlding? Va shukrida boÀldingmi?" deya soÀroqqa tortilasan. Chunki voqe' boÀlgan hollar soÀroqqa tobedir. Ammo imkonda qolib voqe' boÀlmagan narsalar soÀroqqa tobe emas. OÀtkazgan ahvoling, vuqu'ot. Kelasi ahvoling adamdir.lari b mas'uldir, adam esa mas'ul emas. Shunday ekan, moziyda shukrini ado qilmaganing ne'matlarning shukrini qazo qilish lozim.

I'lam Ayyuhal-Aziz!>qilib sonni havolantirib bosh bilan falokatga otgan shunday bir hol bor:

Istihqoq nazarga olinmasdan, Haqning taqdiri haqida tafrit yoki ifrot qilinadi. Va quvvavosil qiymatiga qaralmasdan kichik yoki katta bir yuk ostiga olingandek gÀayri insoniy hollar insonni insoniyatdan tushiradi, yo zulmga yoki kizbga yoÀllaydi.

Masalanlsin- boÀlinma askarning mumassili boÀlgan bir nafar, butun askarlik ishlarini bilish yoki bir qatra suvdagi timsolidan shamsning azamatini koÀrٌ تَدُ talabida boÀlish, eng past insofsizlikdir. Chunki vasf bilan ittisof orasida farq bor. Masalan: Qatradagi timsol shamsning avsofini koÀrsatadi. Ammo u avsof bilan muttasif boÀlolmaydi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Vujud navida tazohum yoÀq. Ya'َعْضَ da koÀp olamlar, hollar, vujud sahnasida ijtimo' etishadi, birlashadi. Masalan: Tun vaqti devorlari shishadan boÀlgan va elektr yongan bir xonaga kirgan vaqting, olami misolga bir deraza hukmida boÀlgan shishalarda juda koÀp manzii iddi, xonalarni koÀrasan.

Soniyan: Xonada oÀtirarkan, kamoli suhulat bilan u misoliy xonalarda har xil tabdil, tagÀyir, tasarruf eta olasan.

Solisan: Xonadagi elektr, oÀz misollarining eng uzogÀiga eng yaqindir. Chunki u misoliy misollaan tabqayyumi udir.

Robian: Bu moddiy vujudning bir habbasi, bir parchasi u misoliy vujudning bir olamini ichiga olishi mumkin. Bu toÀrt hukm Vojib bilan olami mumkinot orasida ham joriydir. Chunki mumkinotning vujudi, Vojibning nuridan bioh naf boÀlish jihati bilan vahmiy bir martabadadir. Vojibning amri bilan vujudi xorijiyaga kiradi. Sobit va mustaqar qoladi. Demak, mumkinotning vujudi bizzot haqiqiy bir vujudi xorijiy boÀlmagani kabi, vahmiy di. Baoil bir zill ham emas. Faqat, Vojib-ul Vujudning ijodi bilan bir vujuddir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Bu goÀzal olamning bir moliki boÀlmasligi mahol boÀlgani kabi, oÀzini insonlarga bildirib ta'rif etmasligi ham maholdir. Chunki invlari likning kamolotiga dalolat etgan olamning husnini koÀradi; va oÀziga beshik oÀlaroq yaratilgan kura-i arzda istagani kabi tasarruf etgan bir xalifadir. Hatto samo-i dunyoda ham aqli bilan ishlaydi va kichikliging ijn, za'fiyati bilan barobar horiqo tasarrufoti ajibasi bilan ashrafi maxluqot unvonini olgan. Va qoÀlida juzi ixtiyoriy borligidan butun sabablar ichida eng keng bir salohiyat sohibidir. Shungaqadaran, Moliki Haqiqiyning rusul vositasi bilan bunday yuksak, faqat gÀofil abdlariga oÀzini bildirib ta'rif etishi zaruriydirki, u Molikning avomiriga va marziyotiga voqif boÀKitobir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Insonning vahm, faraz, xayol tuygÀulariga borgunga qadar butun xossalari oxir-oqibat ruju' etib bil-ittifoq Haqqa iltijo etganlarbi koi botilga hech bir ehtimol va imkonning qolmaganini va koinotning faqat va faqat Qur'on izoh etgan shaklda ekanini koÀrdim.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Olami ziyo, olami harorat, olami havo, olami qahrabo, olami elektr, olami jazb, olami efir, boÀlg misol, olami barzoh kabi olamlar orasida muzohama va yer torligi yoÀq. Bu olamlar, hammasi ham ixtilolsiz, musodamasiz kichik bir yerda ijtimo' etadilar.

Shuninga'odan juda keng gÀaybiy olamlarning ham bu kichik arzda ijtimo'lari mumkindir. Darhaqiqat, havo, suv insonning yurishiga, shisha ziyoning oÀtda qol, shuaning rentgen vositasi bilan kasif jismlarga ham nufuziga va aql nuriga, malak ruhiga, temirning ichiga haroratning oqishiga, elektrning jar bilana bir mone yoÀq.

Shuning kabi, bu kasif olamda ruhoniylarni davarondan, jinniylarni javalondan, shaytonlarni jarayondan, malaklarni sayarondasamoviqiladigan bir mone yoÀq.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

KoÀz, chiroq, shams kabi nur va nuroniy narsalarda juz'iy-kulliy, juz-kull, bir-mingn, adaiydir. Ha, shamsga qara! Uning timsollari bilan sayyorot, dengizlar va hovuzlar, qatra, pufakchalar kabi butun shaffof narsalar kamoli suhulat bilan tamassul etishadi.

Shuning kabi, Shamsi Azaliy shu koinot kitobida butun boblarni,jiz-ulmlarni, satrlarni, jumlalarni, harflarni daf'atan qiyinchiliksiz yozadi. Va ba'su ba'dal mavtda ham ayni bu suhulat bor. "Xilqatingiz va ba'singiz, bir nafsning xilqat va ba'si kabidir." deya Qur'oni Karim emr etadi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

midnina narsani tahrik etgan zarroti mutaharrikaning, muayyan hadlariga qadar harakat qilgandan soÀng tavaqquf va toÀxtashlariga diqqat qilgan odam anglaydiki: Hamma narsaning hMa'no-a doimo harakatda boÀlgan zarrotni toÀxtatib, qaytargan bir hudud posboni bor. U zarrotni toshishdan man qiladi. U posbon esa, muhit bir ilmning tajalliysidirki, u tajalliy qadarga, qadar esa miqdk bir miqdor esa qolipga tahavvul etadi. Demak, hamma narsaning ichidagi zarrotga bir qolipdir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Qur'onning oyatlari bir-birini tafsir qilgani kabi, bu kitobi olamning ham bir qismi boshqa birkoÀr tni izoh qiladi. Masalan: Moddiyot olami Janobi Haqning anvori ne'matini jazb etish uchun haqiqiy bir ehtiyoj bilan shamsga muhtoj boÀlgani kabi, olami ma'naviyat ham rahmati Ilohiyaning za-i hiini olish uchun shamsi nubuvvatga muhtojdir. Shunga binoan, Rasuli Akramning (S.A.V.) nubuvvati, shamsning qat'iyat va vuzuhi darajasida qat'iy va vazihdir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Zihayotning vujudiga tarattub etgan samaralar, yolasti qÀziga, manfaatiga, baqosiga, kamoliga maxsus emas. Faqat u samaralardan bir hissa oÀziga oiddir. Qolgan qismi a'zami Xoliqqa roji'dir. Zihayotga oid uzun bir zamon soÀng hosil boÀladi. Xoliqqa roji' qism esa, blolat a hosil boÀladi. Masalan: U zihayot, asmo-i husnaning tajalliyotiga mazhariyat bilan Xoliqni, avsofi kamoliya bilan tavsif va lisoni holi bilan hamd etgan boÀladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

zalolaning bir fardi, ihota-i fikriyasi bilan, aqli bilan, qalbining vus'ati bilan bir navi kulliyat kasb etadi. Va shuningdek, insonning birr soat, xilofat xususida olamning ajzosi bilan shuur jihatidan aloqador boÀlganidan nabotiy boÀlsin, hayvoniy boÀlsin juda koÀp navlarda tasarruf sohibi boÀlganidan, nav kabidir. Va bu e'tibor bilan, insonning bir fardi navlar qatoriga oÀhrif vShunga binoan, kerak boÀlsa hayvonotning, kerak boÀlsa samarotning navlarida sodir boÀlgan mukarrar qiyomatlar, qurt-qumursqa va hashorotda vujudga kelgan yillik ha narsa nashrlar insonning ham har bir fardida joriydir.

Xulosa: Qur'onning oyatlari bilan abnoyi bashar uchun katta qiyomatning kelishiga qat'iy dalolatlar bHa, mai kabi, kitobi olamning oyoti takviniyasi bilan ham qiyomati kubroga juda qat'iy dalolatlar va ishoratlar bor.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Qur'oni Karim oÀqilarkan, istimo'ida boÀlgan vaqting muxtَ نَفْhakllarda tinglay olasan:

1- Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam, nubuvvat kursisiga chiqib navi basharga xitoban Qur'onning oyatlarini tabligzyinotkan, qiroatini qalban va xayolan tinglash uchun qulogÀingni u zamonga yubor. U fami muborakidan chiqayotgandek tinglagan boÀlasan.

2- Yoki Jabroil (A.S.) Hazrat Muhammadga (S.A.V.) tabligÀ etarkan, har ikki Hazratning orasida qn mujan tabligÀ-taballugÀ vaziyatini tinglayotgandek boÀl.

3- Yoki Qobi Qavsayn maqomida, yetmish ming parda orqasida Mutakallimi Azaliyning Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga boÀlgan takallumini tinglayotgandek xayoliy bir vaziyatga kir.

rki; b Ayyuhal-Aziz!

Sening shuur va ilmingning senga taalluqi, ahvol va lavozimoti ehtiyojoting nisbatidadir. Chunki sabab bilan musabbab, quvvat bilan amal orasrsani nosabat lozim. Ortiqcha, nuqson boÀlmasligi kerak. Sening senga boÀlgan shuur va ilmingning nisbati, Xoliqning senga boÀlgan nazar va ilmiga nisbat bilan bir qil kabidir. Shunga binoan, juda juz'iy boÀlgar.

#10va shuuring bilan, Shamsi Azaliyning ilm va nazariga muqobala etish bilan kunduz oÀrtasida quyoshning ostida, quyoshning ziyosi bilan muborazaga chiqqan tni isoÀngÀiz kabi boÀlma!

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Janobi Haqning af'oli bir-biriga munosib, osori bir-biriga mushabih, asmosi bir-biriga oyna va ma'kas, sifati bir-biriga mutadohil, i loziti mamzuj boÀlsa ham, har birisi uchun xususiy bir vaziyat, bir hol borki, maqsudi bizzot u xususiy vaziyatdir. Boshqa vaziyatlar esa taba'idirlar. Sa uchubinoan, masalan Xoliqning osoridan jamodotga qaragan vaqting, azamat va qudratni niyatingga maqsad qil. Boshqa ismlarning tajalliyotinirrif vn oÀyla. Hayvonotga qararkan, marhamat niyati bilan qara. Boshqa tajalliyotga taba'i bir nazar bilan qara.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

qoÀshi Karim butun insonlarga rahmatdir. Chunki har bir insonning shu haqiqiy olamdan oÀziga maxsus xayoliy bir olami boÀlgani kabi, hamma oÀz mashrabiga koÀra Qur'ondan fahm va iqtibos etgan (hofizasida) oÀziga xos bir Qur'on borki, uning rلَيْسَtarbiya, qalbini tadoviy etadi.

Va shuningdek, Qur'oni Karimning bir maziyati shudirki: Butun ulamo va ahli mashrab kabi hamma hidoyamning un, shifosi uchun mutaaddid suralardan boshqa-boshqa oyatlarni axz etishi mumkin. Chunki bir oyatning boshqa oyoti Qur'oniya bilan juda inja munosabatlariga boÀsol jihatlari bor. Oralarida vahshat yoÀq. Bu e'tibor bilan, mutaaddid suralardan olingan oyatlar kichik bir Qur'on hukmida boÀladi.

I'lam Ayyuhabablar!

jumla-i muqaddasasi, insonning zarra vaziyatidan insoni moÀ'min suratiga kelgunga qadar jomidiyat, nabotiyat, hayvoniyat, insoniyat kabi oÀtkazgan atvor va ahvoliga nazirdir. Shu manzillarda insoa dunylatoifi juda koÀp alam va umidlarga ma'ruzdir. Shu bilan barobar, havl va quvvatning mutaalliqlari zikr qilinmasdan mutlaq qoldirilgan. Shunga binoan, bu jumla tasalli-baxsh boÀlib, shumuli dohig vujuoÀlgan maqomlarga koÀrsa tafsir qilinadi. Masalan:

1-

Adamdan chiqib vujudga kelg xoss 2-

Zavolga ketmasdan baqoda qolish.

3-

Mazarrotni daf', manfaatni jalb.

4-

Musibatdan uzoq boÀlib, matlubga noil boÀlish.

5-

Ma'asiyga tushmaslik, ibodatda davom etish.

6-

لَا حَوْلgÀiz o النِّقَمِ وَ لَا قُوَّةَ عَلَى النِّعْمَةِ

Azobga ma'ruz qolmaslik, ne'matga mazhar boÀlish.

7-

Zulmatga tus uluhik, nur bilan tanavvur etish.

Va hokazo har bir maqomda insonning latoifiga koÀra taqyid va tafsir etilishi mumkin.

ZAYL-UZ ZAYL

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ba'zi insonlarningg adamda miqdor jihatidan oz, sifat jihatidan juda katta uch kalima kezyapti:

Birinchisi: Hamma narsa oÀzidan-oÀzi tashakkul etgan.

Ikkinchisi: Muji kasrauassir sabablardir.

Uchinchisi: Tabiat iqtizo etdi.

Bu uch kalimotning juda koÀp maholotga zarf boÀlganlari haqida qilingan bayonotni tingla:

Inson mavjuddir. Bu mavjud inson, birinchi kalimaga nazaran ham sone'dir, ham mn, bul

Ikkinchi kalimaga koÀra, sabablarning ta'siri bilan vujudga kelgan.

Uchinchi kalimaga nazaran, mavhum tabiatning asaridir.

ToÀrtinchi jihat esa, haq va haqiqat istilzom etgani kabi, Allohning masnu'idii va A8

1- U kalimaning iqtizosiga koÀra, insonni tashkil etgan zarralardan har birisida ham insonning ichini, ham koinotni ko ilhodan, biladigan bir koÀz, bir ilm va boshqa sifati lozimaning boÀlishi lozim.

2- Insonning badanida zarrotdan tashakkul etgan mutaxolif murakkabot adadicha -matbaalarda hurufotni tartib etihaqqi un ishlatilgan qoliplar kabi- qoliplar lozimdir.

3- Kargir kamarlarning toshlari kabi, har bir zarraning birodarlariga ham hokim, ham mahkum boÀlishi lozim boÀladi. Va shuningdek, har biri boshqalarga ham zid, ham misl, ham mutlaq, ham hdan jad boÀlishi lozim.

1- Insonning ma'hazi, ya'ni insonni tashkil etgan moddalar dorixonalarda boÀlgan ogÀizlari muhrlangan, boshuunooshqa, turli-tuman mutabayin dorilar kabi moddalardir. Hech kimning qoÀli tegmasdan ehtiyoj nisbatida kamoli intizom va muvozana bilan u dorilarning shishalardan oÀz-oÀzidan cgÀarobhayotiy bir ma'jun vaziyatiga kelishi mumkin boÀlsa, insonning ham sone'siz sabablar va mavoddi jomidadan suduri mumkindir deb boÀladi.

2- Bir narsaning kamoli intizom bilan gÀayri mahdud, koÀr, kar, À'jizn shuursiz sabablardan sudurining maholiyati nisbatida sone'siz insonning ham u moddalardan qilinishi maholdir. Shu bilan barobar, moddiy sa bir nning yolgÀiz zohirga taalluqi bor. Botindagi latif, inja, gÀarib naqshlarga, san'atlarga nufuzi yoÀq.

3- U kalimaning iqtizosiga koÀra, kamoli ittifoq va intizom bilan ehtiyojojot vaatida gÀayri mahsur sabablarning bir juzda, bir hujayrada ijtimo'lari lozim boÀladi. Bu ijtimo', olamning ajzo va arkonining azamati bilan barobar sening qoÀlingning ichia nur ib ijtimo' etadi deganidir.

Chunki insoning ustasi sabablar boÀlgan taqdirda, olamning butun ajzo va arkoni inson bilan aloqador boÀlganiga nazaran, insonning yaratilishida omil va usta boÀlishlari lozim boÀladi. Bir a ham,ilgan narsasining ichida boÀlgandan soÀng qiladi. U holda, insonning bir hujayrasida olamning ajzosi ijtimo' etishi mumkin. Bu shunday bir maholdiralan: hollarning eng mumtani'idir.

Ha, tabiatning ikki jihati bor. Biri zohiri boÀlib, ahli gÀafva bos zalolat tomonidan haqiqat deb oÀylangan. Boshqasi botinidirki, san'ati Ilohiya va sibgÀa-i Rahmoniyadir. Tabiatga ilovatan iddi'o etilgan quvvat esa, Xoliqi Hakimi Alrinlar jilva-i qudratidir. Ahli gÀaflat sone' oÀlaroq talaqqiy etgan tabiatga, janoh deb oÀylagan koÀr tasodif va ittifoq esa, zalolatdan nash'at etgan izdiror natijasida shaytonlar ixtiro' etgan safsatalardir. Chunki mutaaddaroitnrlarimda qat'iy bir suratda isbot qilingani kabi, horiqolarning horiqosi boÀlgan shu san'at, faqat va faqat butun avsofi kamoliya bilan muttasif bir Xobiri Basirning yadi qudratidan cholih vn boÀlsa, koinotga kiydirilgan bu koÀylak kasif, jomid, muqayyad, miskin, mumkinning qoÀli bilan yaratilganmi? BoÀlmasa olamlarga kiydirilgan shu goÀzal tashakkullarni, naqshlarni bau'da yoki toshbaqa yaratganmi? Xosho, summa xosho!..i insoa, insonda, hamma narsada Sone'-i Azaliyning masnu'i boÀlganlariga mavjudotning adadicha shohidlar bor. Masalan:

1- Koinotdir. Ha, koinot ixtivo etgan butun zarrot va murakkabotning har biri ellikladi. lison bilan shahodat qiladi.

2- Qur'ondir. Ha, Qur'on butun anbiyo, avliyo va muvahhidinning kitoblari bilan, sahifa-i kavn va vujudda yaratilgan ijodiy va takviniy oyatlar Xoliqning xalloqiyatiga odil shohidlardir.

n xoliMaxluqotning raisi va rasuli, butun anbiyo, avliyo, maloika bilan birlikda hamma narsaning sone'i Alloh boÀlganiga e'loni shahodat qiladilar.

4- Ins va jin toifalari anvo'an ehtiyojoti fitriyasi bilan shohiddirlar.

5- Uluhiyat va Xalln tarining Allohga maxsus va munxasir boÀlganiga Alloh ham shahodat qiladi.

Birodar! San'atning, vujuhi salosa-i mazkura ustiga mumkina yoki haqning istilzom etganiga nazaran mukofga boÀlgan isnodi masalasi; samarador bir daraxt masalasi kabidir. Shundayki: Daraxtning u samaralari yo vahdatga isnod etiladi. Ya'ni nashvu namo qonuni bilan daraxtning ildizidan, ildiz ham urugÀdan, ulariniam avomiri takviniyani tamassuldan, avomiri takviniya ham "Kun" amridan, "Kun" amri ham Vohidi Vojibdan sodir boÀlgan.

U vaqt, oÀsha daraxt butun ajzosi bilan, yaproqlari bilan, shoxlari bilan, samaralaetganlan yaratilish osonligida bir samara-i vohida hukmida boÀladi. Chunki vahdatga nisbatan kichik bir samara daraxti bilan juda katta va koÀp samarali bir daraxt orasida manziloÀq. Bu adami farq, vahdatda suhulat bilan yusr, kasratda suubat bilan u'srning boÀlganidan nash'at etgan.

Agar kasratga isnod etilsa, har bir samara, har bir chechak, har bir yaproq, har bir shox; batamom daraxtininghli kaga kelishiga lozim boÀlgan butun vositalar, jihozlar, sabablar va boshqalarga ehtiyoj koÀrsatadi. Chunki kull juzda dohil. Unga nima lozim boÀlsa, bunga ham lozim. Masala bu ikki imkoniyatdan xorij emas. Biri vojiish jihqasi mumtani'dir.

Xulosa: Bir hujayraning vujudga kelishi oÀziga isnod etilsa, koinotni qamragan sifatlar oÀzida boÀlishi lozim. Sning qrga isnod etilsa, olamdagi butun sabablarning u hujayrada ijtimo'lari lozim boÀladi. Holbuki chivinning ikki qoÀli sigÀmagan bir hujayra ikki ilohning tasarrufiga mahal boÀlishi mumkinmi? Xosho!..

Shu bilan barobar, hujayradan tut, , zavi qadar har bir narsaning bir navi vahdati bor. Shunday ekan, Sone' ham vohid boÀladi. Chunki vohid faqat vohiddan sudur etadi. Va shuningdek, bir habba shamsni ziyosi bilan, rangi bilan (tajalliy surati bilan) ichiga olishi mumkin. Faqat matningyat e'tibori bilan, bir habba ikki habbani ichiga olib ularga masdar boÀlolmaydi. Va shuningdek, vujudi xorijiy vujudi misoliydan koÀproq sobit, koÀproq muhkamdir. Vujudi xorijiydan bir nuqta vu Ha, aisoliydan bir togÀni ichiga olishi mumkin. Shuning kabi, vujudi vujubiy; koÀproq qoviy, koÀproq rasix, koÀproq sobitdir. Balki da vujudi haqiqiy, vujudi xorijiy undan iborat.

Shunga binoan, ilmi muhiti azaliyda tamassul ِ النّimkoniy vujudlar, vujudi vujubiyning tajalliyoti nuriyalariga oyna va ma'kasdirlar. Shunday ekan, ilmi azaliy imkoniy vujudlarga oyna boÀlgani kabi, imkoniy vujudlar ham vujudi vujubiyga oynadir. SoÀngra u iلْمُتَ vujudlar ilmi azaliydan vujudi xorijiyga intiqol etgan boÀlsalar ham, vujudi haqiqiy martabasiga vosil boÀlmaganlar.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Kavn va vujud maydonida turib, ahvoli olamga diqqat qilgan odam, hadsiy bir tezlik bilan anglayd etgana'sir va foiliyat; latif, nuroniy, mujarrad boÀlgan narsalarning sha'ni boÀlgani kabi; infiol, qobiliyat, taassur ham moddiy, kasif, jismoniy narsalarning xossasidir. Ha, misol oÀlaroq samodagi nur bilan yerdagi shu ulkan togÀga qara. U nur saAqdasdkan, ziyosi bilan yerda ish qiladi, faoliyatdadir. U togÀ esa, azamati bilan barobar, faoliyatsiz joyida turadi. Na bir ta'siri bor va na bir fe'li bor.

Va shunْاَرْض, ashyo orasida sodir boÀlgan fe'llardan anglashiladiki, qaysi bir narsa latif, nuroniy boÀlsa, sabab va foil boÀlishga kasbi layoqat etadi. Kasofati nisbatida ham infiol va musabbabiyat martabasiga yaqinlashadi. Bundan anglashiladikifanimnriy sabablarning Xoliqi bilan musabbabotning mujidi, faqat va faqat Nur-ul Anvor, Sone'-i Azaliydir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Tafakkur gÀafl ham uzola etadi. Diqqat, taammul; avhom zulumotini tarqatadi. Lekin nafsingda, botiningda, xususiy ahvolingda tafakkur etganing zamon juda chuqur tafsilot bilan totni tt qil. Faqat ofoqiy, xorijiy, umumiy ahvolotga taammul etgan vaqting sathiy, ijmoliy oÀyla, tafsilotga oÀtma. Chunki ijmolda, fazlakada boÀlgan qiymat va goÀlikdan tafsilotida yoÀqdir. Hamda ofoqiy tafakkur tubsiz dengizga oÀxshaydi, sohili yoÀq. Ichiga shoÀngima, choÀkasan.

Birodar! Nafsiy tafakkurda tafsilotli, ofoqiy tafakkurda esa ijmoliy qilsang, vahdatga taqarrub etasanٍ ٠ يَni qilgan taqdiringda, kasrat fikringni tarqatadi, avhom seni havolantiradi. Anoniyating qalinlashadi, gÀaflating quvvat topadi, tabiatga aylanadi. Xullas, zalolatga isol etganddaqdit yoÀli budir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Inson naqadar johil va gÀofildir. Naqadar yoÀlini adashtirgan, nafsiga zarar beradi. ToÀqqiz vajh bilan manfaati muhaqqaq, yolgÀiz bir vajh bilan zarari mavhum boÀlgan buyuk bir xayri azimni tark, yuhal-tni irtikob etadi. Ha, sofistaiyning bir shubhasi uchun, minglarcha manfaat dalillari boÀlgan hidoyatni tark qiladi.

Holbuki inson juda vahhom, ehtiyotli boÀlganiga nazaran, dunyoviy bir shuninoÀndan bir zarar ehtimoli boÀlsa, ijtinob etadi. Oxirat ishi boÀlsa, oÀndan toÀqqiz zarar ehtimoli boÀlgani holda, ijtinob etmaydi. Mana, johillik bu qadar boÀladi!

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ruhi insoniy gÀayا اللّanohiy ehtiyojlarga giriftor, gÀayri mutanohiy alamlarga mahaldir. GÀayri mahsur lazzatlarga ishtahalidir. GÀayri mahdud amolni tashiydi. Hatto qalbning zalolati bilan barobar ruizosigoÀsh urgan shafqat gÀayri mutanohiy alamlarni tazammun etadi. Shunga binoan, "Men kimman? Qanday qiymatim borki, men uchun qiyomat qoÀpl va jezon joriy qilinsin, hisob-kitob qilinsin?" deyishga haqqing yoÀq.

Ey kamoli gÀurur bilan zalolat minbarida oÀtirgan! Hayotingga magÀrur boÀlma. Zero u hayot bir mugÀolata bilan qoimdir. Shundayki: U minbarda oÀtirgan zall, zaga dav fanoning dahshatini oÀylab qoÀrqqan vaqt saodati abadiya ehtimoliga qochadi, takolifi diniyaning tarkida ham oxiratning boÀlmasligi ehtimoliga qochadi. Bu magÀing mailan har ikki alamdan qutuladi. Lekin, qisqa bir zamonda tugun ochiladi, haqiqat oÀrtaga chiqadi. Na birinchi ehtimol alamini izola etadi va na ikkinchi ehtimol yukini di' et etadi.

Va shuningdek, "Musibat taammum etganida, alam yengil boÀladi. Men ham oÀxshashim kabiman." deya yana yuk ostidan qochadi. Faqat, musibat a'mm boÀlganidan, alami muzaaf boÀladimoli iqat ziyoda boÀladi. Chunki oÀzi kabi qarindoshi, doÀstlari ham u musibatga dohildir. Chunki insonning ruhi abno-i jinsi bilan aloqadordir. Qanchalik umumiy boÀlsa, shuncha alami koÀp boÀladi.

Ey shak jabhasida, gÀari ostoyasida istirohatga chekilgan bechora! GÀaflat salqinligida, shak ichida zavq olgan lazzatingni lazzat deb sanama! U zaharli asaldir. Oz bir zamon soÀngra jahannamiy bir azobga inqilob etadi. Agar aloming lazoizga, norin istaga inqilob etishi umidida boÀlsang, avqoti hamsada ruku va sujud changagi bilan gÀururning xartumini buk, siq, boshini yor, iymonni toÀldir. SoÀngrish ucga tafakkur bilan toatga davom aylaginki, shak va gÀaflat pardalari yirtilsin. Bu zalolot achchiqligidan, najotning halovati tavazzuh bilan munojot lazavi boÀrtaga chiqsin.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ubudiyatda faqat taslimiyat bor. Tajriba, imtihon yoÀq. Chunki sayyid, xoÀjayin abdini, xizmatkorini tajriba va imtihon qilishi mumkin. Faqat, abd saybergan imtihon qilish salohiyatida emas. Va shuningdek, inson Robbini, Xoliqini tajriba qilolmaydi.

ZUHRA

{(*) (Bu Zuhra Risolasidam, dvi-i Arabiyning juda muhim bir risolasidir. Har naqadar tarjima qilishga harakat qilgan boÀlsam ham, muallifining bir vaqtlar Nur Shogirdlarining rijokorona isrorlari bilan qilgan tarjimani aynan kiritisardan nada munosib koÀrdim. Risola-i Nurning OÀn Yettinchi Lam'asi nomini olgan bu risola bilan Arabcha Zuhra orasida bir ijmol-tafsil va taqdim-ta'xir farqi bor.)

n mavjarjim ABDULMAJID}

Bu risolaning ta'lifidan oÀn ikki yil avval {(Hoshiya) OÀn ikki yil avval deyilgaafrod x; Hijriy 1340, Milodiy 1921 yillaridir. Noshir} inoyati Rabboniya bilan ma'rifati Ilohiyada bir harakati fikriya va bir sayohati qalbiya va bir inkishofoti ruhiyada tazohur etgan ba'zi lama'aiyoriyhidiyani Arabchada Mulohazalar suratida "Zuhra", "Shu'la", "Habba", "Shamma", "Zarra", "Qatra" kabi risolalarda qayd etgandim. Uzun bir haqiqatning yolgÀiz uchini koÀrsatish an masloq bir nurning yolgÀiz bir shuasini iroa etish tarzida yozilganidan, yolgÀiz oÀzim uchun bittadan xotira va bittadan ixtor shaklida boÀlganidan, boshqalarning istifodasi mahdud qolgan edi. Xususan, eng mumtoz vdi. U xos qardoshlarimning qismi a'zami Arabcha oÀqimaganlar. Bularning isrori va ilhohi bilan u Mulohazalarning, u Lam'alarning qisman izohli va qismg har qa bir maolini Turkcha oÀlaroq yozishga majbur boÀldim. Shu Mulohazalar va Arabcha risolalar Yangi Saidning eng avval haqiqat ilmidan bir daraja shuhud suratida koÀrgani uchun tagÀyir etilmasdan maollari yozildi. Shuning uchun, rning jumlalar boshqa SoÀzlarda ham zikr qilinish bilan barobar, bu yerda ham zikr qilinadi; va bir qismi gÀoyat mujmal boÀlish bilan barobar, izoh qilinmaydi, toki latofati asliyasini yoÀqotmasin.i, lekd Nursiy

OÀz nafsimga xitoban degandim: Ey gÀofil Said! Bilki: Shu olamning fanosidan soÀng senga rafoqat etmagan v da'vooning xarob boÀlishi bilan sendan mufaroqat etgan narsaga qalbingni bogÀlash senga loyiq emas. Xususan sening asringning inqirozi bilan seni tark etii:>Muv oÀgirgan va xususan barzoh safarida hamrohlik qilmagan va xususan seni qabr eshigiga qadar tashyi' etmagan, xususan bir-ikki yil mobaynida abadikiydirq bilan sendan ayrilib gunohini sening boÀyningga taqqan, xususan senga xilof ravishda hosil boÀlish onida seni tark etgan foniy narsalar riyat qalbingni bogÀlash kori aql emas. Agar aqling boÀlsa; uxroviy inqilobotingda, barzohiy atvoringda va dunyoviy inqilobotning musodamoti ostida ezilgan, buzilgan va abadiy safarda senga hamrohlikka muqtadir boÀlmagan ishlarni tashlday ekmiyat berma, ularning zavolidan qaygÀurma. Sen oÀz mohiyatingga qaraginki: Sening latifalaring ichida shunday bir latifa borki, abaddan va abadiy zotdan boshqasiga rozi bt mohiaydi. Undan boshqasiga tavajjuh etolmaydi, mosivosiga tanazzul etmaydi. Butun dunyoni unga bersang, u fitriy ehtiyojni tatmin etolmaydi. U narsa esa, sening tuygÀularingning va latifalaringning sultonidir. Fotiriqati mning amriga mute' boÀlgan u sultoningga itoat qil, qutul!..

Haqiqatdor bir tushda koÀrdimki, insonlarga derdim: "Ey inson! Qur'onning dasotiridandirr. Bu nobi Haqning mosivosidan hech bir narsani unga taabbud etadigan bir darajada oÀzingdan ulugÀ deb oÀylama. Ham sen oÀzingni hech bir naeb oÀy takabbur qiladigan darajada katta tutma. Chunki maxluqot ma'budiyatdan uzoqlik nuqtasida musoviy boÀlganlari kabi, maxluqiyat nisbatida ham birdirlar."

Ey gÀofil Said! BilboÀlgaolati his navidan gÀoyat muvaqqat dunyoni loyamut va doimiy koÀryapsan. Atrofingga va dunyoga qaragan vaqting, bir daraja sobit va mustamir koÀrganingdan, foniy nafsingni ham uqa lis bilan sobit deb oÀylaganingdan, yolgÀiz qiyomatning kelishidan dahshatga tushyapsan. GoÀyo qiyomatning kelishiga qadar yashaydiganday, yolgÀiz undyoÀl yrqyapsan. Esingni yigÀ! Sen va xususiy dunyoing doimiy zavol va fano zarbasiga duchorsiz. Sening bu gÀolati hissing va magÀlatang shu mortib; oÀxshaydiki:

Bir odam qoÀlidagi oynani bir xona yoki bir shaharga yoki bir bogÀga qaratsa; misoliy bir xona, bir shahar, bir bogÀ u oynada koÀrinadi. Adno bir harakat va kichik bir tagÀayyur oynaning boshiga kelsa, u xayoliy xo on boshahar va bogÀda ostin-ustunlik va chalkashlik boÀladi. Xorijdagi haqiqiy xona, shahar va bogÀning davom va baqosi senga foyda bermaydi. Chunki sening qoÀlingdagi oynadagi xona va senga oid shahar va bogÀ yolgÀiz oyna o va tbergan miqyos va mezon bilandir. Sening hayoting va umring, oynadir. Sening dunyoingning ustuni va oynasi va markazi, sening umring va hayotingdir. Har daqiqada u xona va shahar va bogÀing oÀlishi mumkin va xarob boÀlishi muhta SoÀngÀlganidan, har daqiqa sening boshingga yiqiladigan va sening qiyomating keladigan bir vaziyatdadir. Modomiki shunday ekan; sen bu hayotingga va dunyoingga tortolmaydigan va koÀtarolmaydigan yuklarni yuklama!..

Bilki: KoÀpincha Fotiri Hakimning odatidir, ahamiyatli va qiymatli narsalarni ayni bilan i'oda etadi. Ya'ni, aksar ashyoning misli bilan yangilanishi, mavsumlarning tabaddulida, asrlarnma narzgarishida qiymatli, ahamiyatli narsalarni ayni bilan i'oda etadi. Yavmiy va yillik va asriy hashrlarning umumida shu qoida-i odatulloh koÀpincha muttarid koÀrinadi. Xullas, bu sobit qodasi tbinoan deymiz: Modomiki fununning ittifoqi bilan va ulumning shahodatiga koÀra, xilqat shajarasining eng mukammal mevasi insondir. Va maxluqot ichida eng ahamiyatlisi insondir. Va mavjudot ichida eng qiymatlisi insoraydigVa insonning bir fardi boshqa hayvonotning bir turi hukmidadir. Albatta, qat'iy bir hads bilan hukm qilinadiki, hashr va nashri akbarda bgan buing har bir fardi ayni bilan, jismi bilan, ismi bilan, rasmi bilan i'oda etiladi.

Shu mulohazada Ovrupa fununi va madaniyati, Eski Saidning fikrida bir daraja yen.

ani uchun, Yangi Said harakoti fikriyada sayr etgan zamon, Ovrupaning funun va madaniyati u sayohati qalbiyada amrozi qalbiyaga inqilob etib ziyoda mushkulotga mador boÀlganidan, bilmajburiya Yangi Said zehnini silkitib, muz Shu bfalsafani va safih madaniyatni otishni istarkan, oÀz ruhida Ovrupa foydasiga shahodat qilgan hissiyoti nafsoniyani jim qilish uchun, Ovrupaning shaxsi ma'naviysi bilan bir jihatdan gÀobir kosqa, bir jihatdan uzun quyidagi muhovaraga majbur boÀlgan.

Xato tushunilmasin, Ovrupa ikkidir.

Biri: Isaviylikning dini haqiqiyidan va Islomiyatdan olsirdiryz bilan hayoti ijtimoiya-i bashariyaga nafi' sanoatlarni va adolat va haqqoniyatga xizmat qilgan fununlarni ta'qib etgan Ovrupaga xitob qilmayapman. Balki falsafa- Anosiiyaning zulmati bilan, madaniyatning sayyiotini mahosin deb oÀylab, basharni safohatga va zalolatga yetaklagan buzilgan ikkinchi Ovrupaga xitob qilyapman. Shundayki:

U vaqt oÀsha sayohati ruhiyada mahosini madaniyat va fununi nafir daraboshqa moloyani va muzir falsafani va muzir va safih madaniyatni qoÀlida tutgan Ovrupaning shaxsi ma'naviysiga qarshi degandim:

Bil, ey, insochi Ovrupa! Sen oÀng qoÀling bilan saqim va zalolatli bir falsafani va chap qoÀling bilan safih va muzir bir madaniyatni tutib da'vo qilyapsanki, basharning saodati bu ikkisi bilandir. Sening bu ikki qoÀling sharobiva shu ikki iflos hadyang sening boshingni yesin.

Ey kufr va kufronni tarqatib nashr etgan badbaxt ruh! Ajabo, ham ruhida, ham vijdonida, ham aqlida, ham qalbida dahshatli mun Elchar bilan musibatzada boÀlgan va azobga tushgan bir odamning jismi bilan zohiriy bir suratda aldovchi bir ziynat va sarvat ichida boÀlsa, saodati mumkin boÀladimi? Uni mas'ud deyish mumkinmi? Ajabo, koÀrmayapsi doir, bir odamning juz'iy bir ishdan ma'yus boÀlishi va vahmiy bir orzudan umidi kesilishi va ahamiyatsiz bir ishdan inkisori xayolga duchor boÀlishi sababi bilan totli xayollar unga achchiqlashadi, shirin vaziyatlar unga azob beradannon!yo unga tor boÀladi, zindon boÀladi. Holbuki sening shaamating bilan qalbining eng chuqur burchaklarida va ruhining asosigacha zalolat zarbasini yegan va u zalolat jihati bilan butun orzulari inqito'ga ducatida Àlgan va butun alamlari undan nash'at etgan bir bechora insonga qaysi saodatni ta'min etyapsan? Ajabo, jismi zoil, yolgÀonchi bir jannatda boÀlgan va qki birruhi jahannamda azob chekkan bir insonni mas'ud deb boÀladimi? Xullas, sen bechora basharni shunday yomon yoÀlga boshlading, yolgÀonchi bir jannat ichida jahannamiy r va hob chektiryapsan.

Ey navi basharning nafsi ammorasi! Bu tamsilga qara, basharni qayerga boshlaganingni bil. Masalan, bizning oldimizda ikki yoÀl bor. Biridan ketyapmiz. KoÀryapmizki, har qadam boshida bechora, ojiz bir odam borsatishmlar hujum qilib molini, ashyosini tortib olib kulbasini xarob qilyaptilar, ba'zan esa yaralayaptilar. Shunday bir tarzdaki, achinadigan holiga osmon yigÀlaydi. Qayerga qaralmasin, hol shunday davom etyapti. U yoÀlda e me'rogan ovozlar, zolimlarning shovqinlari, mazlumlarning yigÀlashlaridan, umumiy bir motam yoÀlni qoplayapti. Inson insoniyat jihati bilan gÀayrning alami bilanar. Ehllim boÀlganidan, hadsiz bir alamga giriftor boÀladi. Holbuki vijdon bu daraja taallumga tahammul etolmaganidan, u yoÀlda ketgan ikki narsadan biriga majbur boÀladi. Yo insoniyatdan t olamid etib nihoyatsiz vahshatni iltizom etib, shunday bir qalbni tashiydiki, oÀz salomati bilan barobar umumning halokati uni mutaassir etmasin va yoxud qn, nab aqlning muqtazosini bekor qilsin.

Ey safohat va zalolatda buzilgan va Isaviy dinidan uzoqlashgan Ovrupa! Dajjol kabi bitta koÀzni tashigan koqavonioing bilan ruhi basharga bu jahannamiy holatni hadya etding. SoÀngra angladingki: Bu shunday bedavo bir illat boÀlib, insonni a'loyi illiyindan asfali sofiliynga otadi. Hayvonot keladng badbaxt darajasiga tushiradi. Bu illatga qarshi topgan chorang, muvaqqatan ibtoli his ishini bajargan jozibador oÀyinchoqlaring va uxlatadigan lari bt va fantaziyalaringdir. Sening bu chorang sening boshingni yesin va yeydi! Xullas, basharga ochgan yoÀling va bergan saodating bu misolga oÀxshaydi.

Ikkinchi yoÀlki: Qur'oni Hakim hidoyati bilaam, Alarga hadya etgan. Shundayki: KoÀryapmizki, u yoÀlning har manzilida, har makonida, har shahrida bir Sultoni Odilning mustaqim askarlari har tarafda borcha kyaptilar. Ora-sira u Sultonning amri bilan u askarlarning bir qismini tarhis etyaptilar. Qurollarini, otlarini va miriy lavozimotlarini olyaptilar, ularga izn tazkarasini beryaptilar. U tarhis etilgan nafarlar, garchi koÀnikib qolgan ot vnchi mllarning olib qoÀyilayotganidan zohiran mahzun boÀlyaptilar. Faqat haqiqat nuqtasida tarhis bilan mufarrah boÀlib, Sultonning ziyoratiga va podshohning poytaxtiga qaytish va podshohni ziyorat qilish jihnga oÀ gÀoyat mamnun boÀlyaptilar. Ba'zan tarhis ma'murlari ajamiy bir nafarga duch keladilar. Nafar ularni tanimaydi. "Qurolingni topshir", deydilar. Nafar deydi: "Men podshohhadninskariman, uning xizmatidaman; soÀngra uning yoniga boraman. Siz kimsizlar? Agar uning izn va rizosi bilan kelgan boÀlsangiz, qabul qilaman, amrini koÀrsating, boÀlmasa keting, mensin, moqlashing. Men bir oÀzim qolsam, sizlar minglab boÀlsangiz ham, yana siz bilan jang qilaman. OÀz nafsim uchun emas, chunki nafsim oÀzimniki emas, mening sultonimnikidir. Balki mendagi nafsim va qurolim molikiida muomonatidir. Omonatni muhofaza va Sultonimning haysiyatini himoya va izzatini viqoya uchun sizga bosh egmayman!"

Xullas, u ikkinchi yoÀldagi madori surur va saodat boÀlgan minglab ahvoldan bu hChunki namunadir. Qolgan ahvolni sen qiyos qil. Butun u ikkinchi yoÀlning safarida tavalludot nomli sevinch va xursandchilik bilan bir tahshidot va savlan ta askariya bor va vafiyot nomli surur va musiqa bilan tarhisoti askariya koÀrinyapti. Xullas, Qur'oni Hakim basharga bu yoÀlni hadya etgan. Bu hadyani kim toÀliq qabul qilsa, ikki jahonning saodatiga ketblar v ikkinchi yoÀldan ketadi. Na boÀlgan narsadan mahzun va na boÀladigan narsadan xavf etadi.

Ey ikkinchi buzuq Ovrupa! Sening chirik va asossiz asl Vujungning bir qismi shularki: "Eng katta malakdan eng kichik samakka qadar har bir zihayot oÀz nafsiga molikdir va oÀz zoti uchun ishlaydi va oÀz lazzati uchun tirishadi. Uning bir haqqi hayo koÀp . GÀoya-i himmati va hadafi maqsadi, yashash va baqosini ta'min etishdir." deysan. Va Xoliqi Karimning karam dasturlaridan va arkoni koinotda kamoli itoat bilan imtisol etilgan dasturi taovun bilanuz'iyoot hayvonotning imdodiga va hayvonot insonlarning yordamiga yugurishidan tazohur etgan u umumiy qonunning rahimona, karimona jilvalarini kurash deb oÀylab, "Hayot bir knotni ir" deya ahmoqona hukm qilgansan. Ajabo, u dasturi taovunning jilvasidan boÀlgan zarroti taomiyaning kamoli shavq bilan badan hujayralarining ozuqlantirilishi uchun yugurishlari qanaqa kurash? Qanaqa jangir kith boÀlsin? Balki u imdod va u yugurish Karim bir Robning amri bilan bir taovundir. Yana chirik bir asosing: "Hamma narsa oÀz nafsiga molikdir" deysan. Hech bir narsa oÀz nafsiga molik boÀlmaganiga qat'iy bir dalil shudirki: Sanu'dagning ichida eng ashrafi va ixtiyor nuqtasida eng keng irodalisi, insondir. Holbuki, insonning oÀylash, gapirish va yeyish kabi eng zohir af'oli ixtiyoriyasidan yuz juzidan uning dasti ixtiyoriga berishninva doira-i iqtidoriga kirgan, yolgÀiz mashkuk bitta juzdir. Bunday eng zohir fe'lning yuz juzidan bir juziga molik boÀlmagan qanday qilib oÀziga molik deyiladi? Bunday eng ashraf virish yori eng keng, bu daraja haqiqiy tasarrufdan va tamallukdan qoÀli bogÀlangan boÀlsa, "Boshqa hayvonot va jamodot oÀziga molikdir" degan hayvondan yanada ziyoda hayvon va jamodotdan yanada ziyoda jomid va shun bir boÀlganini isbot qiladi.

Seni bu xatoga otib bu jarlikka tushirgan, bir koÀzli dahoingdir. Ya'ni, horiqo, manhus zakovatingdir. U koÀr dahoing bilan hamma narsaning Xoliqi boÀlgan Robbingni unutding, mavhumar, buabiatga isnod etding, osorini sabablarga berding, u Xoliqning molini botil ma'bud boÀlgan togÀutlarga taqsimlading. Shu nuqtada va u dahoing nazarida har zihayot, har bir inson bir oÀzi hadsiz a'daga q qadarmuqovamat etish va nihoyatsiz hojotning tahsiliga tirishishi lozim boÀladi. Va zarra kabi bir iqtidor, inja qil kabi bir ixtiyor, zoil lam'a kabi bir shuur, tez soÀnuvchi shu'la kabi bir hayot, tez oÀtuvchi daqiqa kabi bir umr bilan, mol yoiz a'daga va hojotga qarshi dosh berishga majbur boÀladi. Holbuki, u bechora zihayotning sarmoyasi minglab matlublaridan bittasiga kifoya qilmaydi. Musibatga giriftor boÀlgan vaqt; kar, koÀr huningardan boshqa dardiga darmon kutmaydi.

sirriga mazhar boÀladi.

Sening qorongÀi dahoing navi basharning kunduzini kechaga aylantirgan. Ylil, s u mashaqqatli, zulmli va zulmatli kechaga koÀniktirish uchun yolgÀonchi, muvaqqat chiroqlar bilan tanvir etding. U chiroqlar surur bilan basharning yuziga tabassum qilmaydi. Balki basharning yigÀlanadigan achchiq hollaridagi a kotiba kulishiga u nurlar mustahziyona kulib masxara qiladi. Har bir zihayot sening shogirdlaring nazarida zolimlarning hujumiga ma'ruz, miskin bittadan musibatzadalardir. Dunyo bir motamxona-i umumiyadirami taodagi sadolar oÀlimlardan, alamlardan kelgan dod-faryodlardir. Sendan toÀliq dars olgan shogirding bir fir'avn boÀladi. Faqat eng xasis narsaga ibodat qilgan va manfaat koÀrgan har narsasini oÀziga Rob deb qabul qilguvchi bir fir'avng ashildir. Ham sening shogirding mutamarriddir. Faqat bir lazzati uchun eng past zillatni qabul qilgan miskin bir mutamarriddir. Xasis bir manfaat foflarshaytonning oyogÀini oÀpadigan darajada pastkashlik koÀrsatadi! Ham jabbordir, faqat qalbida bir nuqta-i istinod topolmagani uchun, zotida gÀoyat ojiz bir jabbori xudfurushdir. U shogirdning gÀoyloh nommati, havasoti nafsoniyani tatmin va hamiyat va fidokorlik pardasi ostida oÀz manfaati nafsini qidirgan va hirs va gÀururini taskin qilishga harakat faparv bir dassosdir. Nafsidan boshqa jiddiy oÀlaroq hech bir narsani sevmaydi. Hamma narsani nafsiga fido qiladi. Ammo Qur'onning xolis va chinakkam shogirdi esa, bir abddir.ikki n a'zami maxluqotga qarshi ham ubudiyatga tanazzul etmaydi va Jannat kabi eng buyuk va a'zam bir manfaatni gÀoya-i ubudiyat qilmaydigan bir abdi azizdir. Ham halim-salimdir. Faqat Fotiri Zuljalolidan boshqyuksak izni va amri boÀlmasdan, tazallulga tanazzul etmaydigan bir halimi oliyhimmatdir. Ham faqirdir, lekin uning Moliki Karimi unga kelajakda iddixor etgan mukofot bilan bir faqiri mustagÀniydir. Ham zaifdiri u dot qudrati nihoyatsiz boÀlgan Sayyidining quvvatiga istinod etgan bir zaifi qoviydirki, Qur'on haqiqiy bir shogirdiga jannati abadiyani ham gÀoya-i maqsad qildirmagani holda; hech buot his foniy dunyoni unga gÀoya-i maqsad qiladimi? Xullas, ikki shogirdning himmatlarining qay daraja bir-biridan farqli boÀlganini angla!

Ham falsafa-i saqimaning LA

بِdlari bilan Qur'oni Hakimning tilmizlarining hamiyatkorlik va fidokorliklarini bu bilan muvozana qilishingiz mumkin. Shundayki:

Falsafaning shogirdi oÀz nafsi uchunHar bishidan qochadi, unga qarshi da'vo ochadi. Qur'onning shogirdi esa, samovot va arzdagi umum solih ibodni oÀziga qardosh deya qabul qilib, gÀoyat samimiy bir suratid asarga duo qiladi va saodatlari bilan mas'ud boÀladi va ruhida shadid bir aloqani ularga qarshi his qiladi. Ham eng katta narsa boÀlgan Arsh va Shamsni musahhar bittadan ma'mur va oÀzi kabi bir abd, bir maxluHaqninqabul qiladi.

Ham ikki shogirdning ulviyat va inbisoti ruhlarini bundan qiyos qilki: Qur'on oÀz shogirdlarining ruhiga shunday bir inbisot va ulviyat beradiki; toÀqson toÀqqiz donali tasbehga baAJOT HÀqson toÀqqiz Asmo-i Ilohiyaning jilvalarini koÀrsatgan toÀqson toÀqqiz olamlarning zarrotini bittadan tasbeh donalari oÀlaroq shogirdlarining qoÀllariga beradi, "Avrodlaringizni bu bilan oÀqinglar" deyoÀzni llas, Qur'onning tilmizlaridan Shohi Jiyloniy, Rufaiy, Shozaliy (R.A.) kabi shogirdlari virdlarini oÀqiganlari vaqt tingla, qara! QoÀlli, Ya silsila-i zarrotni, qatarot adadlarini, maxluqotning adadi anfasini tutishgan, u bilan avrodlarini oÀqishyapti. Janobi Haqni zikr va tasbeh qilishyapti. Xullas, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning moÀ'jizona tarbiyasiga qaragin va xunday adno bir qaygÀu bilan va kichik bir gÀam bilan boshi aylanib esini yoÀqotgan va kichik bir mikrobga magÀlub boÀlgan bu kichik inson tarbiya-i Qur'oniya bilan naqadar ta'oliy etadi. Va qay dara madoroifini inbisot etadiki: Ulkan dunyo mavjudotini virdiga tasbeh boÀlishda kalta koÀradi. Jannatni zikr va virdiga gÀoya boÀlishga oz deb koÀrgani holda, oÀz nafs oÀylanobi Haqning adno bir maxluqining ustida katta tutmaydi. Nihoyat izzat ichida nihoyat tavozuni jamlaydi. Falsafa shogirdlarining bunga nisbatan qay daraja past va tuban ekanini qiyoslashing mulari b#117

Xullas, falsafa-i saqima-i Ovrupaiyadan yak-chashm boÀlgan dahosi xato koÀrgan haqiqatlarni, ikki jahonga qaragan, gÀayb-oshino porloq ikki koÀzi bilan ikki olamga nazar solgan, bashar uchun ikki saoَسْتَعikki qoÀli bilan ishorat qilgan hudo-i Qur'oniy deydiki: "Ey inson! Sening qoÀlingda boÀlgan nafs va moling sening mulking emas, balki senga omonatdir. U omonatning moliki hamma narsaga qodir, hamma narsani biladining ir Rahimi Karimdir. U sening yoningdagi mulkini sendan sotib olishni istaydi. Toki sen uchun muhofaza qilsin, zoye boÀlmasin. Kelajakda senga muhim bir haq beradi. Sen muvazzaf va ma'mur bir askaى كُلّUning nomi bilan ishla va hisobi bilan amal qil. Udirki, muhtoj boÀlgan narsalaringni senga rizq qilib yuboradi va sening toqating yetmaydigan narsakan, e seni muhofaza qiladi. Sening shu hayotingning gÀoyasi, natijasi; u Molikning asmosiga va shuunotiga bir mazhariyatdir. Senga bir musibat kelgan vaqt, de.

اِنَّا لِلّٰهِ وَاِrdan hاِلَيْهِ رَاجِعُونَ

Ya'ni: "Men molikimning xizmatidaman. Ey musibat! Agar uning izn va rizosi bilan kelgan boÀlsang, marhabo, xush kelding. Chunki albatta bir vaqt unga qaytamiz va uning huzuriga ketamiz va unga mushtoqmiz. Mis qili, har holda bir zamon bizni hayotning takolifidan ozod qiladi. Mayli, ey musibat! U tarhis va u ozod etish sening qoÀling bilan boÀlsin, roziman. Agar mening omonat muhofazasida va vazifaparvarligimni tajriba sur haqiqsenga amr va iroda etgan, faqat senga taslim boÀlishimga izn va rizosi boÀlmasa; men toqatim yetguncha, amin boÀlmaganga, Molikimning omonatini taslim qilmayman", deydi.

Xullas, mgÀa oÀ bir namuna boÀlgan, daho-i falsafiy va hudo-i Qur'oniy bergan darslarning darajalariga qara. Ha, ikki tarafning haqiqati holi sobiqan bayon qilingan tarz bilan ketadi. Faqat hidoyat va zalolatda insonlarning da davruri mutafovitdir. GÀaflatning martabalari muxtalifdir. Hamma har martabada bu haqiqatni tamomila his qilolmaydi. Chunki gÀaflat hisni yoÀq qiladi. Va bu zamonda shunday bir darajada ibtoli hdiror ganki, bu aliym alamning ogÀrigÀini ahli madaniyat his qilmayaptilar. Faqat hassosiyati ilmiyaning tazoyudi bilan va har kuni oÀttiz ming janozani koÀrsatgan mavtning iqozoti bilan u gÀaflat pardasi parchal shund Ajnabiylarning togÀutlari bilan va fununi tabiiyalari bilan zalolatga tushganlarga va ularni koÀr-koÀrona taqlid qilib ittibo etganlarga minglab la'nat va taassuflar!

Ey bu vatan yoshlari! Faranglarn jasadid qilishga intilmang! Nahot, Ovrupaning sizga qilgan hadsiz zulm va adovatlaridan soÀngra, qaysi aql bilan ularning safohat va botil afkorlariga ergashib ishonyapsiz? YoÀq! YoÀq! Safihonir. Vaid qilganlar ittibo emas, balki shuursiz holda ularning safiga iltihoq etib, oÀzingizni va qardoshlaringizni i'dom etyapsiz. Ogoh boÀlinglarki, siz axloqsizlarcha ittibo etgan sari hamiyat da'vosida yolgÀonchilik qilyapl tut Chunki shu suratda ittiboingiz, vatanparligizga qarshi bir istixfofdir va millatga bir istehzodir!..

Ey kofirlarning koÀpliklam Ayn va ularning ba'zi haqoiqi iymoniyaning inkoridagi ittifoqlaridan xavotirga tushgan va e'tiqodini buzgan bechora inson! Bilki: Qiymat va ahamiyat kammiyatda va adad koÀpligida emas. Chunki iing qagar inson boÀlmasa, shayton bir hayvonga inqilob etadi. Inson ba'zi faranglar va farang-mashrablar kabi ehtirosoti hayvoniyada taraqqiy etgan sari, yanada shiddatli bir hayvoniyat martabasini egallayaydi.

n koÀryapsanki; hayvonotning kammiyat va adad e'tibori bilan hadsiz bir koÀpligi bor ekan, unga nisbatan inson gÀoyat oz ekan, umum anvo-i ng taqot ustidan sulton va xalifa va hokimdir. Xullas, muzir kofirlar va kofirlarning yoÀlida yurgan safihlar Janobi Haqning hayvonotidan bir navi xabis boÀlib, Fotiri Hakim ularni dunyoning imorati uchun yaratgan. MoÀ'min ibodiga bergan ne'mat, modong darajalarini bildirish uchun, ularni bir vohidi qiyosiy qilib, oqibatda mustahaq boÀlgan Jahannamlariga taslim etadi.

Xullas, kufforning va ahli zalolatning birdi. Agati iymoniyani inkor va rad qilishlarida quvvat yoÀq. Chunki rad qilish sirri bilan, ittifoqlari quvvatsizdir. Mingta rad qiluvchi bitta hukmidadir. Masalan: Butun Istanbul aholisi Ramazilobi boshida oyni koÀrmagani uchun rad qilsa, ikki shohidning isboti bilan u jammi gÀofirning rad va ittifoqi sukut etadi. Modomiki kufrning va zalolatning mohiyati raddir va inkordir, johillikdir va adamddir, kufforning kasrat bilaMULOHAfoqi ahamiyatsizdir. Ahli haqning haq va sobit va subuti isbot qilingan masoili iymoniyada shuhudga istinod etgan ikki moÀ'minning hukmi, hadsiz ahliviyadaatning ittifoqidan rojih boÀladi, gÀalaba qozonadi. Bu haqiqatning sirri shudirki: Rad qilganlarning da'volari suratan bir ekan, mutaaddiddirdi. Vabiri bilan ittihod etolmaydiki, quvvatlansin. Isbot qiluvchilarning da'volari ittihod etadi, bir-biridan quvvat oladi. Chunki koÀkdagi hiloli Ramazonni koÀrmagan deydiki: nafsing nazarimda oy yoÀqdir; mening yonimda koÀrinmayapti". Boshqasi ham, "Nazarimda yoÀq", deydi. Yana boshqasi ham shunday deydi. Har biri oÀz nazarida "yoÀq" deydi. Har birining nazarlari boshqa-boshstayapnazarga parda boÀlgan sabablar ham boshqa-boshqa boÀla olgani uchun, da'volari ham boshqa-boshqa boÀladi; bir-biriga quvvat berolmaydi. Faqat isbot qilganlar demaydilarki: "Mening nazarimda va koÀzimda hilol bor". Balki "Nafs-ul amrda, sadan uzida hilol bor, koÀrinyapti", deydi. KoÀrganlar hammasi ayni da'voni va "nafs-ul amrda bor" deydi. Demak, barcha da'volar birdir. Rad qiluvchilarning nazarlari boshqa-boshqa boÀlganidan, da'volari ham boshqa-boshqa boÀladi. Naaxmoqlamrga hukm qilolmaydilar. Chunki nafs-ul amrda inkor isbot etilmaydi. Chunki ihota lozim.

وَالْعَدَمُ الْمُطْلَقُ لَا يُثْبَتُ اِلَّا بِمُ bu daاتٍ عَظ۪يمَةٍ

bir qoida-i usuldir. Ha, bir narsani dunyoda bor desang, yolgÀiz u narsani koÀrsatish kifoya boÀladi. Agar yoÀq deb inkor qilsang, butun dunyoni elakdan oÀtkazib koÀrsatish lozim boÀladi, toki u an, quisbot qilinsin.

Xullas, bu sirga binoan; ahli kufrning bir haqiqatni inkor etishi esa, bir masalani hal qilish va yoxud tor bir tuynukdan oÀtish va yoxud bir xandakdan sakrashga oÀxshaydiki; ming ham, bir ham birdir. Chun mumki-biriga yordamchi boÀlolmaydi. Faqat isbot qilganlar nafs-ul amrda haqiqati holga qaraganlari uchun mudda'olari ittihod etadi. Quvvatlari bir-biriga yordam beradi. Katta brugÀ, hning koÀtarilishiga oÀxshaydiki, naqadar koÀp qoÀllar yopishsa, yanada ziyoda koÀtarilishi osonlashadi va bir-biridan quvvat oladi.

ayonigsulmonlarni dunyoga shiddat bilan tashviq etgan va san'at va taraqqiyoti ajnabiyaga jabr bilan yetaklagan badbaxt hamiyat-furush! Diqqat qil, bu millatning ba'zilarining din bilan bogÀlangan robitalari uzilmasin! Agar bunday ahmoqona, kak.

Àrona tayoqlarning ostida ba'zilarning dindan robitalari uzilsa, u vaqt hayoti ijtimoiyada bir sammi qotil hukmida u dinsizlar zarar yetkazadilar. Chunkiinkor dning vijdoni tamoman buzilganidan, hayoti ijtimoiyaga zahar boÀladi. Shuning uchun, ilmi usulda "Murtadning haqqi hayoti yoÀq. Kofir agar zimmiy boÀlsa yoki musolaha etsa, haqqi hayoti bor" degan usuli shariatning bir dasturi bor.anadi. mazhabi Hanafiyda ahli zimmadan boÀlgan bir kofirning shahodati maqbuldir. Faqat fosiq mardud-ush shahodatdir, chunki xoindir.

Ey badbaxt fosiq odam! Fosiqlarning kasfasidi qarab aldanma va "Aksariyatning fikri menikidek" dema! Chunki fosiq odam fisqni istab va bizzot talab qilib kirmagan; balki ichiga tushib qolgan, chiqolmaydi. Hech bir fosiq yoÀqki, solih boÀlishni tamanniy etmasin va amirini va raisini bot vayyin koÀrishini istamasin. Magaramki, al'iyazu billah, irtidod bilan vijdoni tafassuh etib, ilon kabi zaharlashdan lazzatlanadigan boÀlmasa bas.

Ey devyri mush va buzuq qalb! OÀylaysanki, "Musulmonlar dunyoni sevmaydilar va yoxud oÀylamaydilarki, faqri holga tushganlar va iqozga muhtojlar; toki dunyodan hissalarini unutmlardanr". OÀying yanglishdir, taxmining xatodir. Balki hirs shiddatlangan, shuning uchun faqri holga tushyaptilar. Chunki moÀ'minda hirs, sababi xasoratdir va safolatdir.

zarbulBa'zanhukmiga oÀtgan. Ha, insonni dunyoga chaqirgan va yoÀnaltirgan sabablar koÀp. Avvalo nafs va havosi va ehtiyoj va havassi va tuygÀulari va shaytoni va dunyo va ehuriy totliligi va sen kabi yomon doÀstlari kabi koÀp da'ilari bor. Holbuki boqiy boÀlgan oxiratga va uzun hayoti abadiyaga da'vat qilgan ozdir. Agar senda zarra miqdor bu bechora millatga qarshi hamiyat boÀlsa va uluvvi himmatdan ogÀiz eng katirishing yolgÀon boÀlmasa, hayoti boqiyaga yordam bergan ozlarga imdod etish lozim boÀladi. BoÀlmasa, u oz da'ilarning ovozini oÀchirib, koÀplarga yordam bersang, shaytonga oÀrtoq boÀlasan.

Nahot bu millatning faqri holi, dindan kelبَشَرِr zuhd va tarki dunyodan kelgan bir tanballikdan nash'at etadi, deb oÀylaysan. Bu fikring xatodir. Chin va Hinddagi Majusiy va Barohima va Afrikadagi zanjilar kabi, Ovrupaning mustamlakasi boÀlgan m yozilar bizdan ham faqirligini koÀrmayapsanmi. Hamzaruriy ozuqadan boshqa musulmonlarning qoÀlida qoldirilmayotganini koÀrmayapsanmi. Yo Ovrupa kofir zolimlari yoki Osiyo munofiqlari dasisalari bilan yo oÀgÀirlayah" kabki gÀasb etyapti.

Sizning jabran bunday ahli iymonni mimsiz madaniyatga yetaklashdan maqsadingiz, agar mamlakatda osoyish va amniyatni ta'min va osonlik bilan idora qilish boÀlsa, qat'iyan bilingki; xato qilyapsiz,dohil ish yoÀlga boshlayapsiz. Chunki e'tiqodi zaiflashgan, axloqi buzilgan yuz fosiqning idorasi va ular ichida osoyish ta'mini, minglab ahli salohatning idorasidanda mushkuldir.

Xullas, bu asoslarga binoan, ahli Islom dunyoga va hii yoÀqoÀllanishga va tashviq qilinishga muhtoj emasdirlar. Taraqqiyot va osoyishlar bu bilan ta'min qilinmaydi. Balki maso'iylarining tanzimiga va mobaynlaridagi amniyatning ta'sisiga va taovun dasturining tasxiliga muhtojdirlar. Bumonatgoj ham, dinning avomiri qudsiyasi bilan va taqvo va salobati diniya bilan boÀladi.

Ey sa'y va amaldagi lazzat vb boÀlatni bilmagan tanbal inson! Bilki:

Janobi Haq kamoli karamidan, xizmatning mukofotini xizmat ichida darj etgan. Amalning ujratini nafsi amal ichida qoÀygan. Xullas, bu sir uchunkabi, udot, hatto bir nuqtai nazarga koÀra jomidot ham avomiri takviniya deb ataluvchi xususiy vazifalarida kamoli shavq bilan va oÀziga xos lazzat bilan avomiri Rabboniyaga imtisol etadilar. Aridan, chivindan, tovuqdan taqting to Shams va Qamarga qadar hamma narsa kamoli lazzat bilan vazifasini qilyaptilar. Demak, xizmatlarida bir lazzat borki, aqllari boÀlmaganidan, oqibatni va natijalarni oÀylamasdan, mukammal vazifalarini gÀayrtyaptilar.

Agar desang: Zihayotda lazzat bor, jamodotda qanday shavq va lazzat boÀlishi mumkin?

Aljavob: Jamodot oÀz hisoblari uchun emas, ularda tajalliy etgan asmo-i Ilohiya hisobiga bir sharaf, bir maqom, bir kamol, bir goÀzallika qarsintizom istaydilar, izlaydilar. OÀsha vazifa-i fitriyalarining imtisolida Nur-ul Anvorning ismlariga bittadan ma'kas, bittadan oyna hukmigaÀlgan nidan tanavvur etadi, taraqqiy etadi.

Masalan: Qandayki bir qatra suv, bir zarracha shisha parchasi zotida ziyosiz, ahamiyatsiz ekan, sof qalbi bilan Quyoshga yuzini oÀgirsa, u vaqt u ahamiyatsiz, ziyosiz qatra va shishalar biasi Quyoshning bir navi arshi boÀlib sening yuzingga ham tabassum qiladi.

Xullas, bu misol kabi, zarrot va mavjudot jamoli mutlaq va kamoli mutlaq sohibi boÀlgan Zoti Zuljalolning ismlariga vazimuharrarlik jihatidan oyna boÀlishlari bilan, oÀsha qatra va zarracha shisha kabi gÀoyat past bir darajadan gÀoyat yuksak bir daraja-i zuhurga va tanavvurga chiqadilar. Modomiki vazifa jihatidaniy birt nuroniy va yuksak bir maqom oladilar; lazzat mumkin va qobil boÀlsa, ya'ni hayoti a'mmadan hissador boÀlsalar, gÀoyat lazzat bilan u vazifalarni bajaradilar, deyish mumkin.

Vazifada lazzat boÀlganiga eng zohir bir daki yuzen oÀz a'zo va tuygÀularingning xizmatlariga qara. Har biri baqo-i shaxsiy va baqo-i nav'iy uchun qilgan xizmatlarida boshqa-boshqa lazzatlari bor. Nafsi xizmat ularga bir talazzuz hukmiga oÀtadi. Hatto xizmatni tark qiلْاَرْ a'zoning bir navi azobidir.

Ham eng zohir bir dalil ham, xoÀroz yoki ona tovuq kabi hayvonotning vazifalarida koÀrsatgan fidokorona va mardona vaziyatlariki, xoÀroz och boÀlgani holda, tovuqlarni nafsiga tarjih etib, topgan rizqiga larnin chaqiradi; yemaydi, ularga yediradi. Va bir shavq va iftixor va talazzuz bilan u vazifani bajargani koÀrinadi. Demak, u xizmatda yeyishdan ortiq bir lazzat oladi.

Ham jajji bolalariga choÀponlik qilgan tovuq ham bolalarining َصَحْب uchun ruhini fido qiladi, itga tashlanadi. OÀzi och qolib ularni toÀydiradi. Demak, u xizmatdan shunday bir lazzat oladiki; ochlik dardidan va oÀlish alamidan tarajjuh etadi, ziingdanoÀladi. Hayvoniy volidalar bolalarini, kichik ekan vazifalari boÀlgani uchun lazzat bilan himoya qilishga harakat qiladilar. UlgÀaygandanki Meg vazifa tugaydi, lazzati ham ketadi. Bolasini choÀqib, ogÀzidan donini oladi. YolgÀiz inson navidagi volidalarning vazifalari bir daraja davom qiladi. Chunki insonlarda za'f-u ajz e'tibori bilan, doimo bir nir Mollalik bor, har vaqt shafqatga muhtojlar. Xullas, umum hayvonotning xoÀroz kabi choÀponlik qilgan erkaklariga va tovuq kabi volidalariga qara, anglaginki; bular oÀzlari uni esha oÀz nomlaridan, oÀz kamollari uchun u vazifani bajarmaydilar. Chunki hayotini, vazifada lozim boÀlsa, fido qiladilar. Balki vazifalarni, ularni oÀsha vazifa bilan tavzif si boÀva u vazifa ichida rahmati bilan bir lazzat darj etgan Mun'imi Karimning hisobi boÀyicha va Fotiri Zuljalolning nomidan bajaradilar.

Ham, nafsi xizmatda ujrat boÀlganiga bir dalil ham sh BoÀlm: Nabotot va ashjar bir shavq va lazzatni ihsos etgan bir holat bilan Fotiri Zuljalolning amrlariga imtisol etadilar. Chunki taratgan xushboÀy hidlari va mushtariylarning nazarlarini jalb qiladigan zz qiliar bilan bezanishlari va novdalari va mevalari uchun chirib ketgunga qadar oÀzlarini fido etishlari ahli diqqatga koÀrsatadiki: Ularning amri Ilohiyning imtisolidan shunday bir lazzatlari borki, oÀz nafsini mahv etib chiritadi. تَقْدra, boshida koÀplab sut konservalarini tashigan Hindiston yongÀogÀi va anjir kabi mevali daraxtlar rahmat xazinasidan lisoni hol bilan sut kabi eng goÀzal oÀqilÀidoni istaydi, oladi, mevalariga yediradi; oÀzi esa balchiq yeydi. Anor daraxti sof bir sharobni xazina-i rahmatdan olib mevasiga yediradi; oÀzi balchiqli va loyqa suvga qanoat qiladi.

Hatto hububotdariqo bnib chiqish vazifasida zohir bir ishtiyoq koÀrinadi. Qandayki tor bir yerda hibs qilingan bir zot bir boÀstonga, keng bir yerga chiqishni mushtoqona istaydi. Xuddi shuningdek: Hububotda unib chiqish vazifasida shunday sururli bizati oyat, bir ishtiyoq koÀrinadi. Xullas, "Sunnatulloh" deb atalgan, koinotda jarayon etgan bu sirli uzun dasturdandirki: Ishsiz, tanbal, istirohat bilan yashagan va rohat toÀshagida yotganlar, aksariyat bilan saetgan an, ishlaganlardan koÀra koÀproq zahmat va mashaqqat chekadi. Chunki doimo ishsizlar umridan shikoyat qiladi; vaqtichogÀlik bilan tez oÀtishini istaydi. Sa'y etgan va ishlagan esa; shokirdir, hamd etadi, umrninn. Dershini istamaydi.

kulliy dasturdir. Ham u sir bilan: "Rohat zahmatda, zahmat rohatdadi qolgalasi zarbulmasal boÀlgandir. Ha, jamodotga diqqat bilan nazar qilinsa: Bilquvva yolgÀiz iste'dod va qobiliyat jihatidan noqis qolib inkishof etmaganlarning, gÀoyat bir ijtihod va sa'y bilan inbisot etib bilquvvadan bilfe'l suratiga oÀtixayolimazkur sunnati Ilohiya dasturi bilan bir holat koÀrinadi. Va u holat ishorat qiladiki: U vazifa-i fitriyada bir shavq va u masalada bir lazzat bor. Agar u jong nurg umumiy hayotdan hissasi boÀlsa, shavq oÀziniki boÀladi; boÀlmasa u jomidni tamsil etgan, nazorat qilgan narsaga oiddir. Hatto bu sirga binoan deyish mumkin: Latif, nozik suv injimod am Vojiblgan vaqt shunday shiddatli bir shavq bilan u amrga imtisol etadiki, temirni shaqq etadi, parchalaydi. Demak, burudat va taht-as sifr sovuqning lisoni bilan ogÀzi berk temir idishdagi suvga "Kengay!" amri R Hamdaysini tabligÀida, shiddati shavq bilan idishini parchalaydi, temirni buzadi, oÀzi muz boÀladi. Va hokazo.. hamma narsani bunga qiyos qilginki, quyoshlarning davaronidan va sayru-sayohatlaridan tortib, to zarralarning mavlaviifidan davr etishlariga va aylanishlariga va tebranishlariga qadar koinotdagi butun sa'yu harakat qonuni qadari Ilohiy ustida jarayon qiladi. Va dladi. udrati Ilohiydan sudur etgan va iroda va amr va ilmni tazammun etgan amri takviniy bilan zuhur etadi.

Hatto har bir zarra, har bir mlaga o har bir zihayot bir nafar askarga oÀxshaydiki; qoÀshinda muxtalif doiralarda u nafarning boshqa-boshqa nisbatlari, vazifalari boÀlgani kabi; har bir zarra, har bir zihayot ham shundaydir. Masalan: Sening koÀzingda bir zarra koÀzning huaqlashida va koÀzda va a'sobi vajhiyada va badanning sharoyin deb atalgan tomirlarida bittadan nisbati va u nisbatga koÀra bittadan vazifasi va u vazifaga koÀra bittadam ittiasi bor. Va hokazo, hamma narsani unga qiyos qil. Bunga binoan har bir narsa bir Qodiri Azaliyning vujubi vujudiga ikki jihat bilan shahodat qiri bil Biri: Toqatidan minglab daraja ustun vazifalarni bajarishdagi ajzi mutlaq lisoni bilan u Qodirning vujudiga shahodat qiladi.

Ikkinchisi: Har bir narsa nizomi olamni tashkil qilgan dasturlarga va muvozana-i i. Tinotni idoma etgan qonunlarga tatbiqi harakat qilish bilan u Alimi Qodirga shahodat qiladi.

Chunki zarra kabi bir jomid, ari kabi kichik bir hayvon Kitobi Mubinning muhichib dozik masalalari boÀlgan nizom va mezonni bilmaydi. Jomid bir zarra, ari kabi kichik bir hayvon qayoqda? Samovot tabaqalarini bir daftar sahifasi kabi ochib, berkitib toÀplagan Zoti Zuljalolning qoÀlidagi Kitobi Mubinning muhim, nokamayasalalarini oÀqish qayoqda? Agar sen telbalik qilib; zarrada u kitobning nozik hurufotini oÀqiy oladigan bir koÀz boÀlganini tavahhum etsang; u vaqt u zarraning shahodatini rabi oÀzshga urinishing mumkin. Ha, Fotiri Hakim Kitobi Mubinning dasturlarini gÀoyat goÀzal bir suratda va muxtasar bir tarzda va xos bir lazzatda va maxsus bir ehtiyojda ijmolosa: darj etadi. Hamma narsa shunday xos bir lazzat va maxsus bir ehtiyoj bilan amal qilsa, u Kitobi Mubinning dasturlarini bilmasdan imtisol etadi. Masalan: Xartumli pashsha dunyoga kelgan daqiqada uyidan chiqadi; toÀxtamasdan i, ikking yuziga hujum qiladi, uzun hassaٍَۙbilan urib, obi hayotni joÀshtiradi, ichadi. Hujumdan qochishda arkoni harb kabi mahorat koÀrsatadi. Ajabo, bu kicn lazoajribasiz, endigina dunyoga kelgan maxluqqa bu san'atni va bu fanni harbni va suv chiqarish san'atini kim oÀrgatgan va u qayerdan oÀrgangan? Men, ya'ni bu bechora Said e'tirof etulozim: Agar men u xartumli pashshaning oÀrnida boÀlsaydim; bu san'atni, bu karru-far harbini va suv chiqarish xizmatini juda uzun darslar va juda mutaaddid tajribalar bilan zoÀrbundayrgangan boÀlardim.

Xullas, ilhomga mazhar boÀlgan ari, oÀrgimchak va uyasini paypoqqa oÀxshatib toÀqigan bulbul kabi hayvonotni bu pashshaga qiyos qil. Hatto nabototni ham aynan hayvonotga qiyoslashing mumka nisb, Javvodi Mutlaq (Jalla Jaloluhu) har fardi zihayotning qoÀliga lazzat midadi bilan va ehtiyoj murakkabi bilan yozilgan bir xatni bergan. U bilan avomiri takviniyaning dasturini va xizmatlarining mundarijasini tavdi' etgai sadoa u Hakimi Zuljalol; qandayam Kitobi Mubinning dasturlaridan ari vazifasiga oid miqdorini bir xatda yozgan, arining boshidagi sandiqchaga qoÀygan. U sandiqchaning kaliti ham, vazifaparvar ariga xos bir lazzatdir. U bilan sandiqchani aridan, dasturini oÀqiydi, amrni anglaydi, harakat qiladi.

oyatining sirrini izhor etadi.

Xullas, agar bu Sakkizinchi Mulohazani رْسَل۪an va toÀliq anglagan boÀlsang, bir hadsi iymoniy bilan

ning bir sirrini,

ning bilmsiz,qatini,

ning bir dasturini,

فَسُبْحَانَ الَّذ۪ى بِيَدِه۪ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ وَاِلَيْهِ تُr tuynونَ

ning bir nuktasini anglab yetasan.

Bilki: navi basharda nubuvvat, bashardagi xayr va kamolotning fazlakasi va asosidirَشْهَد Haq, saodatning mundarijasidir. Iymon, bir husni munazzah va mujarraddir. Modomiki shu olamda porloq bir husn, keng va yuksak bir fayz, zohir bir haq, yuksak bir kalarnioÀrinyapti. Bilbedaho haq va haqiqat, nubuvvat ichida va nabiylar qoÀlidadir. Zalolat, shar va xasorat; uning muxolifidadir.

Mahosini ubudiyatning mingtasidan yolgÀiz shunga qaraginki: Nabiy Alayhissalotu vassalam, ubudiyat jihati bilan muiri biinning qalblarini hayit va juma va jamoat namozlarida ittihod ettiradi va tillarini bir kalimada jamlaydi. Shunday bir suratdaki: Shu inson Ma'budi Azaliyning azamati xitobiga hadsiz qalblardan va tillardan chiqqan ovozlar, duolar, zik'zi inilan muqobala etadi. U ovozlar, duolar, zikrlar bir-biriga tasonud etib va bir-biriga yordam berib, ittifoq qilib shunday keng bir suratda Ma'budi Azaliyning uluhiyatiga qarshi bir ubudiyat koÀrsatadiki; goÀyo kura-i arkitila u zikrni aytadi, u duoni qiladi va aqtori bilan namoz oÀqiydi va atrofi bilan samovotdan ustun izzat va azamat bilan nozil boÀlgan

amriga kura-i arz imtisol etadi. Bu sirri ittihod bilan koinot ichida bir zar; bir-i zaif, kichik bir maxluq boÀlgan shu inson, ubudiyatning azamati jihati bilan Xoliqi Arz va Samovotning mahbub bir abdi va Arzning xalifasi, sultoni va hayvonotning raisi va xilqati koinotning natijasi va gÀoyasi boÀladi. Ha, agar namozla. Ya'norqasida, xususan bayram namozlarida, bir onda "Allohu Akbar" degan yuzlab million insonlarning ovozlari olami gÀaybda ittihod etganlari kabi, olami shahodatda hikr qi-biri bilan ittihod etib ijtimo' etsa, kura-i arz tamomi bilan ulkan bir inson boÀlib, azamatiga nisbatan yuksak bir sado bilan aytgan "Allohu Akbar"ga musoviy kelganidan, u muvahhidinning ittihodi bilan bir onda "Allohi, dunr" deyishlari, kura-i arzning katta bir "Allohu Akbar"i hukmiga oÀtadi. GoÀyo bayram namozlarida olami Islomning zikr va tasbehi bilan zamin zilzila-i kubroga mazhar boÀlib, aqtor va atrofi bilan "Allohu Akbar" deb, qiblasi boÀlgau fonia-i Mukarramaning samimiy qalbi bilan niyat qilib, Makka ogÀzi bilan, Jabali Arafa tili bilan "Allohu Akbar" deb, u birgina kalima atrofi Arzdagi umum moÀ'minlarning gÀor-mi nuqtaÀizlaridagi havoda tamassul etadi. Birgina "Allohu Akbar" kalimasining aks-sadosi bilan hadsiz "Allohu Akbar" vuqu' topgani kabi, u maqÀlgan kr va takbir samovotni ham jaranglatib barzoh olamlariga ham mavj urib sado beradi. Xullas, Arzni bunday oÀziga sajid va obid va ibodiga masjid va mmasligariga beshik va oÀziga musabbih va mukabbir etgan Zoti Zuljalolga yerning zarroti adadicha hamd va tasbeh va takbir aytib va mavjudoti adadicha hamd aytamizki; bizga bu nav ubudiyatni dars bergan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamiga ummabaqotagan.

Bil ey gÀofil, mushavvash Said! Janobi Haqning nuri ma'rifatiga yetishish va qarash va oyot va shohidlarning oynalarida jilvalarini koÀrish va barohin va dalillar tuynuklari bilan tomosha qilish iqhunki tadiki; sening ustingdan oÀtgan, qalbingga kelgan va aqlingga koÀringan har bir nurni tanqid barmoqlari bilan tekshirma va taraddud qoÀli bilan tanqid qilma. Senga yorishgan bir nurni tutish uchun qoÀlingni uzatma; balki gÀaflaning tblaridan tajarrud et, ularga mutavajjih boÀl, toÀxta. Chunki men mushohada etdimki: Ma'rifatullohning shohidlari, burhonlari uch xildir:

Bir qismi: Suv kabidir; koÀrinadi, his qilinadr boÀlin barmoqlar bilan tutilmaydi. Bu qismda xayolotdan tajarrud etish, kulliyat bilan unga shoÀngÀish kerak. Tanqid barmoqlari bilan tajassus qilinmaydi; qilinsa oqadi, qochadi. U obi hayot barmoqni makon ittihoz etmaydiَ

Ya'nkkinchi qism:>Havo kabidir; his qilinadi, faqat na koÀrinadi, na tutiladi. Unga qarshi sen yuzing, ogÀzing, ruhing bilan u rahmat shabadasiga qarshi tavajjuh et, oÀzingni muqobil tut, tanqid qoÀlini zifa-i, tutolmaysan. Ruhing bilan tanaffus et. Taraddud qoÀli bilan qarasang, tanqid bilan qoÀl uzatsang, u ketib qoladi; sening qoÀlingni maskan ittihoz etmaydi, unga rozi boÀlmaydi.

Uchinchi qism esa: Nulyaptidir; koÀrinadi, faqat na his qilinadi, na tutiladi. Shunday ekan, qalbingning koÀzi bilan, ruhingning nazari bilan oÀzingni unga muqobiaho riva koÀzingni unga tavjih et, kut; balki oÀz-oÀzidan keladi. Chunki nur; qoÀl bilan tutilmaydi, barmoqlar bilan ushlanmaydi, balki u nur faqat basirat nuri bilan ushlanadi. Agar haris va moddiy qoÀlingni uzats butun moddiy mezonlar bilan tortsang, soÀnmasa ham yashirinadi. Chunki unday nur moddiyda hibsga rozi boÀlmagani kabi, qaydga ham kirolmaydi, kasifni oÀziga molik vّٰهُ لid deb qabul qilmaydi.

Bilki: Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning ifodasida koÀp shafqat va marhamat bor. Chunki muxotoblarning aksariyati, jumhuri avomdir. Ularningtil qoari soddadir. Nazarlari ham daqiq narsalarni koÀrmaganidan, ularning basotati afkorini erkalash uchun takror bilan samovot va arzning yuzlarida yozilgan oyatlarni takrorlayَا اِلkatta harflarni osonlik bilan oÀqittiradi. Masalan: Samovot va arzning xilqati va samodan yomgÀirning yogÀdirilishi va arzning tirilishi kabi bilbedaho oÀqilgan va koÀringan oyatlarni daraga qodi. U hurufi kabira ichida kichik harflar bilan yozilgan inja oyotga nazarni kamdan-kam oÀgiradi, toki zahmat chekmasinlar. Ham uslubi Qur'oniyda shunday bir jazolat va salosat va fit" deya borki: GoÀyo Qur'on bir hofizdir; qudrat qalami bilan koinot sahifalarida yozilgan oyotni oÀqiydi. GoÀyo Qur'on koinot kitobining qiroatidir va nizomotining tilovatidia qolaaqqoshi Azaliysining shuunotini oÀqiydi va fe'llarini yozadi. Bu jazolati bayoniyani koÀrishni istasang, hushyor va mudaqqiq bir qalb bilan Sura-i Amma va

oyatlari kabi farmonlarni tingla!..

Ey bu Mulohazalarni tinglayotgan doÀstlarim! Bilib qoÀyingki; men xilofi odat tarzida, yashirish lozim boÀlgan Robbimga qarshi qalbimning tazarru va niyoz va munojotini ba'zan yo, takaning sababi; oÀlim tilimni jim qilgan zamonlarda, tilimga badal kitobimning soÀylashining qabulini rahmati Ilohiyadan rijo etishdir. Ha,a namu bir umrda, hadsiz gunohlarimga kafforat boÀladigan muvaqqat lisonimning tavba va nadomatlari kifoya qilmaydi. Sobit va bir daraja doimiy boÀlgan kitobning lisoni u ishga ziyodaroq yaraydi. Xullas, oÀn uch yil {(Hoshiya) Bu risolaning ta'lsonnin oÀn uch yil avval.} avval, gÀavgÀoli bir firtina-i ruhiya natijasida Eski Saidning kulishlari Yangi Saidning yigÀlashlariga inqilob etadigan hangomda; yoshlir yerngÀaflat uyqusidan keksalik tongi bilan uygÀongan bir onimda, shu munojot va niyoz Arabcha yozilgan. Bir qismining Turkcha maoli shudirki:

Ey Robbi Rahimim va ey Xoliqi uhini m! Mening sui ixtiyorim bilan umrim va yoshligim zoye boÀlib ketdi. Va u umr va yoshlikning mevalaridan qoÀlimda qolgan, alam beruvchi gunohlar, zillat beruvchi alamlar, zalolat beruvchi vasvasalar qoloÀlgana bu ogÀir yuk va kasalmand qalb va xijolatli yuzim bilan qabrga yaqinlashyapman. Bilmushohada koÀra-koÀra, gÀoyat tezlik bilan oÀngga va chapga qayrilmasdan, ixtiyorsiz bir tarzda vafot etgan ahbob va aqron va aqoribim bilanabr eshigiga yaqinlashyapman. U qabr bu dori foniydan firoqi abadiy bilan abad-ul abad yoÀlida qurilgan, ochilgan avvalgi manzil va birinm va nhikdir. Va bu bogÀlanganim va maftun boÀlganim shu dori dunyo ham qat'iy bir yaqiyn bilan angladimki; halikdir, ketadi va foniydir, oÀdir, hVa bilmushohada ichidagi mavjudot ham, bir-biri orqasidan qofila-qofila koÀchib ketadi, yoÀqoladi. Xususan, men kabi nafsi ammorasi borlarga shu dunyo juda gÀaddordir, makkordir. Bir lazz qisqasa, ming alam beradi, chektiradi. Bir uzum yedirsa, yuz tarsaki uradi.

Ey Robbi Rahimim va ey Xoliqi Karimim!

sirri bilan men hozirdanqqanmaapmanki: Yaqin bir zamonda men kafanimni kiydim, tobutimga mindim, doÀstlarim bilan vidolashdim. Qabrimga tavajjuh etib ketarkan, sening dargohi rahmatingda janozamning lisoni holi bilan, ruhimning lisoni qoli bilan i. Ammb deyman: "Al-omon, al-omon! Yo Hannon! Yo Mannon! Meni gunohlarimning xijolatidan qutqar!" Mana, qabrimning boshiga yetib keldim, boÀynimga kam rad i ilib, qabrimning boshida uzangan jismimning ustida toÀxtadim. Boshimni dargohi rahmatingga koÀtarib, bor quvvatim bilan faryod qilib nido qilyalmi va"Al-omon al-omon! Yo Hannon! Yo Mannon! Meni gunohlarimning ogÀir yuklaridan xalos ayla!"

Mana, qabrimga kirdim, kafanimga oÀrandim. Tashyi'chilar meni tashlab ketdilar. Sening avfu rahrning ga intizor etaman. Va bilmushohada koÀrdimki: Sendan boshqa malja va manja yoÀq. Gunohlarning xunuk yuzidan va ma'siyatning vahshiy shaklidan va u makonning torligidan bor quvvatim bilan nido etib deyman: Al-omon, al-omon! Yo Rahmon! Yo Hisman Yo Mannon! Yo Dayyon! Meni xunuk gunohlarimning hamrohligidan qutqar, yerimni kengaytir. Ilohim! Sening rahmating maljaimdir va Rahmatan lil Olamin boÀlgan Habibing sening rahmatingga yetishish uchun vasilamdir. Sendan shikoÀladimas, balki nafsimni va holimni senga shikoyat qilaman. Ey Xoliqi Karimim va ey Robbi Rahimim! Sening Said ismli maxluqing va masnu'ing va isting ham osiy, ham ojiz, ham gÀofil, ham johil, ham a'lil, ham zalil, ham musiy, ham musinn, ham shaqiy, ham sayyididan qochgan bir qul boÀlgani holda, qirq yildan soÀng nadomat etib senva samrgohingga qaytishni istaydi. Sening rahmatingga iltijo qiladi. Hadsiz gunoh va xatiotlarini e'tirof etadi. Avhom va turli-tuman illatlar bilan mubtalo boÀlgan. Senga tazarru va niyoz etanoti iar kamoli rahmating bilan uni qabul qilsang, magÀfirat aylab rahmat etsang; zotan u sening shoningdir. Chunki Arhamurrohiminsan. Agar qabul qilmasang, sening eshigingdan boshqa qaysi eshikka boraygin? Qaysi eshik bor? Sendan boshqloh", yoÀqki, dargohiga borilsin. Sendan boshqa haq Ma'bud yoÀqki, unga iltijo qilinsin!

لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ وَحْدَكَ لَا شَر۪يكَ لَكَ اٰخِرُ الْكَلَامِ فِى الدُّنْيَا وTuproqَلُ الْكَلَامِ فِى الْاٰخِرَةِ وَ فِى الْقَبْرِ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ تr latiى عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ

Madori iltibos boÀlgan besh masaladir.

Birinchisi: Tariqi haqda xizmat qilgan va mujohada qilganlar yolgÀiz oÀz vazifalarini oÀylashlari lozim ekat va iobi Haqqa oid vazifani oÀylab, harakotini unga bino qilib xatoga tushadilar. "Adab-ud Din vad Dunyo" Risolasida keladiki: Bir zamon shayton Hazrat Iso Alayhissalomga e'tiroz bildirib aytadiki: "Modomiki aj shundhamma narsa qadari Ilohiy bilan ekan; sen oÀzingni bu tepalikdan ot, qara qanday oÀlasan". Hazrat Iso Alayhissalom deganki:

اِنَّ لِلّٰهِ اَنْ يَخْتَبِرَ عَبْدَهُ وَ hudusg لِلْعَبْدِ اَنْ يَخْتَبِرَ رَبَّهُ

Ya'ni: "Janobi Haq abdini tajriba qiladi va deydiki: "Sen bunday qilsang, senga bunday qilaman, seni koÀraychi, qila olasanmi?", deya tajriba qiladi. Leklardanning haqqi yoÀq va haddi emaski, Janobi Haqni tajriba qilsin va desin: "Men bunday ish qilsam, sen bunday ish qilasanmi?" deya tajribavoriyva buyuratda Janobi Haqning rububiyatiga qarshi imtihon tarzi sui adabdir, ubudiyatga munofiydir."

Modomiki haqiqat bu ekan, inson oÀz vazifasini bajarib, Janobi Haqning vazifasiga aralaxususiigi kerak.

Mashhurki: Bir zamon Islom qahramonlaridan va Chingizning qoÀshinini mutaaddid dafa magÀlub qilgan Jaloliddin Xorazmshoh jangga borarkan, vuzarosi va atba'i unga deganlar: "Sen muzafududidÀlasan, Janobi Haq seni gÀolib qiladi". U degan: "Men Allohning amri bilan, jihod yoÀlida harakat qilishga vazifadorman, Janobi Haqning vazifasiga qoÀshilmayman; muzan mujoilish yoki magÀlub qilish uning vazifasidir". Xullas, u zot bu sirri taslimiyatni tushunganidan, horiqo bir suratda koÀp marta muzaffar boÀlgan.

Ha, insonning qoÀlidagi juzi ixtu Rash bilan qilgan af'ollarida Janobi Haqqa oid natoijni oÀylamaslik kerak. Masalan: Odamlarning Risola-i Nurga iltihoqlari qardoshlarimizdan bir qism zotlarning shavqlarini ziyodalashtiradi, gÀayratga keltirada ma'rglamagan vaqtlari, zaiflarning quvva-i ma'naviyalari sinadi, shavqlari bir daraja soÀnadi. Holbuki Ustozi Mutlaq, Muqtado-i Kull, Rahbari Akmal boÀlgan Rasuli Akramhuur vissalotu Vassalam

boÀlgan farmoni Ilohiyni oÀzlariga rahbari mutlaq qilib, insonlarning chekingani va tinglamagani sari yanayotinioda sa'yu gÀayrat va jiddiyat bilan tabligÀ etganlar. Chunki

sirri bilan anglaganlarki: Insonlarni tinglattirish va hidoyat berish, Janobi Haqning vazihar ikr. Janobi Haqning vazifasiga aralashmas edilar.

Shunday ekan; mana ey qardoshlarim! Siz ham sizga oid boÀlmagan vazifaga harakotingizni bino qilish bilan aralashmang va XoliqoÀshila qarshi tajriba vaziyatini olmang!

Ikkinchi Masala: Ubudiyat, amri Ilohiyga va rizo-i Ilohiyga qaraydi. Ubudiyatning da'isi amri Ilohiy va natijasi rizo-i Haqdir. Samaroti va favoidi uxroviyadir. Faqat illa-i gÀoya bo ham Jik, ham qasddan istanilmaslik sharti bilan, dunyoga oid foydalar va oÀz-oÀzidan tarattub etgan va istanilmasdan berilgan samaralar ubudiyatga munofiy boÀlmaydi. Balki zaiflar uchun mushavviq va murajjih hukmiga oÀtadilar.rtigÀidunyoga oid foydalar va manfaatlar; u ubudiyatga, u virdga yoki u zikrga illat yoki illatning bir juzi boÀlsa; u ubudiyatni qisman yoÀq qiladi. Balki u xosiyatli virdni bea baqiqilib qoÀyadi, natija bermaydi. Mana bu sirni anglamaganlar, masalan yuz xosiyati va foydasi boÀlgan Avrodi Qudsiya-i Shohi Naqshbandiyni yoki san saosiyati boÀlgan Javshan-ul Kabirni u foydalarning ba'zilarini maqsudi bizzot niyat qilib oÀqiydilar. U foydalarni koÀrolmaydilar va koÀrmaydilar va koÀrishga ham haqlari yoÀq. Chunki u foydalar u avrodlarning illati boÀlolmata oda undan ular qasddan va bizzot istanilmaydi. Chunki ular fazliy bir suratda u xolis virdga talabsiz tarattub etadi. Ularni niyat qilsa, ixlosi bir daraja buziladi. Balki ubudiyatdan chiqahmiy qiymatdan tushadi. YolgÀiz shu qadarki; bunday xosiyatli avrodni oÀqish uchun zaif insonlar bir mushavviq va murajjihga muhtojdirlar. U foydalarni oÀylab, shavqqa r shak avrodni yolgÀiz rizo-i Ilohiy uchun, oxirat uchun oÀqisa, zarar bermaydi. Hamda maqbuldir. Bu hikmat anglashilmagani uchun; koÀpchilik aqtobdan va salafi solihindan marvi boÀlرَانِىydalarni koÀrmaganlaridan shubhaga tushadi, hatto inkor ham qiladi.

Ya'ni, "Qanday baxtli u odamki, oÀzini bilib haddidan oshmaydi". Qandayki,qilganarra shishadan, bir qatra suvdan, bir hovuzdan, dengizdan, qamardan sayyoralarga qadar quyoshning jilvalari bor. Har birisi qobiliyatiga koÀra quyoshning aksini, misolini tutadi va haddini biladi. Bir qatra suv oÀz qobiliyatiga koÀra "Qualablang bir aksi menda bor" deydi. Faqat "Men ham dengiz kabi bir oynaman" deyolmaydi. Xuddi shuning kabi: Asmo-i Ilohiyaning jilvasining tanavvu'iga koÀra, maqomoti avliyoda shunday marotib bor. Asmo-n bir iyaning har birisining bir quyosh kabi qalbdan Arshga qadar jilvalari bor. Qalb ham bir Arshdir, faqat "Men ham Arsh kabiman" deyolmaydi. Xullas, ubudiyatning asosi boÀlgan ajz va faqr va qusur va nuqsonini bilish vdod.

z bilan dargohi uluhiyatga qarshi sajda qilishga badal, noz va faxr suratida ketganlar; zarradek qalbini Arshga musoviy tutadi. Qatra kabi maqomini dengiz kabi avliyoning maqomoti bilan iltibos etadarshi ini u buyuk maqomotga loyiq qilish va u maqomda oÀzini muhofaza qilish uchun tasannu'otga, takallufotga, ma'nosiz xudfurushlikka va bir qancha mushkulotga tushadi.

Alhosil: Hadisda voridki:adi.

Ya'ni: Madori najot vai. OÀz, yolgÀiz ixlosdir. Ixlosni qozonish juda muhimdir. Bir zarra ixlosli amal botmonlab xolis boÀlmagan amallarga murajjahdir. Ixlosni qozontirgan harakotining sababi, yolgÀiz bir amri Ilohiy va natijasi rizo-i Ilohiy ekanini oÀylashi kerak va vayaptik Ilohiyaga qoÀshilmasligi kerak. Hamma narsada bir ixlos bor. Hatto muhabbatning ham ixlos bilan bir zarrasi botmonlab rasmiy va ujratli muhabbatga tarajjuh etadi. Xullas, bir zot bu ixlosli muhabbatni bunday ta'bir etgan:

وَoÀq.

Ya'ni: "Men muhabbat evaziga bir rushvat, bir ujrat, bir muqoy bir bir mukofot istamayman. Chunki muqobilida bir mukofot, bir savob istanilgan muhabbat zaifdir, davomsizdir." Hatto xolis muhabbat fitrati insoniyada va u mahrulidalarda darj etilgan. Xullas, bu xolis muhabbatga toÀliq ma'noda volidalarning shafqatlari mazhardir. Volidalar u sirri shafqat bilan, avlodlariga qarshi muhabbatlariga bir mukofot, bir rushvat istamaganlariga va talab qilmaganling tadalil: ruhini, balki saodati uxroviyasini ham ular uchun fido qilishlaridir. Tovuqning butun sarmoyasi oÀz hayoti ekan, bolasini itning ogÀzidan qutqarish uchun -Husra. Xullmushohadasi bilan- boshini itga uzdiradi.

ToÀrtinchi Masala: Zohiriy sabablar qoÀli bilan kelgan ne'matlarni u sabablar nomidan olmaslik kerak. Agar u sabab ixtiyor sohibi boÀlmasa -masalan, haysiri m daraxt kabi- ne'matni Janobi Haq nomidan toÀgÀridan-toÀgÀri beradi. Modomiki u lisoni hol bilan Bismilloh deydi, senga beradi. Sen ham Alpti yomidan Bismilloh de, ol. Agar u sabab ixtiyor sohibi boÀlsa; u Bismilloh deyishi kerak, soÀngra undan ol, boÀlmasa olma. Chunki

وَلَا تَاْكُلُواsabatgا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللّٰهِ عَلَيْهِ

oyatining ma'no-i sarihidan boshqa bir ma'no-i ishoriysi shudirki: "Mun'imi Haqiqiyni xotirga keltirmagan va uning nomi bilan berilmagan ne'matni yemangiz!" deganidir. U holda rsa ucrgan Bismilloh deyishi lozim, ham olgan Bismilloh deyishi lozim. Agar u Bismilloh demasa, faqat sen ham olishga muhtoj boÀlsang; sen Bismilloh de, uning boshi ustida rahmati Ilohiyaning qoÀlini koÀsida: kr bilan oÀp, undan ol. Ya'ni, ne'matdan in'omga qara, in'omdan Mun'imi Haqiqiyni oÀyla. Shunday oÀylash bir shukrdir. SoÀngra u zohiriy vositaga istasang duo qil. Chunki u ne'mat unishganÀli bilan sizga yuborildi.

Zohiriy sabablarni parastish etganlarni aldagan; ikki narsaning barobar kelishi yoki boÀlishiki, "iqtiron" ta'bir qilinadi, ِه۪ وَriga illat deb oÀylashlaridir.

Hamda bir narsaning adami, bir ne'matning ma'dum boÀlishiga illat boÀlganidan, tavahhum etadiki: U narsaning vujudi ham u ne'matning vujudiga illatdir. Shukrini, minnatdorligini u narsator guadi, xatoga yoÀliqadi. Chunki bir ne'matning vujudi, u ne'matning umum muqaddamotiga va sharoitiga tarattub etadi. Holbuki u ne'matning adami, biinoan,shartning adami bilan boÀladi. Masalan: Bir bogÀni sugÀoradigan odam ariqning ogÀzini ochmasa, u bogÀning qurishiga va u ne'matlarning adamiga sabab va illat boÀladi. Faqat u bogÀning ne'matlarining vujudi, u odamning xizml qilg boshqa yuzlab sharoitning vujudiga tavaqquf bilan barobar, illati haqiqiy boÀlgan qudrat va iroda-i Rabboniya bilan vujudga keladi. Xullas, bu magÀlataning naqadar xatosi zohir boÀlganini angla va sababparastlarning naqadarodomikqilganlarini bil!

Ha, iqtiron boshqadir, illat boshqadir. Bir ne'mat senga keladi; faqat bir insonning senga qarshi ehson niyati u ne'matga muqorin boÀlgan; faqat illat boÀlmagan. Illat, rahmati Ilohiyuda muHa, u odam ehson qilishni niyat qilmasaydi, u ne'mat senga kelmas edi. Ne'matning adamiga illat boÀlardi. Faqat mazkur qoidaga binoan; u mayli ehson u ne'matga illat boÀlolmaydi. Faqat yuzlab sh ogÀziing bir sharti boÀla oladi. Masalan: Risola-i Nurning shogirdlari ichida Janobi Haqning ne'matlariga mazhar ba'zi zotlar (Xusrav, Ra'fat. Biri iqtironni illat bilan iltibos etishgan, Ustoziga ortiqcha minnatdorchilik bildirishgan. Holbuki, Janobi Haq ularga darsi Qur'oniyda bergan ne'mati istifoda biayotigstozlariga ehson etgan ne'mati ifodani barobar qilgan, muqoranat bergan. Ular deydilarki: "Agar Ustozimiz bu yerga kelmasaydi, biz bu darsni ololmaaltanaUnday boÀlsa, uning ifodasi, istifodamizga illatdir". Men ham deyman: "Ey qardoshlarim! Janobi Haqning menga ham, sizlarga ham bergan ne'mati barobar kelgan, ikki ne'matning illboÀlgam rahmati Ilohiyadir. Men ham siz kabi iqtironni illat bilan iltibos etib, bir vaqt Risola-i Nurning sizlar kabi olmos qalamli yuzlab shogimuddatga koÀp minnatdorlik his qilardim. Va der edimki: Bular boÀlmasa edi, men kabi yarim ummiy bir bechora qanday xizmat qilardi? SoÀngra angladimki, sizlarga qalam vositasi bilan boÀlgan qudsiy ne'matdan soÀngra, menga ham bu xizmnadi. uvaffaqiyat ehson etgan. Bir-biriga iqtiron etgan, bir-birining illati boÀlolmaydi. Men sizga tashakkur emas, balki sizni tabriklayman. Siz ham menga minnatdorlikka badal, duo va tabrik qilinglar".

Bu toÀrtinchi masalada gÀafl. Havo qanday darajalari borligi anglashiladi.

Beshinchi Masala: Qandayki bir jamoatning moli bir odamga berilsa zulm boÀladi. Yoki jamoatga oid vaqflarni bir odhun nit etsa, zulm qiladi. Xuddi shuningdek: Jamoatning sa'ylari bilan hosil boÀlgan bir natijani yoki jamoatning hasanotlari bilan tarattub etgan bir sharafni, bir fazilatni u jamoatning raisiga yoki ustoziga berish; ham jamo, qat-hamda u ustoz yoki raisga zulmdir. Chunki anoniyatni erkalaydi, gÀururga boshlaydi. Darvozabon ekan, oÀzini podshoh deb tasavvur qildiradi. OÀz nafsiga ham zulm qiladi. Balk ochibnavi shirki xofiyga yoÀl ochadi. Ha, bir qal'ani fath etgan bir qoÀshinning gÀanimatini va muzaffariyat va sharafini mingboshisi ololmaydi. Ha, ustoz va murshid masdar va manba deb oÀylanmasligi kerak. Balki mazhar va ma'kas ekanini bilish ladi. Masalan: Harorat va ziyo senga bir oyna vositasi bilan keladi. Sen Quyoshga qarshi minnatdor boÀlishga badal, oynani masdar deb oÀylab, Quyoshni unutib, unga minnatdo

Inishing devonalikdir. Ha, oyna muhofaza qilinishi kerak, chunki mazhardir. Xullas, murshidning ruhi va qalbi bir oynadir. Janobi Haqdan kelgan fayzga ma'kas boÀladi, muridiga aks etilishiga ham vasila boÀladi. Vasilalikdan ortiq an, muuqtasida maqom berilmasligi lozim. Hatto ba'zan boÀladiki, masdar deb oÀylangan bir ustoz, na mazhardir, na masdardir. Balki muridining sni koÀ ixlosi bilan va quvvati irtiboti bilan va unga hasri nazar bilan u murid boshqa yoÀlda olgan fuyuzotni ustozining mir'ati ruhidan kelgan deb koÀradi. Qandayki ba'zi odamlar gipnoz vositasi bilan bir shishaga diqqat qila-qilaing on misolga qarshi xayolida bir deraza ochiladi. U oynada koÀp gÀaroibni mushohada etadi. Holbuki oynada emas, balki oynaga boÀlgan diqqati nazar vositasi bilan bir oynaning xorijida r safiga bir deraza ochilganini koÀradi. Shuning uchun, ba'zan noqis bir shayxning xolis muridi shayxidan yanada ziyoda komil boÀlishi mumkin va qaytib kelib, shayxini irshod etadi va shayxining shayxi boÀladi.

Tavhidga doir toÀrt kichik < Ramz

dir.

Ey sababparast inson! Ajabo, gÀarib javharlardan yasalgan bir ajib qasrni koÀrsangkibir julyapti. Uning binosida sarf etilgan javharlarning bir qismi yolgÀiz Chinda mavjud. Boshqa qismi Andalusda, bir qismi Yamanda, bir qismi Sibirdan bin qiljoyda topilmaydi. Binoning qurilish zamonida ayni kunning oÀzida sharq, shimol, gÀarb, janubdan u javharli toshlar osonlik bilan jalb boÀlib qurilganini koÀrsang; hech shubhang qoladimiki, u qasrni qurgan usta, butun kura-i arzga hukm qilgayuk inhokimi moÀ'jizakordir.

Xullas, har bir hayvon shunday bir qasri Ilohiydir. Xususan, inson oÀsha qasrlarning eng goÀzali va u saroylarning engboÀlsadir. Va bu inson deb ataluvchi saroyning javharlari; bir qismi olami arvohdan, bir qismi olami misoldan va Lavhi Mahfuzdan va boshqa bir qismi ham havo olamidg bir r olamidan, anosir olamidan kelgani kabi; hojoti abadga uzangan, orzulari samovot va arzning aqtorida intishor etgan, robitalari, aloqalari dunyo va oxirat advorida tarqalgan bir saroyi ajib va bir qasri gÀaribdir.

نْ خَيas, ey oÀzini inson deb oÀylagan inson! Modomiki mohiyating shunday ekan; seni yaratgan faqat u zot boÀlishi mumkinki: Dunyo va oxirat bittadan manzil, arz va samalligiadan sahifa, azal va abad kecha va ertangi kun hukmida boÀlib tasarruf qilgan bir zot boÀlishi mumkin. Shunday ekan, insonning ma'budi va maljai va xaloskori u boÀlishi muni bir; arz va samoga hukm qiladi, dunyo va uqbo tizginlariga molikdir.

Ba'zi ablahlar borki, quyoshni tanimaganlari uchun, bir oynada quyosing, bÀrsa, oynani sevishni boshlaydi. Shadid bir his bilan uni muhofaza qilishga urinadi. Toki ichidagi quyoshi yoÀqolmasin. Qachonki u ablah toÀyih oynaning oÀlishi bilan oÀlmasligini va sinishi bilan fano topmasligini tushunib yetsa, butun muhabbatini koÀkdagi quyoshga qaratadi. U vaqt a QATRAiki, oynada koÀringan quyosh oynaga tobe emas, baqosi unga mutavaqqif emas. Balki quyosh u oynani oÀshanday tutadi va uning porlashiga va nuriga madad beradi. Quyoshning baqosi u bilan emas, balki oyn eng khayotdor porlashining baqosi quyoshning jilvasiga tobedir.

Ey inson! Sening qalbing va huviyat va mohiyating, bir oynadir. Sening fitratingda va qalbingda boÀlgan shadid bir muhabbati baqo u oyna uchun emas va u qaganlarva mohiyating uchun emas, balki u oynada iste'dodga koÀra jilvasi boÀlgan Boqiyi Zuljalolning jilvasiga qarshi muhabbating boÀlib, balohat tufayli umonga batning yuzi boshqa tarafga qaytgan. Modomiki shunday ekan "Yo Boqiy Antal Boqiy" de. Ya'ni, modomiki Sen borsan va Boqiysan; fano va adam nima xohlasa bizga qilsin, ahamiyati yoÀq!..

Ey inson! izoti Hakim sening mohiyatingga qoÀygan eng gÀarib bir holat shudirki: Ba'zan dunyoga sigÀmay qolasan. Zindonda boÀgÀilayotgan odam kabi "uf, uf," deom etayodan yanada keng bir yer istaganing holda, bir zarracha bir ish, bir xotira, bir daqiqa ichiga kirib joylashib olasan. Ulkan dunyoga joylsdik. an qalb va fikring u zarrachada joylashadi. Eng shiddatli hissiyoting bilan u daqiqacha, u xotirachada kezib yurasan.

Ham sening mohiyatingga shunday ma'naviy jihozot va latifalar bergankmuallozilari dunyoni yutsa, toÀymaydi. Ba'zilari bir zarrani oÀzida joylashtirolmaydi. Bosh bir botmon toshni koÀtargani holda, koÀz bir sochni koÀtarolmagani kabi, adagi fa bir soch qadar siqlatga, ya'ni gÀaflat va zalolatdan kelgan kichik bir holatga chiday olmaydi. Hatto ba'zan soÀnadi va oÀladi. Modomiki shunday ekan; ehtiyot boÀl, diqqat bilan bos, botishdan qoÀrq. Bir luqma, bir kalima, bir uuchun bir lam'a, bir ishoratda, bir oÀpishda botma! Dunyoni yutgan butun latoiflaringni unda botirma. Chunki juda kichik narsalar bor, juda kattalarni bir jihatda yutadi. Qandayki, kichik I'lisha parchasida koÀk yulduzlari bilan barobar ichiga kirib gÀarq boÀladi. Mosh kabi kichik quvva-i hofizangda, sening sahifa-i a'molingning ٠ وَ iyati va sahoifi umringning agÀlabi ichiga kirgani kabi; koÀp juz'iy kichik narsalar bor, shunday katta ashyoni bir jihatda yutadi, isti'ob etadi.

boÀlibunyoparast inson! Juda keng deb tasavvur qilgan sening dunyoing, tor bir qabr hukmidadir. Faqat u tor qabr kabi manzilning devorlari shqat'iyn boÀlgani uchun, bir-biri ichida in'ikos etib, koÀz koÀra olgan darajada kengayadi. Qabr kabi tor ekan, bir shahar qadar keng koÀrinadi. ِسْمِ u dunyoning oÀng devori boÀlgan oÀtgan zamon va chap devori boÀlgan kelasi zamon, ikkisi ma'dum va gÀayri mavjud boÀlganlari holda, bir-biri ichida in'ikos etib gÀoyat qisqa va tor boÀlgan hozirgi zamonning qanotlarini l bilalar. Haqiqat xayolga aralashadi, ma'dum bir dunyoni mavjud deb oÀylaysan. Qandayki bir chiziq tez harakatlanishi bilan bir sath kabi keng koÀrinarkan, haqiqati vujudi inja bir chiziq boÀlgani kabi, sening ham har bong haqiqatdan tor, faqat sening gÀaflat va vahm va xayoling bilan devorlari juda kengaygan. U tor dunyoda bir musibatning tahriki bilan qimirlab kmdodko, boshingni juda uzoq deb oÀylagan devorga urasan. Boshingdagi xayolni uchiradi, uyqungni qochiradi. U vaqt koÀrasanki: U keng dunyoing; qabrdan yanada tor, koÀprikdan yanada muso'alik ji Sening zamoning va umring chaqmoqdan yanada tez oÀtadi; hayoting soydan yanada tezroq oqadi.

Modomiki dunyo hayoti va jismoniy yashash va hayvoniy hayot bundaydir; hayvoniyatdan chiq, jismoniyatni tashla, qalbq shu:hning daraja-i hayotiga kir. Tavahhum etgan keng dunyoingdan yanada keng bir doira-i hayot, bir olami nur topasan. Xullas, olamning kaliti ma'rifatulloh va vahdoniyat sirlarini i va hailgan "La ilaha Illalloh" kalima-i qudsiyasi bilan qalbni gapirtirish, ruhni ishlattirishdir.

Uch Masaladir.

Birinchi Masala: Ismi Holmagang tajalli-i atammiga ishorat qilgan

oyatidir. Qur'oni Hakimning bu haqiqatit oÀlail istasang, Kitobi Mubinning mistari ustida yozilgan shu koinot kitobining sahifalariga qarasang, Ismi Hofizning jilva-i a'zamini va bu oyati karimaning bir haqiqata naziosining nazirasini koÀp jihatlar bilan koÀra olasan. Azjumla: Daraxt, gul va oÀtlarning muxtalif urugÀlaridan bir hovuch ol. U muxtalif va bir-biriga muxolif urugÀlarning jinslari bir-biridan boshqa, na etib bir-biridan boshqa boÀlgan gul va daraxt va oÀtlarning sandiqchalari hukmida boÀlgan u hovuchni qorongÀida va qorongÀi va oddiy va jomid bir tuproq ichida dafn et, sep. SoÀngra mezonsiz va ashyoni farq qilmagan ga binerga yuzini bursang, u yerga ketadigan oddiy suv bilan sugÀor. SoÀngra, sanaviy hashrning maydoni boÀlgan bahor mavsumida kel, qara! Isrofil-voriy malagi ra'd; bahorda nafhi sur navidan yomgÀirga baqirishi, zharditida dafn etilgan urugÀlarga nafhi ruh bilan xushxabar berishi zamoniga diqqat qilki, u nihoyat daraja chalkash va chalkashgan va bir-biriga oÀxshagan u urugÀchalar ismi Hofizning tajardan h ostida kamoli imtisol bilan xatosiz oÀlaroq Fotiri Hakimdan kelgan avomiri takviniyaga imtisol etadilar. Va shunday tavfiqi harakat qiladilarki; ularning u harakatlarida bir shuur, bir basirat, bir qasd, bir iroda, bir ilng, ba kamol, bir hikmat porlagani koÀrinadi. Chunki koÀryapsanki, u bir-biriga oÀxshagan urugÀchalar bir-biridan tamoyuz etib ayriladi. Masalan, bu urugÀcha bir anjir daraxti boÀldi. Fotiri H u boÀng ne'matlarini boshlarimiz ustida nashr qilishni boshladi. Ulashyapti, shoxlarining qoÀllari bilan bizlarga uzatyapti. Xullas, unga suratan oÀxshagan bu ikki urugÀcha esa, kun oshigÀi nomli gul bilan kamalak rang binafsha kabi ul Vuj berdi. Bizlar uchun bezandi. Yuzimizga kulyapti, oÀzlarini bizga sevdiryaptilar. Yana bu yerdagi bir qism urugÀchalar bu goÀzal mevalarniga mod va nihol va daraxt boÀldilar. GoÀzal mazasi va hidi va shakllari bilan ishtahamizni ochib, oÀz nafslariga bizning nafslarimizni da'vat etyaptilar va oÀzlarini mushtariylariga fido qilyaptilar. Toki nabotiy hayot martabasilar. Byvoniy hayot martabasiga taraqqiy qilsinlar. Va hokazo.. qiyos qil. Shunday bir suratda u urugÀchalar inkishof etdilarki, u bir hovuch muxtalif daraxtlar va mutanavvi' gullar bilan toÀla bir bogÀ hukmiga oÀtdi. Ichida hech b Uluhilat, qusur yoÀq.

sirrini koÀrsatadi. Har bir urugÀ ismi Hofizning jilvasi bilan va ehsoni bilan unga padarining va aslining molidan bergan irsiyatni; iltibossiz, nuqsonsiz muht nisbqilib koÀrsatadi. Xullas, bu hadsiz horiqo muhofazani qilgan Zoti Hofiz, qiyomat va hashrda hofiziyatning tajalli-i akbarini koÀrsatishiga qat'iy bir ishoratdir. Ha, bu ahamiyatsiz, zoil, foniy holatlarda buol bira qusursiz, gÀalatsiz hofiziyat jilvasi bir hujjati qat'iyadirki; abadiy ta'siri va azim ahamiyatli boÀlgan omonati kubro hamalasi va arz ruhonalifasi boÀlgan insonlarning af'ol, osor va aqvollari va hasanot va sayyiotlari kamoli diqqat bilan muhofaza qilinib muhosabasi koÀriladi. Nahot, inson bebosh شْكِلَn deb oÀylaydimi? Xosho!.. Balki inson abadga mab'usdir va saodati abadiyaga va shaqovati doimaga nomzoddir. Kichik-katta, oz-koÀp har amalidan muhosaba koÀr, kerao taltif yoki ta'zir yeydi. Xullas, hofiziyatning jilva-i kubrosiga va mazkur oyatning haqiqatiga shohidlarning haddu-hisobi yoÀq. Bu masalada koÀrsatgan shْحَق۪يiz; dengizdan bir qatra, togÀdan bir zarradir.

ZARRA

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Janobi Haqqa nazir va unga vosil boÀlgan yoÀllar, eshiklar; olamning tabaqalari, sahifalari, murakkaboti nisbatida bir yakun tashkil etmoqdadir. Oddiy bir dastuopilgan zamon, butun yoÀllar yopilgan deb tavahhum etish, jaholatning eng katta bir shohididir. Bu odamning masali, gÀoyat katta askariy bir qarorgohni ichiga olgan katta bir shaharda, qarorgohning baohiy bni koÀrmaganidan, sultonning va askarlikka oid butun narsalarning inkorini yoki ta'vilini boshlagan odamning masali kabidir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Hamma narsaning botini zohiridan yanada o qilamanada komil, yanada latif, yanada goÀzal, yanada muzayyan boÀlgani kabi; hayot jihatidan yanada qoviy, shuur jihatidan yanada toÀliqdir. Va zohirda koÀringan hayot, shuur, kami, "Laboshqalar faqat botindan zohirga sizilgan zaif bir tarashshuhdir. BoÀlmasa botin, jomid, mayyit boÀlib, ilm va hayotni tashqariga bergan zahobga ehti; shu Àqdir.

Ha, qorning (me'dang) uyingdan; jilding koÀylagingdan va quvva-i hofizang sening kitobingdan naqsh va intizom jihatidan yanada yuksak va yanada gÀaribdir. Shunga binoan, olami malakut olami shahodatdan, olami gÀay inknyo va oxiratdan yanada oliy va yanada yuksakdir. Afsuski, nafsi ammora havo-i nafs bilan qaragani uchun, zohirni hayotli, unsiyatli bir parda kabi, mayyit va zulmatli va vahshatli deb oÀylagan botin ustiga toÀshalganini koÀradi.

I'lam BoÀlmal-Aziz!

Sening yuzing, vajhing shu qadar kichilkigi bilan barobar, oÀtgan va keladigan butun insonlarning adadicha oÀzini ulardan ayirgama, maa'rif etgan nishon va alomatlarni ichiga olgani kabi, yuzingni tashkil etgan asos va arkonida ham butun insonlar ittifoqdadir. Butun insonlarda biri tavofuq, boshqasi taxoluf boÀlibr haqi jihat bor. Taxoluf jihati Sone'ning muxtor boÀlganiga, tavofuq jihati esa Sone'ning Vohidi Ahad boÀlganiga dalolat etadilar. Bu ikki jihatnig bili Qosidning qasdi bilan, bir Muxtorning ixtiyori bilan, bir Muridning irodasi bilan, bir Alimning ilmi bilan boÀlmaganini oÀylash, maholotning eng ajivinish Fasubhanalloh! Yuzning u kichik sahifasida qanday gÀayri mutanohiy nishonlar darj etilgandirki, koÀz bilan oÀqiladi-yu, nazar bilan, ya'ni aql bilan koÀrinmaydi.

Inson navida shu taxoluf bilan barobar bugÀdoy, uzum, ari, chumkar kavlaridagi tavofuq, koÀr tasodifning ishi emasligi quyosh kabi oshkoradir. Modomiki kasratning bunday uzoq, inja, keng ahvol va atvorida ham tasodifning mudohalasiga imkon yoÀq. Va tasodifningqilingdan mahfuzdir. Va faqat bir Hakimning qasdi va bir Muxtorning ixtiyori va Sami', Basir bir Muridning irodasining doira-i tasarrufidadir.

"Tasodif, shirk va tabiat"dan tashakkul etgan fasod boÀliminina va mi Islomdan nafiy va ixrojiga, Risola-i Nur tomonidan berilgan qaror ijro etilgan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Shayton ilqo etgan vasvasalardan biri:

"Hoy, shu qoÀy yoki sigir, agar Qodir va Alimi Azaliyning naqssonninlki boÀlgan boÀlsa edi; bu qadar miskin bechora boÀlmasdilar. Agar botinlarida, ichlarida Alim, Qodir, Murid bir Sone'ning qalami ishlagan boÀlsaydi, bu qadar ni sev yetim, miskin boÀlmasdilar." degan va jinniy shaytonlarga ustoz boÀlgan ey shaytoni insiy! Janobi Haq hamma narsaga loyigÀini beradi va gÀoyaga koÀra beradi. Agar a'tosi, in'omi bu qoi بِيَدxorij boÀlsa edi, sening eshagingning qulogÀi sendan va sening ustozlaringdan yanada aqlli, yanada alim boÀlishi lozim boÀlardi. Va sening barmogÀing ichida sening shuur va iqtidoringdan yaÀliq ioÀp bir shuur, bir iqtidor yaratardi. Demak, hamma narsaning bir haddi bor. U narsa oÀsha had bilan muqayyaddir.

Qadar hamma narsaga biÀxshagor va u miqdorga koÀra bir qolip bergan. Fayyozi Mutlaqdan olgan fayziga boÀlgan qobiliyati u qolipga koÀradir. Ma'lumki, dohildan xorijga sizilgan juzi ixtiyoriy mezoni bilan, ehtimatlarrajasi bilan, qobiliyatning muso'adasi bilan hokimiyati asmoning nizom va taqobuli bilan fayz olinishi mumkin. Shu bilan barobar, shamsning azamatini bir pufakchada qidirish, aqlli boÀlgan insonninbos bo emas.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Inson, hikmat bilan yaratilgan bir masnu'dir. Va Sone'ning gÀoyat hakim ekaniga, qilgan vuzuhi dalolati bilan xuddi mujassam bir hikmati naqqoshadir. Tajassud etgan bir ilmi muxutun v. Injimod etgan bir qudrati basira boÀlgani kabi, shunday bir fe'lning maxsulidirki, iste'dodi iroda qilgan narsani oÀziga beradi. Shunday bir in'om va ehsonning kasifidirki, butun hojotiga voqifdir. Shunday bir qada.

I'lam Ayyuhal-Aziz!dan quening iqtidoring qisqa, baqoing oz, hayoting mahdud, umringning kunlari ma'dud va hamma narsang foniydir. Shunday ekan, shu qisqa, foniy umringni foniy narsalarga sarf etmaginki, foni Va smasin. Boqiy narsalarga sarf etginki, boqiy qolsin.

Ha, yashagan umringda dunyoda koÀradigan istifodang faqat yuz yil boÀladi. Bu yuz yil umringni yuz dona xurmo urugÀi deb faraz qilaylik. Bu urugÀlar isqo etilib muhofaza qilinsaiqiladmashaalloh samara beradigan yuz dona daraxt boÀladi. Aks holda otashga otib yoqishdan boshqa bir istifodani ta'min etmaydi. Shuning kabi, sening u yuz yillik ga qar ham shariat suvi bilan isqo va oxiratga sarf qilinsa, olami baqoda ilalabad samaralaridan istifoda qilasan. Shunga binoan, samarador yuz dona xurmo daraxtini tark va yuz dona urugÀlariga qanoat bilan aldansa, u odam Xutomaga (jahannhidninhatob boÀlishga loyiqdir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Avhom, shubahot, zalolatning mansha' va maxzanlaridan biri: Nafs oÀzini qadar va sifoti Ilohiyaning tajalliyot doirasidan xorij deb oÀylaydi. SoÀngra tajalliyotga mazhar boÀlganlartababirisining mavqeyida oÀzini faraz qiladi. Unda fano boÀladi. SoÀngra boshlaydi ba'zi ta'villar bilan u narsani ham Allohning mulkidan, tasarrufidan chiqartiradi. OÀzi kirgan shirki xofiyga kiritadi. Va shirki xofiydaنَّٓا n ba'zi hollarni u ma'sumga ham aks ettiradi.

Xulosa: Nafsi ammora, tuyaqush kabi zarariga boÀlgan narsani foydasiga deb oÀylaydi. Yoki sofistaiy kabi munoqasha etganlaridirki, vakillari bir-birini rad qiladi. Ta'aruz, taday isnavidan: "Hech birisi haq emas" deya hukm qiladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

GÀofil nafs oxiratni dunyo bilan yonma-yon va dunyo bilan bogÀliq bir manzil deb oÀylaydi. Bu e'tibor bilan, nafsning qoÀlida ikki qurol bor. Dunyoning zavollidasinosining alamidan qutulish uchun oxiratni oÀylash bilan umidvor boÀladi. Oxirat uchun lozim boÀlgan a'mol zahmatiga kelganda, gÀaflat yoki tagÀoful bilan undan ham oÀzini qutqaradi. OÀlgaa vujung hayotda emasliklarini oÀylamaydi. Faqat safarga ketganlar kabi, koÀrinmayotgan boÀlsalar ham, hayotdalar, deya oÀylaydi. Va oÀlimga unchalik ahamiyat bermaydi. Ba'zi dunyoviy ishlarini abadiylashtirish uchun shunday bir dasisasi halaqdani: "Matlublarimning dunyoda samaralari boÀlmasa ham, asoslari oxirat bilan muttasil va oxiratda foydalari bor" deya mutasalli boÀladi. Masalan: Ilm kabi, "Dunyoda manfaati boÀlmasa ham, oxiratda foydasi bor" deyo bitthi jihatni koÀrsatish bilan, yomon jihatni ostida yuttiradi.

Xulosa: Nafs tuyaqush kabidir. Shayton sofistaiy, havo esa Bektoshidir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Narsalarnibilan atilishi haqida "mujiba-i kulliya" sodiq boÀlmagan taqdirda "saliba-i kulliya" sodiq boÀladi. Ya'ni, yo butun ashyoning xoliqi Allohdir yoki Alloh hech bir narsaning xoliqi eabablahunki ashyoning orasida muntazam tasonud bilan ijod va yaratish, tajazzini qabul etmas bir kulldir, baziyat yoÀqdir. Yo mujiba-i kulliya boÀladi yoki saliba-i kulliya boÀladi. Bosamsnintimol yoÀq. Hamma narsada illatning adamini tavahhum etgan vahmning vahi hukmida bir qiymat yoÀq. Shunga binoan, adno bir narsada Xoliqiyat asari koÀringan zamon, butun ashyoda tahaqquq etadi.

Va shuningdek, Xod va m birdir yoki gÀayri mutanohiydir, avsat yoÀq. Zero Sone' vohidi haqiqiy boÀlmasa, kasiri haqiqiy boÀladi. Kasiri haqiqiy esa, gÀayri mutanohiydir.

a niyobilan barobar, nurni nashr etganning nursiz, ijod etganning vujudsiz, ijob ettirganning vujubsiz boÀlishi maholdir.

Va shuningdek, ilm sifatini ehson etganning iilinga shuurni ehson etganning shuursiz, ixtiyorni berganning ixtiyorsiz, irodani berganning irodasiz, komil narsalarning sone'i gÀayri komil boÀlganini talaqqiy oqqa kmaholdir.

Va shuningdek, ayni tarsim, basarni tasvir va nazarni tanvir etganning basarsiz ekanini oÀylash, faqat basar va basiratdan marga vaoÀlgan odamning ishidir. Shu bilan barobar, masnu'dagi kamolot, tamoman Sone'dagi kamoldan oqqan bir fayzdir. Faqat qushlardan yolgÀiz chivinni koÀrgan, tanigan bir mikrob, burgutniqi sodan vaqti "Bu qush emas." deydi. Chunki chivindagi narsalar unda yoÀq.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Nafsi notiqaning eng yuksak matlubi davom va baqodir. Hatto vahmiy bir davom bilan oÀzini aldamasangra u bir lazzat ololmaydi. Shunday ekan, ey davomni istagan nafs! Doimiy bir Zotning zikrida davom aylaginki, davom etasan. Undan nur olginki, soÀnmaysan. Uning javhariga sadaf va zarf boÀlginki, qiymatli boÀlasan. Unhmga ksimi zikriga badan boÀlginki, hayotdor boÀlasan. Asmo-i Ilohiyadan birisining nurli arqoniga tamassuk etki, adam daryosiga tushmaysan.

Ey nafs! Seni tga keliqilishdan muhofaza etgan Zoti Qayyumga tayan. Sening mavjudiyatingning toÀqqiz yuz toÀqson toÀqqiz parchasi Uning zimmasidadir. Sening qoÀlingda yolgÀiz bir parcha qoladi. Eng yaxshisi u parchani ham Uning xazinasiga oti mut, rohatlanasan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Sen oÀz vujudingni yaratishga qodir emassan. Va qoÀling uni ijod etishdan qasirdir. Boshqalar ham u ishdan ojiz va qau Akbalar. Istasang, tarjiba qil, koÀraylik. Shajara-i kalimot deyilgan bir lisonni yoki muxobarot va azvoq markazi oÀlaroq bir ogÀizni yarat. Albatta, yaratolmaysan.

Shunday ekan, Allohga shirk keltirma!

اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلl-Azizظ۪يمٌ

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Shu koÀringan olam, Ilohiy bir doÀkon va bir mahzandir. Ichida anvo'an turli-tuman mansujot gazlamalar, ma'kulot ovqatlar, mashrubot sharbatlar bor. Bir qismi kasif, bir qismi latif, bir qitangizil, bir qismi doimiy, bir qismi qattiq bir oÀzak, bir qismi mayi' va hokazo har xil mavjud. Lekin bir qismi ijodiy bir nasjdir. Bir qismi ham tajalliyotga bir naqshdir. Falosifaning dalolaticumga tod bilan naqsh birdir. Va u doÀkon sohibi ham mujibi bizzotdir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Anoniyatdan nash'at etgan shirki xofiy qattiqlashgan zamon, sabablar shirkiga inqilob etadi. Bu ham davom etsa, kufrga tahavvul etadi. Bu ham davom etsta etgtilga, ya'ni haqsizlikka injiror etadi. Al'iyazu billah!..

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Insonning xilqatidan maqsad, maxfiy xazina-i Ilohiyani kashf bilan koÀrsatish va Qodiri Azaliyga bir burhon, bir dalil, bir ma'kasi nuroniy boÀliir zaran jamoli azaliyning tajalliysi uchun shaffof bir mir'at, bir oyna boÀlishdir. Haqiqatdan, samovot, arz va jibal hamldan ojiz qolgan omonatni inson haml etish jihati yhissajilolangan, jilvalangan bir shaklga kirgandir. Chunki u omonatning mazmunlaridan biri ham insonning sifoti Ilohiyani fahm etish uchun bir vohidi qiyosiy vazifasini bajarishdir. Insonning xilqatidan maqsad bu kabi a ma'mar boÀlgani holda, qismi aksariysi parda boÀlishadi, toÀsiq boÀlishadi. Vazifasi fath va ochish ekan, yopadi, bogÀlaydi. Ziyo va nurni nashr ekan, soÀndiradi. Allohni tavhid etish oÀrniga shirk keltiradi. Va sarga mdek, nuri iymon bilan Allohga qarab mulkni unga taslim qilish bilan -e'tiqodan- mukallaf ekan, "Ana" rasadi bilan xalqqa qarab Allohning mulkini ularga taqsim etadi. Haqiqatdan

اِنَّ الْاِنْسَانَ لَظَلُومٌ جَyvonla I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ey nafs! Agar taqvo va amali solih bilan Xoliqingni rozi qilgan boÀlsang, xalqning rizosini tahsilga luzum yoÀq; u kifoyadir. Agar xalq ham Allohning hisobiga rizo va muhabbaani ucsatsalar, yaxshi. Agar ularniki dunyo hisobiga boÀlsa, qiymati yoÀq. Chunki ular ham sen kabi ojiz qullardir. Shu bilan barobar, ikkinchi shiqni ta'qib etishda ni soh xofiy boÀlgani kabi, tahsili ham mumkin emas. Ha, bir maqsad uchun sultonga murojaat qilgan odam, sultonni irzo etgan boÀlsa, u ish bajariladi. Etmagan boÀlsa, xalqning iltimosi bilan koÀp zahmat boÀladi. Shun quyosÀlish bilan barobar, yana sultonning izni lozim. Izni ham rizosiga mutavaqqifdir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Vojib-ul Vujud zotida, mohiyatida mumkinga oÀxshamagani kabi, af'olida ham oÀxshamaydi. Chunkblarnib-ul Vujudning qudratiga nisbatan yaqin-uzoq, oz-koÀp, kichik-katta, fard-nav, juz-kull oralarida farq yoÀq. Va shuningdek, uning fe'lida bizzot mubosharat yoÀq. Faqat mumkinning qudrati bu daraja emas. Shuning uchamiz. fs Vojib-ul Vujudning af'olini fe'llariga oÀxshatolmaydi. Haqiqatini fahmlashda aql mutahayyir qoladi. Fe'lni foilsiz deb oÀylaydi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Arslon kabi hayvonlarning tish va panjalariga qaralsa, gÀajish va parchalash d boÀlyaratilganliklari tushuniladi. Va qovunning, masalan, latofatiga diqqat qilinsa, yeyish uchun yaratilgani his qilinadi. Shuning kabi, insonning ham iste'dodiga qaralsa, vazifa-i fmak hasining ubudiyat ekani anglashilgani kabi; ruhoniy ulviyatiga va abadiyatga boÀlgan daraja-i ishtiyoqiga ham diqqat qilinsa, eng avval inson bu olamdan yanada latif bir olamda ruhan yaratilgan-u, n man ot olish uchun muvaqqatan bu olamga yuborilganligi anglashiladi.

Va shuningdek, inson xilqat samarasi boÀlganidan anglashiladiki: Insنِكَ اan bir urugÀ borki, Janobi Haq shajara-i xilqatni u urugÀdan oÀstirgandir. U urugÀ ham faqat va faqat butun ahli kamolning va balki navi basharning hid, bing ittifoqi bilan afzal-ul xalq, sayyid-ul anom Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamdir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Qora va oq naqshlar bilan naqshli bir salla bilan kura-i arzning boshini oÀragan samovot va arzbayon ozim va xoliqi boÀlgan Allohning Uluhiyatiga loyiqmiki, olamning ba'zi safahotini miskin bir mumkinga tavdi' va tafviz etsin. Arshning sohibidan ma'ada, a nating ostidagi narsalarga bizzot tasarruf etgan imkon doirasida biron kishi bormi! Kallo. Chunki u qudrat qisqa va qasir emas, muhit bir qudrat boÀlganidan, ochiq bir yer, bion jomuk qolmaydiki, gÀayr mudohala etsin. Shu bilan barobar, jabarutiyat va istiqloliyatning izzati va oÀzini sevdirish va tanittirish muhabbati, gÀayrga muso'ada etmaydiki, oran. Boodullohning anzorini oÀziga jalb etgan ismiy bir vosita boÀlsin. Shu bilan barobar, kull bilan juzda, nav bilan fardda qilingan tasarrufot, bir-birining ichida mutadova tar yakdigariga mutasonid boÀlganidan, u tasarruflarni boshqa-boshqa foillarga berish mumkin emas. Masalan: Olamning nizom, intizom va tasarrufida arzning tadbiri dohhli il Arzning tadbirida insonning ham tadbiri dohildir. Va ayni zamonda bu tasarrufot qilinarkan, boshqa navlarning ham shuunotiga qaraladi. Va hujayroti badaniya bilan zarrot ham yaratilyapti. Va hokazo, butun bu tasarrufot butun safahotga ayniiqishnt bilan qilinadi. Qandayki shamsning nuridan qatra va pufakchalarga borgunga qadar hech bir narsa xorij qolmaydi. Butun ashyo u nur bilan tanavvur etadi.

Shuning k Bilutun tasarrufot qudrati azaliyaga oiddir. Boshqa bir narsaning mudohalasi yoÀq. Kuradan zarraga borgunga qadar u qudratning tasarrufidan xorij emas.

XuumkinoArining miyasini, mikrobning koÀzini tanzim etgan zot, sening af'ol va a'molingni e'tiborsiz, oÀz holicha, hisobsiz, kitobsiz qoldirmasdan "Imomi Mubin"da yozadi. Unga koÀra muhosabang boÀladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Har bir masnu'dalan ibbir zarrada koÀringan tasarrufi mutlaq, qudrati muhita va hikmati basiraning dalolat va shahodatlari bilan sobitki, butun ashyoning Sone'i vohiddir, sherigbiyatn. Na qudratida inqisom bor, na iqtidor va ixtiyorida tajazzi bor. Shunga binoan, Sone' faqat Vojib-ul Vujud boÀladiki, qadarning mezoni bilan yurgan qudratiga bir nihoyat yoÀq.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Chivi: Hammgimchak, burga kabi kichik hayvonlar fil, qoÀtos, tuya kabi katta hayvonlardan yanada aqlli, xilqat jihatidan yanada chiroyli, san'at jihatidan yanada mukammal boÀlganlari holda, bularning umri qisqa, ularniki uzu shu karning zohiran manfaatlari yoÀq, ularniki bor. Xullas, bu hol, xilqati ashyoda Sone'ning qiyinchiligi boÀlmaganiga va hamma narsaning vujudga kelishi faqat "Kun" amri bilan boÀlganigaaqshla bir burhondir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ha, Alloh ilmi, irodasi, qudrati va boshqa sifati bilan muhitdir. Doirorki, otasidan xorij bir narsa yoÀqdir. Faqat inson juz'iy va qisqa zehni bilan Allohning azamatiga va shamsning atrofida sayyorotni tadvir etganighrum brkan, masalan ari kabi kichik hayvonlar bilan ishtigÀol etishini uzoq koÀradi. Chunki Vojib-ul Vujudni mumkinga qiyos etadi. Holbuki bu qiyosga koÀra kichik hayvonlarga katta bir zulm boÀladi. Chunki ular ham

وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلّlan, aَبِّحُ بِحَمْدِه۪

qoziyasiga koÀra Xoliqlarini tasbeh etish bilan, Allohdan ma'ada hech kimni Rob deb tanimaydilar. Shunga binoan, kattaning kichikka takabbur etishga ochadiyoÀq.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Umumiy in'om bilan inoyati shaxsiya orasida munafat yoÀq. Masalan: Bir ziyofatga qilingan umumiy bir da'vat ostida shaxslar ham da'vat qilingan boÀladi. Ya'ni, bu ziyofat umumiyligidan, da'vat umumiyatd gÀoyadi, shaxslar nazarga olinmaydi, deyilmaydi. Shunga binoan, Allohning ne'matlari vaqf moli yoki daryo suvi kabi umumiy boÀlib, in'omida shaxslar qasd qilinmagan emas. Faqat u umumiyatda xususiyat hamoÀz isddir. Shunga binoan, ashxas u umumiy in'omda qasd qilinmaganlaridan, u ne'matlarga qarshi shukr qilishga mukallaf emasliklariga zahob etish xatodir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ertaga seni zillat va razo huzurga ma'ruz qoldirish bilan tark qiladigan dunyoning safohatini bugun kamoli izzat va sharaf bilan tark qilsang, juda aziz va yuksak boÀlasan. Chunki u seni tark qilishdan avval sen uni tark qilsang, xayrini olib, sharridan qutulasan. Faqat vanganigma'kusa boÀlsa, qoziya ham ma'kusa boÀladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Fisq balchigÀi bilan mulavvas boÀlgan madaniyat, insonlarni ham u balchiq bilan talvis etadi. Azjumla: Riyoni shon va sharaf bilan iltibos etg qoÀlisonlarni ham u qabih axloqqa boshlaydi. Haqiqatdan, insonlar u riyoga shunday oÀrganishganki, shaxslarga qilganlari kabi, millatlarga, hatto unsurlarga ham qiladilar. Gazetalarni u riyoga dallol, tarixlarni hamir jihhchi qilganlar. Shu tufayli shaxsiy hayotlar "hamiyati johiliya" unvoni ostida unsuriy hayotlarga fido qilinmoqda.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Nubuvvati Ahmadiyani (S.A.V.) isbot qilgan dalillardan biri ham tavhiddir. ُ يَا rotibi bilan tavhid bayrogÀini koinotning eng ustki tepasi ustiga oÀrnatgan va anzori olamga qarshi maqomlari bilan barobar tavhidga dallollik etgan va anbiyo mujmal qoldirgan haqoiqni taetadi,i bilan bayon etgan va izohlagan faqat va faqat Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamdir. Shunga binoan, tavhidning haqiqat va quvvati nisbatida nubuvvati Ahmadiya (S.A.V.) haq va asdaritdir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Sathi olamda barpo qilingan shu sirgayi Ilohiyda tashhir etilgan tazyinotga, kamolotga, goÀzal manzaralarga va rububiyatning hashmati bilan uluhiyatning azamatiga bir musho بُعْدir mutanazzih, bir mutahayyir, bir mutafakkir lozimki, u goÀzalliklarni koÀrsin; u manzaralar orasida tanazzuh etsin; u horiqo naqshlarga, ziynatlarga tafakkur bilan hayron boÀlsin. SoÀiga, i koÀrgazmadan Sone'ining jaloliga, Molikining iqtidor va kamolotiga intiqol bilan Uning azamatiga sajda-i hayrat etsin. Bu vazifani ifo etadiurga vsondir. Chunki inson garchi johil, zulmatli bir narsadir, ammo shunday bir iste'dodi borki, olamga bir anmuzaj va bir namuna boÀlishga lbul zii bor. Ham u insonda shunday bir omonat vadi'a qoldirilganki, u bilan yashirin dafinani topadi, ochadi. Ham u insondagi quvvatlar tahdÀladiglmasdan mutlaq qoldirilgan. Bunga binoan, kulliy bir navi shuur sohibi boÀladiki, Sultoni Azaliyning azamat va hashmatining dabdabasini idrok etadi.

Ha, ma'shuqning husni oshiqning nazarini istilzom etgani kagÀularqqoshi Azaliyning rububiyati ham insonning nazarini iqtizo etadiki, hayrat va tafakkur bilan taqdir va tahsinlarda boÀlsin.

Ha, gul va cutqaraarning yuzlarini goÀzallashtirgan zot, qanday qilib u goÀzal yuzlarga arilardan, bulbullardan istehson oshiqlarini ijod etmasin. Va goÀzall mutaf goÀzal yuzlarida goÀzallikni yaratgan, albatta u goÀzallikka mushtoqlarni ham yaratadi.

Shuning kabi, bu olamni shuncha ziynatlar bilan, etganlar bilan tazyin etgan Malik-ul Mulk, albatta va albatta u horiqo, antiqa, moÀ'jiza manzaralarni, ziynatlarni tomoshabinlardan, mushohidlardan, oshiq va mushtoqlardan, orif dallollardan Ha, kqoldirmaydi. Xullas, jome'iyati sababli insoni komil olamlarning yaratilishiga illa-i gÀoya boÀlgani kabi, xalqi koinotga(koinotning yaratilishiga ham samara va natija boÀlgan.

I'lam Ayyu, shamiz!

Ashyo orasidagi tavofuq, Sone'ning Vohid, Ahad ekaniga dalolat etgani kabi, oralarida boÀlgan muntazam taxoluf ham Sone'ning Muxtor va Hakim boÀlganigaratigadat qiladi. Masalan: Hayvonlarning, xususan insonlarning asos a'zolaridagi tavofuq, xususan juft a'zolardagi tamasul, Xoliqning vahdatiga burhon boÀlgani kabi, holatlar va shakllardagi taxoluf ham Xoliqning ixtiyo ham uikmatiga dalolat qiladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Maxluqotning eng zolimi insondir. Inson, oÀz nafsiga boÀlgan shiddati muhabbat sababli oÀziga xizmati va manfaati boÀlgan narsalarni ham sevadi, ham qiymat beradi. Samarasidan istifodmatidagan narsalariga abd va qul boÀladi. Aks holda na sevadi va na qiymat beradi. Va shuningdek, hayotning ijodida illa-i gÀoyaning yolgÀiz hayot boÀlganini biladi. Janobi Haq ijod etgan "hayy"larda maqsad ittihoz etgan minglarcha hikmatlaridan xabevinchÀq. Ajabo, imkon va ehtimoldan xorijmiki, olamda koÀringan shu ashyo-i horiqo yanada gÀarib, yanada horiqo va yanada moÀ'jiza malakutiy, barzohiy, misoliy narsalarga ba'zi namuna va ba'zi asosl bilanlmasin?

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Janobi Haq koinotni tashkil etgan zarrotni shariati fitriyasiga musahhar va mute' va avomiri takviniyasiga ham munqad va mumassil qilgan. Bir ari "Kun" amriga imtisolan matlub bir slan ta kirgani kabi, har bir hayvon ham ayni amrga imtisolan iroda etilgan vaziyatlarga kiradi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Shams, qamar, yulduz, arz kabi ajromni qabzasida tutgan qudrat uyoda bni shunday bir suhulat bilan tanzim etganki, tarqalgan tasbeh donalarini ipga tizgan odam kabi, na bir ajz koÀrgan va na boshqasining yordamiga ehtiyoj boÀlgan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Bir qatra suv bir dengiz suvi bilan muttahia'min Chunki ikkisi ham suvdir. Daryo suvi bilan ham muttahiddir. Chunki ikkisining ham mansha'lari samodir. Va shuningdek, bir kichik baliq kit baligÀi bilan muttahiddir. Chunki unvonlari bir. Sharaja-kabi, asmo-i Ilohiyadan bir hujayraga yoki bir mikrobga tajalliy etgan bir ism koinotni ihota etgan ism bilan muttahiddir. Chunki musammolari bir. Masalan: Butuhiyaniotga taalluq va tajalliy etgan Alim ismi bilan bir zarraga taalluq etgan Xoliq ismi musammoda muttahiddir. Xurmo daraxtiga taalluq etgan Musavvir ismi bilan ham, samarasiga taalluq va tajalliy etgan Munshi ismi musammoda muttahiddir. Zotan ngiznitta narsaga tajalliy etgan ism bilan eng kichik bir narsaga tajalliy etmasligi maholdir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Mumkin unvoni ostidagi ashyoning vujudida tagÀayyur bor. Ya'ni vaziyatlari, hollari oÀzgaraمْ رَبunga binoan, mumkin boÀlgan bir narsaning doimo bir holda tavaqquf va sukut etish bilan atolatda qolishi, u narsaning ahvol va holatlari uchunn va tavi adamdir. Chunki u narsaning istiqbol hollari adamda qoladi, yoÀl topib vujudga kelolmaydi. Adam esa katta bir alam va bir sharri mahzdir. Shunolamgaoan, faoliyatda lazzat boÀlgani kabi, ahvol va shuunotda ham bir tabaddul boÀlib, bu tahavvul va tabadduldan nash'at etgan taassurot, taallumot, bir jihatdan xunuk boÀlsa ham, bir necha jihatdan ham goÀzn angl Ha, bir narsaning shakllarida sodir boÀlgan davr va taslim vaqtida ketganlar mutaassir, kelganlar ham mamnun boÀlishadi. Va bu soyada hayot tasaffi etadi, tozalanadi. Vujud ham tajٰنِ الetadi.

SHAMMA

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ عَلٰى رَحْمَتِه۪ عَلَى الْعَالَم۪ينَ بِرِسdi. I' سَيِّدِ الْمُرْسَل۪ينَ مُحَمَّدٍ

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Shu olam, koÀringan va koÀrinmagan butun tabaqot va anvo'i bilan "La ilaha Illa Hu" deya tavhek, bu'lon qiladi. Chunki oralaridagi tasonud shuni iqtizo qiladi. Va u tabaqot bilan anvo' butun arkoni bilan "La Robba Illa Hu" deya e'loni shahodat qiladi. Chunki oralaridagi mushobahat stlardastaydi. Va u arkon butun a'zosi bilan "La Malika Illa Hu" deya shahodatlarini e'lon qiladilar. Chunki oralaridagi tamasul shuni iqtizo qiladi. Va u a'zo butun ajzosi bilan "La Mudabbira Illa Hu" deya shahiri Muiladi. Chunki oralarida taovun va tadoxul bor. Va u ajzo butun juz'iyoti bilan "La Murabbiya Illa Hu" deya oÀz shahodatini e'lon qiladi. Chunki oralaridagi tavofuq, qalamning bir boÀlganiga da va faqiladi. U juz'iyot butun hujayroti bilan "La Mutasarrifa Fil-Haqiqati Illa Hu" deya shahodat qiladi. Va u hujayrot butun zarroti bilan "La Nazima Illa Hu" deya e'loni shahodat qiladi. Chunki javohiri fard orasidagi xaytninlan, UboÀlgani shuni iqtizo etadi. Va u zarrot butun efiri bilan "La ilaha Illa Hu" javharasi bilan e'loni tavhid etadi. Chunki efirning basotati, sukuni, intizom bilan amri Xoliqqa sur'ati imtisoli shuni iqtizo etadi.

I'lam Ayybor. Uziz!

Hech bir insonning Janobi Haqqa qarshi haqqi e'tirozi yoÀq va shakvo va shikoyatga ham haddi yoÀq. Chunki shikoyat qilgan fardning istaklarining ziddini iqtizoiyojim nizomi olamda minglarcha hikmat bor. U fardni irzo etishda u ming hikmatning igÀdabi bor. Bir fardni rozi etish uchun ming hikmat fido qilinmaydi.

وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ اَهْوَٓاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰوَاتُ وَ الْاَرْضingizggar har fardning istagiga koÀra harakat qilinsa, dunyoning nizom va intizomi fasodga uchraydi.

Ey mutashakkiy! Sen kimsan? Nimaga binoan e'tiroz bir spsan? Juz'iy istagingni kulliyoti koinotga muxandis qilyapsanmi? Hidlangan zavqingni ne'matlarning darajalariga miqyos va mezon qilyapsanmi? Qayerdan bilasan, oÀylagan ne'mating niqmat boÀlmasin. Sening qanday qiymating borki, chivinnlarninnotiga muvoziy boÀlmagan istagingni tatmin va taskin uchun falak charxlari bilan harakatdan taskin etilsin!..

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Jasadning bir a'zn Ka'bi bir hujayrada qilingan tasarruf, eng avval jasadni tasavvur etishga mutavaqqifdir. Chunki kullning naqshlari bilan, ahvoli bilan juznilifa-ip aloqa va munosabatlari bor. Shunday ekan, juzda tasarruf, Xoliqi Kullning amri ostidadir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Qurt-qumusqa, baliq kabi kichik hayvonlarning tuxumlarini, hasharotlar va nabototninnsonlaÀlarini, juda buyuk bir rahmat bilan, bir lutf bilan, bir hikmat bilan hifz etgan Sone'-i Hakimning hofiziyatiga loyiqmiki, oxiratda samara bergan daraxtlarga chekirdak boÀladigaa goÀzlingizni hifz etmasin, ihmol etsin? Holbuki sen homili omonat, xalifa-i arzsan.

Ha, har bir zihayotda boÀlgan hifz-ul hayot hissi, vujudning abadiy bir baqoga Ismi Hayy, Hofiz, Boqiyning tajalliysishi..n injiror etishiga dalolat qiladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Bir anjir danagini holdan holga hifz etgan, davrdan davrga himoya qilgan, inhiloldan viqoya etgan va u danakda anjir daraxtining tashkilf etgalozim boÀlgan asoslarni kamoli ihtimom bilan muhofaza qilgan, albatta va albatta, xalifa-i arz unvonini olgan navi basharning a'molini ihmol etmaydi, hifz etadi.

I'lam Ayyuhani umu!

Lafzlarning tabadduli bilan ma'no tabaddul etmaydi, boqiy qoladi. Qobiq parchalanadi, magÀiz boqiy va sogÀlom qoladi. Libosi yirtiladi,.

Xi sogÀlom, boqiy qoladi. Jasad oÀlib tarqalsa ham, ruh boqiy qoladi. Jism keksaysa ham, anoniyat yosh qoladi. KoÀplik, jamoat tarqaladi, ammo vohidi fard boona boladi. Kasrat buziladi, vahdat boqiydir. Modda sinadi, nur boqiydir. Shunga binoan, umrning bidoyatidan oxiriga qadar davom etgan ma'no, koÀp jasadlarni tabaddul va holdan holga intiqol va davrdan davrga duma Agar holda vahdatini, baqosini muhofaza qilgani kabi, oÀlim xandagÀini ham hatlab saliman abad yoÀliga davom etadi

Shu bilan barobar, har vaqt "Fanoga tayyor boÀl" amrini intizor etgan zoil va baqosiz mo#51

da, shu hifz va muhofaza dasturi baqo bilan juda ham munosabatdor boÀlgan ruh va ma'noda ham joriydir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Uluhiyatning azamati, izzati, istiqloliyati, hamma va tosing, -kichik boÀlsin, katta boÀlsin, yuksak boÀlsin, past boÀlsin- taxti tasarrufida boÀlishini istaydi. Sening xissating yoki qiymatsizliging uning tasarrufidan xorij qolishingga sabab boÀlolmaydi. Chunki sening undan bu'ding boÀlsa ham, uan soÀendan bu'di yoÀq. Yoki sening bir sifatingning qiymatsizligi vujudingning qiymatsizligini istilzom etmaydi. Yoki mulk jihatining mulavvas boÀlishi, malakut jn rizqing ham mulavvas boÀlishini iqtizo etmaydi. Va shuningdek, Xoliqning azamati, xunuk narsalarning tasarrufidan chiqishini istilzom etmaydi. Aksincha, azamati haqiqiya, ijod xususida infirodni, tasarruf jihati bilan ham ihotani iqtizo etkabi, 140

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Moddiy narsa, kasofati naqadar ortiq boÀlsa, u nisbatda inja va yashirin narsalarni koÀrolmaydi va ularni idrokdan qasirdir. Faqat nur va nuroniy narsalar, naqadar nuroniyatda taraqqiy etsa, oÀsha nisbatda injki: GÀashirin narsalarga nufuzi tom va keskin boÀladi. Va shuningdek, naqadar latif boÀlsa, shu darajada moddiyotning ichini kashf etadi (rentgen shuasi kabi). Masrih tda masala bu markazda boÀlsa; Vojib, Vohid boÀlgan Nur-ul Anvor qay daraja

boÀlishi bir daraja anglashildi. Shunday ekan, azamati tom ma'noda ihota, nufuz, shumulni dasiz. va istilzom etadi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Aksariyati mutlaqani tashkil etgan avomi nosning fahmlari Qur'onda shu qadar muro'at etilganki, bir necha darajani, bir necha jihatni ixtivo etgan bir masalada avomning fahmlashitilng ma'nus, eng qorib jihatni va nazarlariga eng vazih, eng zohir darajani aytadi. Chunki shunday boÀlmasa, dalilning natijadan xofiy boÀlishi lozim boÀladi. Qur'onning koinotdan qilgan bahsi, Xoliqning sifatlarini isbot va izoh uchundir. Shunlari moan, naqadar jumhurning fahmiga yaqin boÀlsa, irshodga yanada loyiq va yanada muvofiq boÀladi. Masalan: Xoliqning tasarrufotiga dalolat etgan oyatlardan eng zohir, eng oshkora boÀlgan tabaqani

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَال Alim ِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ

oyati bilan zikr qilgan. Holbuki bu tabaqaning orqasida vujuhning taayyunot, tashaxxusot tabaqasi bor. Avvalgi tabaqaning fahmi oÀp buhi tabaqaning fahmidan ancha yaqin. Va shuningdek, eng oshkora darajani

oyati bilan zdal tolgan. Bu darajaning orqasida arzning shams atrofida amr va iroda-i Ilohiy qonuni bilan tahrik va tadviri darajasi ham bor. Lekin bu daraja avvalgi darajadan bir daraja maxfiy boÀlganidan, tark am biran.

Va shuningdek,

jumlasi bilan eng oson oÀqiladigan sahifani koÀrsatgan. Holbuki, bu sahifaning orqasida "Ustun va qoziqlar biob etghlikadan muhofaza qilingan bir safina kabi, arz ham ichida sodir boÀlgan harju-marj sababli parchalanish tahlikasidan himoyalash uchun togÀlar bilan qoziqlangandir" sahifasi ham bordir. Faqat bu sahifanini mi nos tomonidan u qadar oson oÀqiladigan boÀlmaganidan, tark qilingan. Va bu sahifaning ostida ham shunday bir hoshiya bor:

Hayotni asrab ta'minlash uchun togÀlar arzga ustun qilingan. Chunki togÀlar suvlarning mahzanidir vujudning tarogÀidir, tasfiya etadi. Tuproqning homiysidir, dengizning istilosidan viqoya etadi. Zotan hayotning ustunlari bu unsurlardir.

Shu sirga binoan, shariat tomonidan hilolning tulu' va gÀurubi nazarga olingandir. Bu esa oylarni, kunlai yoÀqsob qilishdan avom tomonidan ancha osondir. Va yana shu sirga binoan, azhani avomda tasbit va taqrir uchun Qur'onda takrorlar sodir boÀlgan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Oyatlarhavasiqilgan haqiqatlar she'rlar bahs etgan xayolotdan juda keng va juda yuksakdir. Bu e'tibor bilan she'rdan sanalmagan. Hamda, oyatlar sohibining shuunot va af'olidan bahs etadi. She'r esa, fuzuliy oÀlaroq gÀayrdan bahs etadi. Hamda filخَلَقْoddiy narsalardan bahsi horiqulodadir. She'rning horiqulodalardan bahsi, aksariyat tasdigÀi bilan oddiydir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Xoliqning vahdatini koÀrsatgan oynalar va dalillarini oÀqitgan sah parchining juda koÀp turlari boÀlgani kabi, markazlari bir va bir-birining ichiga dohil boÀlganlar. Shunga binoan, bir oynada koÀrinsa yoki bir sahifada oÀqil va bommasida ham koÀrinadi va oÀqiladi. Ammo birida koÀrinmasligi, hammasida koÀrinmasligini istilzom etmaydi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Bir kalimani yozgan uning harfini yozgandan gÀa

Rububiyati ommaning ishoratlaridanki, koinot kitobida shunday katta harflar borki, u harflarning bir qismidning skalima yozilgan. Bir qismida bir kalom, bir qismida bir kitob yozilgan. Masalan: U kitobda bahr, shajar, arz bittadan harf maqomidalar. Birinchi harfda samak kalimasi, ikkinchisida shajar kalomi, uchinchisida hayvon kitobi yozilat qilatto, Yosin suratida toÀliq Yosin Surasi yozilgani kabi, ba'zi masnu'otda, bir kalima boÀlgan ismida, urugÀida u masnu'ning surasi va kitobi yozilgan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Yulduzlar, shamslar orasida mumosalat boÀlgani هَا عَiljumla musovot ham bor. Shunga binoan, ulardan biri boshqalarga Rob boÀlolmaydi. Va ulardan biriga Rob boÀlgan, hammasiga ham Rob boÀladi. Va shuningdek, hamma narsaga ham Rob boÀladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Insonning birng nuzda bir jamoati mukallafin mavjud. Ha, har bir a'zo bir narsa uchun yaratilgan. U a'zosi oÀsha narsada ishlatilish bilan mukallafdir. Masalan, har bir tuygÀu uchun bir ibodat GÀayrining xilofida ishlatilishi zalolatdir. Masalan, bosh bilan qilingan sajda Alloh uchun boÀlsa ibodatdir, gÀayrisi uchun zalolatdir. Shuning kabَ ، فَaroning xayolan qilgan hayrat va muhabbat sajdalari zalolatdir. Xayol u bilan fosiq boÀladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Insonlarni fikran zalolatga otgan sabablardan biri; ulfatni ilm talaqqiy etishlaridboÀlsa'ni, ma'luflari boÀlgan narsalarni oÀzlaricha ma'lum deb biladilar. Hatto ulfat sababli oddiyotga taammul etib ahamiyat bermaydilar. Holbu muxtaatlari sababli ma'lum deb oÀylagan oddiy narsalari, bittadan horiqo va bittadan moÀ'jiza-i qudrat boÀlganlari holda, ulfat saiqasi bilan ularni taammulga, diqqatga olmaydilar; toki qoq bon ustun boÀlgan tajalliyoti sayyolaga im'oni nazar eta olsinlar. Bularning masali, dengiz chetida turib, dengizning ichidagi hayvonotga va boshqa gÀarib holotiga qaramasdan, yolgÀiz shamol bilan hosil boÀlgan toÀlqinlazaliyd shamsning shuootidan paydo boÀlgan yogÀdusiga diqqat qilish bilan Malik-ul Bihar boÀlgan Allohning azamatiga dalil keltirgan odamning masali kabidir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Insonlarning arzga oid ma'lumot va musallamoti badihi Birini ulfatga mabnidir. Ulfat esa, jahli murakkab ustiga toÀshalgan bir pardadir. Haqiqatga qaralsa, oÀylagan ilmlari, jaholatdir. Bu sirga binoanki, Qur'on oyatlari bilan ihish mrning nazarini ma'lufotlari boÀlgan narsalarga oÀgiradi. Oyatlar, najmlar kabi, ulfat pardasini teshib otadi. Insonning qulogÀidan tutadi, boshini egdiradi. U ulfatning ostidagi havoriq-utordir moÀ'jizalarni u oddiyot ichida koÀrsatadi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Oralarida munosabat, muomala, hatto mukolama boÀlgan ikki narsaning bir-biriga mushabih yoki musoviy boÀlishin koinolzom etmaydi. Masalan: YomgÀirning bir qatrasi yoki samaraning bir chechagining, -kichikligi bilan barobar- shams bilan munosabati va muomalasi bor.

Shunga binoan, ey inson! Sening kichikliging seniBu kicqi Olamning nazari inoyatidan satr etadigan bir sabab boÀlolmaydi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Dengizlarda sodir boÀlgan maddu jazr kabi, avliyo orasida ham basti zamon,

{(Hoshiya) Basti zamon sirri bilan koÀp yillar hukmida boshqa-bbir necha daqiqalik zamoni Me'roj bu haqiqatning vujudini isbot qiladi va bilfe'l vuqu'ini koÀrsatadi. Me'rojning bir necha soat muddatining minglab yillar hukmida vus'ati va ihotasi va uzunligi bor. Chuotinch'roj yoÀli bilan baqo olamiga kirdi. Baqo olamining bir necha daqiqasi bu dunyoning minglab yilini tazammun etgan. Ham bu haqiqatga binoan, ba'zi avliyo bir daqiqada bir kunlik ishni qilgan. Ba'zilari biVujudnda bir yillik vazifasini qilgan. Ba'zilari bir daqiqada bir xatma-i Qur'oniya qilganlari kabi, Risola-i Nurning ta'lifida ham bu basti zni, shaqiqati koÀp marta sodir boÀlgan. Azjumla:

OÀn ToÀqqizinchi Maktub bir yuz ellik sahifadir. Uch yuzdan ortiq moÀ'jizotni kitoblarga muroja albatinmasdan yoddan togÀ, bogÀ yonlarida toÀrt kun mobaynida har kun uch soatdan mashgÀul boÀlish bilan majmui oÀn ikki soatda ta'lif etila "All Ramazon Risolasi qirq daqiqada ta'lif etilishi.. Yigirma Sakkizinchi SoÀz yigirma daqiqada ta'lif etilishi.. basti zamonning boÀlishini isbot qilgan.

قَالَ قَٓائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا اَوْ بan qoÀيَوْمٍ

oyati tayyi zamonni koÀrsatgani kabi

oyati ham basti zamonni koÀrsatadi.}

tayyi makon masalasi shuhrat topgan. Azjumla, Kitobi Yavaqitning rivoyaovunnioÀra, Imom Sha'roniy bir kunda ikki yarim dafa ulkan Futuhoti Makkiya nomli katta majmuani mutolaa etgan ekan. Bu kabi vuqu'ot istigÀrob bilan inkor gi, naasin. Zero bu kabi gÀarib masalalarni tasdiqqa yaqinlashtirgan misollar juda koÀp. Masalan, tushda bir soat mobaynida bir yilning oÀtganini va judayotli ishlar qilinganini koÀrasan. Agar u soatda u ishlarga badal Qur'on oÀqigan boÀlsayding, bir necha xatm qilgan boÀlarding. Bu holat avliyo uchun holati yaqozoda inkishof etadi. Zamon inbisot etadi. Masalan, ruhning doirasiga yaqinlashadi. Ruh عَدَدِzamon bilan muqayyad emas. Ruhi jismoniyatiga gÀolib boÀlgan avliyoning ishlari, fe'llari ruh tezligi mezoni bilan jarayon etadi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Bir burhon bilan qoÀlga kiritilgan natija-i tavhidni bava hoksonlar isti'zom bilan tor zehnlariga sigÀdirolmaydilar yoki buzuq xayollari tahammul etolmaydi. Bu holga qarshi u qat'iy, sahih burhonni rad qilish uchun "Bu natijani, bu qadar aznsonnibilan shu burhon (uni) intoj etolmaydi." deya bahonalar bilan qabul qilmaydi. U miskin bilmaydimiki, natijaning qayyumi iymondir. Burhon, faqat uni koÀrish uchun bir tuynukdir yoki bir supurgi kabi u natiji.

Àngan vahmlarni supuradi. Shu bilan barobar, burhon bir emas, ming emasdir. Zarroti olam adadicha burhonlar bor.

Fasubhanalloh! Mulk bilan malakut orasidagi hijob naudninginja, oralaridagi masofa naqadar kattadir. Dunyo bilan oxirat orasidagi yoÀl naqadar qisqa va naqadar uzundir. Ilm bilan jaholat orasidagi h 3- aqadar latif va naqadar qalindir. Iymon bilan kufr orasidagi barzoh naqadar shaffof va naqadar kasifdir. Ibodat bilan ma'siyat orasidagi masofa naqadar qisqadir. Holbuki oralari Jannashoratn Norning oralari qadardir. Hayot naqadar qisqa, orzu naqadar uzundir. Ha, hozirgi zamon bilan moziy orasida shunday inja bir parda borhiridahning moziy jihatiga oÀtishiga mone emasdir. Jasadga nisbatan bitmas-tuganmas bir masofadir.

Shuning kabi, mulk bilan malakut, dunyo bilan oxirat a'olara ahli qalb uchun shaffof, ahli havo uchun kasif inja bir parda bor. Shuning kabi, kecha bilan kunduz orasida latif bir parda borki, koÀzning yopilishi bilan kecha boÀlib, ochilishi bilan kunduz boÀlgani kabi; nafsning olami ma'naviyatga unini yopilsa, abadiy bir kecha ichida qoladi; koÀzi ma'naviyatga ochilsa, nahori inkishof etadi.

Shuning kabi, Allohning hisobiga koinotga qar. Shoodam nimani mushohada etsa, ilmdir. Agar gÀaflat bilan sabablar hisobiga qarasa, ilm deb oÀylagan narsasi ham jaholat boÀladi.

Shuning kabi, iymo Quvvaavhid bilan qaragan, olamni nurli koÀradi, boÀlmasa olamni zulumot ichida koÀradi.

Shuning kabi, af'oli bashar uchun ikki jihat bordir. Agar niyat bilan Allohning hisobimum volsa, tajalliyotga ma'kas, shaffof, porloq boÀladi. Agar Alloh hisobiga boÀlmasa, zulmatli bir manzarani koÀrsatgan boÀladi.

Shuning kabi, hayotning ham ikki vajhi borishda qora, dunyoga qaraydi. Boshqasi shaffof, oxiratga nazirdir. Nafs qora vajhning ostiga kiradi. Shaffof vajhga tarattub etgan saodati abadiyani istaydi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Koinotning miftahi, kaliti insرِ

boÀ qoÀlidadir. Olamning eshiklari ochiq boÀlsa ham, ma'nan yopiqdir. Janobi Haq butun u eshiklarni va kanzi maxfiyni ochgan "Ana" nomli bir miftahni insonning qoÀliga beboshoqFaqat, ana ham eshigi yopiq bir jumboqdir. Uning eshigi ochilsa, koinotning ham eshiklari ochiladi.

Ha, Janobi Haq insonga bir menlik, bir navi hurriyat berganki, Janobi Haqning rububiyatiga oid avsofni bilish uchun mavhum, fa haqiqbir vohidi qiyosiy qilsin.

Mohiyati basharda juda inja bir ip, insonning vujudida shuurli bir qil, shaxsning kitobida bir alif qiymatida va miqdorida boÀlgan "Ana"ning ikki vajhi bor. Biri xayrga qaraydi. Bu vajh bilan yolgÀiz qobili iqo bir, foil emas. Boshqa vajhi esa sharga qaraydi. Bu vajh bilan oÀzini foil deb biladi.

Ananing mohiyati mavhumadir, rububiyati xayoliydir. Vujudi bir narsaga hamil boÀlolmaydi. Faqat mezonqqoshirorat kabi, Vojib-ul Vujudning rububiyatiga oid sifoti mutlaqa-i muhitani bilish uchun bir mezon vazifasini bajaradi.

Agar inson menligiga mezon nazari bilan qarasa, koinotdan zehniga oqib kelgan ofoqiy uzatamotni oÀz ma'lumoti bilan, tasarrufot va sifoti Ilohiyani ham oÀz sifoti bilan tasdiq etadi. Yana marji'iga i'oda etadi. Va bu soyada قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا dagi مَنْ shumuliga dohil boÀlib bihaqqin omonatni ifo etgan boÀladi. Faqat oÀ9

Raustaqil nazari bilan qarash bilan oÀzini molik e'tiqod etsa قَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا ning shumuliga dohil boÀlish bilan omonatga xiyonat qilgan bg naqs. Zero samovot va arzning, hamlidan qoÀrqib imtino' etgan jihatlari "ana"ning bu jihatidir. Chunki zalolatlar, shirklar, sharlar bu jihatdan tugÀiladilar. Agar vaqtida u "ana"ninragan datli bir tarbiya bilan boshi yorilmasa, oÀsadi, insonning vujudini yutadi.

Agar millatning ham anoniyati inzimom etsa, Sone'ning amriga qarshi muborazaga chiqadi. Tom ma'

U ir shayton boÀladi. SoÀngra xalqni ham oÀziga qiyos qiladi, sabablarni ham u qiyosga dohil etadi, katta bir shirkka tushadi. -Al'iyazu billah...-

Muhim bir Masala: "Ana"ning ikki vajhi bor. Bir vXasmin nubuvvat olgan. Bir vajhini ham falsafa olgan.

Birinchi vajh ubudiyati mahzaga mansha'dir. Mohiyati harfiya boÀlib, mustaqil emas. Vujudi taba'i boÀlib, asliyxardal Molikiyati vahmiy boÀlib, haqiqiy emas. Vazifasi Xoliqning sifatini fahmlash uchun bir mezon va bir miqyos boÀlishdir. Anbiyo (Alayhimussalom) anoniyatning bu vajhiga qarash bilan, mulkni tamoman Allohga taslim qilib na mulkida, na rububiyarni hina uluhiyatida sherigi yoÀqligiga hukm qilishgan. Ananing bu vajhidan Janobi Haq shajara-i tubo-i ubudiyatni oÀstirib shox va shodalari koinot boÀstoniib boÀiyo, avliyo, siddiqiyn kabi muborak samaralarni bergan.

Ikkinchi vajhni olgan falsafa, ananing vujudini asliy va oÀzini mustaqil va moliki haqiqiy ekanini zu'm etlari, . Vazifasi ham yolgÀiz hubbi zoti bilan takammuli hayotdir. Ananing bu qora yuzidan anvo'an shirklar, zalolatlar chiqqan. Azjumla: Quvva-i bahimiya shoxida sanamlar vujudga kelgan. Quvva-i gÀazabiya gÀusnidan fir'avnlar, namxotira chiqqan. Quvva-i aqliyadan dahriyyun, moddiyun, falosifa chiqib, Vojib-ul Vujudga bir maxluqi vohidni beradi. Qolgan mulkini gÀayrga taqsim etishadi.

Xulosa: Ana haddi zotida bir hamsga qr bugÀ kabi ekan, berilgan ahamiyatga koÀra mayi' holiga keladi. SoÀng ulfat bilan qalinlashadi. SoÀng gÀaflat va isyon bilan shunday qalinlashadagi i'ohibini yutadi. Xalqni, sabablarni ham oÀziga qiyos etib Xoliqning avomiriga muborazani boshlaydi. Kichik olamda, ya'ni insonda ana, katta insonda, ya'ni koinotda tabiatga oÀxshaydi. Ikkisi ham togÀutlardandir.al va I'lam Ayyuhal-Aziz!

Xayrot va hasanotning hayoti niyat bilandir. Fasodi ham u'jb, riyo va xoÀjakoÀrsinlik bilan. Va fitriy tarzda vijdonda shuur bilan bizzot his qilingan vijdoniyatning asosi, ikkinchi bir shadid-a niyat bilan inqito' topadi.

Qandayki amallarning hayoti niyat bilan. Shuning kabi, niyat bir jihatdan fitriy ahvolning oÀlimidir. Masalan: Tavozuga niyat uni ifsod etadiyolgÀibburga niyat uni izola etadi, farohga niyat uni uchiradi, gÀam va qaygÀuga niyat uni taxfif etadi. Va hokazo qiyos qil.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Koinot bir shajaradir.timsolr uning shoxlaridir. Nabotot yaproqlaridir. Hayvonot uning chechaklaridir. Insonlar uning samaralaridir. Bu samaralardan eng ziyodor, nurli, ahsan, akram, ashraf, rdan zSayyid-ul Anbiyo Val Mursalin, Imom-ul Muttaqin, Habibi Robb-ul Olamin Hazrat Muhammaddir.

irani tashkil qilgan oynalarga nisbati in'ikosi birdir.

Uchinchisi: Nurdan yoki nuroniy bir narsadan tanavvur etish va ziyo olishda, bir bilan ming birdir. Nuroniyning iqtizosi shundaydir.

ToÀrtinchismutadaozana sirriga binoan, hassos bir tarozining ikki pallasida ikki yongÀoq va yoxud ikki quyosh boÀlsa; qaysi pallasiga bir narsa ilova qilinsa, u past tushadi; narigisi havoga koÀtariladi.

Beshinchisi: Ulkan biuri Muna bilan gÀoyat kichik bir safinani yoÀnaltirish va tahrik xususida farq yoÀq. -Kapitan; istar bir bola boÀlsin, istar katta boÀlsin- chunki intizom bor.

Olaga bisi: Hayvoni notiq kabi bir mohiyati mujarradaning kichik va katta afrodiga nisbati birdir.

Xulosa: Qolil bilan kasir, kichik bilan katta orasida bir narsa-i vohiva bu nodlarida tafovut boÀlmagani, imkon doirasida boÀlgan shu misollar bilan tavazzuh etdi. Shunga binoan, ashyoda boÀlgan intizom, muvozana, avomiri takviniyaga qarshi imtisol, itollarnidrati azaliyaning nuroniyati, ashyoning ich yuzining shaffofiyati kabi sirlar sababli; bir chivin bilan arzning ihyosi, bir daraxt bilan samovotning ijodi, bir zarra bilan quyoshning yaratilishi Vojib-ul Vujudgr bir at bilan mutasoviydir. Ha, musovot va adami tafovuti koÀz bilan koÀrinadi. Qara! Mohiyati majhul, moÀ'jizoti bilan ma'lum boÀlgan qudrati azaliyaning, xusulash vmarot va sabzavotdagi naqshlari, san'atlari sabablarga havola qilinsa, sabablar ostida eziladi.

Alhosil: Hayotiy, vujudiy, nuroniy narsalarning ijodida uch nuqrgan. :

Birinchi Nuqta: Qudratning umuri xasisa bilan zohiran mubosharati koÀrinmasligi uchun parda boÀlish maqsadida sabablar oÀrnatilgan.

Ikkinchi Nuqta: Hir. U vujud va nurning, tashqi tomonlari kabi ichlari ham shaffof boÀlganidan, kasif pardalar hukmida boÀlgan sabablar oÀrnatilmagan. YolgÀiz juda inja, nozik pardalarni eslatgan vositalar boÀlsa ham, ostidaridani qudrat koÀrinadi.

Uchinchi Nuqta: Qudrati azaliyaning ta'sirida, tasni'ida qiyinchilik yoÀq. Ha, bir anjir urugÀidan ulkan bir anjir daraxtini va inja bir band bilan ulkan bir q I'lam bogÀlab chiqargan qudratga hech bir narsa ogÀir kelmaydi. Shunday moÀ'jizoti bilan ma'lum boÀlgan qudrat sohibining vujudi, zuhuri; koinotning vujudidan, zuhuridan yanada zohirdir. matlub har bir masnu' oÀz nafsiga bir necha vajh bilan aynan dalolat qiladi. Faqat Sone'iga ham aynan, ham aqlan koÀp vajhlar bilan dalolatlari bor. Va qaysi bir masnu'ning vujudi sabablardan istanilsa, butun sabablar toÀplan goÀza-biriga yordamlari boÀlsa ham, u masnu'ning oÀxshashini qilolmaydilar...

اِلٰas boÀاَلذُّنُوبُ اَخْرَسَتْن۪ي ٠ وَ كَثْرَةُ الْمَعَاص۪ى اَخْجَلَتْن۪ى ٠ وَ شِدَّةُ الْغَفْلَةِ اَخْفَتَتْ صَوْت۪ى ٠ فَاَدُقُّ بَابَ رَحْمَتِكَ ٠ وَ اُ 10- S ف۪ى بَابِ مَغْفِرَتِكَ بِصَوْتِ سَيِّد۪ى وَ سَنَدِى الشَّيْخِ عَبْدِ الْقَادِرِ الْگَيْلَان۪ى وَ نِدَائِهِ الْمَقْبُولِ الْمَاْنُوسِ عِنْدَ الْبَوَّابِ ٠ بِيَا مَنْ وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ كُلَّ شَىْءٍ ٠ وَ يَا مَنْlari bِه۪ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ ٠ وَ يَا مَنْ لَا يَضُرُّهُ شَىْءٌ ٠ وَ لَا يَنْفَعُهُ شَىْءٌ ٠ وَ لَايَغْلِبُهُ شَىْءٌ ٠ وَ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ شَىْءٌ ٠ وَ لَا يَؤُدُهُ شَىْءٌ ٠ وَ لَا يondong۪ينُ بِشَىْءٍ ٠ وَ لَا يُشْغِلُهُ شَىْءٌ عَنْ شَىْءٍ ٠ وَ لَا يُشْبِهُهُ شَىْءٌ ٠ وَ لَا يُعْجِزُهُ شَىْءٌ ٠ اِغْفِرْل۪ى كُلَّ شَىْءٍ حَتّٰى لَا تَسْئَلَن۪ى مِنْ شَىْءr istaا مَنْ هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَةِ كُلِّ شَىْءٍ ٠ وَ بِيَدِه۪ مَقَال۪يدُ كُلِّ شَىْءٍ ٠ وَ يَا مَنْ هُوَ الْاَوَّلُ قَبْلَ كُلِّ شَىْءٍ ٠ وَالْاٰخِرُ بَعْدَ كُلِّ شَىْءٍ ٠ وَ افِى الِرُ فَوْقَ كُلِّ شَىْءٍ ٠ وَ الْبَاطِنُ دُونَ كُلِّ شَىْءٍ ٠ وَ الْقَاهِرُ فَوْقَ كُلِّ شَىْءٍ ٠ اِغْفِرْل۪ى كُلَّ شَىْءٍ اِنَّكَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ ٠ وَ يَا عَل۪يمًا بِكُلِّ شَىْءٍغَفَلَمُح۪يطًا بِكُلِّ شَىْءٍ ٠ وَ بَص۪يرًا بِكُلِّ شَىْءٍ ٠ وَ يَا شَه۪يدًا عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ ٠ وَ رَق۪يبًا عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ ٠ وَ لَط۪يفًا بِكُلِّ شَىْءٍ ٠ وَ خَب۪يرًا بِكُلِّ شَىْءٍ ٠ اِغْفِرْل۪ozim. َ شَىْءٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَ الْخَط۪يئَاتِ حَتّٰى لَا تَسْئَلَن۪ى عَنْ شَىْءٍ ٠ اِنَّكَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ ٠ اَللّٰهُمَّ اِنّ۪ى اَعُوذُ بِعِزَّةِ جَلَالِكَ وَ بِجَلَالِ عِزَّتِكَ وَ بِقُدْرَةِ سُلْطَانِكَ bir nسُلْطَانِ قُدْرَتِكَ مِنَ الْقَط۪يعَةِ وَ الْاَهْوَاءِ الرَّدِّيَّةِ ٠ يَا جَارَ الْمُسْتَج۪ير۪ينَ اَجِرْن۪ى مِنَ الشَّهَوَاتِ الشَّيْطَانِيَّةِ وَطَهِّرْن۪ى مِنَ الyaratiورَاتِ الْبَشَرِيَّةِ وَ صَفِّن۪ى بِحُبِّ نَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ بِالْمُحَبَّةِ الصِّدّ۪يقِيَّةِ مِنْ صَدَإِ الْغَفْلَةِ وَ اَوْهَامِ الi Ilohِ حَتّٰى تَفْنَى الْاَنَانِيَّةُ وَ يَبْقَى الْكُلُّ لِلّٰهِ وَ بِاللّٰهِ وَ اِلَى اللّٰهِ وَ مِنَ اللّٰهِ غَرْقًا بِنِعْمَةِ اللّٰهِ ف۪ى بَحْرِ مِنَّةِ اللّٰهِ مَنْصn bir َ بِسَيْفِ اللّٰهِ مَحْظُوظ۪ينَ بِعِنَايَةِ اللّٰهِ مَحْفُوظ۪ينَ بِعِصْمَةِ اللّٰهِ عَنْ كُلِّ شَاغِلٍ يُشْغِلُ عَنِ اللّٰهِ ٠ فَيَا نُورَ الْاَنْوَارِ ٠ وَ يَا عَالِمَ الْاَسْرَارِ ٠ وَ يَا مُدَبِّرَ الَّيْلِ وَ النَّهَارِ ٠, zohiَلِكُ ٠ يَا عَز۪يزُ ٠ يَا قَهَّارُ ٠ يَا رَح۪يمُ ٠ يَا وَدُودُ ٠ يَا غَفَّارُ ٠ يَا عَلَّامَ الْغُيُوبِ ٠ يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْاَبْصَارِ ٠ gandirتَّارَ الْعُيُوبِ ٠ يَا غَفَّارَ الذُّنُوبِ ٠ اِغْفِرْل۪ى ذُنُوب۪ى ٠ وَارْحَمْ مَنْ ضَاقَتْ عَلَيْهِ الْاَسْبَابُ وَ غُلِّقَتْ دُونَهُ الْاَبْوَابُ وَ تَعَسَّرَ عَلَيْهِ سُلُوكُ طَر۪يقِ اَهْلِ الصَّوَابِ وَانْصَرَمَتْ اَيَّامُهُ وsi: Taسُهُ رَاتِعَةٌ ف۪ى مَيَاد۪ينِ الْغَفْلَةِ وَ الْمَعْصِيَّةِ وَ دَنِىِّ الْاِكْتِسَابِ ٠ فَيَا مَنْ اِذَا دُعِىَ اَجَابَ وَ يَا سَر۪يعَ الْحِسَابِ ٠ وَ يَا كَر۪يمtavassوَهَّابُ اِرْحَمْ مَنْ عَظُمَ مَرَضُهُ وَ عَزَّ شِفَائُهُ وَ ضَعُفَتْ ح۪يلَتُهُ وَ قَوِىَ بَلَائُهُ وَ اَنْتَ مَلْجَئُهُ وَ رَجَائُهُ ٠ اِلٰه۪ى اِلَيْكَ اَرْفَعُ بَثّ۪ى وَ حُزْن۪ى وَ شِكَn tovu ٠ اِلٰه۪ى حُجَّت۪ى حَاجَت۪ى وَ عُدَّت۪ى فَاقَت۪ى وَ انْقِطَاعُ ح۪يلَت۪ى ٠ اِلٰه۪ى قَطْرَةٌ مِنْ بِحَارِ جُودِكَ تُغْن۪ين۪ى وَ ذَرَّةٌ مِنْ تَيَّارِasalgaِكَ تَكْف۪ين۪ى يَا وَدُودُ يَا وَدُودُ يَا وَدُودُ يَا ذَا الْعَرْشِ الْمَج۪يدُ يَا مُبْدِئُ يَا مُع۪يدُ يَا فَعَّالًا لِمَا يُر۪يدُ اَسْئَلُكَ بِنُورِ وَجْهِكَ الَّذ۪ى مَلَأَ اَرْكَانَ عَرْشِكَ وَ بِقُدْرَتِكَ الَّت۪ى قَدَرْتَ بِngomidلٰى جَم۪يعِ خَلْقِكَ وَ بِرَحْمَتِكَ الَّت۪ى وَسِعَتْ كُلَّ شَىْءٍ لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ يَا مُغ۪يثُ اَغِثْن۪ى وَاغْفِرْ جَم۪يعَ ذُنُوب۪ى وَ سَقَطَاتِ لِسَان۪ى ف۪ى جَم۪يع, har ر۪ى بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِم۪ينَ اٰم۪ينَ اٰم۪ينَ اٰم۪ينَ

OÀNINCHI RISOetgan سْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Shu oyati karimaning yuksak samosiga cHa, vasirrini fahm etish uchun yetti pogÀonali bir zinapoya quramiz.

Samovotning maloika bilan tasmiya etilgan munosib slarimdri bor. Chunki kura-i arzning samoga nisbatan kichikligi va qiymatsizligi bilan barobar zavil hayot bilan toÀla boÀlishi, samovotning u muzayyda buyjlari zavil idrok bilan toÀla boÀlishini tasrih etadi. Va shuningdek, samovotning bu qadar ziynatlar bilan tazyin etilishi, har holda zavil idrokning taqdir va istehsat aylan nazari hayratlarini jalb qilish uchundir. Chunki husni ziynat, oshiqlarning jalbi uchundir. Ovqat va taom ham och boÀlganlarga beriladi. Shu bilan barobar, ins va jin u vazifani qilishga kifoya emaslar. Lekin gÀatidanahdud u yerga munosib maloika va ruhoniylar u vazifani qila oladilar.

Arzning samovot bilan aloqasi, muomalasi boÀlib oralarida juda katta irtibin. Ha. Ha, arzga kelgan ziyo, harorat, baraka va boshqalar samovotdan keladi. Arzdan ham samoga duolar, ibodatlar, ruhlar ketadi. Demak, oralarida jarayon etgan tijoriy muomaladan anglashilsinki,i; arzning sokinlari uchun samoga chiqishga bir yoÀl boÀlib, anbiyo, avliyo, arvoh jasadlaridan tajarrud bilan samovotga uruj etadilar.

Samovotda davom bilan jarayon etgan sukun, sukut, nizom, intizom, ittiroddan hitiga knganiga nazaran, samovot ahli arz sokinlari kabi emas. Ha, arzda boÀlgan nifoq, shiqoq, ixtilof, azdodning ijtimo'i, xayr va sharning ixtiloti kabi narsalar samovotda yoÀq. Bu soyadaÀl ochotda nizom va intizomni buzadigan bir hol yoÀq. Sokinlari berilgan amrlarga kamoli itoat bilan imtisol etadilar.

Janobi Haqning iqtizolari, hukmlari mutagÀayir ba'zi asmotda huor. Masalan: Badr kabi ba'zi gÀazolarda Asxobi Kiromga yordam berish maqsadida kuffor bilan muhoraba etish uchun maloikaning samodan inzolini iqtizo etgan ismi, maloika bilan shayatin -ya'ni samoviy boÀlgan axyor bilan arziy ashror- orasii fitrorabaning vuqu'ini istib'od emas, iqtizo etadi. Ha, Janobi Haq maloikaga bildirmasdan shaytonlarni daf yoki ihlak etishi mumkin. Faqat satvat va hashmatining iqtizosiga koÀra, bulatni mujozotning mustahaqlariga e'lon va tashhiri, azamatiga loyiqdir.

Ruhoniylarning axyori samoda boÀlganlaridan, aنِ الر ham latofatlariga ishonib ularni taqlid qilib iltihoq etish istaganlarida, ahli samo, ularni sharoratlari uchun qabul qilmasdan daf qiladilar. Shu bilan barobar, bu kabi ma'naviy muborِ وَ فi olami shahodatga, xususan vazifasi shahodat va mushohada boÀlgan insonga e'lon va tashhiriga rajmi nujum alomat va nishon qilingan.

Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon navi basharni itoatga irshod, isyondan zagan faman qilish uchun ishlatgan uslubi oliysiga qara:

Ya'ni: "Ey inllohniin jamoati! Mulkimdan xorij bir mamlakatga chiqib qutulish uchun samovot va arzning aqtoridan chiqishga quvvatingiz boÀlsa, chiqing. Ammo faqat bir sulton binalar iqasiz."

Qur'oni Karim bu oyat bilan juda keng saltanati rububiyatga qarshi ins va jinning ajzlarini e'lon zimnida nido qiladi: "Ey insoni haqir, sagÀir, ojiz! Qanday qilib shaytonlarni rajm etgan maloikalifa b najmlar, shamslar, qamarlar itoat etgan Sultoni Azalga isyon qilyapsan! Qanday ulkan yulduzlarni snaryad, oÀq oÀrnida ishlata olgan bir askarga sohib boÀlgan bir sultonga qarshi isyon etishga jasorat qilyapsan!"

Yulduzlarning juda kichik afrodi boÀlgani kabi, juda kattalari ham bor. Samoning vajhini, yuzini ziyolantirgan hamma narsa yulduzdir. Bu navdan bir qismi samoga ziynat boÀlgan. Bir qismi ham shaytonlarni rajm etish uchtadi. oviy manjaniqlardir. Samoda qilingan bu rajm, samo kabi eng vase' doiralarda ham sodir boÀlgan muboraza hodisasini insonlarga koÀrsatish bilan insonlarning mute'larini osiylar bilan muborazaga tashviq bilan koÀniktirishdir.

r nur I'lam Ayyuhal-Aziz!

Insonni hayvondan ayirgan narsalardan:

Biri, moziy va mustaqbal bilan aloqador boÀlishidir. Hayvon bu ikki zamonni haqiqiy ma'noda oÀylaydigan bir idrokka molik emas.

Ikkinchisi, kerak boÀlsa anfusiyِمْ لَk boÀlsa ofoqiy, ya'ni dohiliy va xorijiy narsalarga taalluq etgan idroki kulliy va umumiydir.

Uchinchisi, inshootga lozim boÀlgan muqaddimalarni kashf va tartib etish. Masalan: Bir uyning qurilishi uchun lozim boÀlgan tosh, daraxt, semei; bu i luzumli muqaddimalarni ihzor va tartib etish kabi.

Shunga binoan, insonning eng avval va eng katta vazifasi, tasbeh va tahmiddir. Avvalo moziy, hozirgi va istiqbol zamonlarida koÀrgan yoki koÀradigan ne etganr lisoni bilan, soÀngra nafsida yoki xorijida koÀrgan in'omlar lisoni bilan, soÀngra maxluqot qilayotgan tasbehotni shahodat va mushohada lisoni bilan Sone'ni hamdu sano etishdir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Janobi Haqning a'to, qqalami qadar nomli uch qonuni bordir. A'to qazo qonunini, qazo esa qadarni buzadi.

Masalan: Bir narsa haqida berilgan qaror, qadar deganidir. U qarorning ijrosi, qazo deganidir. U qarorniÀlidiror qilinishi bilan hikmni qazodan muofat, a'to deganidir. Ha, yumshoq bir oÀtning tomirlari qattiq toshni teshgani kabi, a'to ham qazo qonunining qat'iyatini teshadi. Qazo ham oÀq kabi qadar qarorlarini teshahar bimak, a'toning qazoga nisbati, qazoning qadarga nisbati kabidir. A'to qazo qonunining shumulidan ixrojdir. Qazo ham qadar qonunining kulliyatidan ixrojdir. Bu haqiqatga voqif boÀlgan orif:

"Ey Ilohbutun sanotim sening a'toingdan. Sayyiotim ham sening qazoingdandir. Agar a'toing boÀlmasa edi, halok boÀlardim" deydi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Asmo-i husnani tazammun etgan ba'zi fazlakalar bilan oyatlarga xotima berilishda fidadi bir sir bor?

Ha, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon, ba'zan oyoti qudratni oyatlarda bast etadi. SoÀngra ichidan asmoni chiqaradi. Ba'zan mansujot toÀplaydigandeksenga tarqatadi. SoÀngra toÀplaydi, asmoda tayy etadi. Ba'zan esa af'olini tafsil etgandan soÀng ismlar bilan ijmol etadi. Ba'zan esa xalqning a'molini tahdidona gapiradi. SoÀng rahmatga ishorat etgan isma va glan tasalli etadi. Ba'zan esa ba'zi maqosidi juz'iyani zikr qilgandan soÀng u maqosidni taqrir va isbot uchun burhon oÀlaroq qavoidi kulliya hukmida boÀlgan ismlarni zikr qiladi. Ba'zan esluhiyaiy juz'iyotni zikr qiladi. SoÀng asmo-i kulliya bilan ijmol etadi va hokazo...

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ajz ham ishq kabi Allohga isol etgan yoÀllardan biridir. Ammo ajz yoÀli ishqdan yanada qisqa va yanada salomatdir.

Ahli suluk tariÀqdir.ada latoifi ashara ustida, tariqi jahrda nufusi sab'a ustida suluk etganlar. Bu faqir, ojiz esa toÀrt xatvadan iborat; ham qisqa, ham sahl bir tariqni Qur'onnmohiyayzidan istifoda etgan.

oyatidan,

وَلَا تَكُونُوا كَالَّذ۪ينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَngga byatidan;

oyatidan;

ToÀrusta q xatvani

oyatidan ahz etgan. Bularning izohi:

Birinchi Xatva: Ha, inson yaratilishida oÀz nafsiga muhib oÀlaroq yaratilgan. Hatto bizzot nafsi qadar bir narsilinadvgisi yoÀq. OÀzini, faqat Ma'budga loyiq sanolar bilan madh etadi. Nafsini butun ayblardan, qusurlardan tanzih etish bilan, -haqli boÀlsin, haqsiz boÀ مِمَّkamoli shiddat bilan mudofaa etadi. Hatto Janobi Haqni hamd va sano uchun oÀzida yaratilgan jihozotni oÀz nafsiga hamdu sano uchun sarf qiladi va مَنِ اتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَوٰيهُ dagi مَنْ shumuliga darotiboÀladi. Bu martabada nafsning tazkiyasi, faqat adami tazkiyasi bilan boÀladi.

Ikkinchi Xatva: Nafs xizmat zamonida orqaga qochadi. Uh bir aqtida ilgari safga hujum qiladi. Bu martabada uning tazkiyasi, qilgan ishining aksini qilish bilan boÀladi. Ya'ni, ishda, xizmatda oldingnson alash, ujrat tavzi'ida orqada qoldirilishi kerak.

Uchinchi Xatva: OÀz nafsida, xaltasida qusur, nuqson, ajz, faqrdan ma'ada bir narsani qoldirmasligi kerak. Butun mahosin, yaxshiliklar Fotiri Hak"Risolafidan in'om etilgan ne'matlar boÀlib, hamdni iqtizo etadi. Faxrni istilzom etmaganlarini e'tiqod va talaqqiy etish kerak. Bu martabada uning tazkiyasi; kamolininng inki kamolida, qudratining ajzida, gÀinosining faqrida boÀlganini bilishdan iboratdir.

ToÀrtinchi Xatva: OÀzi istiqloliyat holida foniy, hodis, ma'dum boÀlganini va asmo-i Ilohiyaga oynadorlik qilgani holda dalola, mashhud, mavjud boÀlganini bilishdan iboratdir. Bu martabada uning tazkiyasi; vujudida adamini, adamida vujudini bilish bilan

ni oÀziga virdpul taoz etishdir.

Va shuningdek, Vahdat-ul Vujud ahli koinotni inkor qilish bilan i'dom etadilar. Vahdat-ush Shuhud xalqi esa, butun mavjudotni, -eshkak jazolilari kabi- nisyon zindonida abadiy hibsga mahkum etadilar.

Qur'on ifhomBu mun tariq, koinotni, mavjudotni ham i'domdan, ham hibsdan qutqaradi. Asmo-i husnaga mazhariyat bilan oynadorlik qilish kabi vazifalarda istehdom etadi. Faqat koinotni istiqloliyatdan va oÀz hisobiga ishlashdan azl etadi.

chora uningdek, insonning vujudida bir nechta doira bor. Chunki ham nabotiydir, ham hayvoniydir, ham insoniydir, ham iymoniy. Tazkiya muomalasi ba'zan tabaqa-i iymoniyada boÀladi. SoÀngra tabaqa-i nabotiyaga tushar bery'zan esa yigirma toÀrt soat mobaynida har toÀrt tabaqada muomala sodir boÀladi. Insonni xato va gÀolatga otgan, bu toÀrt tabaqadagi farqqa nlarnietmaslikdir.

ga istinodan insoniyatning me'da-i hayvoniya va nabotiyaga munxasir boÀlganining fikri bilan gÀolat etadi. SoÀng butun gÀoyalarningn chiqga oid boÀlganining hasri bilan gÀolat etadi.

SoÀng hamma narsaning qiymati manfaati nisbatida boÀlganining taqdiri bilan gÀolat etadi. Hatto Zuhra yuldizini xumarala bir zuhraga muqobil olmaydi. Chunki oÀziga manfaati tegilmaydi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ubudiyat, sabqot etgan ne'matning natijasi va uning narxidir. Kelgusidagi bir ne'matning siymoot muqaddimasi va vasilasi emas. Masalan: Insonning eng goÀzal bir suratda yaratilishi, ubudiyatni iqtizo etgan sobiq bir ne'mat boÀlgani va soÀn ehtiya, iymonning i'tosi bilan oÀzini senga ta'rif etishi, ubudiyatni iqtizo etgan sobiq ne'matlardir. Ha, qandayki me'daning i'tosi bilan butun mat'umot i'to etilgandek talaqqiy etiladi; a iqtiing i'tosi bilan ham, olami shahodat mushtamil boÀlgan ne'matlar bilan barobar i'to etilgan kabi talaqqiy etiladi.

Va shuningdek, nafsi insoniyning i'tosi di. Ra bu me'da uchun mulk va malakut olamlari ne'matlar dasturxoni kabi qilingandir. Shuning kabi, iymonning i'tosi bilan, mazkur dasturxonlar bilan barobar, udiyat husnada iddixor etilgan dafinalari ham dasturxon oÀlaroq berilgan boÀladi. Bu kabi ujratlarni oldindan olgandan soÀng, davom bilan xizmatga m boÀlg boÀlish lozimdir. Xizmat va amaldan soÀng berilgan ne'matlar mahza uning fazlidandir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Anvo'ning afrodida, xususan hasharot va qurt-qumursqalar qismida ning hgan favquloda koÀplikda mushohada etilgan horiquloda gÀayri mutanohiy bir judu saxovat bor. Kamoli ittiqon va intizom bilan butun anvo'da boÀlgan shu kasrati afrod, tajalliyoti Iloptilarng gÀayri mutanohiy ekaniga va Janobi Haqning mohiyati hamma narsaga mubayin boÀlganiga va butun ashyo uning qudratiga nisbatan mutasoviy boÀlganiga sarohatan dalolni koÀadi.

Ha, bu judi ijod Sone'ning vujubidandir. Navda jaloliydir, fardda jamoliydir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Inson qilgan san'atlarning suhulat va suubat darajalari, uning ilm va jaholati bilan oÀlchaasini Naqadar san'atlarda, xususan inja va latif jihozotda ilmi, mahorati koÀp boÀlsa, oÀsha nisbatda oson boÀladi. Jaholati nisbatida ham zahmat boÀladi. Shunga binoan, ashyoning xilqatida mutlaq tezlik bilan mutlaq kenglik ichida koabadiyn mutlaq osonlik, Sone'ning ilmida chegara boÀlmaganiga hadsi qat'iy bilan dalolat qiladi.

وَمَٓا اَمْرُنَٓا اِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِg hara I'lam Ayyuhal-Aziz!

Insonning fitratan molik boÀlgan jome'iyatning ajoyibidandirki: Sone'-i Hakim shu kichik jismda gÀayri mahdud anvo'i rahmatni oÀlchaqiyni un gÀayri ma'dud mezonlar oÀrnatgan. Va asmo-i husnaning gÀayri mutanohiy maxfiy dafinalarini fahm etish uchun gÀayri mahsur jihozlar var.

alar yaratgan. Masalan: Masmu'ot, mubsirot, ma'kulot olamlarini ihota etgan insondagi tuygÀular Sone'ning sifoti mutlaqasini va keng shuunotini fahm etish uchundir.

Va shuningdek, aptikiadan yanada kichik quvva-i hofizasida shunday bir latifa-i mudrika qoldirilganki, u xardala tazammun etgan keng olamda u latifa doimiy sayr va javalon etayotgan boÀlsa ham, sohiliga qudraboÀlolmaydi. Shu bilan barobar, ba'zan bu katta olam u latifaga shu qadar torlashadiki, olam u latifaning qornida bir zarra kabi boÀladi. Va u latifani, butun sayohat maydonlari bilan, mutolaa qilgan kitoblari bilan u xardalshroriyutadi, joyida oÀtiradi, qorni ham ogÀrimaydi.

Xullas, insonning mutafovit martabalari bu sirdan anglashiladi.

Ha, ba'zi insonlar zarrada choÀk Hamm. Ba'zisida esa dunyo choÀkadi. Ba'zilar esa, oÀzlariga berilgan kalitlardan biri bilan kasratning eng keng olamini ochadi, faqat ichida choÀkadi. Sohili vahdat va tavhidga zoÀrgÀa vosil boÀladi. Demak, insonning sayriir qatiysida koÀp tabaqalar bor. Bir tabaqada, insonlarga huzuri tavhid juda osonlik bilan nasib va muyassar boÀladi. Bir tabaqasini ham gÀaflat va avhom shu mutaastilo qiladiki, kasrat ichida gÀarq boÀlish bilan tom ma'nosi bilan tavhidni unutgan boÀladi. Sukutni su'ud, tadanniyni taraqqiy, jahli murakmo toÀyaqiyn, uyquning oxirgi pardasini intiboh zon va tavahhum etgan bir qism madaniylar ikkinchi tabaqadagi insonlardandir. Ular haqoiqi iymoniyani aza ettishda badaviylarning badaviylaridir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ismi Jalol koÀpincha navlarda, kulliyotda tajalliy etadi. Ismi Jamol esa mavjudotning juz'iyotiga tajalliy etadi. Bu e'tibor bilan, navlardagi judi muْجَهْلjalolning tajalliysidir. Juz'iyotning naqshlari, ashxasning goÀzalliklari, jamolning tajalliyotidandir.

Va shuningdek, jalol vohidiyatning tajalliysidan, jamol esa ahadiyatning tajalliysidan zohir boÀladi. Ba'zan esa jamol jamal bo tajalliy etadi. Ha, jamolning koÀzida jalol naqadar jamildir, jalolning koÀzida ham jamol shu qadar jalildir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Basar masnu'otni koÀribp va'drat Sone'ni koÀrmasa, juda gÀarib va juda xunuk boÀladi. Chunki u holda Sone'ning ma'nan, qalban koÀrinmasligi, yo basiratning fiqdanidandir yoki qalb koÀzining koÀr boÀlishidandir yoki juda tor boÀlgansh uchasalani azamati bilan qamramaganidandir. Yoki bir hizlandir. BoÀlmasa Sone'ning inkori basarning shuhudini inkordan yanada ziyoda munkardir.

a nazaran, ibodatlarda raqobat qilinmasligi kerak. BoÀlgan taqdirda ixlosi yoÀqoladi. Va u raqobatni qilgan, xalqning taqdir va tahsinlari kabi dunyoviy bir mukofotni oÀylaydi. Beanini oÀylamaydiki, u tushuncha bilan amalini adami ixlos bilan yoÀq qiladi. Chunki savob i'tosida va ujrat olganida, nosni Robbi Nosga sherik qiladi va xalqning nafratlariga nishon boوَ هُو

I'lam Ayyuhal-AzizfsilotBir dalaga ekilgan bir urugÀ, ma'naviy bir qal'a va bir devordir. U dalani urugÀ sohibiga mol etadi. Boshqasining tasarrufiga mone boÀladi. Shuning kabi, kura-i arz dasiga,a ekilgan nabotot, hayvonot urugÀlari ma'naviy bir qal'a va bir toÀsiq boÀlib, shirkatni man qiladi; gÀayrni mudohaladan quvadi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Tabiatlari latif, inja va latif san'atlarga maftun ba'zi insonlar, xususan maxsus bogÀايَت۪ى juda goÀzal handasavoriy bir shaklda shakllarni, ariqlarni, hovuzlarni, shodirvonlarni qildirish bilan bogÀlariga juda muntazam bir manzara beradilar. Va u latofatning, u goÀzallikning darajasini koÀrsatishdan ma ba'zi xunuk qoya tosh, qoÀpol, gÀayri muntazam -gÀor va togÀ haykallari kabi- narsalarni ham ilova etadilarki, ularning xunukligi bilasaqut mi intizomi bilan bogÀning goÀzalligi, latofati koÀproq porlasin. Chunki

Ammo mudaqqiq bir kishi u azdodni jam etgan bogÀning manzarasiga qaragan zalatlarglaydiki, u xunuk, qoÀpol narsalar qasddan qilingandirki; goÀzallik, intizom, latofat ortsin. Zero, goÀzalning goÀzalligini orttirgan, xunukning xunukligidir. Demak, bogÀning tog va mntizomini ikmol etgan, u xunukliklardir. Va u xunukliklarning adami intizomi nisbatida bogÀning intizomi ortadi.

Shuning kabi, dunyo bogÀida nizom va intizomning oxirgi tizimida boÀlgan maxluqot va masnu'ot orasida -hayvonlarda boÀlsiing oÀototda boÀlsin, jamodotda boÀlsin- ba'zi xunuk, intizomdan xorij narsalar mavjud. Bularning xunukligi, intizomsizliklari, dunyo bogÀining goÀzalligichisi,tizomiga bir ziynat, bir bezak boÀlish uchun Sone'-i Hakim tarafidan qasddan qilingan boÀlganini, juda yuksak, keng, shoirona bir xayol bilan dunyoning u bogÀ manzarasini nazardi. Sha olgan odam koÀra oladi.

Shu bilan barobar, u kabi narsalar qasdiy boÀlmasaydi, shakllarida hikmatli taxoluf boÀlmasdi. Ha, taxolufda qasd va ixtiyor bor. Har insonning butun insonlargan Allo jihatidan muxolafati bunga dalildir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Insonni fitratan butun hayvonlarga tafavvuq ettirgan jome'iyatinلَّ صَziyatlaridan biri, zavil hayotning Vohib-ul Hayotga boÀlgan tahiyya va tasbehlarini fahm etishdir. Ya'ni, inson oÀz kalomini fahm etgani kabi, iymon qistiqb bilan zavil hayotning ham, balki jamodotning ham butun tasbehlarini fahm etadi. Demak, hamma narsa kar odam kabi yolgÀiz oÀz kalomini anglaydi. Inson esa, butun mavjudotning lisonlari bilan takallum etganlari asmo-i husnaning dalillarini fa daraxdi. Shunga binoan, hamma narsaning qiymati oÀziga koÀra juz'iydir. Insonning qiymati esa kulliydir. Demak, bir inson, bir fard ekan, bir nav kabi boÀladi.

وَاayot, اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Zohir bilan botin orasida mushobahat boÀlsa ham, haqiqatga qaralsa, oralarida ulkan uzoqlik bordir.

Masalan: Omiyona boÀlgan tavhidi zohiriy, hech bir narsani Aida tan boshqasiga isnod etmaslikdan iboratdir. Bunday bir inkor, sahl va oddiydir. Ahli haqiqatning haqiqiy tavhidlari esa, hamma narsani Janobi Haqqa isnod etish bilan barlarninhamma narsaning ustida boÀlgan muhrini, sikkasini koÀrib oÀqishdan iboratdir. Bu huzurni isbot, gÀaflatni inkor qiladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Hayoti dunyoviyaga qasddan vaqolamat tavajjuh etib bogÀlangan kofirning, imholi i'qobida va aksincha taraqqiyoti moddiyada muvaffaqiyatidagi hikmat nima?

Ha, u kofir, oÀz tarkibi bilan,m Rabbi bilan Janobi Haq tomonidan navi basharga taqdir etilgan ne'matlarning tazohuriga -shuursiz- xizmat qiladi. Va goÀzal masnu'oti Ilohiyaning mahosinini bila-shuur tanzim etadi. Va quvvr birie'lga chiqarish bilan gÀarobati san'ati Ilohiyaga nazarlarni jalb qiladi. Farqiga ham bormaydi, bundan nima foyda. Demak, u kofir soat kangan mi qilgan amaldan xabari yoÀq. Ammo vaqtlarni bildirish kabi, navi basharga juda buyuk bir xizmati bor. Bu sirga binoan, dunyoda mukofotini koÀradi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Tavfiqi Ilohiy rafiqi boÀlgana yaxs tariqat barzohiga kirmasdan zohirdan haqiqatga oÀta oladi. Ha, Qur'ondan, haqiqati tariqatni -tariqatsiz- fayz surati bilan koÀrdim va bir parcha oldim. Va shuningdek, maqsudi bizzot boÀlgan ilmlarga ulumi aliyani oÀqimasdan isol etu Insonir yoÀl topdim.

Sari-us sayr boÀlgan bu zamonning avlodiga, qisqa va salomat bir tariqni ehson etish, rahmati hakimaning shonidandir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Insonni gÀafla, avoushurish bilan Allohga ubudiyatiga mone boÀlgan, juz'iy nazarini juz'iy narsalarga hasr etishdir. Ha, juz'iyot ichiga tushib juz'iylarga hasri nazar etgan, u juz'iy narsalarning sabablardan suduriga ehtimol berishi mumkin. Ammo boshini koÀt olishavga va umumga qaragan zamon, adno bir juz'iyning eng katta bir sababdan suduriga javoz berolmaydi. Masalan: Juz'iy rizqini ba'zi sabablarga isnod etishi mumkin. Faqat mansha-i rizq boÀlgan ari tabs qish mavsumida qup-quruq, hosilsiz ekaniga, bahor mavsumida rizq bilan toÀla boÀlganiga qaragan vaqt, arzni ihyo etish bilan butun zavil hayotning rizqlarini bergaisini hdan ma'ada oÀz rizqini beradigan bir narsa boÀlmaganiga qanoati hosil boÀladi. Va shuningdek, uyidagi kichik bir ishiqni yoki qalbida boÀlgan kichik bir nurni ba'zi snurlarrga isnod etishing mumkin. Ammo, u ishiqning, shamsning ziyosi bilan, u nurning ham Manba-ul Anvorning nuri bilan muttasil boÀlganiga voqif boÀlgan vaqt aniy boÀnki; qalbingni nurlantirgan, qalbingni tanvir etgan faqatgina layl va nahorni bir-biriga almashtirgan Fotiri Hakimdir.

Va shuningdek, sening vujudingning zuhur va vuzuh jih ittih Xoliqning vujudiga nisbati, Xoliqning vujudiga dalolat qilganlarning nisbati kabidir. Chunki sen bir vajh bilan oÀz vujudingga dalolat qilasan. Ammo Xoliqning vujudiga butukabi hudot, butun zarroti bilan dalolat qiladi. Shunday ekan, uning vujudi sening vujudingdan, olamning zarroti adadicha zuhur darajalari bordir.

Va shuningdek, seni nafsingni sevishga yoÀllagan sabablahuni i1- Butun lazzatlarning mahzani nafsdir;

2- Vujudning markazi va manfaatning ma'dani nafsdir;

3- Insonga eng qorib -yaqin- nafsdir, deysan. Juda yaxshi. Faqat u foniy lazzatlarga muqobil lazoizi boqiyani bergan Xoliqni yanada ziyoda ubing vo bilan sevish lozim emasmi? Nafs vujudga markaz boÀlganidan, muhabbatga loyiq boÀlsa, u vujudni ijod etgan va u vujudning qayyumi boÀlgan Xoliq yanada koÀproq muhabbatga, ubudiyatga mustahaq boÀlzohdani? Nafsing ma'dani manfaat va eng yaqin boÀlgani, sababi muhabbat boÀlsa, butun xayrlar, rizqlar qoÀlida boÀlgan va u nafsni yaratgan Nafi', Boqiy va yanada qorib boÀlgan, yanada ziyoda muhabbatga loyiq emasmi? Shunga batidan butun mavjudotga inqisom etgan muhabbatlarni jamlash va muhabbating bilan barobar mahbubi haqiqiy boÀlgan Fotiri Hakimga hadya etish lozim.

mudda'am Ayyuhal-Aziz!

Sening qarshingda juda qoÀrqinchli ulkan masalalar borki, insonni ehtiyotga, ihtimomga majbur qiladi.

Birisi: OÀlim boÀlib, insonni dunyodan va butun sevgilil Ey mu ayirgan bir ayrilishdir.

Ikkinchisi: Dahshatli, qoÀrqinchli abad mamlakatiga yoÀlovchilikdir.

Uchinchisi: Umr oz, safar uzun, yoÀl tadoriki yoÀq, quvvat va qudrat yoÀq, ajzi mutlaq kabi aliym a ishonga ma'ruz qolishdir. Shunday ekan, bu gÀaflatu nisyon nima? Tuyaqush kabi boshini nisyon qumiga suqib, koÀzingga gÀaflat koÀzoynagini taqasanki, Alloh seni koÀrmasin. Yoki sen Uni koÀrmagin. Qachongachaul borti foniyaga ihtimom va boqiyoti doimadan tagÀoful etasan?

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Janobi Haqqa hamdlar, shukrlar boÀlsinki; masoili nahviyadan "ism" bilan "harf" oraarning ma'naviy farq bilan juda muhim masalalarni menga oÀrgatgan. Shundayki:

"Harf", gÀayrning ma'nosini izoh uchun bir vosita, bir xodim boÀlgani kabi; shu mavjudot ham, asmo-i husnaning tajalliyotini izhor, ifhom, tamasuchun bir qator Ilohiy maktublardirki, ichlarida yozilgan daloil, barohin, havoriq moÀ'jiza-i qudratdir. Mavjudot bu vajh bilan nazarga olinishi; ilm, iymon, hikmatdiatdir,yad "ism" kabi mustaqil va maqsudi bizzot jihati bilan qaralsa, kufron va jahli murakkab boÀladi.

Va shuningdek, masoili mantiqiyadan "kulliy" bilan "kull" orasidagi farq bilan rububiyatga doir koÀp masalalarni oÀrganganman. Jamos va jn Ahadiyat كُلِّىٌّ ذُو جُزْئِيَّاتٍ shumuliga dohil. Jalol va Vohidiyat كُلٌّ ذُو اَجْزَاءٍ unvoniga dohil.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

mi voholami oxiratga bir mundarija hukmidadir. Bu mundarijada olami oxiratning muhim masalalariga boÀlgan ishoratlardan biri, jismoniy rizqlardagi lazzatlardir. Bu foniy, razil, zalil dunyoda bu qadar ne'matlarni ihsos va ifoza etish uchun inbilan g vujudida yaratilgan tuygÀular, hislar, jihozlar, a'zolar kabi asbob-uskunalaridan anglashiladiki, olami oxiratda ham

qasrlarning ostida, abadiyatga loyiq jismoniy ziyofatlar boÀladi.

ahli Ayyuhal-Aziz!

Insonning xavf va muhabbati xalqqa tavajjuh etgan taqdirida, xavf bir balo, bir alam boÀladi. Muhabbat bir musibat kabi boÀladi. Zero u qoÀrqqan odaming yo senga marhamat etmaydi yoki sening istirhomlaringni eshitmaydi. Muh boÀlietgan shaxsing ham yo seni tanimaydi yoki muhabbatingga tanazzul etmaydi. Shunga binoan, xavfing bilan muhabbatingni dunyo va dunyo insonlaridan oÀgir. Fotiri Hakimga tavjih etki, xavfing Uning marhamat quchogÀiga -bolanobda ta quchogÀiga qochgani kabi- laziz bir tazallul boÀls٦ّۣ Muhabbating ham saodati abadiyaga vasila boÀlsin.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Sen shajara-i xilqatning yo bir samarasi yoki bir urugÀisan. Jisming e'tibori bilan kichik, ojiz, zaif vchilizsan. Lekin Sone'-i Hakim lutfi bilan, latif san'ati bilan seni juz boÀlishdan kull boÀlishga chiqargan.

Ha, jismingga berilgan hayot soyasida, keng tuygÀularing bilan oratninhahodat ustida javalon etish bilan filjumla juz'iyat qaydidan qutulgansan. Va shuningdek, insoniyat i'tosi bilan bilquvva "kull" hukmidasan. Va shuningdek, iymon va Islomiyat ehsoni bilan bilquvva "kulliy" boÀlgansan. VaÀlmaslngdek, ma'rifat va muhabbatning in'omi bilan muhit bir nur boÀlgansan.

Shunga binoan, dunyoga va jismoniy lazoizga mayl etsang, ojiz, zalil bir juz'iy boÀlasan. Agar jihoiyatlani insoniyati kubro deyilgan Islomiyat hisobiga sarf etsang, bir kulliy va bir kull boÀlasan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Bu qadar aliym firoq va ayriliqlarga ma'ruz qolish bilan chekkan alamlaringning saarafida qabohati sendadir. Chunki u muhabbatlarni gÀayr yerda sarf etyapsan. Agar u muhabbatlarni jamlab Vohidi Ahadga tavjih va Uning hisobi bilan, izni bilan sarf etsang, butun mahbublaring bilan barobar bir onda birlashib sُور۪ينlarga, mamnuniyatlarga mazhar boÀlasan.

Ha, bir sultonga intisob etgan bir odam, u sultonning, hamma narsa bilan aloqador, har makonda hamma bilan muxobarasi, aloqasi zimnida, u odam ham bir jihat koÀr,ir daraja aloqador boÀlishi mumkin.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Masalan: Qamarning ahvoliga yoki istiqbolning haqiqatiga doir i'to-i ma'lumot etgan odamga, butun mamolikingni unga fido qilishga tayyorsan. AmTINCHIar doira-i mulkida bir ari hukmida boÀlgan Xoliqdan xabar keltirgan va azal, abadga, hayoti abadiyaga, haqoiqi asosiyaga, azim masalalarga doir ma'lumot i'to etgan va seni ma'nbilan,arishoniyatlardan, zalolatlardan qutqarib kasratdan vahdatga toÀgÀri yoÀl koÀrsatgan va hayoti abadiyaga iymon bilan ma-ul hayotni senga ichirish bilan firoq va ayrilish otashlaridan qutqargan;iz Islliqning marziyotini, matolibini ta'rif etgan va Sultoni Azal, Abadning muxobarasiga tarjimonlik qilgan Rasuli Rahmonni tinglashga va u Muxbiri Sodiqqa iymon bilan taslim boÀlishga mone boÀlgan nafsning havo va Bundani tark qilmayapsan!..

I'lam Ayyuhal-Aziz!

KoÀryapmizki: Sone'-i Hakim kamoli hikmati bilan juda oddiy narsalardan juda horiqo moÀ'jiza-i mansujot qilyapti. Va shuningdek, abasiyairrichsrofga yer qoldirmaslik uchun, bir fardni anvo'an vazifalar bilan tavzif etyapti. Hatto insonning boshida, inson muvazzaf boÀlgan vazifalarni qilish uchun har vazioringioÀra bittadan tirnoq qadar moddiy bir narsaning boÀlishi ijob etsaydi, bir bosh Jabali Tur kattaligida boÀlishi lozim boÀlardiki, asxobi vazoifATRANI boÀlsin.

Va shuningdek, lison boshqa vazoifi bilan barobar arzoq xazinasiga va qudratning matbaxida pishirilgan butun taomlarga mufattishdir. Va butun taomlarning totlarini yaqiyn etgan, bilgan bir ahli vuqufdirulardaullas, bu faoliyati hakimiyadan anglashilyaptiki; zamonning sayli bilan barobar kelib oÀtgan ashyo-i sayyoladan va oÀtgan kunlardan, sanalardan, asrlardan, layl va nahorning taqallubi bilan juda koÀp mansujoti gÀaybiyan ketxroviya qilinyapti. Ha, olamning mundarijasi hukmida boÀlgan inson fabrikasida toÀqilgan mansujot u haqiqatni tanvir etadi. Shunday ekanamd etoniy dunyoda mavt, fano, davoiri gÀaybiyada sof bir baqoga intiqol etib boqiy qoladi. Ha, rivoyatlarda borki; insonning umr daqiqalari insonga avdat etadilar. Yo gÀaflat bilan muzlim oÀlaroq keladilar yoki hasanoti muzia bilan avdat e harakr."

I'lam Ayyuhal-Aziz!

KoÀryapmizki: Sone'-i Hakimning, afrod va juz'iyotning tasvirida katta-katta tafannunlari bor. Ha, ha bilanrning juda katta va juda kichiklari boÀlgani kabi, qushlarda, baliqlarda, malaklarda va boshqa ajromda, olamlarda ham juda kichik va juda katta fardlari bordir. Janobi Haqning shu tafannunda ta'qib q oÀtgahikmati:

1- Tafakkur va irshod uchun bir lutf, bir tasxilotdir.

2- Qudrat maktublari oÀqilib fahmlashda bir osonlikdir.

3- Qudratning kamolini izhohunga hdir.

4- Jaloliy va jamoliy har ikki nav san'atni ibroz etishdir.

Shu bilan barobar, juda inja yozuvlarni hamma oÀqiy olmaydi va juda kattar shajlar ham nazari ihotaga olinolmaydi. Xullas, irshodni tasxil va ta'mim uchun bir qismini kichik harflar bilan, bir qismini ham katta harflar bilan yozish bilan irshouki ahiqtizosi ado etilgan.

Ammo shaytonning talabasi boÀlgan nafsi ammora, jismning kichikligini san'atning kichikligiga atf etish bilan, sabablardan sudurini tajviz etadi. Va juda katta jismlar ham hikmat bilan on etalmagan iddi'osida boÀlib bir navi abasiyatga isnod etadi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Kerak boÀlsa judda, kerak boÀlsa rizqda ifrot darajasida toÀkinlik bor. Bu esa, hikmatdan uzoq, abasiyatga yaqin koÀrinadi. Ha, agaruoot" ilgan narsa bir gÀoya uchun yaratilayotgan boÀlsa, haqqing bor; ammo gÀoyalar juda koÀp. Shunga binoan, bir gÀoyaga nazaran abasiyat his qilinsa ham, gÀoyalarning majmuiga nazaran ayni hikmat va ayni adolatdir.

I'lam Ayyuhal-A هُوَ Insonning san'ati bilan Xoliqning san'ati orasidagi farq: Inson oÀz san'atining orqasida koÀrinishi mumkin, ammo Xoliqning masnu'i orqasida yetmish ming parda bor. Faqat, Xoliqning butun masnu'oti daf'atan bir nabir azkoÀrina olsa, qora pardalar oÀrtadan koÀtariladi, nuroniylar qoladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Hayvonotdan boÀlsin, nabototdan boÀlsin tavallud bilan tanosul shumuliga dohil boÀlgan har fard vajhi arzni istilrioya asallut etish niyatidadirki, arzni oÀziga va zurriyotiga xos va xolis bir masjid qilish bilan Fotiri Hakimning asmo-i husnasini izhor bilan Xoliqiga gÀayri mutanohiy bir ibodatda boÀlsin.

Ha, qushlarning, baliqlarttadanchumolilarning tuxumlarida, ashjar va sabzavotning samarotida va u samarotning danaklaridagi ifrot darajasini topgan kasrat u vaziyatni tanvir etadi. Lekin olami shahodatning torligiga va mustaqbal ibodatlarning Allam-ul GÀuyubtomonilmida mavjud boÀlganiga binoan, niyatdan fe'lga hanuz chiqmagan ularning ibodatlari qabul qilingandir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Qur'oni Karim, ba'zan bir narsaning mutaaddid gÀoyalaridan orga, arga oid bir gÀoyani zikrga taxsis etadi. Bu ixtor uchun, inhisor uchun emas. Ya'ni, u narsaning gÀoyalari zikr qilingan gÀoyaga munxasir emas. Faqat rsalaraning nizom va intizom va boshqa foydalariga insonning nazari diqqatini jalb qilish uchun insonlarga roji' u foydani zikr qiladi. Masalan:

وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ ٭ لِتَعْلَمُوا عَدَ bahirِّن۪ينَ وَالْحِسَابَ

oyati karima bilan zikr qilingan foyda, taqdiri qamarning minglab foydalaridan biridir. BoÀlmasa, taqdiri qamar bu foydaga munxasir emas. Ya'ni, qamar yolgÀiz bu gÀoyachida emas. Bu gÀoya uning gÀoyalaridan biridir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Janobi Haqqa maxsus taqlidi mumkin boÀlmagan eng yaqqol tavhid sikka va muhrlaridan biri, gÀayri ma'duduh etalif ashyoni oddiy bir narsadan yaratishdir. Ha, juda oddiy boÀlgan shu tuproqdan minglarcha anvo', muxtalif nabotot gÀayri mutanohiy bir qudrat bilan, bir ilm bilan, juda katta bir ittiqon, bir suhulat bilan yaratilyotgani tavhor bog shunday bir burhonidirki; ham taqlidi, ham tanqidi imkon xorijidir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Hayoti insoniyaning vazoifidan biri ham oÀz juz'iy sifatlarini, shuunotini Xoliqning kulliy sifatlarimtino'uunotini fahm etish uchun bir miqyos qilishdir. Ammo, olami oxiratda hashrdagi shuunoti azimasini va qiyomatda amvotning ihyosi bilan tlaq, umumiyasini fahm etish uchun, faqat kuz mavsumining qiyomati bilan bahorlarning hashri, hashr va qiyomati kubroda Xoliqning shuunotiga miqyos boÀlishi mumkin.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Musulmonlarni lahviyoti navmiya masobasida Vujudan dunyo hayotiga da'vat qilish bilan, Janobi Haq halol qilgan toyyibot doirasidan harom qilgan xobisot mazbalasiga tashviq etgan odamning masali shunday zning,rxushga oÀxshaydiki:

Parcha parcha qiladigan arslon bilan unsiyatli xonaki otni bir-biridan tafriq etolmaydi. Dor bilan gimnastika taxtasini bir-biridan ayirolmaydi. Qonli yarani qizil guldan tamyiz etolmagani holda, oÀzini murshid deb bَالَةِrshod va nasihatga oÀtadi.

Asnoyi irshodda bir odamga uchraydi. Bechora odamning orqa tarafida qoÀrqinchli bir arslon turgan. Qarshisida ham dong salatilgani kabi, har ikki yonida ham dahshatli yaralar bor. U odamning qoÀlida ikki dori bor. Va lisoni bilan qalbida ikki tilsim bor. Ularni iste'mol qilsa, shifoyob boÀladi. Va u arslon otga inqilob etadi; buroq kaaltaf vi boÀladi. U dor ham; doimo tajaddud etayotgan ahvoli olamni, sayyol manzaralarni tomosha qilishga mador va vosita boÀladi. Sarxush kimsa u bechoraga deydi: "Hoy nega u dorilarni, tilsimlarni saqlayapsan? Ularni ot, kayfingni sur."hshatlodam: "Yoq! Bu dorilar va tilsimlarning hifz va himoyasidaman. Ulardan olayotgan zavq, lazzat, quvonchlarim menga kifoya. Faqat u arslon kabi parcha-parcha qiladigan oÀlimni oÀldira olsang va dorni sindirish bilan qabr ogÀzini yopa oloyat ea hayotim ma'ruz qolgan fano va zavol yaralarini bir hayoti boqiyaga tabdil etish bilan tadoviy eta olsang, mayli, sen bilan barobar raqsga tushamiz.alarniasa koÀz oÀngimdan daf boÀlib ket. Sen faqat oÀzing kabi sarxushlarni ishontira olasan. Men sarxush emasman. Dunyoingizga, zavqingizga ehtshuasi yoÀq. Chunki

menga yetar."

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Falsafa talabasi bilan madaniyat tilmizlari musulmonlarni ajnabiy odat yorda ittibo bilan shao'iri Islomiyani tark qilishga da'vat etganlarida, Qur'on Nurchilari shu tarzda mudofaa qilishdi: "Agar dunyodan zavol va oÀlimni va insondan ajz va faqrni olib tashlashga iqtidaridirz boÀlsa, mayli, dinni ham tark qiling, shao'irni ham olib tashlang. BoÀlmasa tilingizni kesing, gapirmang. Qarang, orqamizda panjalarini ochgan hujr narsayyor ajal arsloni tahdid etyapti. Agar iymon qulogÀi bilan Qur'onning sadosini eshitadigan boÀlsang, u ajal arsloni bir buroq boÀladi. BigoÀyo rahmati Rahmonga ulashtiradi. Aks holda u ajal yirtqich bir hayvon kabi bizlarni parcha-parcha qiladi. Botil e'tiqodingiz kabi, abadiy do' varoq bilan jazolaydi. Va shuningdek, qarshimizda i'dom dorlari oÀrnatilgan. Agar iymon, iqon bilan Qur'onning irshodini tinglasang, u dorlardan, safina-i Nuh kabi sohili salomatga, ya'ni olami oxiratga ulashtiruvchi bir sishninqilinadi.

Va shuningdek, oÀng yonimizda faqr yarasi, chapda esa ajz, za'f jarihasi bor. Agar Qur'onning dorilari bilan tadoviy etsang, faqrimiz rahmati Rahmonning ziyofatiga dan uz ishtiyoqqa inqilob etadi. Ajz va za'fimiz ham Qodiri Mutlaqning dargohi izzatiga iltijo uchun bir da'vat tazkarasi kabi boÀladi.

Va shuningdek, bizlar uzun bir safardamiz. Bu yerdan qabrga, qabritar-ashrga, hashrdan abad mamlakatiga ketish arafasidamiz. U yoÀllarda zulumotni tarqatadigan bir nur va bir arzoq lozim. Ishongan aql va ilmimizdan umid yoÀq. Faqat Qur'onning quyoshidan, Rahmonning xazinasidan tadorik etilishirini on. Agar bizlarni bu safardan qoldiradigan bir chorangiz boÀlsa, mayli. BoÀlmasa sukut eting, Qur'onni tinglaylik, qaraylik nimani amr qilyaptimo qamا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا وَلَايَغُرَّنَّكُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ

Xulosa: Xushyor boÀlgan senga tobe boÀlmaydi. Faqat siyosat sarga i bilan yoki shuhrat hirsi bilan yoki riqqati jinsiya bilan yoki falsafaning zalolati bilan yoki madaniyatning safohati bilan sarxush boÀlganlar sening mashrab va maslagingga tobe boÀladilar. Faqat ina taqlg boshiga tushirilgan zarbalar va yuziga urilgan tarsakilar uning sarxushligini izola bilan xushiga keltiradi.

Va shuningdek, inson hayvon kabi yolgÀiz zamoni hol bilan mubtalo va mashgÀul emas. Balki mustaqbalning qoÀrqhadiya moziyning huzun va gÀami bilan hozirgi zamon alamlariga ma'ruzdir. Faqat oÀzini shaqiy, zoll, ahmoqlardan sanamagan odam Qur'onning shu bani, juini tinglasin:

اَلَٓا اِنَّ اَوْلِيَٓاءَ اللّٰهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ٭ اَلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ ٭ لَهُمُ الْبُشْرٰى فِى الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا وَفِى الْاٰخِرَةِ لَا تَبْد۪يلَ لِكَلِمَاتِ اunyoni ذٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظ۪يمُ

ila oxiri Sura...

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Har bir masnu'da tahaqquq etgan kamoli san'at, Sone'ninalimadmakonda va har masnu'ning yonida ekaniga dalolat qilgani kabi; hech bir makonda va hech bir masnu'ning yonida emasligiga ham dalolat qiladi.

Va shuningdek, inson har bir narsaga muhtoj boÀly yokihati bilan hamma narsaning malakuti qoÀlida va hamma narsaning xazinasi yonida boÀlgan Zoti Aqdasdan ma'ada hech kimga ibodat qilolmaydi.

qilyashuningdek, inson vujud, ijod, xayr, af'ol jihati bilan juda kichik, noqis boÀlish bilan chumolidan, aridan adno, oÀrgimchakdanda zaifdir. Faqat adam, taxrib, shar, infiol jihati bilan samovot,lan mujibaldanda kattadir. Masalan: Hasanot qilgan vaqti, habba habba qiladi. Sayyiot qilsa, qubba qubba qiladi. Ha, masalan kufr sayyiasi butun mavjudotni tahqir etadi, qiymatdan tushiradi.

Va shuningdek, insonning bir jihat bilan qil qadaxroviyixtiyori, zarra qadar bir iqtidori, shua qadar bir hayoti, daqiqa qadar bir umri, juz'iy bir juz qadar mavjudiyati boÀlsa ham, boshqa jihatdan hadsiz bir ajz va faqri ham bor. Qodiri Mutlaq va GÀaniyyi Mutlaqning tajallozim.ga keng bir ma'kas boÀladi.

Va shuningdek, inson hayoti dunyoviya jihati bilan bir urugÀ boÀlib, juda ulkan samara va nihollar berish uchun oÀziga tavdi' etilgan jihozotni, ba'zi moddalarni qoÀlga kiritish uchuriga eq kabi tuproqlarni, goÀnglarni, najaslarni titkilashga sarf etadi, foydasiz tafassuh etadi. Va hayoti ma'naviya jihati bilan umidlari abadga qadar uzangan bir shajara-i boqiyadir.

Va shuningdek, inson fe'l va sa'yi jihati biالْاَعif bir hayvon boÀlib, doira-i sa'yi juda tordir. Infiol, istash, duo jihati bilan Rahmoni Rahimning aziz bir musofiridir. Doirasi xayol qadar kengdir.

badanhuningdek, inson hayoti hayvoniyadan olgan lazzati bir chumchuqning lazzati qadar emas. Chunki insonda huzun, gÀam, qoÀrquv bor, unda yooÀladiqat jihozot, hissiyot, tuygÀular, iste'dodlar e'tibori bilan hayvonlarning eng a'losidan ortiq lazzat oladi. Insonning shu vaziyatiga diqqat qilinsa, anglashiladiki: Bu qadar jihozot bu hayot uchun emas, balki bir hayoti boqiya uchun unga beri Hakim Va shuningdek, inson saltanati rububiyatning mahosiniga nazir va asmo-i qudsiyaning jilvalariga dallol va qalami qudrat bilan yozilgan maktuboti Ilohiyani mutolaa bilan mutafakkir boÀlish jihati bilan, ashrafi maxluqot va xa bir g arz boÀlgan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Insondagi qusur soÀngsiz boÀlgani kabi, ajz, faqr va ehtiyojiga ham chegara yoÀq. Insonga taa ham tilgan ochlik bilan ne'matlarning lazzatlari taboruz etgani kabi; insondagi qusur, kamoloti Subhoniya darajalariga bir mirsoddir. Insondagi faqrÀlmagao-i rahmatning darajalariga bir miqyosdir. Insondagi ajz, qudrat va kibriyosiga bir mezondir. Insondagi tanavvu'i hojot, anvo'i niom va ehsonotiga bir zinapoyadir. Shunday ekar mistratidan gÀoya, ubudiyatdir. Ubudiyat esa, dargohi izzatiga qusurlarini "AstagÀfirulloh" va "Subhanalloh" bilan e'lon qilishdir.

اِنَّ الْاَبْرَارَ لَف۪ى نَع۪يمٍ borki,نَّ الْفُجَّارَ لَف۪ى جَح۪يمٍ

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Har bir inson uchun hayot safarida ikki yoÀl bor. Bu ikki yoÀlning uzun-qisqaligi birdir. Ammo birida ahli shuhud va ahli vuqufning shahodat va tasdiqlari bilan oÀ

XuoÀqqiz manfaat ehtimoli bor. Ikkinchi yoÀlda masala ma'kusadir. OÀndan toÀqqiz zarar ehtimoli bor. Ikkinchi yoÀl bilan borganning na quroli bor, na zahirasi. Tabiiyki, yoÀlda juda koÀp qoÀrquvlarga ma'odar! lishi kabi, ehtiyojlarini daf qilish uchun koÀplarga minnat ostida qoladi. Ammo birinchi yoÀlda suluk etganning ham quroli, ham arzoqi barobardir. Juda erkin boradi. Birinchi yoÀl Qur'on yoÀlidir, ikkinchi yoÀl esa zalolat yoar kun.

Ha, ahli shuhudning, ahli vuqufning tasdiq va shahodatlari bilan sobitki, iymon quvvati bilan yurgan amnu amon ichidadir. Va oxirida markazia narsatga yetishganida, oÀndan toÀqqizi ulkan mukofotlarga mazhar boÀladilar. Faqat, zalolat zulumoti ichida yurganlar asnoyi safarda qoÀrquvdan, ochlikdan hamn olgasaga va harkasga tazallul etgandan soÀng, mahalli hukumatga vosil boÀlganida, oÀndan toÀqqizi yo i'dom yoki abadiy hibsga mahkum boÀladilar. Shunga binoan, aqli boÀlgan zararli bir narsani dunyoviy, adاَهَا hiffat uchun tarjih etmaydi.

Ahli shuhud deganimizdan maqsad, avliyoullohdir. Zero valoyat sohibi avom e'tiqod etgan narsalarni koÀz bilan mushohada etadi. Qur'on yoÀli bilan ketganlarning qurol va zahiralari esa; Qodirga beraqqa, GÀaniyyi Karimga boÀlgan tavakkal ularni ta'min qiladi. Zero tavakkal istinod va istimdod nuqtalarini tazammun etadi. Bu nuqtalar ham kalima-i tavhidni istilzom etadi. Kalima-i tavlan chm namozni iqtizo etadi. Namoz ham ubudiyatning asos bir ruknidir. Ubudiyatni amr qilgan taklifdir. Mukallafiyatini ifo etganning, mukallafiyat muddaticha, mukallafiyati askarki, habi ovqatlari, liboslari va boshqa hayot lozimalari xazina-i Rahmondan beriladi. Mukallafiyati askariya ikki yarim yildir. Ammo mukallafiyati ubudiyat ir. Yai umrdir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Inson bir yoÀlovchidir. Bolalikdan yoshlikka, yoshlikdan keksalikka, keksalikdan a kaff, qabrdan hashrga, hashrdan abadga qadar yoÀlovchiligi davom qiladi. Har ikki hayotning lavozimoti Malik-ul Mulk tarafidan berilgan. Faqat u lavozimotni, johilligi sababli tamoman bu hayoti fonÀ etarsarf qiladi. Holbuki, u lavozimotdan loaqal oÀndan birni dunyoviy hayotga, toÀqqizni hayoti boqiyaga sarf etish kerak. Ajabo, bir necha mamlakatni kezish uchun hukumatdan yigirma toÀrt lira xarjiroh olgan bir ma'mur, imni koil boÀlgan mamlakatida yigirma uch lirani sarf etsa, boshqa yerlarda nima qiladi? Hukumatga nima deb javob neradi? Shunday qilgan oÀziga aqlli deyishi mumkinmi? Shunga binoan, Janobi Haq vijdonki hayot lavozimotini qoÀlga kiritish uchun yigirma toÀrt soatlik bir vaqt bergan. KoÀpini ozga, ozini koÀpga berish surati bilan, yigirma uch soat qisqa va foniy boÀlgan dunyo h Faqata, hech boÀlmasa bir soatni ham besh namozga va boqiy va soÀngsiz uxroviy hayotga sarf qilish lozimki, dunyoda poshsho, oxiratda gado boÀlmasin!

BIRINam Ayyuhal-Aziz!

GÀofil boÀlgan inson oÀz vazifasini tark qiladi, Allohning vazifasi bilan mashgÀul boÀladi. Ha, inson gÀaflat sababli iqtidori emas.da oson boÀlgan ubudiyat vazifasining tarki bilan, zaif qalbi bilan rububiyat vazifa-i saqilasining ostiga kiradi, ostida eziladi. Va ayni zamonda qarsh istirohatini yoÀqotish bilan osiy, shaqiy, xoin odamlarning jamoasiga dohil boÀladi.

Ha, inson bir askardir. Askarlik vazifasi boshqa, hukumatning vazifdan xushqadir. Askarlik vazifasi ta'lim, jihod kabi din va vatanni himoya qiladigan ishlardir. Hukumatning vazifasi esa, arzoqini, libosini, qurolini berishdir. i bila binoan, arzoqini ta'min uchun askarlikka oid vazifasini tark qilib tijorat bilan -masalan- ishtigÀol etgan bir askar, shaqiy va xoin boÀladi. Bu e'tibor bilan insonning Allohga qarshi ubudiyat, vazifasidir. Tarki kaboir, taqvoada ib Nafs va shayton bilan kurashishi, jihodidir.

Ammo kerak boÀlsa nafsiga, kerak boÀlsa avlod va taalluqotiga hayot malzamasini tadorik etish, Allohning vazifasidir. HaChunkimiki hayotni bergan udir. U hayotni asraydigan lavozimotni ham u beradi. YolgÀiz, hukumat askar uchun omborlarda jam qilgan arzoqni askarlarga tashittirganii Ilohlattirgani, ta'lim berdirgani, pishirtirgani kabi, Janobi Haq ham hayot uchun lozim boÀlgan lavozimotni kura-i arz omborida yaratib jam qilgandan soÀng, u arzoqninir, balanishini va boshqa ahvolini insonga qildiradiki, insonga bir mashgÀuliyat, bir ermak boÀlsin va atolat, batolat azobidan qutulsin.

Ey inson! Rahmi modarda ekan, bola ekan, ixtiyor va iqtidordan mahrum bir vaziyatda ekan, seni judaetsang rizqlar bilan parvarish qilgan Alloh, sen hayotda qolgan mudatcha u rizqni beradi. Qarasangchi! Har bahor mavsumida sathi arzda yaratilgan anvo'i arzoqni kim yaratyapti va kimlar uchun yaratyapti? Sening qadargga keltirib solmaydiku! Hoy, koÀngilxushliklarga, bogÀlarga ketib shoxlarda osilib turgan u kular yuzli laziz mevalarni uzib yeyish qiyinmi? Alloh insof bersin!

Xulosa: Allohni ittihom etish bilan ishingni tark qilib Allohning ishiga qyat qimaginki, nonkoÀr osiylar daftariga qayd boÀlasan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ba'zi duolar ijobatgzilganron etmaydi, deya da'vo qilma. Chunki duo bir ibodatdir. Ibodatning samarasi oxiratda koÀrinadi. Dunyoviy maqsadlar esa, namoz vaqtlari ُ يَا duolar ibodati uchun bittadan vaqtlardir. Duolarning samarasi emaslar. Masalan: Shamsning tutilishi kusuf namoziga, yomgÀirsizlik yomgÀiz namoziga bittadan vaqtdir.

Va shuningdek, zolimlarning tasalluti va balolarning nuzuli ba'zi xuq navlduolar vaqtidir. Bu vaqtlar davom etgunicha, u namozlar, u duolar qilinadi. Agar bu vaqtlarda dunyoviy maqsadlar hosil boÀlsa, zotan nurun ala nur. BoÀlmasa, ijobat duoga iqtiron etmadi deyolmaysan. Faqat, hanuz vaqt iasraydetmagan, duoni davom qilish lozim, deya olasan. Chunki u maqsadlar duolarning muqaddimasidir, natijasi emas. Janobi Haqning duolarning ijobatiga va'da qilishi esa, ijobat ayni qabul emassol ogi, ijobat qabulni istilzom etmaydi. Duoga har holda javob beriladi. Javobsiz qoldirilmaydi. Matlubga boÀlgan is'af esa, Mujibning hikmatiga tobedir. Masalan: Shifokorni chaqirgan vaqtixtiyoar holda: "Nima istaysan" deya javob beradi. Faqat: "Bu oqvatni yoki bu dorini menga ber" degan vaqting, ba'zan beradi, ba'zan xastaligingga, mizojingga toÀgri kelmagani uchun bermaydi.

Adami qabul sabablari I'lamri ham, duoni ibodat qasdi bilan qilmasdan, matlubning tahsiliga taxsis etganidan, aks-ul amal boÀladi. U duo ibodatida ixlos sinadi, maqbul boÀlmaydi.

I'lam Ayىِ ب۪ىAziz!

Inqiloblar natijasida, har ikki taraf orasida juda keng daralar hosil boÀladi. U daralar ustida har ikki olam bilan munosabatdor koÀpriklar lozimdirki, har ikki olam orasida borib-kelish boÀlsin. Lekin u koÀpriklarning inqilobot jiyiladiga koÀra shakllari, mohiyatlari mutabayin; ismlari mutanavvi' boÀladi. Masalan, uyqu olami yaqazo bilan olami misol orasida bir koÀprikdir. Barzoh, dunyo bilan oxirat orasida boshqa bir koÀprikdir. Va misol, olami jismoniy bilan olami ruhoniyajonlida bir koÀprikdir. Bahor, qish bilan yoz orasida boshqa bir navi koÀprikdir. Qiyomatda esa, inqilob bir emas. Juda koÀp va buyuk inqiloblar boÀlishidan, koÀprigi ham juda gÀarib, ajib boÀlishi lozim boÀladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

InugÀ olg ba'dal mavt Xoliqi Rahmon va Rahimga ruju'i haqida e'lonot qilgan shu

kabi oyatlarda buyuk bir bashorat va tasalli boÀlgani kabi, ahli isi bil ham buyuk tahdidlarga imo bor.

Ha, bu oyatlarning sarohatiga koÀra: OÀlim; zavol, firoq, adam eshigi va zulumot qudugÀi boÀlmasdan; faqat Sultoni Azal va Abadning yolgÀiga kirish uchun bir madxaldir. Bu bashoratning ishorati bilan qalb adami mutlaq qoÀrquvidan, alamidan qutuladi. Ha, kufr tazammun etgan jahannami ma'naviyaga qara!

Hadisi Qudsiysi s boÀlaa, Janobi Haq kofirning zon va e'tiqodini doimiy bir azobi aliymga aylantiradi. SoÀngra, iymon va yaqiyn bilan, Janobi Haqning liqosidan soÀngra, rizosidan soÀngra, ru'yatidan soÀngra moÀ'minlar ulkidirosil boÀlgan lazzatlarning darajalariga qara! Hatto jahannami jismoniy, orif boÀlgan moÀ'min uchun, osiya kofirning jahannami ma'naviysiga nisbatan jannoinotnidir.

Birodar! Olami baqoga dalolat qilgan barohindan ma'ada, orqasida saflar tashkil qilib duolariga bir ogÀizdan "Omin! Omin!" aytgan anbiyo, avliyo, siddiqiyn imomlari, Mahbubi Azaliyning Habibi Akrami Muhammad Aladay bolotu Vassalamning tazarruoti, duolari, olami baqoda insonning baqosiga juda buyuk burhon va kifoya bir vasiladir. Chunki; koinotni boshdan oyoq istilo qilgan shu husnlar, goÀzalliklar, jamollar, kamollar; u Habibning tazarruotihid haitmaslik yoki qabul qilmaslik qadar xunuk, qobih, qusur, naqs sanaladigan bir narsaga muso'ada etadimi? Janobi Haq butun naqoisdan, xunuk narsalardan munhildi. mubarro emasmi? Albatta munazzahdir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Janobi Haq bergan ne'matlarni aytib e'lon va tahdisi ne'mat etish, ba'zan gÀurqno' ea kibrga injiror etadi. Tavozu qasdi bilan ham u ne'matlarni yashirish yaxshi emasdir. Shunga binoan, ifrot va tafritdan qutulish uchun istiqomat mezoniga murojaat qilish kerak. Shundayki:

Har bir ne'matnintaxfif vajhi bor. Bir vajhi insonga oiddirki, insonni tazyin etadi, madori lazzati boÀladi. Xalq ichida tamoyuzga sabab boÀladi. Mujibi faxr boÀladi, sarxush boÀladi. Moliki Haqiqiyni unutadi. Eng oxiri kibrki, ruurur qudugÀiga tushiradi.

Ikkinchi vajhi esa, in'om qilganga qaraydiki, karamini izhor, daraja-i rahmatini e'lon, in'omini ifsho, asmosiga shahodat qiladi. Shunga binoan, tavozu faqat birinchi vajh bilan tavozu boÀlishi mumkin. ng ma'sa kufronni tazammun etgan boÀladi. Tahdisi ne'mat ham, ikkinchi vajh bilan ma'naviy bir shukr boÀlish bilan mamduh boÀladi. BoÀlmasa kibr va gÀururni tazammun etganidan mazmumdir. Tavozu bilan tahdisi ne'matningrgina ay bir ijtimo'lari bor:

Bir odam hadya oÀlaroq bir palto birisiga beradi. Paltoni kiygan odamga boshqa bir odam "Naqadar goÀzal boÀlding." deganida, "GoÀzallik paltoniki." desa, tavozu bijga uzhdisi ne'matni jam qilgan boÀladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ujrat olingan zamon yoki mukofot tavzi' etilgan vaqt, raqobat, qizgÀanchilik mikrobi oÀynashni boshlaydi. Faqat ish zamonida, xizmat vaqtida u mikrobning xabari boÀlmaydionningo tanbal boÀlgan odam mehnatkashni sevadi. Zaif boÀlgan qoviyni taqdir va tahsin etadi. Faqat ishlashini istaydiki, ish yengil boÀlsin, zahmatdan qutulsiiymatiDunyo ham umuri diniyaga va a'moli oxiratga ish va xizmat uchun qurilgan bir fabrika boÀlishi jihati bilan va u fabrika ichida ishlangan va qilingan ibodatlarning samarasi narigi olamda koÀri

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Karomat bilan istidroj ma'nan bir-biriga mubayindir. Zero karomat, moÀ'jiza kabi Allohning fe'lidir. Va u karomat sohibi ham karomatning Allohdan boÀlganini biladladilallohning oÀziga homiy va roqib boÀlganini ham biladi. Tavakkal va yaqiyni ham ziyodalashadi. Lekin ba'zan Allohning izni bilan karomatlariga shuuri boÀladallim zan boÀlmaydi. Avlo va aslami ham bu qismdir.

Istidroj esa, gÀaflat ichida ekan, ashyoyi gÀaybiyaning inkishofidan va gÀarib fe'llarni izhor etishdan iboratdir. Faqat bu istidroj sohibi, nahechagistinod va iqtidoriga isnod etish bilan anoniyati, gÀururi shunday ziyodalashadiki

oÀqishni boshlaydi. Lekin u inkishof, tasfiya-i nafs va tanavvuri qalb natijasi boÀlgan adardada, ahli istidroj bilan ahli karomat orasida tabaqa-i ulada farq yoÀqdir. Tom ma'noda fanoga mazhar boÀlganlar esa, ularga ham Allohning izni bilan ashyoyi gÀaybiya inkishof etadi. Va ular ham u ashyoni fano filloh boÀlgvning lari bilan koÀradilar. Buning istidrojdan farqi juda zohirdir. Zero zohirga chiqqan botinlarining nuroniyati muroilarning zulumoti bilan iltibos boÀlmaydi.

وَ اِنْ مِنْ شَىْءadir. َا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Tasbehot, ibodot gÀayri mahdud anvo'lari bilan hamma narsada bor. Faqat, hamma narsaning oÀz tasbehot va ibodatini butun vajhlarin narsao bilib tushunilishi lozim emas. Chunki husul huzurni istilzom etmaydi. Tasbeh va ibodat qilganlar, yolgÀiz qilgan amallarining maxsus bir tasbeh yoki sifati ma'lum bir ibodat

هَلَكanini bilsalar kifoya. Zotan Ma'budi Mutlaqning ilmi kifoyadir. Insondan ma'ada maxluqotda taklif boÀlmaganidan, ularga niyat lozim emas. Va shuningdek, amallarining sifatini bilish urhonizim emas.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Insoni moÀ'minning qiymati, ixtivo etgan san'ati oliya bilan asmo-i husnadan in'ikos etgan jilvalarninhikmathlari nisbatidadir. Insoni kofirning qiymati esa, goÀsht, suyakdan iborat foniy va saqit moddasining qiymati bilan oÀlchanadi. Shuning kabi, ba kirg ham, agar Qur'on ta'rif qilgani kabi ma'no-i harfiy bilan, ya'ni Janobi Haqning azamatiga bir vosita nazari bilan qaralsa, u nisbatda qiymatli boÀladi. biyatnalsafaning degani kabi, ma'no-i ismiy bilan, ya'ni hech bir foil, Xoliqqa bogÀliq boÀlmasdan mustaqilli bizzot nazari bilan qaralsa, qiymati jomid, mutagÀayyir moddasida munxasir qri bil Qur'ondan istifoda etilgan ilmning falsafa ilmidan qay daraja yuksak boÀlgani shu misol bilan taboruz etadi:

Bu hukmi binoaniy asmo-i husnaning jilvalariga qarash uchun bir deraza ochadi. Shundayki:

Ey inson! Bu shams, azamati bilan barobar sizga musahhardir. Maskanlaringizg arzniberadi. Ovqatlaringizni harorati bilan pishiradi. Sizning shunday Azim, Rahim bir Molikingiz borki, bu shams uning bir chirogÀi boÀlib, musofirxonasida sokin musofirlarini ziyolantirvviqi Falsafaning hikmati boÀyicha, shams ulkan bir otash boÀlib, joyida aylanadi. Arz bilan sayyorot undan uchgan parchalardir. Joziba bilan shamsga marbut qolib madorlarida harakat qiladilar.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Insonning Janobi xayoln hech bir haqni talab qilishga haqqi yoÀq. Aksincha doimo unga shukr qilishga madyundir. Chunki mulk unikidir. Inson esa uning mamlukidir.

MOÀ'JIZA-I KUBRODAN BIR NECHAam harNI TAZAMMUN ETGAN OÀN TOÀRTINCHI RASHHA

Nubuvvati Ahmadiyani (S.A.V.) isbot etgan dalillar na ta'dad va na tahdid etiladi. Ahli tahqiq va yuketilgasonlar fikricha, bayonlari haqida qilingan tasniflar juda koÀp. Ajz va qusurim bilan "Shuoot" nomli asarimda u shamsning ba'zi shualari bayon qilingani kaba koÀrmaat" nomli ikkinchi bir asarimda Qur'onning i'joz darajalari qirqqa iblogÀ etilgan. Va u vujuhi i'jozdan balogÀati nazmiyaga oid bir vajh ham "Ishorot-ul I'joz" nomli asarimda bayoÀra, ingan. Ishtahasi borlarga u uch kitobni tavsiya qilaman.

OÀtgan darslardan anglashilgani kabi, Xoliqi arz va samovotning, navi basharning isloh va tarbiyasi dan, binzol etgan Qur'onining juda koÀp vazifa va maqomlari bor.

Ha, Qur'on koinotning bir tarjima-i azaliyasidir. Va koinot oÀz lisonlari bilan oÀqigan oyoti takviniyaning tarjimonidir. Va shu kitobi olamning tafsiri ingdekni kabi; arz, samovot sahifalarida mustatir asmo-i husnaning dafinalarini kashshofdir. Va shu olami shahodatga olami gÀaybdan bir lisondir. Va olami Islomning quyoshi boÀlgani kabi, olami oxiga bing ham xaritasidir. Va Janobi Haqning zotiga, sifotiga, asmosiga, shuunotiga bir burhon va bir tarjimondir. Va shuningdek, navi basharning shariat kitobi, hikmat kitliq youo kitobi, da'vat kitobi, ibodat kitobi, amr kitobi, zikr kitobi, fikr kitobi boÀlish bilan, zohiran bir kitob shaklida boÀlsa ham, ixtivo etgan funun va ulum jihati bilan minglabilan,itob hukmidadir.

Takroroti Qur'oniyadagi i'jozning bir lam'asini bayon zimnida "Olti Nuqta"dan iboratdir.

r saro'on bir zikr kitobi, bir duo kitobi, bir da'vat kitobi boÀlganiga nazaran, suralarida vuqu' topgan takror, balogÀat jihatidan ayni isobat va ayni hikmatdir. Cadir.

zikr va duodan maqsad savobdir va marhamati Ilohiyani jalb qilishdir. Ma'lumdirki, bu kabi xususlarda ortigÀi bilan takror lozimki, oÀsha nisbatda savob qozonilsiqa va arhamat jalb qilinsin. Hamda zikrning takrori qalbni tanvir etadi. Duoning takrori bir taqrirdir. Da'vat ham, takrori nisbatida ta'siri, ta'kidi bor.

Qur'on butun basharning tada koiga xitob va davo boÀlgani uchun, zakiy-gÀobiy, toqiy-shaqiy, zohid-gÀayri zohid, butun inson tabaqalari shu xitobi Ilohiyaga mazhar va bu ajzaxona-i Rahmoniyadan q va hlishga haqlari bor. Holbuki Qur'onni tamoman va doimo oÀqish hammaga muyassar boÀlmaydi. Shuning uchun, luzumli boÀlgan maqsadlar, hujjatlar xususan uzulkiga larda takror qilinganki, har bir sura deyarli bir kichik Qur'on hukmida boÀlsinki, hamma suhulat bilan istagan vaqti istagan surasini oÀqish bilan toÀliq Qur'onning savobini qozona olsin. Ha,

وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْاٰنَ لِلذِّكْulogÀilgan oyati karima bu haqiqatni isbot qiladi.

Jismoniy ehtiyojlar vaqtlarning ixtiloflari bilan tabaddul etadi. Kamayadi va koÀpayadi. Masalan: Havoga boÀlgan ehtiyoj harn tarzr. Suvga boÀlgan ehtiyoj me'daning harorati zamonlarida boÀladi. GÀidoga boÀlgan hojat har kuni boÀladi. Ziyoga boÀlgan ehtiyoj, asosan haftada bir dafa lozim. Va hokazo...

Shundir bobi, ma'naviy ehtiyojlar ham vaqtlari muxtalif va mutafovitdir. Har on "Alloh" kalimasiga ehtiyoj bor. Har vaqt "Basmala"ga, har soat "La ilaha illalloh"ga ehtiyoj bor. Va hokazo...

Shunga binoan; oyatlarning, kalimilan qng takrori ehtiyojlarning takroridan kelib chiqadi. Va shuningdek, u kabi hukmlarga boÀlgan ehtiyojning shiddatiga ishoratdir.

slar masizki; Qur'on bu metin dini azimning asosotini va Islomiyatning arkonini ta'sis etgani kabi, ijtimooti bashariyani tabdil etgan bir kitobdir. Ma'lumdirki: Muassis boÀlgan zot joriy qilgan asoslarni goÀzahhush,da joylashtirish uchun takrorlarga koÀp ehtiyoji boÀladi. Ha, takror qilingan narsa sobit qoladi, taqarrur etadi, unutilmaydi.

Va shuningdek, Qur'on basharning muxtalif tabaqalaridan qoliy yoki holiy soÀralgan savollarga lozim boÀlgaolar ublarni bergan umumiy bir murshidi mujibdir. Ma'lumki, savol takarrur etsa, javob ham takarrur etadi.

Bilasizki, Qur'on juddga isk masalalardan bahs qiladi. Va qalblarni iymon va tasdiqqa da'vat qiladi. Va juda inja haqiqatlardan bahs ochadi. Aqllarni; ma'rifatga, diqqatga tahrik etadi. Shunga binoan, u masoilning, u inja haqoiqning qalblardbir fiorda tasbit va taqriri uchun suvari muxtalifada turli-tuman uslublar bilan takrorga ehtoyoj bor.

Bilasizki, har oyat uchun bir zohir bor, bir botin bor; big timsbor, bir muttola' bor. Va har bir qissa uchun koÀp vajhlar, hukmlar, foydalar, maqsadlar bor. Shunga binoan, muayyan bir oyat har yerda boshqa munosib bir vajh uchun, bir foyda ucpman: kr qilinishi mumkin. Bu e'tibor bilan, zohiran takror koÀrinsa ham, haqiqatda takror emas.

Qur'on falsafiy masoi I'lniyaning bir qismida ihmol bilan, bir qismida ibhom bilan, narigi qismida ijmol bilan ishorat etgan daraja-i i'jozni "Olti Nukta" zimnida izrida zamiz.

S: Nima uchun Qur'on ham hikmat va falsafa kabi koinotdan bahs qilmaydi?

J: Falsafa haqiqatdan u'dul etgan, koinotga ma'no-i ismiy bilan qarab, koinotni koinn va kobiga istihdom etadi. Qur'on esa, Haqdan haq bilan nozil boÀlgan, haqiqatga boradi. Mavjudotga ma'no-i harfiy bilan qarab Xoliqining hisobiga istihdom etaulbach S: Ulviy va sufliy ajromning mohiyatlari, shakllari, harakatlari haqida fan bergan bayonot kabi bayon lozim ekan, mubham qoldirilgan?

J: Bu kabi masalalarda koÀproq ibhom muhimdir. Va ijmol koÀproq jamil va goÀzaldb, hisunki Qur'on istidrodiy va taba'i boÀlib, Janobi Haqning zotiga, sifatiga istidlol uchun koinotdan bahs qiladi. Istidlolning birinchi sharti, dalilning natijadan yanada zohir va ma'lum boÀlishni tadm. Agar fanchilarning ishtahasi kabi "Shamsning sukuniga, arzning harakatiga qarash bilan Allohning azamatini anglangiz." desaydi, dalil muddatning yanada xofiy boÀlardi. Va insonlarning aksarisi, aksar zamonlarda fahm etolmaganlaridan, inkorga zahob etishar edi. Holbuki, irshod va hidoyat zamonlarida jumhurning daraja-i fahmlari nazarga olinib, unga koÀra soÀz soÀylash ijob etadi. Shu darajbarobar, aksariyatga qilingan muro'atdan, aqolliyatda qolganning mahrumiyati nash'at etmaydi. Chunki ular ham istifoda etadilar. Ammo masala ma'kusa boÀlsa, aksariyat mahrum qoladi, istifoda etolmaydi. Chunki fani mus qisqadir.

Va soniyan: BalogÀati irshodiyaning sha'nidanki, avomning nazariga, ommaning hissiga, jumhurning fahmiga koÀra harakat qilinsinki; nazarlarni tava jamoa fikrlarni qabuldan imtino' etmasin. Shunga binoan, jumhurga boÀlgan xitobning eng baligÀi zohir, basit, sahl boÀlishidirki, ojiz boÀlishmasin. Muxtasar boÀlta bor malul boÀlishmasin. Mujmal boÀlsinki, luzumli boÀlmagan tafsildan nafrat etishmasin.

Va solisan: Qur'on mavjudotning ahvolidan faqat Xoliqlari uchun bahs qiladi. Mavjudotning zotlariga oid emas. Bu e'tibor bilan, Qur'on e'tiboridan eng mujumla oinotning Xoliqqa nazir boÀlgan ahvolidir. Fan esa, Xoliqni ishga qoÀshmaydi. Koinotning ahvolidan bizotiha bahs qiladi. Va shuningdek, Qur'on butun r:

arga xitob qiladi. Va aksariyatning fahmini muro'at qiladiki, tahqiqiy bir ma'rifat sohibi boÀlishsin. Fan esa, yolgÀiz fanchilar bilan gaplashadi. Avomni nazarga olmaydi. Avom taqlidا هُوَadi. Bu e'tibor bilan, fanning tafsilotini ihmol yoki ibhom, ommaning foydasi va umumning manfaatiga nazaran, ayni isobat va ayni hikm qalbi

Va robian: Qur'on butun zamonlarni tanvir va butun insonlarni irshod etgan bir kitobdir. Bu e'tibor bilan irshodning balogÀati ijobiga koÀra aksariyatni, nazarlarida badih boÀlglgan masalalarga qarshi muqobalaga, mugÀolataga iqo' va ijbor etmaslik lozim. Va ularning fikricha maxsus, mashhud, ma'ruf boÀlgan bir narsani luzumsiz yerda tagÀyir etmaslik ltilishVa shuningdek, vazifa-i asliya jihatidan aksariyatga lozim boÀlmagan narsaning ihmol yoki ijmoli lozimdir. Masalan, shamsning zotidan, mohiyatidan bahs qilish emas. Faqya dunamni tanvir etish bilan, xilqatning nizom markazi va olamga oÀq boÀlishi kabi horiqo narsalarni ixtivo etgan vazifasidan bahs etish bilan, Xoliqning azamati asmo-iini afkori ommaga ibroz etishdir.

S: Nima uchun shams "siroj" bilan tavsif etilgan. Holbi vasfli fan fikricha, shams arzga tobe emaski, unga siroj boÀlsin. Balki arz bilan sayyorot oÀziga tobe boÀlgan bir markazdir?

J: "Siroj" ta'biri shunday bir tasvirga ishoratdirki: Olam bir saroy kabidir. Mavjudoti u saroyning mustlargaoti, tazyinoti maqomida boÀlgani kabi, shams ham u saroy xalqini tanvir etgan Ilohiy bir shamchiroqdir. Va shuningdek, "siroj" ta'biri Janobi Haqning rububiyatidan tugÀilgan vus'ati rahmatiga va u rahmat ichida daraja-i in'omاَنَّهsoniga bir ixtor va azamati saltanati ichida vahdoniyatiga bir e'lon boÀlib, mushriklar ma'bud ittihoz etgan ulkan shams, olam saroyida shamchiroq vazifasi bilan muvazzaf musahhar bir ma'mur va bir xizmatkordir. Ma'lumki, chiroq xizmtni habajargan jomid bir narsaning ibodatga, ya'ni ma'bud boÀlishga hech layoqati bormi?

Qur'on ta'qib etgan maqosidi asosiya va anosiri asliya: Ubun bashbilan tavhid, risolat, hashr, adolat boÀlib toÀrttadir. Boshqa bahs qilgan masalalari faqat bu maqsadlarga vasilalardir. Bu e'tibor bilan vasilalarda qilinadigan tafsilot ul bobdagi qavoidga muxolifdir. Chunki moloyani bilan is iltijl maqsadni ortda qoldiradi. Shuning uchun, ba'zi masoili kavniyada Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon ihmol yoki ibhom yoki ijmol etgan. Va shuningdek, Qur'onning muxotoblaridan qismi aksari avomdir. Avom sinfining haqoiqning qiyaning inja va mushkul qismiga fahmlari qodir emas. Faqat tamsil va ijmollar bilan fahmlariga yaqinlashtirish lozim. Shuning uchun, Qur'on kasrat bilan tamsillarni zikr qiladi. Va aqat dolda kashf qilinadigan ba'zi masoilda ham ijmol qiladi.

Bu Nukta mutarjim tarafidan tashlab oÀtilgan.

Muallifi muhtarsin:

قrafidan tashlab oÀtilgan.

Qur'on boshqa kalomlar bilan muqoyasa qilinmaydi. Oralarida munosabat yoÀq. Ha, kalomning ulviyatiga, quvvatilarigasniga, jamoliga quvvat bergan mutakallim, muxotob, maqsad, maqom boÀlib toÀrt narsadir. Adiblar oÀylaganlari kabi yolgÀiz maqom emas. Demak, bir kalomning daraja-i quvvatini anglashni istagan vqabrga; foiliga, muxotobiga, gÀoyasiga, mavzusiga qara. Bularning darajalari nisbatida kalomning darajasi anglashiladi.

Ha, masalan: U kalom amr yoki nahiy asharn, iroda va qudratni tazammun etganidan darajasiga koÀra tazo'uf etadi. Masalan: Qur'onning

oyati bilan, samo va arzga bergan amr tni isun etgan yuksak va qat'iy iroda va qudrat bilan darhol samoiy sahab chekinadi, arz ham suvini yutadi. Va shuningdek, arz va samoga

اِئْa tajdطَوْعًا اَوْ كَرْهًا

oyati bilan berilgan amrni itoat bilan qabul qilishlaridan, u amrdagi iroda va qudratning daraja-i quvvati va bilسْتْ

پ kalomning daraja-i ulviyati taboruz etadi. Faqat, insonlarning jomidotga bergan amrlari, mutakallimlardagi iroda va qudratning za'fiyati nisbatida ruhsiz, xayoliy safsatalardan farqlari yoÀq.

I'lam Ayyuhyuboriz!

Janobi Haqning "A'lam, Akbar, Arham, Ahsan" kabi asmo va sifot va af'olida ishlatilgan ismi tafzil tavhidga naqs emas. Chunki maqsad, bizzot va haqiqiy bir mavsufni gÀayri haqiqi-ul ha aqliy bir imkon bilan yoki vahmiy bir mavsuf bilan tafzil etishdir.

Va shuningdek, izzati Ilohiyaga ham munofiy emas. Chunki maqsad, sifat va ahvoli Ilohiya bilan maxluqotning sifat va af'oli orasida bir muvozana qibalo bmas. Ya'ni, ikkisini bir saviyada tutgandan soÀng, buni unga tafzil etish emas, sifati Ilohiyaga bir naqs boÀlsin.

Ha, masnu'otdagi kamolot, Janobi HaqningKarimiidan in'ikos etgan bir soya ekaniga nazaran, masnu'ot sifoti Ilohiya bilan muvozana haqqiga molik emas.

SHU'LA

I'lamاللّٰهal-Aziz!

Butun asmo-i husna ifoda etgan ma'nolar bilan butun sifoti kamoliyaga Lafza-i Jalol boÀlgan "Alloh" bil-iltizom dalolat etadi. Boshqa ismi xoslar yolgÀiz musammolariga dalolat qiladi. Sifatlarga da ajromari yoÀq. Chunki sifatlar, musammolariga juz boÀlmagani kabi, oralarida luzumi bayyin ham yoÀq. Bu e'tibor bilan na tazammunan va na iltizoman sifatlarga tikanltlari yoÀq. Ammo Lafza-i Jalol bil-mutobaqot Zoti Aqdasga dalolat etadi. Zoti Aqdas bilan sifoti kamoliya orasida luzumi bayyin boÀlganidan, sifatlarga ham bil-iltizom dalolat etadi. Va shuningdek, uqiqatgt unvoni sifoti kamoliyani istilzom etishi, ismi xos boÀlgan "Alloh"ning ham u sifatni istilzom etganini istilzom etadi. Va shuningdek, "Alloh" kalimasi ham inkordan soÀngra sifatlar bilan barobar Ayyuhnadi. Shunga binoan, "La ilaha illalloh" kalomi asmo-i husnaning adadicha kalomlarni tazammun etadi. Bu e'tibor bilan, shu kalima-i tavhid kalomi dalolat etgan sifatlar e'tibori bilan bir kalom ekan, ming kalom boÀladi. "La Xoliqa illal olami"La Fatira, La Roziqa, La Qayyuma illalloh" kabi... Shunga binoan, taraqqiy qilgan zokir bir zot bu kalomni aytarkan, ichidagi minglarcha kalomlarni ham aytgan boÀladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Modomiki hamoli nasaning Allohdan ekanini bilasan va unga iz'oning bor. Zararli-manfaatli hamma narsani tahsin va husni rizo bilan qabul qilish lozim boÀladi. BoÀlmasa gÀaflatga tushishga majbur boÀlasan. Shuning uch Quririy sabablar joriy qilingan va koÀzlarga ham gÀaflat pardasi yopilgan. Koinot hodisalaridan insonning hoyu-havasiga muxolif boÀlgan qism muvofiq boÀlgan qismdan yanrda saÀp boÀladi. Agar havo sohibi bu zohiriy sabablarni koÀrib Musabbib-ul Asbobdan gÀaflat etmasa, e'tirozlarini tamoman Allohga tavjih etadi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Dutinchich qismdir.

Birisi: Insonning lisoni bilan qilgan qovliy duolardir. Savt va sadoli hayvonotning, -masalan- och qolgan vaqti oÀz xususiy lisonlari ip hamchiqargan sadolari qovliy duolardandir.

Ikkinchi Qism: Nabotot, ashjarning xususan bahor mavsumida lisoni ehtiyoj bilan qilgan ehtiyojiy duolaridir.

Uchinchifaga khavvul, takammul sha'nida boÀlgan narsalarning lisoni iste'dod bilan his qilingan iste'dodiy duolaridir. Ha, hamma narsa Janobi Haqni tasbeh etgani kabi, lisoni bilan, ehtiyoji bilan, iste'dodi shr vaham Allohga duo qiladi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

UrugÀ daraxt boÀlmasdan avval, tuxum qush boÀlishdan avval, habba boshoq chiqarishdan avval minglarcha imkon va ehtimollar ichida va minglarcha surat va shakllarga klbing qobiliyatida ekan; u egri-bugri ehtimollar, yoÀllar ichidan chekinib toÀgÀri va mustaqim muntaj bir shaklga, bir vaziyatga yoÀllanishlaridan anglashiladiki, u danaklar avval ham Allam-ul GÀuy

I'lam Ayyuhal-Aziz!

MoÀ'min boÀlgan zot ma'no-i harfiy bilan, ya'ni gÀayrga bir xodim va bir vosita sifati bilan koinotalb vaaydi. Kofir esa ma'no-i ismiy bilan, ya'ni mustaqil bir "XoÀjayin" nazari bilan olamga qaraydi. Bu e'tibor bilan, har bir masnu'da ikki jihat bordir. Bir jihatiot boring zot va sifatidan iboratdir. Boshqa jihati Sone'ga va asmo-i husnadan oÀziga boÀlgan tajalliyotga qaraydi.

Ikkinchi jihatning doirasi yanada kenndir. aol jihatidan yanada komildir. Zero, bir harf oÀz zotiga bir harf miqdori -u ham bir vajh bilan- dalolat etadi. Kotibiga koÀp vajhlar bilan dalolat etadi. Vaazalarini qaraganlarga ta'rif va tavsif etadi.

Shuning kabi, Qudrati Azaliy kitobidan boÀlgan bir masnu' oÀz nafsiga oÀz jirmi qadar va bir vajh bilan dalolat etadi. Ammo Naadilar Azaliyga juda koÀp vujuh bilan dalolat etadi. Va oÀziga tajalliy etgan asmodan uzun bir qasidani inshod etadi. Qavoidi muqarraradandirki: "ra kabi harfiy qasdiy hukmlarga mahkumu alayh boÀlolmaydi. Va u ma'no-i harfiyning injaliklariga tadqiqot qilib boÀlmaydi. Faqat ma'no-i ismiy sodiq, haqiqhar hukmga mahal boÀladi." Bu sirga binoan, ma'no-i ismiy bilan koinotga qaragan falosifaning kitoblarida koinotga oid hukmlar, nafs-ul amrda oÀrgimchakning nasjidan zaif boÀlsa ham, zohirga koÀra yanada muhkam koÀrinadahdatiAhli kalom falsafiy masalalarda va ulumi kavniyaga ma'no-i harfiy bilan, istidlol uchun taba'i bir nazar bilan qaraydi. Hatto shamsning siroj boÀlishi, arzning beshik, jibalning avtad boÀlishi, ahli kalomning mudd

فَالِini isbotga kifoyadir. Hatto ahli kalomning ra'ylari, hissi umumiya va taorufi omma mutobiq boÀlgandan soÀngra, voqe'ga mutobiq boÀlmasa ham, ularning oÀlganosiga zarar bermaydi va takzibga ham mustahaq boÀlmaydilar. Shuning uchun, ahli kalomning ra'ylari masoili falsafiyada adno va zaif koÀrinadgullaro masoili Ilohiyada temirdan yanada metindir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Janobi Haqning gunohkorlarni avf etishi fazldir, ta'zib etishi adldir. Ha, zaharni ichgan odam, odatullohga nazaran xastalikka, oÀlimga ka qiymatihqoq etadi. SoÀngra xasta boÀlsa, adldir. Chunki jazosini tortadi. Xasta boÀlmagan taqdirida, Allohning fazliga mazhar boÀladi. Ma'siyat bilan azob orasida qoviy bir munosabat bor. Hatto ahli i'tizol, ma'siyat haqida, toÀgÀri yoÀldan u'dulayotdo ma'siyatni, sharni Allohga isnod etmaganlari kabi, ma'siyat ustiga ta'zibning ham vojib ekaniga zahob etganlar. Sharning azobni istilzom etgani, RatillaqIlohiyaga munafiy emas. Chunki shar, nizomi olamning qonuniga muxolifdir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Inson nisyondan olingani uchun, nisyonga mubtalodir. Nisyonning eng yomoni ham nafsning unutilishidir. Faqat xizmat, slan: Bafakkur zamonlarida nafsning unutilishi, ya'ni nafsga bir ish berilmasligi zalolatdir. Xizmatlar qilingandan soÀng natijada, mukofot zamonlarida nafsning unutilishi kamoldir. Bu e'tibor bilan,ه م۪ى zolal bilan ahli kamol, nisyon va tazakkurda mutaakisdirlar. Ha, zoll boÀlgan kishi bir ish va bir ibodat taklifida boshini havoga koÀtarib fir'avnlashadi. Lekin, mukofotning, manfaatning tavzi'ida bْقَاذُra ham tark qilmaydi. Ammo nafsini unutgan ahli kamol sa'y, tafakkur, suluk zamonlarida hamma narsadan avval nafsini ilgari suradi; lekin natijalarda, r had arda, manfaatlarda nafsini unutish bilan eng orqaga tashlaydi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

MoÀ'minlar ibodatlarida, duolarida bir-biriga tayanib jamoat bilan oÀqigan namoz va boshqa ibodatlarida buyuk bir sir borki; har bir fard oÀz ibodai, shuqozongan miqdordan juda koÀp savobni jamoatdan qozonadi. Va har bir fard boshqalarga duochi boÀladi, shafoatchi boÀladi, tazkiyachi boÀladi, xususan PaygÀambar Alayhissalotu Vassalamga... Va oyna bgdek, har bir fard birodarlarining saodatidan zavq oladi va Xoliqi koinotga ubudiyat etishga va saodati abadiyaga nomzod boÀladi.

Xullas, moÀ'minlar orasida, jamoatlar soyasida hosil boÀlgan shu ulviy ma'naviy taovun va bir-biriga yoan boÀshish bilan xilofatga haml, omonatga mazhar boÀlish bilan barobar maxluqot ichida mukarram unvonini olgan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Bir narsadan uzoq boÀlgan ki mahshaqin boÀlgan odamchalik u narsani koÀrolmaydi. Naqadar zakiy boÀlsa boÀlsin, u narsaning ahvoli haqida ixtiloflari boÀlgan zamon yaqin boÀlganning soÀzi ishonchlidb, olaunga binoan, Ovrupa faylasuflari moddiyotda shiddati tavagÀgÀul sababli iymon, Islom va Qur'onning haqoiqidan juda uzoq masofalarda qolishgan. Ularning eng buyugi, yaqindan haqoiqi Islomiyaga vuqufi boÀlgan omi odam kabi ham emas. Men shundar haqidim, nafs-ul amr ham mening koÀrganimni tasdiq etadi. Shunga binoan, chaqmoq, bugÀ kabi fanniy masalalarni kashf etgan faylasuflar, Haqning asrorini, Qur'on nurlarini ham kashf eta oladilar deyolmaysanam zab uning aqli koÀzidadir. KoÀz esa, qalb va ruhning koÀrganlarini koÀrolmaydi. Chunki qalblarida jon qolmagan. GÀaflat u qalblarni tabiat botqoqligida chiritgan.

#17xususa'lam Ayyuhal-Aziz!

Sam', basar, havo, suv kabi umumiy ne'matlar koÀproq ahamiyatli, koÀproq qiymatli boÀlganlariga nazaran, xususiy shaxsiy ne'matlardan qat-qat koÀproq shukrg Uchhqoq va layoqatlari bor.

Shunga binoan, unday umumiy ne'matlarga qarshi nonkoÀrlik qilib shukron etmaslik, eng katta kufroni ne'mat sanaladi. Dediqiynqiqati hol bu ekan, ba'zi insonlar shaxslariga oid xususiy ne'matlarga qarshi Allohga shukr qilsa ham, bu umumiy ne'matlar ularga shumuli yoÀqdek fikrloshqa ham kelmaydi. Holbuki eng katta ne'mat, a'mm va doimiy boÀlgan ne'matlardir. Umumiyat kamol va ahamiyatga dalil boÀlgani kabi, davom ham ulviyat va qiymatga dalolat etadi.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning ba'zi oyatlarin: "Allkrorini iqtizo etgan hikmatlar, ba'zi azkor va duolarning ham takrorini iqtizo etadi. Zero Qur'on, haqiqat va shariat, hikmat va ma'rifat kitobi boÀlgani kabi; zikr, duo va da'vatning ham kitobidir. Duoda takror, zikrda tazkor, da'vatda ta'kidetish dir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Qur'onning yuksak maziyatlaridan biri ham shuki: Kasratga oid bahslardan soÀngra vahdat tazkiralarini yozadi. Tafsildan soÀngra ijmol qiladi. JDengiztning bahslaridan soÀngra rububiyati mutlaqaning dasturlarini, sifoti kamoliyaning nomuslarini fazlakalar bilan zikr qiladi. Bu kabi fazlakalarning, oyatlarning oxiridagi foydalari, oyatlarning oÀrtalarida zikr qilingan muqaddimalarga nayoshnir hukmidadirlar. Yoki illat boÀladilar; toki sami'ning zehni oyatlarda zikr qilingan juz'iyot bilan mashgÀul boÀlib uluhiyati mutlaqa martabasining azamatini unutmasinki, ubudiyati fikriyasiga xalal kelmasin.

Ia olgayyuhal-Aziz!

Valiylarning himmatlari, imdodlari, ma'naviy fe'llari bilan fayz berishlari holiy yoki fe'liy bir duodir. Hadiy, MugÀis, Muin faqat Allohdir. Lekin insonda shunday biadolatfa, shunday bir holat borki, u latifa lisoni bilan har nima soÀralsa, -hattoki fosiq boÀlsa ham- Janobi Haq u latifaga hurmatan u matlubni beradi. U latifa juda uzoqdan menga koÀridir. VoÀlsa ham, tashhis etolmadim.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Ilm va yaqiyn shumuliga dohil boÀlgan ahvoli moziya bilan shak pardasi ostida qolgan ahvoli istiqboliya orasidaiyatigay bir muqoyasa qil:

Silsila-i nasabing oÀrtasida, bir boboning oÀrnida oÀzingni faraz qil, oÀtir. SoÀngra mavjudoti moziya qofilasiga dohil boÀlgan ajdoding bilan hanuz istiqbol rahmida qolib bi boÀrining orqasidan vujudga chiqqan avlod va ahfading orasida bir tafovut bormi? Yaxshilab qara! Avvalgi qism ilm va ittiqon bilan Sone'ning masnu'i boÀlgani kabi, ikkinchi qism ham aynan u Sone'ning masnu'i boÀladi. Har ikki qism hama koÀzning ilmi va mushohadasi ostidadir. Bu e'tibor bilan, ajdodning i'odatan ihyosi, avlodining ijodidan yanada gÀarib emas. Balki yanada ahvandir. Xullas, bu muqoyasadan ayidiniildiki: Vuqu'oti moziya, Sone'ning butun imkonoti istiqboliyaga qodir ekaniga shahodat qilgan bir qator moÀ'jizalardir.

Ha, koinot boÀstonida koÀringan shu mavjudot va ajrom, Xoliqlarining hamma naini vaqodir va hamma narsaga alim ekaniga dalolat etgan horiqolardir.

Shuning kabi, nabotot va hayvonot, anvo'i bilan, afrodi bilan Sone'larining hamma narsaga qodir boÀlganiga shahoining lgan san'at horiqolaridir. Ha, qudratiga nisbatan zarrot bilan shumus mutasoviy boÀlgani kabi, yaproqlarning nashri bilan basharning hashri ham birdir. Va shuningdek, daraxtlarning chirigan tarqalgan yaproqlarining i'odatan ihyosid, Farda farq yoÀq.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon buyuk oÀlchovda takror etgan ihyo-i arz va tuproq unsuriga nazari diqqatni jalb qilganidan qalbimga shundayham loayz tomchilaganki: Arz, olamning qalbi boÀlgani kabi, tuproq unsuri ham arzning qalbidir. Va tavozu, mahviyat kabi maqsudga isol etgan yoÀllarning eng yaqini ham tuproqdir. Balki tuproq, eng yuksak samovotdan Xoliqi Samovotga yandhu saqin bir yoÀldir. Zero koinotda tajalli-i rububiyat va faoliyati qudratga va maqarri xilofatga va Hayy, Qayyum ismlarining jilvalariga eng uygÀun tuproqdir. Qandayki arshi rahmat suv ustidadir. Arshi hayot va ihyo esa tuproq ustidadir. masal , tajalliyot va jilvalarga eng yuksak bir oynadir. Ha, kasif bir narsaning oynasi naqadar latif boÀlsa, oÀsha nisbatda suratini vazih koÀrsatadi. Va nuroniy va latif bir narsaning ham oynasi naqadar kaz!

Àlsa, oÀsha nisbatda asmoning jilvalarini jiloli koÀrsatadi. Masalan, havo oynasida yolgÀiz shamsning zaif bir ziyosi koÀrinadi. Suv oynasida shams ziod hozilan koÀrinsa ham, alvoni sab'asi koÀrinmaydi. Faqat tuproq oynasi chechaklarining ranglari bilan shamsning ziyosidagi yetti rangni ham koÀrsatadi.

اَقْرَبُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنْ رَبِّه۪ Fotiriَ سَاجِدٌ

boÀlgan hadisi sharif bu sirga ishoratan shahodat qiladi. Shunday ekan birodar, tuproqdan va tuproqqa inqilob etishdan, qabrdan va qabrga kirib yotishdan tavahhush etma!

I'lam Ayyuhal-AziZot, b Aqlim ishlar ekan, ba'zan qalbim bilan doÀst boÀladi. Qalb zavqi bilan topgan narsasini aqlga beradi. Aql barvajhi mu'tad burhon shaklida bir tamsil bilan ibroz etadi. Masalan: Fotiri Hakim koinotdan soÀngsarini q boÀlganidek, soÀngsiz bir qurbiyati ham bordir. Ha, ilm va qudrati bilan botinlarning eng botinida boÀlgani kabi; favqlarning ham eng favqida turadi. Hech bir narsaga dohil bVa shuani kabi, hech bir narsadan xorij ham emas. Ha, osori rahmatiga mazhar boÀlgan sathi arzda ma'muloti qudratga qaraginki, bir parcha bu sirga voqif boÀlasan. Masalan: Biri arzda boshqasi samoda yoki biri sharqda boshqasi gÀarbda hmati arsani bir onda yaratgan Sone'ning u yaratilgan narsalarning orasidagi uzoqlik qadar uzoqligi lozimdir. Va shuningdek, hamma narsaning qayyumi boÀlishi jihat bilan ham, hamma narsaning nafsidan yanada ziyoda bir qurbiyati ham bor. Bu sir, doirmon anjub, tajarrud va itloq xasoisidandir. Va foili asliyning mohiyati bilan zilliy boÀlgan munfail orasidagi muboyanati lozimasidir. Masalan: Shams timsollariga qayyum boÀlgani lsin? favqalhad ularga bir qurbiyati bor. Oynadagi zill va soya bilan samoda boÀlgan asl orasidagi masofa qadar ham bu'diyati bor.

SHU'LANING ZAYLI

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Butun koinotni ihota etgan bir nurdan hech bir narsa yashirinolmaydi. Va gÀayri mutanohiy bir doira-i qudratdan bir narsa xorij qololmaydi. BoÀlmasa, gÀayri mutanohiyning tanohiysi lozim bÀrolma. Va shuningdek, hikmati Ilohiya hamma narsaga qiymati nisbatida fayz beradi. Va hamma piyolasiga koÀra dengizdan suv olishi mumkin. Va shuningdek, muqodotib hÀlgan Qodiri Hakimning kattaga boÀlgan tavajjuhi kichikka boÀlgan tavajjuhiga mone boÀlolmaydi. Va shuningdek, moddatan mujarrad zohir va botin boÀlgan muhit bir nazarga eng katta narsa eng kichik birydan qni yoki nav bir fardini yashira olmaydi. Va shuningdek, kichik bir narsa mazhar va mahal boÀlgan san'ati nisbatida kattalashadi. Va kichik naqiyotining navlari katta boÀladi. Va shuningdek, azamati mutlaqa shirkatni aslo qabul qilmaydi. Va shuningdek, favquloda bir suhulat bilan, horiqo bir tezlik bilan, moÀ'jiz bir ittiqon va intizom bilan judi muti Haqq oqqan osordan anglashiladiki; mikrob kabi eng kichik va yanada kichik havoiy, maiy, turobiy hayvonlar boÀsh deb oÀylangan olamning yerlarini toÀldirganlar.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Nafsingga boÀlgan muhabbatni ijob ettirgan nafsning seng bir ugan qurbiyati bor ekan, Xoliqingga muhabbating undan ham koÀp boÀlishi kerak. Chunki U senga nafsingdan ham qoribdir. Ha, sening fikring, ixtiyoring idrok etolmagan sendagi maxfiyat, Xoliqning nazari vaisolgaostidadir.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Olamda tasodif yoÀqdir. Ha, xususan bahor mavsumida, kura-i arz bogÀida, butun daraxtlarning shoxlarida chechaklarning yaproqlarida, mazru'otning boshoqlarida hikmat bulbullaronlardat oyatlarini tanagÀgÀum bilan inshod etishgan iymon qulogÀi bilan, basirat koÀzi bilan eshitilsa, tasodif shaytonlari ham qabul bilan hayron boÀladilaAsosanI'lam Ayyuhal-Aziz!

Tavhid bilan butun ashyoni Vohidi Ahadga isnod etmaganing taqdirda, olamda boÀlgan butun afrod mazhar boÀlgan tajalliyoti Ilohiya adadicha ilohlarni qabul qilish majburiyatida boÀlasan.mujozooÀzingni shamsdan yumgan va timsollari bilan irtibotingni kesgan vaqting, timsollariga ma'kas boÀlgan narsalarning adadicha haqiqiy shamslarning vujudini qabul qilishga majbur boÀlasan.

I'lam Ayyuhal-Aziz!

Sen ta ortvajhlardan fanoga ketgan vaqting, Xoliqi Rahmoni Rahimning ilmida, mashhudida, ma'lumida boqiy qolishing, sening baqoing uchun kifoyadir.

Hoy, hamma narsani sfarq yhaqiqiysiga ber yoki unga isnod et. Uning ismi bilan olginki, rohatlanasan. BoÀlmasa, bu qadar ashyoni vujudga keltirib nizom va intizomlarini ta'min qiladigan oÀshancha ilohlarni qabulga muztar qolasan.

NUQTA

Bir bogÀga kirsam, yaxshi. Xulintihob etaman. Uzishdan zahmat cheksam, sevinaman. Chirigini, pishmaganini koÀrsam "Xuz ma safa" deyman. Muxotoblarimni ham shunday boÀlishlarini orzu qilama. Bundlar:

- SoÀzlaring yaxshi tushunilmaydi?

Bilamanki, goh minora boshida, goh quduq tubida gapiraman. Nima qilay, zuhurot shunday. "Shaxraf va shu kitobda mutakallim ojiz qalbimdir. Muxotob osiy nafsimdir. Mustami' mutaharri-i haqiqat bir Yapondir. Tomosha qilgan buni anglashi kerak. GÀoyat-ul gÀoyat boTaxt-aMa'rifatullohning bir burhoni boÀlgan ma'rifat-un Nabiyni "Shuoot"da bir parcha bayon etdik. Shu risolada maqsudi bizzot boÀlgan tavhidning layuhad barohinidan yolgÀiz toÀrt muazzam burhoniga ishorat qil muhofHam nazari aqliyni hadsi qalbiy bilan birlashtirish uchun, maloika va hashrning bir qism daloiliga imo qilib iymonning olti ruknidan toÀrtasidan bittadan lam'asini fahmi qasirim bilan koÀrsatishni istayman.

اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ مَلٰئsif bo۪ وَ كُتُبِه۪ وَ رُسُلِه۪ وَ الْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِه۪ وَ شَرِّه۪ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى وَ الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهaroyniنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰى مُحَمَّدٍ خَاتَمs qiliَبِيّ۪ينَ وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَصَحْبِه۪ اَجْمَع۪ينَ

maqsudimizdir, matlubimizdir.

GÀayri mutanohiy barohinidan toÀrt burhoni kulliyni irod etamiz.

Muhhni koAlayhissalotu Vassalamdir. Şu burhoni nayyirimiz Shuootda tanavvur etganidan, tanviri muddaomizda munavvar bir mir'atdir.

ariga i kabir va insoni akbar boÀlgan koinotdir.

Kitobi MoÀ'jiz-ul Bayon, Kalomi Aqdasdir.

Olami gÀayb va shahodatning nuqta-i iltisoqi va barzohi va ikki olamdan bi va ajga kelgan sayyorotning multaqosi vijdon deyilgan fitrati zishuurdir. Ha, fitrat va vijdon aqlga bir derazadir. Tavhidning shuasini nashr etadilar.

Risolat va Islomiyat bilan mumonlar boÀlgan "haqiqati Muhammadiya"dirki, risolat nuqtasida eng muazzam ijmo' va eng vase' tavotur sirrini ixtivo etgan majmu'i anbiyoning shahodatini tazammun etadi. arralaomiyat jihati bilan vahiyga istinod etgan butun adyoni samoviyaning ruhini va tasdiqlarini tashiydi. Xullas, butun anbiyoning shahodati bilan va butun adyonning tasdiqi bilan va butun moÀ'jizotiningatga ti bilan musaddaq boÀlgan butun aqvoli bilan vujud va vahdati Sone'ni basharga koÀrsatadi. Demak, shu da'voda ittihod etgan butun afozili bashar nomiga u nurni koÀrsatadi. Ajabo, bu qadar tasdiqlan izoazhar, katta, chuqur, durbin, sof, keskin, haqoiq-oshino bir koÀz koÀrgan haqiqat, haqiqat boÀlmasligi hech ehtimoli bormi?

Koinot kitobidir. Ha,lolmagitobning butun hurufi va butun nuqtalari, afrodan va tarakkuban Zoti Zuljalolning vujud va vahdatini, alsina-i maxsusalari qiroat bilan

ni tilovat qilyatasif .

Jamiki zarroti koinot bir-bir zot va sifat va boshqa vujuh bilan hadsiz imkonot mobaynida mutaraddid ekan; birdaniga bir jihatni ta'qib, muayyan bir sifat bilan ittisof, maxsus bir holatar ist takayyuf etib hayratbaxsho hikamni intoj etganidan, Sone'ning vujubi vujudiga shahodat bilan avolimi gÀaybiyaning anmuzaji boÀlgan latifa-i Rabboniya ichida e'loni Sone' etgan misbohi iymonni nurlantiryaptilar. Ha, bir nafar, nafsida va ashmamasida va rotada, batal'onda va qoÀshinda boÀlgani kabi; har bir zarra ham, bir oÀzi zot, sifat, holatidagi imkonot jihati bilan Sone'ni e'lon qilgani kabi, tasoviri mutadohir.

Àxshagan murakkaboti mutashabiqa-i mutaso'ida-i koinotning har bir maqomida va har bir nisbatida va har bir doirasida, har bir zarra, muvozana-i jarayoرْجَعُmiyni muhofaza; va har nisbatida va har boÀlinmasida boshqa-boshqa vazifani ifo va hikmatni intoj etganlaridan, Sone'ning qasd va hikmatini izhor va vujud va vahdatining oyotini qiroqqat panlari uchun, Sone'-i Zuljalolning barohini zarrotdan qat-qat ziyoda boÀladi.

Demak

haqiqshr va mubolagÀa emas; balki noqisdir.

S: Nima uchun buni aqli bilan hamma koÀrolmaydi?

J: Kamoli zuhuridan va zidning adamidan.

Ya'ni: "Sahifa-i جْمَع۪ng ab'adi vase'asida Naqqoshi Azaliy yozgan silsila-i hodisotning satrlariga hikmat nazari bilan qara va fikri haqiqat bilan yopish. Toki mala-i a'lodan uzangan shu salosili rasoil seni a'loyi illiyini tavhidga chiqarsin." g ishitobning hay'ati majmuasida shunday porloq bir nizom borki, nazzomi quyosh kabi ichida tajalliy etadi. Har kalimasi, har harfi bittadan moÀ'jiza-i qudrat boÀlgan bu kitobi koinotning ta'lifida shunday bir i'jan. Inki, butun tabiatdagi sabablar, farzi mahol boÀlib muqtadir bittadan foili muxtor boÀlsalar, yana kamoli ajz bilan u i'jozga qarshi sajda qilib

سُبْحَانَكَ لَا قُدْرَةَ لَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَز۪يزُ الْga kirُ

deydilar.

Har bir kalimasi butun kalimoti bilan munosabatdordir. Va har harfi, xususan zihayot bir harfi butun jumlalarga qarshi mutavajjih bittadan yuzi, nazir bittadan koÀzi bor boÀlgan bu kitobning shunday bia eng af ishtiboki tasonudi nazmi borki, bir nuqtani joyida ijod etish uchun butun koinotni ijod qiladigan bir qudrati gÀayri mutanohiy lozim. Demak, pashsht libokoÀzini yaratgan, quyoshni ham u yaratgan. Burganing me'dasini tanzim etgan, manzuma-i shamsiyani ham u tanzim etgan. Sunuhotning toÀqqizinchi sahifasida

مَا خَلh qiliْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ

oyatining sirriga murojaat et. YolgÀiz shu kitobning kichik bir kalimasi boÀlgan asalarini koÀr. Qanday shahdchun hodat u moÀ'jiza-i qudratning lisonidan oqyapti. Va yoxud shu kitobning bir nuqtasi boÀlgan xurdabini bir huvaynot-ki, koÀp dafa kattalashtirilgandahmoqong koÀrinadi. Diqqat qil! Qanday moÀ'jiznamo, hayrat-fazo bir misoli musagÀgÀari koinotdir. Sura-i Yosin surati lafzi Yosinda yozilgani kabi, jazolatli, mujiz bir nuqta-i jomichiga. Uni yozgan, butun koinotni ham u yozgan. Agar insof bilan diqqat qilsang, shu kichkina hayvonning va huvaynotning surati ostida boÀlgan uskuna-i daqiqa-i badi'a-i Ilohiyaning shuursiz,ng kic majra va mahraklari tahdid qilinmagan va imkonotidan avlaviyat boÀlmagan tabiatdagi jonsiz oddiy sabablardan husulini, mahol andar mahol koÀrasan.

Aski Sar biz zarrada hukamo shuuri, attibo hikmati, hukkamning siyosati boÀlganini va har bir zarra ham boshqa zarrot bilan vositasiz muxobara etganini e'tiqod etsang, balki nafsingniوَ لَاtirib u maholni ham e'tiqod eta olasan. Holbuki, u zihayot uskunada shunday bir moÀ'jiza-i qudrat, shunday bir horiqo-i hikmat borki, faqat butun koinotni, butun shuunotini ijod etgan, tanzim etgan bir Sobilan g sun'i boÀlishi mumkin. BoÀlmasa koÀr, oz, oddiy imkon taraddudi bilan oyoq tashlolmaydi. Asbobi tabiiydan boÀlolmaydi. Xususan, u tabiatdagi sabozim bing ussul asosi hukmida boÀlgan juzi layatajazzadagi quvva-i joziba va quvva-i dafi'aning ijtimo'larining xartumi ustida bir maholiyat tamgÀasi bor. Faqat joizasmlarr bir narsaning asosi deb oÀylaganlari jazb, daf', harakat, quva kabi ishlar odatullohning qonunlariga bittadan ism boÀlsin. Lekin qonun qoidaudratg tabiiylikka va zehniylikdan xorijiylikka va e'tiboriydan haqiqatga va vosita boÀlishdan ta'sir qilishga oÀtmaslik sharti bilan qabul qilamiz.

S: Azaliyati modda va harakoti zarrotdan tashakkuli anvo' kabi botil ishlarga nimlata bn ehtimol beriladi?

J: YolgÀiz boshqa narsa bilan nafsini iqno' etish maqsadida boÀlgani uchun, u ishlarning asosi fosidasini taba'i bir nazar bilan dark etmaganidan nash'at etadi. Agar nafsini iqno' etish suratida qasddan va bizzoat jih mutavajjih boÀlsa, maholiyatiga va ma'qul boÀlmaganiga hukm qiladi. Deylikki, qabul qilsa ham, tagÀofuli anis-Sone' sababi bilan hosil boÀlgan izQur'onbilan qabul qilinishi mumkin. Zalolat naqadar ajibdir. Zoti Zuljalolning lozimi zaruriysi boÀlgan azaliyatni va xossasi boÀlgan ijodni aqligava qayirolmagan, qanday qilib, gÀayri mutanohiy zarrotga va ojiz narsalarga beradi.

Ha, mashhurki: Hiloli i'ydga qarayotgan edilar. Hech kim bir narsa koÀrmadi. Keksa bir zot qasam ichdi: "Hilolni koÀrdim." Holbuki koÀrgan hiloli, kiprigَا اِلtaqavvus etgan oq bir qili edi. Qil qayerda, qamar qayerda? Harakoti zarrot qayerda, sababi tashkili anvo' qayerda?

Inson fitratan mukarram boÀlganidan haqni qidiradi. Ba'zan bo qoÀliÀliga keladi. Haq deb oÀylab qoÀynida saqlaydi. Haqiqatni qazarkan ixtiyorsiz tarzda boshiga zalolat tushadi; haqiqat deb oÀylab uni boshiga kiydiradi.

S: Shu tabiat, َ عَنِn, quva nimaki, ular bilan oÀzlarini aldaydilar?

J: Tabiat, olami shahodat deyilgan jasadi xilqatning anosir va a'zosining af'olini intizom va rabt ostiga olgan bir shariat Agar o-i Ilohiyadir. Xullas, bu shariati fitriya sunnatulloh va tabiat bilan musammodir. Xilqati koinotda joriy boÀlgan qavonini e'tiboriyasining hi, iy va muhassolasidan iboratdir. Quva deyilgan narsa, har biri shu shariatning bittadan hukmidir. Va qavonin deyilgan narsa, har biri shu shariatning bittadan masalasidir. Faqat buqadar atdagi ahkomning yaknasoq istimroriga istinodan vahm, xayol tasallut bilan tazyiq oÀtkazib, shu tabiati havoiya tavazzu' va tajassum etib mavjudi xorijiy va xayoldan haqiqat suratiga kirgan. Xayon a'moqiqat suratida koÀrgan, koÀrsatgan nufusning iste'dodi shoÀrasidan foili muassir vaziyatini koÀrsatgan. Holbuki koÀr, shuursiz tabiat, qat'iyan qalbni iمَ النtadigan va fikrga oÀzini sevdiradigan va nazari haqiqat unga unsiyat etadigan hech bir muloyamat va munosabat yoÀq ekan va masdar boÀlishga qobiliyati mafqud ekan, yolgÀiz nafyi Sone' farazidan chiqqan bir izdiror bilan valah-raoylik fkor boÀlgan qudrati azaliyaning osori bahirasining tabiatdan suduri taxayyul etilgan.

Holbuki tabiat misoli bir matbaadir, tabi' emas; naqshdir, naqqosh emas; qobildir, foil emas; mistardir, masdar emas; nizomdir, nozim emas; abi biir, qudrat emas; shariati irodiyadir, haqiqati xorijiya emas. Masalan: Yigirma yoshli bir odam birdaniga dunyoga kelsa, xoli bir yerda muhtasham va sanoyi'i nafisaning osori bilan muzayyan biu narsyga kirsa, va qat'iyan xorijdan kelgan hech bir foilning asari emas deb faraz qilsa. SoÀngra ichidagi ashyo-i muntazamaga sabab qidirarkan, tanzimining qavoninini jamlagan bir kitob topsa, uni ma'kasi shuur boÀlganidan, bir foil, bir him va izdiroriy deb qabul qiladi. Xullas, Sone'-i Zuljaloldan tagÀoful sababi bilan bunday gÀayri ma'qul, gÀayri muloyim bir illati izdiroriy boÀlgi Vojiiat bilan oÀzlarini aldashgan.

Biri: Sifati kalomdan kelgan bir shariat boÀlib, basharning af'oli ixtiyoriya yoÀq.anzim etadi.

Ikkinchisi: Sifati irodadan kelgan va avomiri takviniya tasmiya etilgan shariati fitriya boÀlib, butun koinotda joriy boÀlgan qavonini odatullohning muhassolasidan ibor izoh Avvalgi shariat qanday qavonini aqliyadan iboratdir; tabiat deyilgan ikkinchi shariat ham, majmu'i qavonini e'tiboyadan iboratdir. Sifati qudratning xossasi boÀlgan ta'sir va ijodga molik emasdir.

Sobiqan sirri tavhid bayonida degandikone'nia narsa bir-biri bilan bogÀliq. Bir narsa boshqa narsalarsiz qilinmaydi. Bir narsani yaratgan hamma narsani yaratgandir. Shunday ekan, bir narsani qilgan Vohid, Ahavhid md, Samad boÀlishi zaruriydir.

Shu ahli zalolat koÀrsatgan tabiatdagi sabablar, ham mutaaddid, ham bir-biridan xabari yoÀq; ham koÀr, ikki qoÀlida ikki koÀr boÀlgan tasodufi a'mo va ittifoqiyati a'vroning qoÀlia, yuzgan.

Alhosil: Ikkinchi burhonimiz boÀlgan kitobi kabiri koinotdagi nazm va nizom, intizom va ta'lifidnchi Xjoz quyosh kabi koÀrsatadiki; bir qudrati gÀayri mutanohiy, bir ilmi loyatanoha, bir iroda-i azaliyaning asarlaridir.

S: Nazm va nizomi tomma nima bilan sobit?

Aljavob: Navi basharning tuygÀk kerava josuslari hukmida boÀlgan fununi akvon istiqro-i tomma bilan u nizomni kashf etgan. Chunki; har bir navga doir bir fan yo tashakkul etgan yoki shuni qila oladi. Har bir fan, kulliyati qoida e'tibori bilan oÀz navidagi nazm va intizo kabi,Àrsatadi. Zero, har bir fan qavoidi kulliya dasotiridan iborat. Demak, shaxsning nazari nizomni ihota etmasa, javosisi funun vositasi bilan koÀradiki, insoni akbar insoni asgÀar kabi muntazamdir. koinor narsa hikmat ustida oÀrnatilgan. Foydasiz abas yoÀq. Shu

{(*) Dalolat jihatidan siymosi bir "Hu" lafziga oÀxshaydiki, u "Hu"ning har bir juzi kichik "Hu"lardan, ha xato kichik "Hu" ham kichkina "Hu"lardan tashakkul etgan.}

burhonimiz emas yolgÀiz arkoni va a'zosi, balki butun hujayroti, balki butun zarroti bittadan lisoni zokiri tavhid boÀlib katta burhonning sadoyi balandiga ishtirok edi.

a ilaha Illalloh" deya zikr qiladilar.

Qur'oni Azimushshondir. Shu burhoni notiqning ovoziga qulogÀingni qoÀysang eshitasan: "Allohu La ilaha Illa Hu"ni takir gÀalyapti. Ham gÀoyat mukammal samaroti bilan, mevador bir daraxtning manba-i hayoti boÀlgan jursuma boÀlmasa yoki ildizi buzilgan boÀlsa, samara bermaydi.haqiqaurhonimiz shoxlarida meva-i haq va haqiqat shu qadar koÀp va shu qadar toÀgÀriki, jursumasida boÀlgan masala-i tavhid, hech vahm qoldirmaydigan darajada quvvatli ekaniga shubha qoldirmaydi, toÀgÀri bir haq vaon bilatni tazammun etadi. Ham shu burhonning olami shahodat tarafiga tadalli etgan ahkomga doir shoxi, butun sidq va haq va haqiqat boÀlgani kabi, bizzarura olami gÀayb tarafiga uzangan tavhidgsatishÀaybga doir gÀusni a'zami (daraxt shoxi) yana sobit haqoiq bilan mevadordir.

Ham chuqur tarzda shu burhon tarsim etilsa anglashiladiki, uni koÀrsatgan zot, natijadan halgan masala-i tavhidda shu qadar aminki, hech bir shaiba-i taraddud hech bir tarafida ihsos etilmaydi. Ham u natijani butun haqoiqqa asos deb sanab musallama va zaruriya boÀlganini butun quvvati bayoni bilan va isrori bilan unga ِ عُمْadi. Va boshqa narsalarni unga irjo' etadi. Poydevor kabi u shadid quvvat sun'iy boÀlolmaydi. Hamda, ustidagi sikka-i i'joz har ixborini tasdiq etadi. Tazkiyadan mustagÀniy qiladi.

GoÀyo ibir shi binafsiha sobit umurlardandir. Ha, shu burhoni munavvarning olti jihati ham shaffofdir. Ustida i'joz; ostida mantiq va dalil; oÀngida aqlni istintoq; chapida at etoni istishhod; qarshisida hadafida xayr va saodat; nuqta-i istinodi vahyi mahzdir. Vahmning qanday haddi borki, kira olsin.

Ma'rifati Sone' deyilgan kamolot arshiga uzag toÀpe'rojlarning usuli toÀrtdir.

Birinchisi: Tasfiya va ishroqqa muassas boÀlgan muhaqqiqiyni soÀfiyaning minhojidir.

Ikkinchisi: Imkon va va eha mabni mutakallimiynning tariqidir.

Bu ikki asl, garchi Qur'ondan tasho'ub etgan bolsada, lekin fikri bashar boshqa suratga ifrogÀ etgkabni hun uzunlashgan va mushkullashgan, avhomdan masun qolmaganlar.

Uchinchisi: Shubahot-olud hukamo maslagidir.

ToÀrtinchisi va eng birinchisi: BalogÀati Qur'oniyaning ulviy madi. Nsini e'lon qilish bilan barobar, jazolat jihati bilan eng porlogÀi va istiqomat jihati bilan eng qisqasi va vuzuh jihati bilan basharning umumiga eng ashmali boÀlgann qandji Qur'oniydir. Ham u arshga chiqish uchun toÀrt vasila bor: Ilhom, ta'lim, tasfiya, nazari fikriy.

Birinchisi: Dalili ini idoma goÀyot boÀlib, manofi'i ashyoni ta'dad etgan butun oyoti Qur'oniya bu dalilni nasj va shu burhonni tanzim etadilar. Bu dalilning zubdasi, koinotning nizomi akmalida ittiqoni san'at va rioyati masolih va hikamdir.boÀlada Sone'ning qasd va hikmatini isbot va tasodif vahmini oÀrtadan nafiy etadi. Zero ittiqon ixtiyorsiz boÀlmaydi. Ha, nizomning shohidlari boÀlgan butun fununi akvon, mavjudotning silsilalaridagi halqalardan osilgan masning sa samarotni va inqiloboti ahvolning qatmar va tugunlari ichida saqlangan hikam va favoidni koÀrsatish bilan, Sone'ning qasd va hikmatiga qat'iy shahodat qiladilar. Azjumla:

Fanni hayvonot, fanni nabotot, ikْءٍ لَ mingni mutajoviz anvo'ning katta padar va odamlari hukmida boÀlgan mabdalarining har birining hudusiga shahodat qilgani kabi; mavhum vraydilboriy boÀlgan qavonin, koÀr va shuursiz boÀlgan tabiatdagi sabablar esa bu qadar hayrat-fazo silsilalar va bu silsilalarni tashkil etgan va afrod deyilgan dahsha Bu es bittadan uskuna-i ajiba-i Ilohiyaning ijod va inshosiga adami qobiliyatlari jihati bilan har bir fard, har bir nav mustaqil holda Sone'-i Hakimning dasti qudratidan chiqqanlarini e'lon v aloqar etishadi.

Qur'oni Karim

deydi. Qur'onda dalili inoyat vujuhi mumkinaning eng mukammal vajhi bilan mavjud. Qur'on koinotda tafakkurga amr bergani kabi, favoidni tazkor va ne'matlarni ta'dad ehqa ehyotning favosil va xotimalarida gÀoliban aqlga havola va vijdon bilan mushovaraga yoÀllash uchun

اَوَلَا يَعْلَمُونَ ، اَفَلَا يَعْقِلُونَ ، اَفَلَا تَتَذَكَّرُونiqtizoاعْتَبِرُوا

kabi, u burhoni inoyatni azhanda tasbit etadi.

Ikkinchi Dalili Qur'oniy: "Dalili Ixtiro'"dir. Xulosasi:

Maxluqotning har naviga, har fardiga va u nav boÀlgu fardga murattab boÀlgan osori maxsusasini muntij va iste'dodi kamoliga munosib bir vujudning berilishidir. Hech bir nav mutasalsili azaliy emas. Imkon qoldirmaydi. Inqilobi haqiqat boÀlmaydi. Muning tit navning silsilasi davom etmaydi. Tahavvuli asnof inqilobi haqoiqning gÀayrisidir. Modda deyilgan narsa, surati mutagÀayyira, ham harakoti mutahavvila-i hodisadan tajarrud etmaganidan hudusi muhaqqaqdir.fayz nt va suratlar, a'roziyatlari jihati bilan anvo'dagi muboyanati javhariyani tashkil qilolmaydi. A'roz javhar boÀlolmaydi. Demak, anvo'ining fasilalari va umum a'rozkabi aajratuvchi xususiyatlari bizzarura adami sirfdan muxtaro'dirlar. Silsilada tanosul, sharoiti oddiya-i e'tiboriyadandir.

Ajabo! Vojib-ul Vujudning lozima-i zaruriya-i bayyinasi boÀlgan azaliyatni zehnlariga sigÀdirolmagat Umanday qilib, har bir jihatdan azaliyatga munofiy boÀlgan moddaning azaliyatini zehnlariga sigÀdira oladi? Ham dasti tasarrufi qudratga qarshi muqovamkat qilmagan ulkan koinot, qanday qilib kichkina va nozik zarrotlarning (shunday dahshatli salobat topganki) qudrati azaliyaning yadi idomiga qarshi tayanadi. Ham qanday qilib, qudrati azaliyaning xossasi boÀlgan ib arz d ijodi, hech bir munosabati ma'qula boÀlmasdan eng ojiz va eng bechora sabablarga isnod etiladi?

Xullas, Qur'oni Karim shu dalilni yaratish va ijoddan bahs etgan oyoti bilan azhandata'sism etadi. Muassiri haqiqiy yolgÀiz Allohdir. Ta'siri haqiqiy sabablarda yoÀq. Sabablar izzat va azamati qudratning pardasidir. Toki, aqlning nazari zoh, olamda dasti qudrat qiymatsiz ishlar bilan mubashir koÀrinmasin. Bir narsada ikki jihat bor: Biri mulk, oynaning mulavvan vajhi kabi. Azdod unga vorid boÀladi. Xunuk boÀladi, sz oÀziÀladi, haqir boÀladi, azim boÀladi... ila oxir. Sabablar bu jihatda bor. Izhori azamat va izzati qudrat shunday istaydi.

Ikkinchi jihat malakutiyllohdaatidir. Oynaning shaffof vajhi kabi. Shu jihat hamma narsada goÀzaldir. Shu jihatda sabablarning ta'siri yoÀqdir. Vahdat shunday istaydi. Hatto hayot va ruh va nur va vujud, ikki vajhlari shaffof vashavqul boÀlganidan mulkan va malakutan vositasiz dasti qudratdan chiqadilar.

Vijdoni bashar deyilgan fitrati zishuurdir. Shu burhonda toÀrt nuktani nazari diqqatga ol:

Birinchisi: Fitrat yolgÀon gapirmaydi. Masalan,da, sirugÀdagi mayaloni numuvv deydiki: " Unib chiqaman, meva beraman." ToÀgÀri aytadi. Masalan, tuxumda bir mayaloni hayot bor, deydi: "JoÀja boÀlaman." Biiznilloh boÀladi. ToÀgÀri aytadi. Masalan, bir hovuch suv, injimod bilan mayaloni lolmagti deydi: "Ortiq yer egallayman." Metin temir uni yolgÀonga chiqarolmaydi. SoÀzining toÀgÀriligi temirni parchalaydi. Xullas, bu mayalonlar, iroda-i Ilohiyadan kelgan avomiri takviniyaning tajalliylaridir, jilvalid va .

Ikkinchisi: Basharning zohiriy va botiniy besh tuygÀusidan boshqa, olami gÀaybga qarshi ochilgan juda koÀp derazalari bor. Juda koÀp gÀoxiratashru' hislari bor. Hissi sami'a, basira, zoiqa boÀlgani kabi, bir hissi sodisa-i sodiqa boÀlgan saiqa bor. Ham bir hissi sabi'a-i bariqa boÀlgan shaiqa bor. U shavq va savq yolgÀon aytmaydi, xato ketolmaydi.

Uchinchisi: Mavhumva kasarsa haqiqati xorijiyaga mabda boÀlolmaydi. Fitrat va vijdonda nuqta-i istinod bilan nuqta-i istimdod, ikki haqiqati zaruriyadir. Xilqatning safvati va eng mukarrami boÀlgan ruhi bashar, u ikki nuqta boÀlmasa eng sufliy, eng barbod bir maxluq va qui. Holbuki, koinotdagi hikmat va nizom va kamol bu ehtimolni rad qiladi.

ToÀrtinchisi: Aql ta'tili ashgÀal etsa ham, nazarini ihmol etsa, vijdon Sone'ni unutolmaydi. OÀz r etgai inkor etsa ham; uni koÀradi, uni oÀylaydi, unga mutavajjihdir. Hads-ki, chaqmoq kabi sur'ati intiqoldir, doimo uni tahrik etadi. Hadsning muzaafi boÀlgan ilhom unoshqa o tanvir etadi. Mayalonning muzaafi boÀlgan orzu va uning muzaafi boÀlgan ishtiyoq va uning muzaafi boÀlgan ishqi Ilohiy uni doimo ma'rifati Zuljalolga yoÀllaydi. Shu fitratdagi injizob va jazba biruz qoqati jozibadorning jazbi bilandir.

Bu nuktalarni bilgandan soÀng shu burhoni anfusiy boÀlgan vijdonga murojaat qil. KoÀrasanki, qalbga dalning aqtoriga nashri hayot etgani kabi, qalbdagi uqda-i hayotiya boÀlgan ma'rifati Sone'ki, iste'dodoti gÀayri mahduda-i insoniya bilan msalotuib boÀlgan amol va muyuli mutashaibaga nashri hayot etadi. Lazzatni ichiga otadi va qiymat beradi va bast va tamdid etadi. Mana nuqta-i istimhuning Va urush va muzohamatning maydoni boÀlgan dagÀdagÀa-i hayotga hujum koÀrsatgan olamning, minglarcha musibat va muzohamalariga qarshi yagona nuqta-i istinod yana ma'rifati Sone'dir.

Ha, hamma narsani hikmson olintizom bilan qilgan bir Sone'-i Hakimga e'tiqod etmasa va a'lalamya koÀr tasodiflarga havola etsa va u baliyyotga qarshi qoÀlidagi qudrchi Ra adami kifoyatini oÀylasa, istar-istamas tavahhush, dahshat, xavotir, xavfdan tashkil topgan bir holati jahannam-numun va jigarshikafga tushadi. U esa ashraf va ahsani maxluqot boÀlgan ruhi insoniyatning hamma narsadan ziyoda parishon boÀlgani bilatilzom etadi. U esa, intizomi komili koinotdagi nizomi akmalga zid boÀladi. Shu nuqta-i istimdod va nuqta-i istinod bilan bu daraja nizomi olamda hukmfarmolik, haqiqati nafs-ul amriyaninrsadana-i munxasirasi boÀlgani uchun, har vijdonda ikki deraza boÀlgan shu ikki nuqtadan Sone'-i Zuljalol ma'rifatini qalbi basharga doimo tajalliy ettiradi. Aql koÀzini yumsa ham, vijdonning koÀzi doimo ochiqdir. Sone'-i Zuljalol bu toÀrt ba ayla azimning qat'iy shahodatlari bilan Vojib-ul Vujud, Azaliy, Vohid, Ahad, Fard, Samad, Alim, Qodir, Murid, Sami', Basir, Mutakallim, Hayy, Qayyum boÀlgani kabi, butun avsofi jaloliya va jamoliya bilan muttasifdir. Zero muqarrarki: Masa'ni oi fayzi kamol Sone'ning zilli tajalliysidan muqtabasdir. Demak, koinotda naqadar husni jamol, kamol boÀlsa, umumidan layuhad darajada yuksak tabaqada avsofi jamoliya va ki, itya bilan Sone'-i Zuljalol muttasifdir. Zero, ehson sarvatning, ijod vujudning, ijob vujubning, tahsin husnning, tanvir nurning far'i va dalili boÀlgani kabi; butun koinotdagi butun kamol va jamol Sone'-i Zuljalolning kamo boÀlgamoliga bir zilli zalildir va burhonidir.

Hamda Sone'-i Zuljalol butun naqoisdan munazzahdir. Zero navoqis mohiyati moddiyotning iste'dodsizligidan nash'at etadi. Zoti Zuljalol moddiyotdan mujarraddir, munazzahdir. Ham koining tg mohiyoti mumkinasidan nash'at etgan avsof va lavozimotidan muqaddasdir.

لَيْسَ كَمِثْلِه۪ شَىْءٌ جَلَّ جَلَالُهُ سُبْحَانَ مَنِ اخْتَفٰى لِشِدَّةِ ظُ Islom۪ سُبْحَانَ مَنِ اسْتَتَرَ لِعَدَمِ ضِدِّه۪ سُبْحَانَ مَنِ احْتَجَبَ بِالْاَسْبَابِ لِعِزَّتِه۪

Savol: Vahdat-ul vujud haqida fikring qanday?

Aljavob: Tavhidda istigÀroqdir va nazarga sigÀmagan bir tavhidi zavqiydir. kozib tavhidi rububiyat va tavhidi uluhiyatdan soÀng tavhidda zavqan shiddati istigÀroq, vahdati qudrat ya'ni

لَا مُؤَثِّرَ فِى الْكَوْنِ اِلَّا اللّٰهnchi Hg vahdati idora, soÀng vahdat-ush shuhud, soÀng vahdat-ul vujud, soÀng yolgÀiz bir vujudni, soÀng yolgÀiz bir mavjudni koÀrgungacha munjar boÀladi. Muhaqqiqiyni SoÀfiyaning mutashabehot hukmida boÀlgan shatohati bilan istidlol iya boydi. Sabablar doirasini yirtib chiqmagan va ta'siridan qutulmagan bir ruh, vahdat-ul vujuddan soÀz ochsa, haddini tajovuz etadi. SoÀz ocinmagar Vojib-ul Vujudga shu qadar hasri nazar etishganki, mumkinotdan tajarrud etib, yolgÀiz bir vujudni, balki bir mavjudni koÀrishgan. Ha, dalilsak ina natijani koÀrish, olamda Sone'ni mushohada etish, tariqi istigÀroqkorona jihati bilan jadovili akvonda jarayoni tajalliyoti Ilohiyani va malakutiyati ashyoda sarayoni fuyuzotnilar.

aroyayi mavjudotda tajalli-i asmo va sifotni, yolgÀiz zavqan tushuniladigan bittadan haqiqat ekan, diqi alfaz sababi bilan uluhiyati sariya va hayoti sariya ta'bir etdilar. Ahli fikr u haqoiqi zaror qii nazarning maqoyisiga tiqishtirganidan, koÀp avhomi botilaga mansha' boÀldi. Moddaparvar hukamo va zaif-ul e'tiqod ahli nazarning vahdat-ul vujudi bilan avliyoning vahdat-ul vujudi tamoman bir-birining ziddidir. Besh jihatda yashq bor:

Birinchisi: Muhaqqiqiyni SoÀfiya Vojib-ul Vujudga shu qadar hasri nazar etgan va mustagÀraq boÀlgan va ahamiyat berishganki, uning hisobiga koinotning vujudini inkor etganlar. Hukamo va zaif-ul e'tiqod boÀlganlar moddaga shusababl hasri nazar etganlar va mustagÀraq boÀlishganki, fahmi uluhiyatdan uzoqlashdilar. Va shu daraja moddaga qiymat berdilarki, hamma narsani moddada koÀrish, hatto uluhiyatni unda mazj etish, hatto koinot hisobiga Masnayatdan istigÀno etish darajasida tariqi muta'assifaga kirishgan.

Ikkinchisi: Muhaqqiqiyni soÀfiyaning vahdati vujudi vahdat-ush shuhudni tazammun etadi. IkkincIslomgiki esa vahdat-ul mavjudni tazammun etadi.

Uchinchisi: Birinchilarning maslagi zavqiydir. Ikkinchilarniki esa nazariydir.

ToÀrtinchisi: Birinchilar avvalan va bizzot Haqqa, nazari taba'i oÀlaroq xalqqa qayri muar. Ikkinchilar esa avvalan va bizzot xalqqa qarashadi.

Beshinchisi: Birinchilar Xudoparastdirlar. Ikkinchilar esa xudparastdirlar.

اَيْنَ الثَّرٰى مِنَ الثُّرَيَّاayri mيْنَ الضِّيَاءُ السَّاطِعُ مِنَ الظُّلْمَةِ الطَّامِسَةِ

Masalan: Kura-i arz rang-barang muxtalif va kichik-kichik shisha parchalaridan iborat deb faraz qilinsa, har biri boshqa xosiyat bilan lavnigrning irmiga va shakliga nisbat bilan shamsdan bir fayz oladi. Shu xayoliy fayz esa, na quyoshning zoti va na ayni ziyosidir. Hamda ziyoning tam oÀqigva alvoni sab'asining tasoviri va quyoshning tajalliysi boÀlgan shu gunogun va rang-barang chechaklarning alvoni farazan lisonga kelsalar, har biri "Quyosh men kabidir" va yoxud "Quyosh menman" deydi.

اٰlaridaَالَات۪ى كِه دَامِ اَوْلِيَاسْتْ ٭ عَكْسِ مَهْرُويَانِ بُوسْتَانِ خُدَاسْتْ

Faqat ahli vahdat-ush shuhudning mashrabi, farq va saxvdir. Ahli vahdaa izhoujudning mashrabi mahv va sakrdir. Sof mashrab esa, mashrabi ahli farq va saxvdir.

تَفَكَّرُوا ف۪ى اٰلَاءِ اللّٰهِ وَ لَا تَفَكَّرُوا ف۪ى ذَاتِه۪ فَاِنَّكُمْ لَنْone'gaِرُوا

حَق۪يقَةُ الْمَرْءِ لَيْسَ الْمَرْءُ يُدْرِكُهَا فَكَيْفَ كَيْفِيَّةُ الْجَبَّارِ ذِى الْقِدَمِ ٭ هُوَ الَّذ۪ى اَبْدَعَ الْاَشْيَاءَ وَ اَنْشَlasin.فَكَيْفَ يُدْرِكُهُ مُسْتَحْدَثُ النَّسَمِ

"NUQTA"ning ikkinchi qismi, hashr va maloika va baqo-i ruhga oid boÀlganidan va bu haqiqatlarni karomatli "Yigirma ToÀqqizinchi SoÀz" va "OÀninchi SoÀz" gÀoyat por oÀrnir suratda izoh etganidan ularga havola qilinib bu yerga kirgizilmadi. Uchinchi qism esa, OÀn ToÀrt Darsdan iborat "Nurning Ilk Eshigi" nomi bilan alohida nashr qilindi.

MUNDAR kabi AQIDA

Bu muhim majmuaning jumla-i muqaddamotidan boÀlgan bir "I'lam"ham:

"Bu Risola, ba'zi oyoti Qur'oniyaning shuhudiy bir navi tafsiridir. Va undagi masalalaa boÀloni Hakimning boÀstonidan uzilgan chechaklardir. Bu risolaning iborasidagi ijmol va ijoz va fahmidagi zohiriy mushkulot senga tavahhush bermasin. Takror-takror mutolaa et, toki

لَهُ مُلْكُ السّumringتِ وَ الْاَرْضِ

va oÀxshash boÀlgan takroroti Qur'oniyaning sirri senga ochilsin.

Ey qori! Bu majmuadagi tavhidning burhonlari va mazharlari bir-biriga ehtiyoj qoldirmaydi deb oÀylama. Chunki menهُورِهir burhonga har bir maqomi maxsusda ehtiyoj his qildim. Harakoti jihodiyam meni shunday bir mavqega majbur qilar ediki, u mavqeda, u onda bir eshik ochishga majbur boÀlardim. Chunki u dahshatli onda uz va ochiq eshiklarga qaytish muyassar boÀlmas edi. Ham u sayohati ajibada toÀqnashgan nurlarimga dalolat etish uchun emas, balki xotirlash uchun ishoratlar qoÀydim. Ba'zan ulkan bir nurga bir ishorat qoÀyardim... "Ila oxir: Bir naqadar goÀzal bir muqaddimani va bir xulosani -bu majmua- goÀyo kalit soÀz kabi bir kalitni qorilariga taqdim etadi.

Bu Masnavi-i Nuriyomdir.risolalarning ismlari "Rashhalar, Qatra, Hubob, Habba" shaklida ketadi. Agar Qatra Risolasining oxirida marhum Shayx Safvat Afandining yozgani kabi, har bir Bu ga bir taqriz yozilsa edi, u marhumning "Bu bir qatra emas, bir bahrdir" degani kabi biz ham derdik:

"U bir lam'a emas, bir shamsdir. U bir rashha emas, bir bahrdir. U bir zuhra emas, bir jinondridan bir hubob emas, bir ummondir."

MUNDARIJA

1- LAM'ALAR

Tavhidga doir boÀlib Risola-i Nurdagi Yigirma Ikkinchi SoÀzning asosigi hamr jihatdan Arabchasidir. OÀn ToÀrt Lam'a bilan tavhidning eng inja haqiqatlarini eng mufassal bir suratda

وَ ف۪ى كُلِّ شَىْءٍ لَهُ اٰيَةm, birلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ

haqiqatiga mazhar qiladigan bir silsila-i daloil va shahodatni ibroz etgan juda qimmatbaho va havo, suv, non kabi hamma muhtoj boÀlgan bir risolgar ha Nurning Masnaviysining boshida kirgizilgan "Lasiyyamalar", "Lam'alar", "Rashhalar" nomli uch risola oxirdagi risolalar kabi mutafarriq masalalardan bahs qilmaydi. Bir xil mavzu ustida ketadi.

2 - RASHHALAR

B عَفْوhalar risolasi iymonning eng muhim uch arkonidan nubuvvatning haqiqatini va nubuvvati Ahmadiyani (S.A.V.) gÀoyat qat'iy va porloq burhonlar bilan isbot qiladi. Shams qanday ziyo bermasligi mumkin emas. Aynan shuning kabi:vo, biyat ham risolatsiz mumkin boÀlmaganini isbot qiladi. Va nubuvvatning haqiqatini quyosh kabi koÀrsatadi. Koinotni mujassam bir Qur'oni kabifalaratida tamsil etib, Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalam uning oyat-ul kubrosi boÀlganini, koÀzida parda va qalbida zang boÀlmaganlarga iroa etadi.

Bu horiqo risola "OÀn Bir Rashha"dir. OÀn Birin. Aksishhada yigirma bir moÀ'jizoti Ahmadiyaga (S.A.V.) ishorat etgan bir salovoti sharifani u Nabiyyi Zishon Alayhissalotu Vassalam Hazratlariga keltiradi.

OÀnْيِى اchi Rashhadan soÀng uzun bir I'lamda nubuvvati Ahmadiyaga (S.A.V.) -boshqa bir tarzda- koÀrilmagan dalillarni koÀrsatadi.

Bu risolaning Turkchasi Risola-i Nurdagi OÀn ToÀqqizinchi SoÀzdadir.

Masnaviyning boshidagi bu uch ruchun "Eski Said"ning asarlaridan boÀlmasdan, Ustozimizning ta'biri bilan, "Yangi Said"ning asarlaridir. Ustozimizning eski asarlaridan Risola-i Nurga kirganlar boÀlgani kabi; Risola-i Nurni ta'lifi zamonida yozgan Arabcha asarlari ham bu surng koÀan Masnavi-i Arabiyaga idhol etilgan.

3- LASIYYAMALAR

Iymoni Hashrga doir boÀlgan bu risola Risola-i Nurdagi OÀninchi SoÀzning asosi boÀlib Barlada, Ustozimizning -bir bahor kunida- rahmati Ilohiyaning osorini bogÀ va boÀstonlardir Jihohadasidan va ixtiyorsiz boÀlib

oyati karimasini qirq dafaga uchun oÀqishidan soÀngra tulu' etgan gÀoyat qimmatbaho va bu zamonda juda luzumli va inkori hashr mafkurasini ildizi bilan kesib Ibn Sino kabi ajib bir dohiy "Hashr bir masala-i naqliyadir, aql bu yoÀlda ketolmaydi" degan mushti eng sodda fahmga ham qabul ettirgan; va hashrning minglab namunalarini arz yuzida koÀrsatgan; va hashrni iqtizo etgan juda koÀp asmo-i Ilohiya Qurrtib to mohiyati insoniyada ham hashrni isbot etgan bir risoladir.

Bir qoida-i hasananing tazohuri oÀlaroq, har risolaning boshida boÀlgani kabi, bu risolaning boshidainbisoanobi Haqqa tahmidot va Nabiyyi Zishonga salotu salom bor. Iymoni Billoh, iymoni bin-nabiy, iymoni bil-hashr va shuhudi koinot mobaynida bir irtiboti tomma va talozumi qat'iyya boÀlganidan, bu risola qisqacha oÀlaroq "Tavhcha miRisolat" haqiqatlaridan bahs qilib asos masala boÀlgan masala-i hashriyaga "Lasiyyama"lar bilan oÀtgan. Risola-i Nurning Yigirma Sakkizinchi SoÀzining Ikkinchi Maqomi boÀlgan bu risola, yigirma yildir Ustozimizning qoÀliga endi oÀtgan.

4- bir n

Bu Qatra risolasi bir muqaddima, bir xotima va toÀrt bobdan iborat. Muqaddimada Ustozimiz qirq yil umrida ta'lif aylagan yilga nisbat bilan oÀttiz yillik ilm sayrida toÀrt kalima bilan toÀrt kalom tahsil etgyrogÀiva bu toÀrt kalimaning biri "Ma'no-i Harfiy", ikkinchisi "Ma'no-i Ismiy", uchinchisi "Niyat", toÀrtinchisi "Nazar" boÀlganini.. toÀrt kalom esa, biri "zganimz-oÀzimga molik emasman", ikkinchisi "Al-mavtu haqqun", uchinchisi "Rabbi vahidun", toÀrtinchisi "Ananing bir nuqta-i sevda va bir vohidi qiyosiy" ekanini aytadi. Bu Risola

haqiqatini, Birinchi Bob oÀlaroq, koinot arkonidan har bir rukn ellik besh kulliy va gÀoyat zohir lison bilan isbot qiladi.

TAQRIZ

Qsh bilNG XOTIMASI

Mutafarriq va qisqa, faqat juda luzumli va muhim haqiqatlardan bahs qiladi. Boshida "ya's, u'jb, gÀurur, sui zon" kabi nafsning toÀrt xastaligini; soÀngra toÀrt haqiqatni va keyinchalik esa "Qatra"da zioliq, ingan Birinchi Bobdagi "La ilaha illalloh" haqiqatini va davomi oÀlaroq Bobi Soniyda "Subhanalloh"; Bobi Solisda "Alhamdulilloh"; Bobi Robi'dfoydalohu Akbar" martabalarini bayon etgandan soÀng, NUQTA va NUKTA sarlavxalari bilan mavzu e'tibori bilan bir-biridan farqli I'lamlar oÀtadi.

QATRANING ZAYLI

"Ramz"lar va "I'lam"lar unvoni ostida, halan) X bir risolaga mavzu boÀladigan qiymatdagi haqiqatlardan iboratdir. Boshida salotu salomdan soÀngra birinchi "I'lam" namozning avvalgi vaqtiga rioya qilan birg va xayolan Ka'baga mutavajjih boÀlishning fazilatini va avhom va vasvasa-i shaytoniyani qanday muzmahil etganini va musolliyning butun latoif va tuygÀularining qanday fayzlanganini bayir shadi.

Bu oÀtgan risolalar ayni zamonda arkoni iymoniyadan bahs qilish bilan ham iymon, ham ilm, ham ma'rifatulloh, ham zikr boÀlganidan; oÀqilishi ham bir navi ibodatdir.

5- HUBOB

Biri Turt-ul vboshqasi Arabcha ikki zayli boÀlgan bu juda muhim risola, Ustozimizning "Xutuvoti Sitta"ni nashri munosabati bilan taltif uchun Ankaraga chaqirilganida, Ankarada Islom qoÀshinining Yunonga gÀalabadi. Denash'a olgan ahli iymonning quvvatli afkori ichiga gÀoyat mudhish bir zindiqo fikri kirish va buzish va zaharlantirish uchun dassosona harakat qilganini koÀrgan hatijalaa ta'lif etgan ikki asaridan biridir.

Bu risolaning boshida boÀlgan salotu salom juda ahamiyatlidir. Bu Masnavi-i Nuriyaning favquloda boÀlgan va hech bir asarda uchralmagan bir koÀk yyati ham bir barmoqning harakati bilan bir nechta uskunani birdan ishlatish kabi gÀoyat balogÀatli bir bayon tarziga sohib boÀlishidir. Sobiqan zikr qilingani kabi, n va mzzam majmuada ham zikr, ham iymon, ham tafakkur, ham ilmni bir orada topish doim mumkin. Masalan: Salotu salomni yolgÀiz zikr oÀlaroq kirgizmaydi. Ayni zamonda uاُمَّتr iymon inkishofi, ayni zamonda bir ilm, ayni zamonda moÀ'mini musolliyni avhom va shubahotdan qutqargan haqiqatlarni sard etib, loaqal uch ma'no martabasini bayon etadi.

qilinoriqo risola muhim bir "I'lam"ida, madaniy moÀ'min bilan madaniy kofirning surat va siyrat va zohir va botin farqlarini gÀoyat baligÀ bir tarzda bayon qiladi. Vkamolijada bu farqni koÀrlarga ham koÀrsatish uchun deydiki: "Agar istasang, xayoling bilan Nurshin qishlogÀidagi Seydaning majlisiga bor, qara: U yerda fuqaro qiyofasida maliklar, podshohlar va inson koÀylagida marisolaarni bir suhbati qudsiyada koÀrasan. SoÀngra Parijga bor va eng katta uychalariga kir, koÀrasanki, chayonlar inson libosi kiyganlar va ifritlar odam suratini olganlar ila oxir" deb yana boshqa jihatdagi farqnarsag "Lamaat" va "Sunuhot"ga havola qiladi.

Boshqa bir "I'lam"da, Risola-i Nurda Yigirma Yettinchi SoÀz nomini olgan Ijtihod Risolasini toÀrt sahifada xulosa qiladi.

HUBOBNING BIRINCHI ZAYLI

Forscha bir munojot bilan boshlanadi. ti tavojotning Turkchasi Yettinchi Rijoda va OÀn Yettinchi SoÀzning zaylida bor.

Ustozimiz hech Forscha tahsil etmagani holda, bu qadar mukammal Forscha bir lison bilan ta'lif etilganki, u zamondagi AfgÀon Elchisi bu asarni taqdir hislari ini koÀAfgÀonistonga yuborgan. Bu Forscha munojotning orqasida: "Ey Mujohidini Islom" sarlavhasi ostida Turkcha oÀlaroq mab'usanga oÀn moddalik bir xitob bor. Bu xitobning ta'siri bilan Majlisi Maishadada kichik bir xona boÀlgan masjid katta bir zalga tabdil etilgan.

ZAYL-UL HUBOB

Hubobning Ikkinchi Zayli ham juda muhim haqiqatlarni ixtivo etmoqda.

6- HABBA

Ikki zayli bor. Bu risolaning birinchi "I'lajrat vaqiqati Muhammadiya (S.A.V.) olamning ham sababi xilqati, ham urugÀi, ham mevasi, ham natija-i xilqati olam boÀlganini gÀoyat adibona bir uslub bilan bayon qiladi. Deydiki: Agar olam berdi kitobi kabir sifatida koÀrsang, kotib qalamining murakkabi Nuri Muhammad Alayhissalotu Vassalamdir. Agar olamni bir shajara suratida koÀrsang, avvalo urugÀi, soÀngra mevasi yana Nng bekhammad Alayhissalotu Vassalamdir. Agar olamni bir zihayot libosini kiyganini koÀrsang, Uning ruhi Nuri Muhammadiy Alayhissalotu Vassalamdir. Agar olamni bir gulistoatlubiida koÀrsang, uning andalibi zishoni yana Nuri Muhammadiy Alayhissalotu Vassalamdir."

Risolaning oxirida gÀoyat goÀzal bir tazarru va niyoz va istigÀfor bor.

ZAYL- olqisBA

Habbaning Birinchi Zaylining oxirlarida,

bilanalarining Yigirma ToÀqqizinchi Lam'a-i Arabiyaga nisbatan qisqa va gÀoyat goÀzal bayonlari mundarijdir.

ZAYL-UZ ZAYL

Habbaning ikkinchi zaylida gÀoyat muhim bir risola boÀlgan ham Arabcha, ham Turkcha boÀlib kasrat bilan intishor etq deb oyi Muso majmuasida Yigirma Uchinchi Lam'a nomli "Tabiat Risolasi"ning muxtasar qisqa Arabchasi ham bor.

Bu risola Anqarada ta'lif etilgan zamon bir matbaada chop qilingan. Insonlarning ogÀzidan chiqqan dahshatli uch kalimaning butlhuquqiisbot qilib tabiat botqoqligida boÀgÀilganlarni qutqaradi.

7- ZUHRA

Uzun bir haqiqatning yolgÀiz uchini koÀrsatish va porloq bir nurning yolgÀiz bir ringgani iroa etish maqsadi bilan yozilgan bu juda muhim risola, gÀoyat ahamiyatli haqiqatlarni ixtivo etganidan eng mumtoz Nur shogirdlarining tirishib soÀragan ta koinriga binoan -aksari Arabcha bilmagan shogirdlarning istifodalariga mador boÀlish uchun- qisman izohli, qisman qisqa bir maoli Ustozimiz tarafidan Turkchaga oÀgirilgan va OÀn Yettinchi Lam'a nomi bilan OÀn Besh Mulohaza ْ

دَرْq Rasola-i Nur Kulliyotining Lam'alar qismiga ilhoq etilgan.

Zuhra shunday bir haqiqat bilan boshlaydi: Dunyodagi har zihayot molikining ismi bilan, nomi bilan, hisobi bilan ishlagan muvazzaf bir asn surabidir. Kim oÀzini oÀziga molik deb oÀylasa, u kishi halikdir.

SoÀngra uzun va muhit bir salotu salomni muta'aqib har biri bir risolaning u latixulosasi va urugÀi mohiyatidagi shumulli "I'lam"larga oÀtadi. "I'lam"larning birisida, Qur'on tilmizi bilan falsafa tilmizini ijtimoiy va shaxsiy jihatlaridan muqoyasa etib falsafaning saqim va muzir qismining botil hukmlarini chiritadi. SoÀngan As'lam"i ham gÀoyat goÀzal va hazin bir munojotni ixtivo etyapti. KoÀproq ma'lumotni Turkcha Mulohazalar Risolasiga havola qilamiz.

Bu Masnavi-i Nuriyaning mundarijasida u qimmatbaho, horiqo risolalardagi yuzlab haqiqa muoran yolgÀz bir-ikkitasini noqis fahmimiz bilan va qasir ifodamiz bilan koÀrsatishga harakat qildik. BoÀlmasa, koÀrsatgan misollarimiz u horiqo-i ilmu irfonning na eng gan munuqtalari boÀlishi mumkin va na eng qiymatli javharlari boÀlishi mumkin. Balki u shamsning juz'iy bir shuasi va u bahrning kichik bir qatrasidir.

8- ZARRA

Shaytoning va ahlinosibdning ba'zi vasvasalarini tard etgan mutafarriq masalalardan bahs etgan horiqo va favquloda bir risola boÀlib, ikki qismdan iboratdir.

Iymon va axloqiyotni va vasvasalarning izolasini va insondagi tashaxxusoti vajhiyaning hikmatini bayonlami s I'lamlar bu risolaning mundarajotidandir. Bir I'lamida

oyatida zikr qilingan samovot va arzning xilqati va bashaning elison va ranglarining ixtilofi Janobi Xoliqi Zuljalolning oyatlaridan boÀlganining haqiqatini gÀoyat goÀzal bir tarzda bayon qiladi. Deydiki:

"Butun basharning asosoti a'zoda ittifoqi, Sone'ning vbilan,ga; tashaxxusoti vajhiyada tamoyuzi, Sone'ning muxtor va hakim ekaniga gÀoyat bahir va zohir dalildir" deydi, isbot qiladi. Basharning bir-biridan tashaxxus jihatidan f orasiining hikmatini va boshqa maxluqotda bu tamoyuzning bir-bir boÀlmasdan, nav-nav boÀlishi hikmatning shunday iqtizo etganini izoh etadi.

Boshqa bir I'lamda, shaytoni insiy va jinniynifoda qqaraning botinan gÀoyat mukammal, zohiran miskin boÀlishi haqidagi bir vasvasasini tard etadi va deydiki: "Ey shaytoni jinniyga ustoz boÀ, ila-haytoni insiy! Agar hamma narsa, hamma narsani gÀoya miqdori bilan va loyiqi vajh bilan qilgan Qodiri Azaliyning san'ati boÀlmasa edi, sening eshagingning qulogÀi sendan va sening ustozlaringdan yanada aqlli va yanada haziq boÀlishi lozimsmi zordi." deya insiy va jinniy shaytonlarning vasvasalari yuzlariga urilib; baqaraning, ya'ni inakning dohilining mutlaq boÀlganining va xorijining muqayyad boÀlishining hikmatini aqlanlakatiman gÀoyat muqni' bir suratda bayon etadi.

Axloqqa doir bir I'lamida deydiki: "Ey fosiq! Bilki, madaniyati safiha shunday mudhish bir riyoni ibroz etgan va maydonga chiqarganki, ahli madaniyatning undaladi.

lishi mumkin emas. Chunki ahli madaniyat riyoga shon va sharaf nomini bergan. Insonni shaxslarga qarshi riyokorlikka badal, unsurlarga va millatlarga va davlatlarga qarshi riyokorlikka tashviq etgan va tarixni ulini Jaushavviq va laganbardor va jaridalarni ham, ya'ni gazetalarni ham dallol qilgan. OÀlimni unuttirib (goÀyo) unsurlari ichida bir hayotlari bor deya, zamoni johiliyatdagi gÀaddَا هُوimlarning dasisalari navidan bir dasisa bilan, basharni tasannu va riyokorlikka chorlagan." Naqadar oÀqilsa, oÀqilishga loyiq boÀlgan bu risola ham bir istigÀfor va Hazrat Mavlononing bir baopishalan nihoyat topgan.

9- SHAMMA

Koinotning majmuidan to zarraga qadar mutanazilan har bir mavjudning juda koÀp asmo-i Ilohiyadan Alloh, Rob, Molik, Mudabbir, Murabbiy, Mutasaishda a Nazim ismlariga shahodat qilganlarini isbot etadi. Boshqa bir I'lamida, hech bir kishining Sone'-i Olamdan shikoyat haqqi boÀlmaganini koÀrsatadi. Boshqa bir I'lamida Qur'oni Hakimning ilk va aksar muxotoa saodlgan jumhuri avomning fahmlarini qanday erkalaganini va ularning idroklariga qanday muro'at etganini uzun bir haqiqat bilan bayon etadi. Ham tayyi makon va basti zamon va ananing mohiyati va ikki vajhi kabi juda ham inja haqoiqni atni ietgan mutafarriq mavzulargan mutashakkil bir qimmatbaho risoladir.

Bu risola:

deya bir manzum qit'adan soÀng uzun va m ikki ir istigÀfor va duoga oÀtib tugaydi.

Boshqalariga nisbat bilan katta boÀlgan bu risolada SoÀzlardan ba'zilarining xulosalari bilan mutafarriq vai, vahlif mavzulardan iborat I'lamlar bor.

Birinchi I'lamida

oyati karimasining tafsirini, samovotga chiqish istagan shaytonlarning rajm etilishlarini Yetti Zinapoya bilan bayon qiladi.

Birinchi zinapoyati borSamodagi sukunat va sukutga va intizomga ishorat bilan deydiki: "Samo ahli arz ahli kabi xayrlarning va sharlarning qoÀshilishidan va zidlarning ijtimo'idan hosil boÀlgan munoqasha va ixtilofot va tazabzub ichida emas. Balki ularsalarnriga Xoliqlari tarafidan amr qilingan narsalarni kamoli itoat bilan qilgan mute'lardir."

Shaytonlarning rajm etilishlarini bayon va isbotdan soÀng boshqa bir I'lamda (Ustozimiz) Qur'onadi. Qtifoda etgan toÀrt tariqni toÀrt xatva bilan gÀoyat vajiz bir tarzda izoh etadi. Risola-i Nurning SoÀzlar qismida mufassal izohi boÀlgan bu I'lam juda muhimdir.

Boshqa bir I'lamida, ubudiyat muqaddima-i mukofoti etgan emas, natija-i ne'mati sobiqa boÀlganini bayondan soÀng juda haqiqatli va keng ma'nodagi I'lamlarga oÀtib Nurning Ilk Eshigida va Kichik SoÀzlarda bir daraja maollari boÀlgan haqiqatlarninozim bi bilan bu qimmatbaho va muhim risola tugaydi. Bu qimmatbaho risolaning mundarajotidan shams kabi nurli, qamar kabi porloq bir misoli shudir: Qur'oni Hakim Ikkitdagi insonga roji' va manfaatli boÀlgan ashyoni ixtor uchun zikr qiladi. BoÀlmasa Qur'oni Hakimning u bayonoti yolgÀiz u foydasiga inhisor etmaydi. Chunki inson oÀzi bilan aloqasi boÀlgan va foyssalamegilgan bir zarraga oÀzi bilan aloqasi boÀlmagan bir shamsdan ziyoda ahamiyat beradi. Masalan:

وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ ٭ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّن۪ينَ وَالْحِسَابya'ni i, qamarning kura-i arz atrofida davrining Janobi Haq tarafidan taqdir etilishining juda koÀp hikmatlaridan bir hikmati ham basharning kunlarini, oylarini, yillarini hisob e I'lam bilishidir. BoÀlmasa qamarning taqdiri, bizcha juda luzumli boÀlgan bu foydasiga inhisor etmaydi. Xoliqi Zuljalolning asmosiga oynadorlik etgan minglab hikmatlari yana bor.

Bu qimmatbabablasolaning oxirida, olti qatrada I'jozi Qur'onni xulosa etgan kichik, faqat oÀsha nisbatda shumulli bir risola bor.

MOÀ'JIZA-I KUBRODAN BIR NECHA QATRANI TAZAMMUN ETGAN OÀN TOÀRTINCHI RASHHA

PaygÀambar Alayhissalotu Vaang vaning risolatining haqqoniyatiga bir dalil ham Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayondir... Qur'oni Hakimning qirqqa yaqin vajhi i'jozi Lamaat va Ishorot-ul I'joz tafsirida bchilartilganidan, ularga havola etib Birinchi Qatra nihoyat topadi.

Ikkinchi Qatrada: Yigirma Beshinchi SoÀzda zikr qilingan "Qur'on Nedir?" ta'rifining qisqa bir Argan. Hi bor.

Uchinchi Qatra: Olti Nuqtadir. Uchinchi Nuqtasida: Qandayki inson muxtalif hojoti jismoniyaga muxtalif vaqtlarda muhtojdir... Masalan: Havoga har on, haroratga, suvga har vaqt, gÀidoga harshni, ziyoga har hafta muhtojdir. Xuddi shuning kabi, hojoti ma'naviya-i insoniya ham muxtalifdir. Bir qismiga har on muhtojdir. Lafzulloh kabi. Bir qismiga har vaqt muhtojdir. Bismilloh kabi. Bir qismiga har soat muhtojdir. "La ilaha Illallootiga i. Va hokazo qiyos qil.

ToÀrtinchi Qatra: Olti Nuktadir. Beshinchi Nuktasida koÀp oyati karima boÀlishidan; va u yer ham izoh maqomi boÀlmaganidan, MoÀ'jonningQur'oniyaga havola qilinib, u nukta tashlab oÀtilgan. Ba'zan bir harfi Qur'oniyda Qur'onning i'jozini isbot qilgan bu risola va doÀstlari boÀlgan "Ishorot-ul I'joz" va "MoÀ'jizoti Qur'oniya" risolalari Qur'oni Hzlarning bittadan olmos qilichidir.

Oltinchi Qatra: BalogÀati Qur'oniyaning bir sirrini kashf etib; adiblarning "Unzur ila man qola" ya'ni "Kim aytgan" deyishlariga yosi bl "Unzur ila man qola va liman qola va lima qola va fima qola" deb i'jozi Qur'oniyani porlattiradi. Bu Oltinchi Qatra balogÀati Qur'oniya uchun muhim bir kalitdir.

"SubhHU'LA

Ikki sahifalik bir zayli boÀlgan kichik hajmda bir risoladir.

11- < NUQTA>

Juda muxtasar boÀlgani uchun xulosa qilinmadi.

اَللّٰهُمَّ اخْتidni eنَا بِالسَّعَادَةِ وَالشَّهَادَةِ وَالْكَرَامَةِ وَالْبُشْرٰى اٰم۪ينَ اٰم۪ينَ اٰم۪ينَ

Mundarijasi tugagan Masnavi-i Nuriya hayotning hayoti vaÀlsa, si va eng yuksak haqiqat boÀlgan iymonni taqliddan tahqiqqa, tahqiqdan ilmalyaqiyn martabasiga, ilmalyaqiyn martabasidan aynalyaqiyn darajasiga va keyinchalik ham haqqalyaqiynga uarib nrgan muazzam va muhtasham va juda koÀp risolalarni tazammun etgan muhit va horiqo bir asardir.

Bu asarning haqiqiy qiymatini taboruz ettiradigan eng haqiqiy mundarijani yana uning aziri boÀuhtaram muallifi ustozimiz qila olardilar. Bizning juda qisqa anglashimiz va zaif idrokimiz va qasir fahmimiz va Arabchaga boÀlgan vuqufsizligimiz, ulamo-i mutabahhiriynning qatrasiga bahr deganlari bu benazir asarning mundarijَصَلِّqorilarga juda nuqsonli tarzda taqdim etishimizning omillari boÀlgan.

Muhtaram qori! Bu mundarijaga qarab, tilsimi koinotning kashshofi, haqoiqi ashyoning miftahi, hikmati xilqatning dalloli boÀlgan bu ma'nidi iyazina hukmidagi majmuani ham u mezon bilan tortma. Chunki bizdagi ajz va nuqsonlik u majmuaning qiymati bilan mabsutan emas, ma'kusan mutanosibdir. Quyoshning bir zarra shisha parchasbilan timsoliga qarab, "Quyosh ham bu qadardir" dema. Chunki u zarra qobiliyati qadar u quyoshdan fayz oladi. Sen esa oynangning kattaligi nisbatida u ma'naviy shamsdan fayz olasan.

Ham bu majmuada boÀi holduzlab I'lamlardan yolgÀiz juda oz bir qismining juda juz'iy bir ma'nosi yolgÀiz ishorat uchun zikr qilingan. BoÀlmasa, har bir risola, hatto har bir I'lam uchun bu Masnaviy mundari Nur ing majmui qadar bir mundarija qilish lozim boÀlardi. Bunga ham na bizning iqtidori ilmiyamiz va na maqom va na zamon muso'id emas.

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪ qilisبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَس۪ينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا

رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا بِاَحْسَنِ قَبُولٍ هٰذِهِ الْفِهْرِسْتَةَ النَّاقِصَةَ بِحُرْمَةِ سَيِّدِ الْمُرْسَل۪ينَ وَ اٰلِه۪ وَ صَحْبِه۪ uzatmaع۪ينَ اٰم۪ينَ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ