HUBOB

va مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ va اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ kabi muborak kalimalar bilan e'lon etgan bir hukming va iddi'o etgan bir da'vong va ishhod etgan bir e'tiqoding lisoningdan chiqar-chiqmas, millionlab moʻ'minlarning tasdiq va shahodatlariga iqtiron etadi.

Va shuningdek, Islomiyatning haq va haqiqat boʻlganiga va hukmlarining toʻgʻri va sodiq boʻlganlariga dalolat etgan butun dalillar, shohidlar, burhonlar sening u da'vongning va e'tiqodingning haq boʻlganiga dalolat qiladilar.

Va shuningdek, aytgan u muborak va muqaddas kalomlaringga juda buyuk yumunlar, fayzlar va barakoti Ilohiya tarattub etadi.

Va shuningdek, jumhuri moʻ'miniyn va muvahhidinning u kalimoti muborakadan qalban zavq qilganlari ma-i hayotni va sharobi jannatni sen ham u muqaddas mashrabalardan ichasan...

Qavoidi usuliyadanki: Bir masala haqida isbot qilganning soʻzi inkor qilganning soʻzidan murajjahdir. Chunki isbot qilganning yordamchilari bor, soʻzida quvvat boʻladi. Inkor qilganning yordamchisi boʻlmaganidan bir oʻzi qoladi, soʻzida quvvat yoʻq. Hatto ming odam bir narsani inkor qilsa, bir odam kabidir. Ming odam ham isbot qilsa, isbot qilganlarning har biri ming boʻladi. Chunki hammasi bir narsaga qaraydilar. Va bir nuqtaga ishorat qilganlaridan bir-birini taqviya etadilar. Inkor qilganlarda bir-birini taqviya etish yoʻq, har biri tanho qoladi.

Masalan: Mingta derazadan bitta yulduzni koʻrib isbot qilgan mingta odamning har biri boshqasiga yordamchi boʻladi, soʻzini taqviya etadi. Chunki u mingta odam, barmoq bilan ishorat qilayotganday, u narsani isbot qiladilar. Inkor qilganlar unday emas. Chunki inkor uchun sabab lozim. Sabablar ham boshqa-boshqa boʻladi. Masalan: Biri "Koʻzimda za'fiyat bor, koʻrolmadim", narigisi "Uyimizda deraza yoʻq", narigisi "Sovuqdan boshimni koʻtarib qarolmadim" deydi. Va hokazo... Har biri inkoriga, mudda'osiga boshqa bir sabab koʻrsatganidan, oʻzicha yulduzning boʻlmasligi, nafs-ul amrda ham yulduzning boʻlmasligiga dalolat qilmaydiki, bir-biriga yordamchi boʻlsin.

Shunga binoan, bir masala-i iymoniyaning inkori haqida ahli zalolatning ittifoqlari xabari vohid hukmidadir, ta'siri yoʻqdir. Ammo ahli hidoyatning masoili iymoniyada boʻlgan soʻzlari, har biri boshqasiga yordamchidir, taqviya etadi...

(=Ey aziz qardoshim, bilki) Bir kull qaysi narsaga muhtoj boʻlsa, juzi ham u narsaga muhtojdir. Masalan: Bir shajaraning vujudga kelishi uchun nima lozim boʻlsa, bir samaraning vujudiga ham lozimdir. Shunday ekan, samaraning Xoliqi, shajaraning ham Xoliqi u boʻladi. Hatto arzning va shajara-i xilqatning ham Xoliqi, U Xoliq boʻladi.

Ikki tarafi bir-biridan gʻoyat uzoq bir masala borki, har bir tarafi bir urugʻ kabi unib chiqqan; daraxt boʻlgan, shox-shoda solgan. Bunday bir masala sababli, shukuk va avhomning qoʻnmasligi lozim. Chunki bir urugʻ boshqa bir urugʻ bilan, urugʻ boʻlib tuproq ostida qolgan muddatcha iltibos etilishi mumkin. Ammo daraxt boʻlgandan, meva bergandan soʻng shak qilsang, butun mevalar senga qarshi shahodat qiladilar. Agar bu boshqa bir urugʻ deya tavahhum etsang, u daraxtning butun mevalari seni takzib etadilar. Olma daraxtiga inqilob etgan bir urugʻni hanzala daraxtining urugʻi deb faraz qilish senga muyassar boʻlmaydi. Faqat tavahhum bilan yoki butun olmalarning hanzalaga tabdil etilgan boʻlishi bilan mumkindirki, bu ham maholdir.

Shunga binoan, nubuvvat shunday bir urugʻdirki: Islomiyat daraxti butun samaroti bilan, chehcaklari bilan u urugʻdan chiqqandir. Qur'on ham, sayyor yulduzlarni ismar etgan shams kabi, Islomiyatning oʻn bir ruknini intoj etgan. Ajabo, bu jahon-baho samaralarga qarab koʻrgandan soʻng, urugʻida shubha va taraddud yeri qoladimi? Xosho...

Tovus qushi kabi juda chiroyli bir qush tuxumdan chiqadi, takomul etadi, samolarda tarayonni boshlaydi. Ofoqi olamda shuhrat qozongandan soʻng, yerda qolgan tuxumining poʻchogʻi ichida u qushning goʻzalligini, kamolotini, taraqqiyotini qidirib topishni istagan odamning ahmoq ekaniga shubha yoʻq. Shunga binoan, tarixlar naql etgan Paygʻambarimizning (S.A.V.) bidoyati hayotiga moddiy, sathiy, suriy bir nazar bilan qaragan bir odam shaxsiyati ma'naviyasini idrok qilolmaydi va daraja-i qiymatiga vosil boʻlolmaydi. Faqat bidoyati hayotiga va lavozimi bashariyatiga va ahvoli zohiriyasiga nozik bir poʻst, nozik bir qobiq nazari bilan qarashi kerakki, u poʻst ichidan ikki olamning quyoshi va tubo kabi shajara-i Muhammadiya (S.A.V.) chiqqan. Va fayzi Ilohiy bilan sugʻorilgan va fazli Rabboniy bilan takomul etgan. Shunga binoan, Nabiyyi Zishonning (S.A.V.) mabda-i hayotiga oid ahvoli suriyasidan zaif bir narsa eshitilgan zamon ustida toʻxtamaslik kerak; darhol boshini koʻtarib atrofi olamga nashr etgan nurlarga qarash kerak.

Shu bilan barobar, mabda-i hayotiga shak va shubha bilan qaragan odam har holda masdar bilan mazhar, manba bilan ma'kas, zotiy bilan tajalliy oralarini farq qilolmaydi. Va bu sababli shubhaga tushadi. Ha, Nabiyyi Zishon (S.A.V.) tajalliyoti Ilohiyaga mazhar va ma'kasdir; masdar va manba emas. Chunki u zot yolgʻiz obiddir va ibodat jihatidan hammadan oldindadir. Demak, bu qadar koʻringan taraqqiyot, kamolot uning zotiy moli emas. Faqat xorijdan berilgan Rahmoni Rahimning tajalliylaridir. Avvalroq bayon qilingani kabi, hech bir narsa bir zarraga ham ma'no-i ismiy bilan masdar boʻlolmaydi. Ammo bir zarra ma'no-i harfiy bilan samoning yulduzlariga mazhar boʻladi. Yolgʻiz gʻaflat bilan u zarraning masdar boʻlish mulohazasi bilan qaralganidan, san'ati Ilohiyani togʻutiy bir tabiatga mol qiladilar.

Duolar, tavhid va ibodatning asroriga namunadir. Tavhid va ibodatda lozim boʻlgani kabi, duo qilgan kishi ham, "Qalbida kezgan orzu va istaklarini Janobi Haq eshitadi" deb Qodir boʻlganiga e'tiqod qilishi kerak. Bu e'tiqod, Allohning hamma narsani biladigan va hamma narsaga qodir boʻlganini istilzom etadi.

Shu olamni ziyolantirgan shamsning bir chivinning koʻziga tajalliy bilan kirib ishiqlantirishi mumkin. Va otashdan bir uchqunnning koʻziga kirib tanvir etishi imkon xorijidir. Chunki koʻzni portlatadi.

Shuning kabi, bir zarra Shamsi Azaliyning tajalliysiga mazhar boʻladi. Faqat Muassiri Haqiqiyga zarf boʻlolmaydi...

Sen shunday bir za'fiyat, ojizlik, faqirlik, miskinlik kabi hollarga mahalsanki, jigaringga yopishgan va koʻp marta kattalashtirgandan soʻng zoʻrgʻa koʻrib boʻladigan bir mikrobga muqovamat etolmaysan; seni yerga ogʻdiradi, oʻldiradi...

Xardala bilan ta'bir etilgan, bir tariq habbasi hukmida boʻlgan quvva-i hofiza ihota etgan maydonda sayr-tomoshalar qilinarkan, shu qadar katta bir sahroga inqilob etadiki, kezish bilan tugamaydigan bir shakl oladi. Ajabo, u xardalaning ichidagi maydonni tugatolmagan, u xardalaning doirasini qay suratda tugatadi? Aqlning nazarida xardalaning vaziyati bunday ekan, aql kezgan doira qanday? Aqli ham dunyoni yutadi. Fasubhanalloh! Janobi Haq xardalani aql uchun dunyo va dunyoni ham aql uchun bir xardala kabi qilgan.

Insonlarning eng katta zulmlaridan biri ham shuki: Katta bir jamoatning masa'iysiga tarattub etgan hasanotni intoj etgan samarotni bir shaxsga isnod va unga mol etadilar. Bu zulmda bir shirki xafiy bor. Chunki bir jamoatning juzi ixtiyoriysi bilan kasb etgan maxsulotlarini bir shaxsga atf etish, u shaxsning ijod darajasida horiquloda bir qudratga molik ekaniga dalolat qiladi. Hatto eski Yunonlarning va Vasaniylarning ilohalari bunday zolimona tasavvuroti shaytoniyaning maxsulidir.

Zikr qilgan odamning fayzi Ilohiyni jalb qilgan muxtalif latifalari bor. Bir qismi qalb va aqlning shuuriga bogʻliq. Bir qismi esa shuursiz, ya'ni shuurlarga tobe emas.

hosil boʻladi. Shunga binoan, gʻaflat bilan qilingan zikrlar ham fayzdan xoli emas.

Janobi Haq insonni juda ajib bir tarkibda yaratgan. Kasrat ichida vahdati, tarkib ichida basotati, jamoat ichida fardiyati bor. Ixtivo etgan a'zo, tuygʻular va latifalarning har biri uchun mustaqil lazzatlar, alamlar boʻlgani kabi; oralarida koʻrilgan taovun va imdod tezligidan anglashilganidan, har biri birodarlarining lazzat, alam va taassurotidan ham hissa oladilar. Bu xilqat soyasida, inson agar ubudiyat yoʻlida ketsa; butun lazzat, ne'mat, kamolot navlarining bir qismlariga mazhar boʻlishga shoyondir. Va shuningdek, agar anoniyat yoʻlini ta'qib qilsa, turli-tuman alam va azoblarga ham mahal boʻlishga mustahaqdir.

Kalima-i Tavhidni takror bilan zikrida davom qilish, qalbni juda koʻp narsalar bilan bogʻlagan bogʻlarni, iplarni sindirish uchundir. Va nafs sigʻinadigan darajada sanam ittihoz etgan mahbublardan yuzini oʻgirishdir. Shu bilan barobar, zokir boʻlgan zotda boʻlgan his va latifalarning boshqa-boshqa tavhidlari boʻlganiga ishorat boʻlgani kabi; ularning ham ularga munosib sheriklari bilan boʻlgan aloqalarini kesish uchundir.

Insonning bir qarindoshiga (masalan) oʻqigan bir Fotiha-i Sharifadan hosil boʻlgan savobda istifoda etishda bir bilan ming musoviydir. Qandayki ogʻizdan chiqqan bir lafzning eshtilishida bir jamoat bilan bir fard bir boʻladi. Chunki latif narsalar matbaa kabidir. Bosilgan bir kalimadan ming kalima chiqadi.

Va shuningdek, nuroniy narsalarda vahdat bilan barobar takassur boʻlganiga, ya'ni bir nuroniy narsada ming savob borligiga bir ishoratdir...

Nabiyyi Zishonning (S.A.V.) Maqomi Mahmudi Ilohiy bir moida va Rabboniy bir dasturxon hukmidadir. Ha, tavzi' etilgan lutflar, fayzlar, ne'matlar u dasturxondan oqadi. Rasuli Zishonga (S.A.V.) oʻqilgan salovoti sharifa, u dasturxonga qilingan da'vatga ijobatdir.

Va shuningdek, salovoti sharifani keltirgan odam Zoti Paygʻambariyni (S.A.V.) bir sifat bilan tavsif etgan zamon, u sifatning qayerga taalluq etganini oʻylasinki, takror ba takror salovot keltirishga mushavviqi boʻlsin.

{(*) Ahamiyatlidir.}

Ujratim oz, ilmimga ragʻbat yoʻq, deya mahzun boʻlma. Chunki mukofoti dunyoviya ehtiyojga qaraydi, qiymati zotiyaga qaramaydi. Maziyati zotiya esa mukofoti uxroviyaga nazirdir.

Shunday ekan, zotiy boʻlgan maziyatingni mukofoti uxroviyaga saqla, bir necha tiyinlik dunyo moliga sotma.

Sen, oʻz nafsingni past koʻrsatishga va nadomat etib qusurlaringni e'lon qilishga haqqing bor. Faqat shao'iri Islomiyaga zid va muxolif boʻlgan harzalar bilan Islomiyatni qoralashga qat'iyan haqqing yoʻq.

Seni kim tavkil etgandir? Fatvoni qayerdan olyapsan? Qaysi haqqa binoan millat nomidan, ummat hisobidan Islomiyat haqida safsatalarni sochib, zalolatingni nashr va e'lon qilyapsan? Millatni, ummatni oʻzing kabi zoll deb oʻylama. Zalolatingni kimga sotyapsan? Bu yer Islomiyat mamlakatidir, Yahudiy mamlakati emas.

Jumhuri moʻ'miniyn qabul qilmagan narsaning gazetada e'lon qilinishi, millatni zalolatga da'vatdir, huquqi ummatga tajovuzdir. Bir odamning huquqiga tajovuzga javozi qonuniy boʻlmagani holda, ulkan bir millatning, balki olami Islomning huquqiga qaysi jasoratga binoan tajovuz etyapsan? Ogʻzingni yop!..

Kofirlarning musulmonlarga va ahli Qur'onga dushman boʻlishlari kufrning iqtizosidandir. Chunki kufr iymonga ziddir. Shu bilan barobar, Qur'on kofirlarni va abo va ajdodlarini i'domi abadiy bilan mahkum etgan.

Shunga binoan, musulmonlar bilan ulfat va muhabbatlari mumkin boʻlmagan kofirlarga muhabbat behuda ketadi. Ularning muhabbati bilan hisoblashilmaydi. Ulardan madad kutib boʻlmaydi. Faqat

deya Janobi Haqqa iltijo qilish lozim.

Kofirlarning madaniyati bilan moʻ'minlarning madaniyati orasidagi farq:

Birinchisi, madaniyat libosini kiygan qoʻrqinch bir vahshatdir. Zohiri porlaydi, botini ham yoqadi. Tashi ziynat, ichi iflos; surati manus, siyrati ma'kus bir shaytondir...

Ikkinchisi, botini nur, zohiri rahmat; ichi muhabbat, tashi uxuvvat, surati muovanat, siyrati shafqat, jozibador bir malakdir.

Ha, moʻ'min boʻlgan kishi, iymon va tavhid iqtizosi bilan, koinotga bir madhi uxuvvat nazari bilan qaragani kabi; butun maxluqotni, xususan insonlarni, xususan Musulmonlarni bir-biri bilan bogʻlagan ip ham, faqat uxuvvatdir. Chunki iymon butun moʻ'minlarni bir otaning janohi shafqati ostida yashagan qardoshlar kabi qardosh deb sanaydi.

Kufr esa, shunday bir burudatdirki, qardoshlarni ham qardoshlikdan chiqaradi. Va butun ashyoda bir navi ajnabiylik tuxumini ekadi. Va hamma narsani hamma narsaga dushman qiladi.

Ha, hamiyati milliyalarida bir uxuvvat boʻlsa ham, muvaqqatdir. Va azaliy, abadiy iftiroq va firoq bilan muttasil va mahduddir. Ammo kofirlarning madaniyatida koʻringan mahosin va yuksak taraqqiyoti sanoyi', (bular) tamoman madaniyati Islomiyadan, Qur'onning irshodotidan, adyoni samoviyadan in'ikos va iqtibos etilgani "Lamaat" bilan "Sunuhot" nomli asarlarimda istanilgani kabi izoh va isbot qilingandir...

Masoili diniyadan boʻlgan ijtihod eshigi ochiqdir. Faqat, shu zamonda u yerga kirishga olti mone bor...

Birinchisi: Qandayki qishda boʻronlar shiddatli boʻlgan bir vaqtda, tor tuynuklar ham berkitiladi; yangi eshiklar ochish hech bir jihat bilan kori aql emas. Ham qanday qilib katta bir selning hujumida ta'mir uchun devorlarda tuynuklar ochish gʻarq boʻlishga vasiladir. Shunga oʻxshab: Shu munkarot zamonida va odoti ajanibning istilosi onida va bid'atlarning kasrati vaqtida va zalolatning taxriboti hangomida, ijtihod nomi bilan qasri Islomiyatdan yangi eshiklar ochib devorlarida muxarriblarning kirishiga vasila boʻladigan tuynuklar ochish, Islomiyatga jinoyatdir...

Ikkinchisi: Dinning zaruriyotiki, ijtihod ularga kirolmaydi. Chunki qat'iy va muayyandirlar. Ham u zaruriyot qut va gʻido hukmidadirlar; shu zamonda tarkka duchor boʻlyaptilar va tazalzuldadirlar. Va butun himmat va gʻayratni ularning iqomasiga va ihyosiga sarf qilish lozim kelarkan, Islomiyatning nazariyot qismida va salafning ijtihodoti sofiyona va xolisonasi bilan butun zamonlarning hojotiga tor kelmagan afkorlari boʻlgani holda, ularni tashlab, qattiq havas bilan yangi ijtihodlar qilish; bid'atkorona bir xiyonatdir.

Uchinchisi: Hamma davr insonlari fikricha, qiymatli sanalib afkorni jalb qilgan jozibador bir mol margʻubdir. Masalan: Bu zamonda eng ragʻbatli, eng iftixorli narsa, siyosat bilan ishtigʻol va dunyo hayotini ta'min qilishdir. Salafi solihin asrida va u zamon bozorida eng margʻub mol, Xoliqi Samovot va Arzning marziyotlarini va bizdan orzularini kalomidan istinbot etish va nuri nubuvvat va Qur'on bilan yopilmaydigan darajada ochilgan oxirat olamidagi saodati abadiyani qozontirish va vasoilini qoʻlga kiritish edi. Bu e'tibor bilan, u zamonlarda butun fikrlar, qalblar, ruhlar marziyoti Ilohiyani bilish va oʻrganishga mutavajjih edi. Shuning uchun, iste'dod va iqtidori boʻlganlar u zamonlarda sodir boʻlgan butun ahvol va vuqu'ot va muhovarotdan dars olish bilan, ijtihodlarga zamin tashkil qilgan yuksak iste'dodlar vujudga kelardi.

Hozir esa, fikr va qalblarning tashattuti, inoyat va himmatlarning za'fiyati, insonlarning siyosat va falsafaga ibtilo va ragʻbatlari yuzidan, butun iste'dodlar fununi hozira va hayoti dunyoviyaga mutavajjihdir. Ahkomi diniyaga sarf qilinadigan mustaqim bir ijtihod yoʻq.

Toʻrtinchisi: Ijtihod eshigidan Islomiyatga kirib masoilini kengaytirishga mayl etgan odamning maqsadi, zaruriyotga imtisol bilan taqvo va kamolga mazhariyat boʻlsa, goʻzaldir. Ammo zaruriyotni tark va hayoti dunyoviyani hayoti uxroviyaga tarjih etgan odam boʻlsa, uning ijtihodga mayli, mayl-ut taxribdir. Taklifdan chiqib qochish uchun bir yoʻl topishdir.

Beshinchisi: Har narsaning, har hukmning vujudga kelishi bir illatga binoan boʻlgani kabi, bir foydaga ham tobedir. Faqat foyda illat emas. Faqat tarjih etuvchi bir hikmatdir. Bu zamonning afkori, bizzot saodati dunyoga mutavajjihdir. Shariatning nazari esa, bizzot saodati uxroviyaga mutavajjih boʻlib, albatta dunyoga ham nazirdir. Chunki dunyo oxiratga vasiladir.

Umumiy bir balo boʻlgan va insonlar unga mubtalo boʻlgan koʻp ishlar borki, zaruriyotdan boʻlgan. U kabi ishlar sui ixtiyor bilan gʻayri mashru' mayllardan tugʻilganlaridan, mahzurotni iboha etgan zaruriyotdan emas. Va ruxsat va muso'ada-i shar'iyaning shumuliga dohil boʻlolmaydilar. Masalan: Bir odam sui ixtiyori bilan harom bir tarzda oʻzini sarxush etsa, sarxushlik holida qilgan tasarrufotida uzrli boʻlolmaydi. Bu zamonda bu kabi ijtihodlar, samoviy emas, faqat arziy ijtihodlardir.

Bu kabi ijtihodlar bilan Xoliqi Samovot va Arzning hukmlarida qilingan tasarrufot marduddir.

Masalan: Ba'zi gʻofillar xutbaning Turkcha oʻqilishini istehson etadilarki, xalqning xususan siyosiy ahvoldan xabarlari boʻlsin. Holbuki bu kabi ahvoli siyosiya yolgʻondan, hiyladan, shaytoniy fikrlardan xoli emas. Xutba maqomi esa, ahkomi Ilohiyaning tabligʻi uchun ittihoz etilgan bir maqomdir.

Savol: Avomi nos Arabchadan xabardor emas, tushunolmaydi?

Javob: Avomi nos zaruriyot va musallamoti diniyaga muhtojdir. Va xutba maqomi ham bu kabi hukmlarning tabligʻi uchundir. Bu hukmlar kisva-i Arabiya ichida tafsilan boʻlmasa ham, ijmolan avomi nosga ma'lum va ma'rufdir. Shu bilan barobar, lisoni Arabda boʻlgan shahomat, yuksaklik, maziyat, satvat boshqa lisonlarda yoʻq...

Janobi Haqning vujubi vujud va vahdatiga, koinotning murakkaboti va zarrotining ellik besh vajh bilan qilgan shahodatlarining bir vajhini yozaman. Shundayki:

Ashyoning ijodi, yo nafslariga yoki sabablarga boʻlgan isnodi, hayrat va istigʻrobni mujibdir. Bu ham rad va inkorni ijob etadi. Bu ham zalolatlarni intoj etadi. Bu esa iztiroboti ruhiya va tashavvushoti aqliyaga sabab boʻladi. Bu ham ruhlarni va aqllarni qochirish bilan Vojib-ul Vujudga iltijo qilishga majbur qiladi. Zero har mushkulot Uning qudrati bilan hal boʻladi. Va ochilmas tugunlar Uning irodasi bilan ochiladi. Va qalblar Uning zikri bilan mutmain boʻladi. Bu haqiqatni shunday bir muvozana bilan izoh qilaman. Shundayki:

Mavjudotning foili -ya'ni ashyoni vujudga keltirgan- yo vojib va vohiddir va yoxud mumkin va kasirdir. Foil vojib va vohid boʻlgan taqdirda, na qiyinchilik bor, na gʻarobat bor. Boʻlsa ham, vahmiy boʻladi. Sabablarga isnod etilgan taqdirda, qiyinchilik va gʻarobat vahmlikdan chiqadi; qat'iy va haqiqiy bir shaklda tahaqquq etadi. Chunki qusur va za'fiyatdan xoli boʻlmagan koʻplab sabablardan hech bir sabab bir musabbabni yelkasida koʻtarolmaydi. Va bir narsaning ijodida gʻayri mutanohiy sabablarning ishtiroki lozim. Masalan: Asalari hamma narsa bilan aloqador boʻlganidan, agar ijodi sabablarga isnod qilinsa, samovot va arzning ishtiroklari lozim.

Shu bilan barobar, kasratning vohiddan suduri, vohidning kasratdan suduri qadar zahmat emas, yanada osondir. Masalan: Bir qoʻmondon afrodi kasiraga bergan intizomni va qildirgan ishlarni, u afrodi kasira bir oʻzlari katta bir mushkulotdan soʻng qila oladilar.

Shu bilan barobar, ijodning sabablarga isnodida layu'add qiyinchilik, gʻarobat boʻlish bilan barobar, juda koʻp maholotga zamin tashkil etadi.

1- Har bir zarrada Vojib-ul Vujudning sifatlarining farazi lozim.

2- Uluhiyatda gʻayri mutanohiy sheriklarning ishtiroki lozim boʻladi.

3- Har bir zarraning ham hokim, ham mahkum boʻlishi lozim boʻladi. Qubbali binolarda bir-biriga tayanish bilan yiqilishdan qutulgan toshlar kabi.

4- Shuur, iroda va qudrat kabi sifatlarning har zarrada boʻlishi lozim boʻladi. Chunki husni san'at bu sifatlarni iqtizo etadi. Shu haqiqatni izoh uchun bir necha misol aytamiz:

Birinchisi: Shams shaffofiyat sirriga binoan, shishalarning zarralarida, arzning dengizlarida, samoning sayyoralarida musovot uzra tajalliy etadi.

Ikkinchisi: Muqobala sirriga binoan, markazdagi bir chiroqning doirani tashkil qilgan oynalarga nisbati in'ikosi birdir.

Uchinchisi: Nurdan yoki nuroniy bir narsadan tanavvur etish va ziyo olishda, bir bilan ming birdir. Nuroniyning iqtizosi shundaydir.

Toʻrtinchisi: Muvozana sirriga binoan, hassos bir tarozining ikki pallasida ikki yongʻoq va yoxud ikki quyosh boʻlsa; qaysi pallasiga bir narsa ilova qilinsa, u past tushadi; narigisi havoga koʻtariladi.

Beshinchisi: Ulkan bir safina bilan gʻoyat kichik bir safinani yoʻnaltirish va tahrik xususida farq yoʻq. -Kapitan; istar bir bola boʻlsin, istar katta boʻlsin- chunki intizom bor.

Oltinchisi: Hayvoni notiq kabi bir mohiyati mujarradaning kichik va katta afrodiga nisbati birdir.

Xulosa: Qolil bilan kasir, kichik bilan katta orasida bir narsa-i vohidga isnodlarida tafovut boʻlmagani, imkon doirasida boʻlgan shu misollar bilan tavazzuh etdi. Shunga binoan, ashyoda boʻlgan intizom, muvozana, avomiri takviniyaga qarshi imtisol, itoat, qudrati azaliyaning nuroniyati, ashyoning ich yuzining shaffofiyati kabi sirlar sababli; bir chivin bilan arzning ihyosi, bir daraxt bilan samovotning ijodi, bir zarra bilan quyoshning yaratilishi Vojib-ul Vujudga nisbat bilan mutasoviydir. Ha, musovot va adami tafovuti koʻz bilan koʻrinadi. Qara! Mohiyati majhul, moʻ'jizoti bilan ma'lum boʻlgan qudrati azaliyaning, xususan samarot va sabzavotdagi naqshlari, san'atlari sabablarga havola qilinsa, sabablar ostida eziladi.

Alhosil: Hayotiy, vujudiy, nuroniy narsalarning ijodida uch nuqta bor:

Birinchi Nuqta: Qudratning umuri xasisa bilan zohiran mubosharati koʻrinmasligi uchun parda boʻlish maqsadida sabablar oʻrnatilgan.

Ikkinchi Nuqta: Hayot, vujud va nurning, tashqi tomonlari kabi ichlari ham shaffof boʻlganidan, kasif pardalar hukmida boʻlgan sabablar oʻrnatilmagan. Yolgʻiz juda inja, nozik pardalarni eslatgan vositalar boʻlsa ham, ostida dasti qudrat koʻrinadi.

Uchinchi Nuqta: Qudrati azaliyaning ta'sirida, tasni'ida qiyinchilik yoʻq. Ha, bir anjir urugʻidan ulkan bir anjir daraxtini va inja bir band bilan ulkan bir qovunni bogʻlab chiqargan qudratga hech bir narsa ogʻir kelmaydi. Shunday moʻ'jizoti bilan ma'lum boʻlgan qudrat sohibining vujudi, zuhuri; koinotning vujudidan, zuhuridan yanada zohirdir. Chunki har bir masnu' oʻz nafsiga bir necha vajh bilan aynan dalolat qiladi. Faqat Sone'iga ham aynan, ham aqlan koʻp vajhlar bilan dalolatlari bor. Va qaysi bir masnu'ning vujudi sabablardan istanilsa, butun sabablar toʻplanib bir-biriga yordamlari boʻlsa ham, u masnu'ning oʻxshashini qilolmaydilar...

Insonning aql va fikr maydoni shunday bir vus'atdadirki, ihotasi mumkin emasdir; va shu qadar torki, ignaga mahal boʻlolmaydi. Ha, ba'zan zarra ichida aylanadi, qatra ichida suzadi, bir nuqtada hibs boʻladi. Ba'zan esa, olamni bir tarvuz kabi qoʻliga oladi va koinotni musofir qilib keltiradi, aql xonasida musofir qiladi. Ba'zan esa shu qadar haddini tajovuz etadi, yuksakka chiqadiki; Vojib-ul Vujudni koʻrishga harakat qiladi. Ba'zan esa kichrayadi, zarraga oʻxshaydi. Ba'zan esa samovot qadar oʻsadi. Ba'zan esa bir qatraga kiradi. Ba'zan esa fitrat va xilqatni ichiga oladi...

Janobi Haq insonga bergan ne'matlari, istar ofoqiy boʻlsin, istar anfusiy boʻlsin, ba'zi sharoit ostida insonga kelib vusul topadi. Masalan: Ziyo, havo, gʻido, savt va sado kabi ne'matlardan insonning istifoda eta olishi faqat koʻz, quloq, ogʻiz, burun kabi vositalarning ochilishi bilan boʻladi. Bu vositalar Allohning yaratishi va ijodi bilan boʻladi. Insonning qoʻli, kasb va ixtiyorida yolgʻiz u vositalarni ochishdir.

Shunga binoan, u ne'matlarni yoʻlda topgan kabi sohibsiz, hisobsiz boʻlganini oʻylamasin. Faqat Mun'imi Haqiqiyning qasdi bilan keladi, inson ham ixtiyori bilan oladi. Soʻngra ehtiyojga koʻra in'om etganning irodasi bilan badanida intishor etadi.

Har qaysi bir narsaning intihosi va oxiri intizom va goʻzallik jihatidan avvalidan past boʻlmagani kabi; zohiri va surati ham san'at va hikmat jihatidan botinidan goʻzal emas. Shunday ekan, ashyoning ich yuzlarini va nihoyatlarini sohibsiz oʻylab, tasodiflarga havola qilma. Chechak bilan, chechakdan chiqqan samaradagi asari san'at va hikmat; urugʻ bilan, urugʻdan chiqqan kurtakning asari san'at va naqshidan past emas. Shunga binoan, Sone'-i Zuljalol ham avvaldir, ham oxir, ham zohirdir, ham botin...

Qur'onning i'jozi tahrifiga bir toʻsiqdir. Ha, modomiki Qur'on moʻ'jizadir, bashar uning taqlidini qilolmaydi. Oyatlari boshqa kalomlar bilan tabdil etilish bilan tahrif va tagʻyiri mumkin emas. Chunki mufassir, muallif, mutarjim muharraf uslublarini, qiyofalarini oyotning qiyofasi bilan iltibos ettirolmaydilar. Oyatlarda i'joz tamgʻasi bordir. U tamgʻaning ostida boʻlmagan kalomlar oyat deb sanalmaydi. Shunday ekan, i'joz tahrif va tagʻyirni qabul etmaydi.

Qur'oni Karim ne'matlarni, oyatlarni, dalillarni ta'dad etarkan

oyati jalilasi takror bilan zikr qilinganidan, shunday bir dalolat bordirki: Jin va insning eng koʻp isyonlarini, eng shadid tugʻyonlarini, eng azim kufronlarini tavlid etgan shunday bir vaziyatlarki; ne'mat ichida in'omni koʻrmaydilar. In'omni koʻrmaganlaridan Mun'imi Haqiqiydan gʻaflatda qolishadi. Mun'imdan gʻaflatlari saiqasi bilan u ne'matlarni sabablarga yoki tasodifga isnod etib, Allohdan u ne'matlarning kelganini takzib etadilar. Shunga binoan, har bir ne'matning bidoyatida moʻ'min kishi Basmalani oʻqisin. Va u ne'matning Allohdan boʻlganini qasd qilish bilan, oʻzi faqat Allohning ismi bilan, Allohning hisobiga olganini bilib, Allohga minnatdorchilik bilan muqobalada boʻlsin.

Inson qalban va fikran haqoiqi Ilohiyaga qarab oʻylagan vaqtida, xususan namoz va ibodat asnosida, xoh shayton tarafidan, xoh nafsi tarafidan juda yomon, iflos va xunuk vasvasalar, xotiralar, chivinlar kabi qalbga, aqlga hujum qiladilar. Bu kabi havoiy, vahmiy va xunuk narsalarni daf qilish bilan ovora boʻlgan odam u vasvasalarga magʻlub boʻladi. Lekin ularni magʻlub qilib qochirish chorasi, mudofaani tark qilib ular bilan ovora boʻlmaslikdir. Ha, arilar bilan ovora boʻlgan sari ular huvumlarini orttiradilar. Ular bilan ishi boʻlmagan taqdirda, insonni tark qiladilar, ketadilar. Hamda u kabi vasvasalarning na haqoiqi Ilohiyaga va na sening qalbingga bir mazarroti yoʻq. Ha, iflos bir manzilning tuynuklaridan samoning quyosh va yulduzlariga, jannatning gul va chechaklariga qaralsa, u tuynuklardagi ifloslik na qaraganga va na qaralganga yuqmaydi. Va yomon bir ta'sir etmaydi.

{(Hoshiya) U xunuk soʻzlar sening qalbingning soʻzlari emas. Chunki sening qalbing undan mutaassir va mutaassifdir. Balki qalbga yaqin boʻlgan lumma-i shaytoniydan kelyapti. Masalan: Sen namozda, Ka'ba qarshisida, huzuri Ilohiyda oyotni tafakkurda boʻlgan bir holingda, shu tadoi-i afkor seni tutib eng uzoq moloyoniyoti razilaga chorlaydi. Masalan: Oynaning ichidagi ilonning timsoli tishlamaydi. Otashning misoli yoqmaydi. Va najosatning koʻrinishi oynani talvis etmaydi.}

Nedir bu gʻurur va nedir bu gʻaflat? Nedir bu hashmat, nedir bu istigʻno, nedir bu azamat? Qoʻlingdagi ixtiyor bir qil qadardir va iqtidoring bir zarra qadardir. Va hayoting soʻndi, faqat bir shu'la qoldi. Umring oʻtdi, shuuring soʻndi, bir lam'a qoldi. Shuhrating ketdi, faqat bir on qoldi...

Zamoning oʻtdi, qabrdan boshqa makoning bormi? Bechora! Ajzingga va faqringga bir had bormi? Umidlaring nihoyatsizdir, ajaling yaqindir. Ha, bunday ajz va faqring bilan iqtidor va ixtiyordan xoli bir insonning holi nima boʻladi? Xazoini rahmat sohibi Xoliqi Rahmon-ur Rahimga bunday bir ajz bilan e'timod qilish lozim. Udir hammaga nuqta-i istinod. Udir har zaifga jihati istimdod...

{(Hoshiya) Bu Forscha munojot, qisqaligiga qaramasdan juda uzun haqiqatlarni ichga oladi. Anqarada oʻttiz besh yil avval chop etilgan vaqt, Afgʻon Elchisi Sulton Ahmad juda ham yoqtirgan va Afgʻon Shohiga bir adad bu munojotdan hadya yuborgan. Turkcha tarjimasi "Keksalar Risolasi"da va "Oʻn Yettinchi Soʻz"da boʻlganidan, tarjima qilinmadi.}

Ey mujohidini Islom! Ey ahli hallu a'qd! Bu faqirning bir masalada kirish soʻzini, bir necha nasihatini tinglashingizni iltimos qilaman.

Shu muzaffariyatdagi horiquloda ne'mati Ilohiya bir shukron istaydiki, davom etsin, ziyoda boʻlsin. Boʻlmasa, ne'mat shukrni koʻrmasa, ketadi. Modomiki Qur'onni, Allohning tavfiqi bilan dushmanning hujumidan qutqardingiz; Qur'onning eng sarih va eng qat'iy amri boʻlgan "Salot" kabi faroizni imtisol etishingiz lozimdir. Toki uning fayzi shunday horiqo suratida ustingizda tavoli va davom etsin.

Olami Islomni masrur etdingiz, muhabbat va tavajjuhini qozondingiz. Lekin u tavajjuh va muhabbatning idomasi, shao'iri Islomiyani iltizom bilan boʻladi. Zero, Musulmonlar Islomiyat hisobiga sizni sevadilar.

Bu olamda avliyoulloh hukmida boʻlgan gʻoziy va shuhadolarga qoʻmondonlik qildingiz. Qur'onning avomiri qat'iyasiga imtisol etish bilan, narigi olamda ham u nuroniy guruhga rafiq boʻlishga harakat qilish, siz kabi himmatlilarning sha'nidir. Boʻlmasa, bu yerda qoʻmondon ekan, u yerda bir askardan istimdodi nur etishga muztar qolasiz. Bu dunyo-i daniyya, shon va sharafi bilan unday bir mato emaski, siz kabi insonlarni ishba' etsin, tatmin etsin va maqsudi bizzot boʻlsin.

Bu millati Islomning jamoatlari -garchi bir jamoat namozsiz qolsa, fosiq boʻlsa ham, yana- boshliqlarini mutadayyin koʻrishni istaydi. Hatto umum Kurdistonda umum ma'murlarga doir eng avval soʻragan savollari bu ekan: "Ajabo, namoz oʻqiydimi?" derlar. Namoz oʻqisa mutlaq amniyat etadilar; oʻqimasa, naqadar muqtadir boʻlsa, nazarlarida muttahamdir. Bir zamon, Bayt-ush Shabob qabilalarida isyon bor edi. Men bordim, soʻradim: "Sabab nima?" Dedilarki: "Raisimiz namoz oʻqimasdi, raqi ichardi. Bunday dinsizlarga qanday itoat qilamiz?" Bu soʻzni aytganlar ham namozsiz, hamda qaroqchi edilar.

Anbiyoning aksari sharqda va hukamoning agʻlabi gʻarbda kelishi qadari azaliyning bir < Ramz

idirki, sharqni oyoqqa koʻtaradigan din va qalbdir, aql va falsafa emas. Sharqni intibohga keltirdingiz, fitratiga muvofiq bir jarayon berdingiz. Boʻlmasa, sa'yingiz yo behuda ketadi yoki muvaqqat, sathiy qoladi...

Xasmingiz va Islomiyat dushmani boʻlgan ovrupaliklar dindagi loqaydligingizdan juda koʻp istifoda etdilar va etyaptilar. Hatto deya olamanki, xasmingiz qadar Islomga zarar bergan, dinda ihmolingizdan istifoda etgan insonlardir. Islom dinining foydasi va millatning salomatligi nomiga, bu ihmolni a'molga tabdil etishingiz kerak. Koʻrilmayaptimiki, Ittihodchilar shu qadar horiqo azmu sabot va fidokorliklari bilan, hatto Islomning shu intibohiga ham bir sabab boʻlganlari holda, bir daraja dinda laubalilik vaziyatini koʻrsatganlari uchun, dohildagi millatdan nafrat va tazyif koʻrdilar. Xorijdagi Musulmonlar dindagi ihmollarini koʻrmaganlari uchun, hurmatni berdilar.

Olami kufr, butun vositalari bilan, madaniyati bilan, falsafasi bilan, fununi bilan, missionerlari bilan olami Islomga hujum va moddatan uzun zamondan beri gʻalaba qilgani holda, -olami Islomga- dinan gʻalaba qilolmadi. Va dohiliy butun firoqi zolla-i Islomiya ham, bittadan kammiya-i qolila-i muzirra suratida mahkum qolgani; va Islomiyat matonatini va salobatini sunnat va jamoat bilan muhofaza qilgan bir zamonda, laubaliyona, Ovrupa madaniyati habisa qismidan sizilgan bir jarayoni bid'atkorona siynasida joy ololmaydi. Demak, olami Islom ichida muhim va inqilobvoriy bir ish qilish, Islomiyatning dasotiriga inqiyod bilan boʻlishi mumkin, boshqa boʻlolmaydi. Ham boʻlmagan, boʻlgan boʻlsa ham tez oʻlib soʻngan...

Za'fi dinga sabab boʻlgan Ovrupa madaniyati safihonasi yirtilishga yuz tutgan bir zamonda va madaniyati Qur'onning zuhurga yaqin kelgan bir onda, loqaydona va ihmolkorona musbat bir ish qilinmaydi. Manfiy tarzda, taxribkorona ish esa, bu qadar raxnalarga ma'ruz qolgan Islom zotan muhtoj emas.

Sizning bu "Isqiqlol Urushi"dagi muzaffariyatingizni va oliy xizmatingizni taqdir etgan va sizni jonu dildan sevgan, jumhuri moʻ'miniyndir. Va ayniqsa tabaqa-i avomdirki, sogʻlom musulmonlardir. Sizni jiddiy sevadi va sizni qoʻllaydi va sizga minnatdordir va fidokorligingizni taqdir etadilar. Va, intibohga kelgan eng katta va mudhish bir quvvatni sizga taqdim qiladilar. Siz ham, avomiri Qur'oniyaga imtisol bilan ularga ittisol va istinod etishingiz Islom dini foydasi nomiga zaruriydir. Boʻlmasa, Islomiyatdan tajarrud etgan badbaxt, milliyatsiz Ovrupa maftuni frank muqallidlarini avomi muslimiynga tarjih etish, Islom dini foydasiga zid boʻlganidan, olami Islom nazarini boshqa tarafga aylantiradi va boshqasidan istimdod etadi...

Bir yoʻlda toʻqqiz ehtimoli halokat, bitta ehtimoli najot boʻlsa; hayotidan voz kechgan, majnun bir jasur lozimki, u yoʻlga suluk etsin. Hozir, yigirma toʻrt soatdan bir soatni olgan farz namoz kabi zaruriyoti diniyada yuzdan toʻ'son toʻqqiz ehtimoli najot bor. Yolgʻiz, gʻaflat va tanballik jihati bilan, bir ehtimol zarari dunyoviy boʻlishi mumkin. Holbuki faroizning tarkida toʻqson toʻqqiz ehtimoli zarar bor. Yolgʻiz gʻaflat va zalolatga istinod, bitta ehtimoli najot boʻlishi mumkin. Ajabo, dinga va dunyoga zarar boʻlgan ihmol va faroizning tarkiga nima bahona topilishi mumkin? Hamiyat qanday muso'ada etadi?

Xususan bu guruhi mujohidin va bu yuksak majlisning af'oli taqlid qilinadi. Qusurlarini millat yo taqlid yoki tanqid qiladi; ikkisi ham zarardir. Demak, ularda huququlloh huquqi ibodni ham tazammun etadi. Sirri tavotur va ijmo'ni tazammun etgan hadsiz ixborotni va daloilni tinglamagan va safsata-i nafs va vasvasa-i shaytondan kelgan bir vahmni qabul qilgan odamlar bilan haqiqiy va jiddiy ish qilinmaydi.

Shu inqilobi azimning poydevorlari sogʻlom boʻlishi kerak. Shu majlisi oliyning shaxsiyati ma'naviyasi, sohib boʻlgan quvvat jihati bilan ma'no-i saltanatni boʻyniga olgan. Agar shao'iri Islomiyani bizzot imtisol etish va ettirish bilan ma'no-i xilofatni ham vakolatan boʻyniga olmasa, hayot uchun toʻrt narsaga muhtoj faqat an'ana-i mustamirra bilan kunda loaqal besh marta dinga muhtoj boʻlgan shu fitrati buzilmagan va lahviyoti madaniya bilan ehtiyojoti ruhiyasini unutmagan bu millatning hojoti diniyasini Majlis tatmin etmasa, majburan ma'no-i xilofatni, tamoman qabul qilganingiz ismga va lafzga beradi. U ma'noni idoma etish uchun quvvatni ham beradi. Holbuki majlis qoʻlida boʻlmagan va majlis tariqi bilan boʻlmagan bunday bir quvvat, inshiqoqi a'soga sababiyat beradi. Inshiqoqi a'so esa

oyatiga ziddir. Zamon jamoat zamonidir. Jamoatning ruhi boʻlgan shaxsi ma'naviy chidamliroq va tanfizi ahkomi shar'iyaga ziyodaroq muqtadirdir. Xalifa-i shaxsiy faqat unga istinod bilan vazoifni boʻyniga olishi mumkin. Jamoatning ruhi boʻlgan shaxsi ma'naviy agar mustaqim boʻlsa, ziyoda porloq va komil boʻladi. Agar yomon boʻlsa, juda ham yomon boʻladi. Fardning yaxshiligi ham, yomonligi ham mahduddir. Jamoatniki esa gʻayri mahduddir. Xorijga qarshi qozongan yaxshiligingizni, dohildagi yomonlik bilan buzmanglar. Bilasizki, abadiy dushmanlaringiz va zidlaringiz va xasmlaringiz Islomning shao'irini taxrib etyaptilar. Shunday ekan, zaruriy vazifangiz, shao'irni ihyo va muhofaza etishdir. Boʻlmasa shuursiz boʻlib shuurli dushmanga yordamdir. Shao'irda tahovun, za'fi milliyatni koʻrsatadi. Za'f esa dushmanni tavqif etmaydi, tashji' etadi...

Haqoiqi iymoniyani isbot uchun irod etilgan burhon va dalillarni tadqiq etarkan, shu ulkan natijani bu zaif, nahif dalil intoj etolmaydi deya tanqidotda boʻlma. Zero za'fiyati bilan ittihom etganing u dalilning oʻngida va chapida boʻlgan taqviya quvvatlari va qit'alari juda koʻpdir. Ha, Islomiyatning sidqiga dalolat qilgan shohidlardan, shahidlardan, burhonlardan, dalillardan, alomatlardan har birisi, u mudofaa maydonida birodarini himoya qilish bilan salomatlik hujjatini imzolab sogʻlom boʻlganini tasdiq qiladi. U ham, uning ilm va xabariga ahli vuquf boʻladi. Chunki haqoiqi iymoniyada maqsad subutdir, inkor emas. Sobit boʻlgan bir narsani koʻrsatganlarning biri, ming kabidir. Zero subutda koʻrsatganlarning koʻrsatish tarzlari bir-biriga uygʻun va muvofiq boʻlganidan, har birisi narigilarni tazkiya va tasdiq etgan boʻladi. Inkor jihatidan, inkor qilganlarning shahodatlarida tavofuq yoʻqdir. Inkorlariga mutaxolif sabablar koʻrsatadilar. Shuning uchun, shahodatlari bir-birining sihatiga dalil boʻlolmaydi. Chunki tavofuq yoʻq.

Ba'zan bir narsaga shiddatli muhabbat, u narsaning inkoriga sabab boʻladi. Va shuningdek, shiddati xavf va gʻoyat azamat va aqlning ihotasizligi ham inkorga sabab boʻladi.

Hanzalaning urugʻida hanzala daraxti mundamij va dohil boʻlgani kabi, Jahannamning ham kufr va zalolat danagida mustatir boʻlganini shuhudiy bir yaqiyn bilan mushohada etdim. Va shuningdek, qandayki xurmoning urugʻi xurmo daraxtiga homiladir. Aynan shuning kabi, iymon habbasida ham Jannatning mavjud boʻlganini hadsi qat'iy bilan koʻrdim. Chunki u urugʻlarning daraxtlarga tahavvul va inqiloblari gʻarib boʻlmagani kabi, kufr va zalolat ma'nosi ham ta'zib etuvchi bir Jahannamni, iymon va hidoyat ham bir Jannatni intoj etishida istib'od yoʻq.

Danak boʻladigan bir habbaning qalbi, ya'ni ichi teshilgan zamon, albatta unib chiqib nashvu namo topolmaydi; oʻlib ketadi. Shuning kabi, ana bilan ta'bir etilgan anoniyatning qalbi, Alloh Alloh zikrining shua va harorati bilan yonib teshilsa, oʻsib gʻaflat bilan fir'avnlasholmaydi. Va Xoliqi Samovot va Arzga isyon etolmaydi. U zikri Ilohiy soyasida ana mahv boʻladi.

Xullas, Naqshbandiylar zikr xususida oʻzlashtirgan zikri xofiylari soyasida qalbning fathi bilan, ana va anoniyat mikrobini oʻldirishga va shaytonning amrbari boʻlgan nafsi ammoraning boshini yorishga muvaffaq boʻlishgan. Shuning kabi, Qodiriylar ham zikri jahriy soyasida tabiat togʻutlarini toru mor etishgan.

Olamda hamma narsaning yuzida hikmat asarlari koʻringani kabi, eng uzoq, eng keng, eng inja kasratning tabaqalari ustida ham hikmat, ihtimom asarlari koʻrilyapti. Ha, kasrat va takassurning muntahosi va natijasi boʻlgan insonning sahifa-i vajhida, jabhasida, jildida, qoʻllarining ichlarida qalami qadar bilan juda koʻp chiziqlar, xatlar, naqshlar, nishonlar yozilgan. Ma'lumdirki, insonning shu sahifalarida yozilgan u kalimalar, harflar, nuqtalar, harakalar, ruhi insoniyda boʻlgan ma'nolarga, ma'naviyatlarga dalolat qilganlari kabi, fitratida qadar tarafidan yozilgan maktublarga ham ishoratlari bor. Birodar, insonning oʻtgan sahifalariga qadar yozgan hoshiya tasodif va ittifoqning duxuliga bir tuynuk qoldirmagan.

Shu dunyo hayotiga muhabbat bilan mubtalo boʻlgan ba'zi insonlar, u hayotning vujudga kelishidan maqsad va gʻoya, yolgʻiz u hayotga xizmat va u hayotning baqosi boʻlib, boshqa bir foydasi boʻlmaganini, ya'ni Fotiri Hakim zavil hayotda va javhari insoniyatda omonat oʻlaroq qoldirgan butun jihozoti ajiba va tajhizoti horiqoning, sari-uz zavol boʻlgan shu hayotning hifzi bilan baqosi uchun berilganini oʻylaydilar. Holbuki qoziya unday boʻlgan taqdirda, koinotdagi gʻayri mutanohiy nizomlarning shahodatlari bilan, sathi olamda koʻringan hikmat, inoyat, intizom, adami abasiyatga boʻlgan dalil va burhonlarning, ma'kusa oʻlaroq abasiyatga, isrofga, intizomsizlikka, adami hikmatga dalil va burhon boʻlishlari lozim boʻladi.

Birodar! Shu dunyoviy hayotning foydalari juda koʻpdir. U foydalardan, hayot sohibiga -tasarruf va xizmati nisbatida- bir hissa ayrilgandan soʻng boshqa qolgan gʻoyalar, samaralar Fotiri Hakimga roji'dir. Ha, inson va insonning hayoti asmo-i Ilohiyaning tajalliyotiga bir ekinzordir. Va Jannatda rahmati Ilohiyaning anvo'ining jilvalariga mazhardir. Va hayoti uxroviyaning horiqo va gʻayri mutanohiy samaralari uchun bir koʻchatzor yoki bir urugʻdir.

Demak, inson bir safina kapitani kabidir. Safinaning gʻayri mahdud foydalaridan, kapitanning aloqa va xizmati nisbatida oʻziga beriladi. Boshqa qolgan qismi sultonga roji'dir. Inson ham, safina-i vujudi bilan aloqasi darajasida u vujudning hayotdor samarotidan hissasini oladi. Mutaboqiysi, Sultoni Azaliyga oiddir...

Dunyoning lazzatlari, zavqlari va ziynatlari, Xoliqimizni, Molikimizni va Mavlomizni bilmagan taqdirimizda, jannat boʻlsa ham, jahannamdir. Ha, shunday koʻrdim, ham shunday zavq qildim. Xususan, shafqatning otashini soʻndiradigan, ma'rifatullohdan boshqa bir narsa bormidir? Ha, ma'rifatulloh boʻlgandan soʻng, dunyo lazzatlariga ishtaha boʻlmagani kabi, Jannatga ham ishtiyoq orqada qoladi.

Dunyoda jarayon etgan va vujudga kelgan har bir narsaning ikki vajhi bor. Biri oxiratga qaraydiki, nafs-ul amrda eng sobit, eng ogʻir bu vajhdir. Ikkinchisi dunyoga, nafsiga va zararli istaklarga qaraydi. Bu vajh, qiymatsizlik, hiffat va zavoldan shunday bir mavqedadirki, qalbning taassuriga, taallumiga, iztirobiga, tushunchalariga bois boʻladigan bir qiymatda emas.

Insonlarning shunday ablahlari borki, shaffof bir zarrada shamsning timsolini yoki bir gulning rangida shamsning tajalliysini koʻrsa; shamsning u timsol va tajalliysidan haqiqiy shamsning butun lavozimotini, hatto olamga markaz boʻlishini va sayyorotga boʻlgan jazbini talab qilib istaydilar. Shu bilan barobar, u zarrada yoki u gulda koʻrgan timsol va tajalliyning bir kamchilik sababli yoʻqolganlari zamon, basar va basiratining koʻrligi sababli haqiqiy shamsning inkoriga zahob etadilar.

Va shuningdek, u ablahlar tajalliy bilan hosil boʻlgan vujudi zilliyni vujudi haqiqiy va asliydan farq qilolmaydilar, bir-biri bilan iltibos etadilar. Shuning uchun, bir narsada shamsning timsolini, soyasini koʻrganlari zamon, shamsning haroratini, ziyosini va boshqa xususiyotini ham istashni boshlaydilar.

Va shuningdek, u ablahlar chivin, hashorot va boshqa kichik va xasis narsalarga qararkan, ularda juda yuksak bir asari san'at va hikmat koʻrish bilan, deydilar: "Sone' bularga haddan ortiq ahamiyat bergan. Bir chivinning qanday qiymati boʻlishi mumkinki, bu qadar masraflarga, qiyinchiliklarga mahal boʻlsin?"

Birodar! Bu kabi ablahlarni iqno' va qiyinlashtirishlarini daf qilish uchun, toʻrt narsaning bilinishi lozimdir.

Birinchisi: Janobi Haqning rububiyatining kamoli bilan aloqador boʻlgan hamma narsa Uni tavsif etadi. Faqat u narsaning, rububiyatiga mazhar boʻlish munosabati bilan, kamolining ham mahalli tajalliysi boʻladi. Faqat, u kamol bilan muttasif boʻlolmaydi.

Ikkinchisi: Hamma narsadan Janobi Haqning nuriga bir eshik ochiladi. Bu eshiklardan bittasining yopilishi, gʻayri mutanohiy boshqa eshiklarning ham yopilishini istilzom etmaydi. Faqat, hammasi bir kalit bilan ochilishi mumkin.

Uchinchisi: Ilmi muhitdan in'ikos etgan qadar, hamma narsada asmo-i nuriyadan bir hissa tarsim etgan.

Toʻrtinchisi:

Bu oyatlarning sarohatiga koʻra, hamma narsaning vujudi "Kun" amri bilan bogʻliq boʻlgani kabi; butun ashyoning ijod va keyinchalik ihyolari, bir nafsi vohidaning ijod va ihyosi kabidir. Demak, ijod Janobi Haqqa isnod etilsa, bu qadar yengil va oson boʻladi. Ammo sabablarga yoki ashyoning oʻzlariga isnod etilgan zamon, butun uqaloning va ablahlarning hukmlaridan nash'at etgan maholotni qabul qilishlari lozim boʻladi...

Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon haqiqatlarni zarbulmasallar bilan bayon qiladi. Chunki doira-i uluhiyatga oid haqoiqi mujarrada doira-i mumkinotda faqat misollar bilan tamassul va tavazzuh etadi. Mumkin va miskin boʻlgan inson ham, doira-i imkonda misollarga qarab, ustun boʻlgan doira-i vujubning shuunotini, ahvolini oʻylaydi.

Hamma narsaning ichiga malakut, tashiga ham mulk deyiladi. Bu e'tibor bilan, inson bilan qalb bir-biriga ham zarf, ham mazruf boʻladi. Chunki inson mulk jihati bilan qalbga zarf boʻladi. Malakut jihati bilan ham mazruf boʻladi.

Bu qoida arsh bilan kavn haqida ham tatbiq etiladi. Shundayki: Arsh; Zohir, Botin, Avval, Oxir ismlarining qorishma va aralashmasidir. Bu qorishmada dohil boʻlgan Ismi Zohir e'tibori bilan arsh, mulk; kavn, malakut boʻladi. Ismi Botin e'tibori bilan arsh, malakut; kavn, mulk boʻladi. Demak, arshga ismi Zohir nazari bilan qaralsa; oʻzi zarf, kavn ham mazruf boʻladi. Ismi Botin koʻzi bilan qaralsa; oʻzi mazruf, kavn zarf boʻladi. Va shuningdek, ismi Avval e'tibori bilan

oyati ishorat qilgan kavnning bidoyatini ichiga oladi. Va ismi Oxir e'tibori bilan

hadisi sharifi imo etgan kavnning nihoyatini ichiga oladi.

Demak, Arsh shunday bir qorishmaki, shu toʻrt ismdan olgan hissalar bilan kavn va vujudning oʻngini, chapini, ustini va ostini ihota etgan boʻladi.

Ajz, nidoning ma'danidir. Ehtiyoj, duoning manbaidir.

Fayo Robbi, Ya Xoliqi, Ya Maliki! Seni chaqirishda hujjatim hojatimdir. Senga qilgan duolarimda u'ddatim faqotimdir. Vasilam fiqdani hiyla va faqrimdir. Xazinam ajzimdir. Ra's-ul molim, umidlarimdir. Shafi'im, Habibing (Alayhissalotu Vassalam) va rahmatingdir. Avf ayla, magʻfirat ayla va marhamat ayla yo Alloh yo Rahmon yo Rahim! Omin!

ZAYL-UL HUBOB

Shunday bir Allohga hamd, madhu sanolar qilamizki, shu olami kabir uning ijodidir. Va inson deyilgan shu kichik olam ham uning ibdo'idir. Biri inshosi, boshqasi binosidir. Biri san'ati, boshqasi sibgʻasidir. Biri naqshi, boshqasi ziynatidir. Biri rahmati, boshqasi ne'matidir. Biri qudrati, boshqasi hikmatidir. Biri azamati, boshqasi rububiyatidir. Biri maxluqi, boshqasi masnu'idir. Biri mulki, boshqasi mamlukidir. Biri masjidi, boshqasi abdidir. Ha, butun bu narsalar, ajzosi bilan barobar Allohning mulki va moli boʻlgani, i'jozvoriy sikka va muhrlari bilan sobitdir...

Har kim oʻzini Allohga mol etsa, butun ashyo uning lahida boʻladi. Va kim Allohga mol boʻlmasa, butun ashyo uning alayhida boʻladi. Allohga mol boʻlish esa, butun ashyoni tark va hamma narsaning undan ekanini va unga ruju' etishini bilish bilan boʻladi.

Janobi Haq senga in'om etgan vujud bilan vujudga lozim boʻlgan narsalar, tamlik surati bilan emas. Ya'ni, sening mulking va moling boʻlib istaganing kabi tasarruf qilish uchun berilmagan. Faqat bu kabi ne'matlarda, Allohning rizosiga muvofiq tasarruf etilishi mumkin.

Ha, bir musofir uy sohibining izniga va rizosiga muvofiq boʻlmaydigan darajada, ovqatlarda va boshqa narsalarda isrof qilolmaydi.

Koʻzlari kusuf tutgan ba'zi odamlar, koʻz oʻngida sodir boʻlgan gʻayri mahdud xususiy hashru nashrlarni koʻr koʻzlari bilan koʻrganlari holda, qiyomati kubroni va hashri umumiyani qanday istigʻrob etadilar? Ajabo, chechak ochib, samara bergan daraxtlarda har yil ijod etilgan mevalarning hashru nashrlarini koʻrgandan soʻng hashri umumiyni istib'od etgani uyalmaydimi? Agar ular shuhudiy bir yaqiyn bilan hashri umumiyni koʻrishni istasalar, -aqllarini ham barobar olish sharti bilan- yoz mavsumida kura-i arz boʻstoniga kirishsin. Ajabo, daraxt shoxlaridan tebrangan u totli, asalli, nazif, latif qudrat moʻ'jizalari u maxluqoti latifa, avvalgisining, ya'ni oʻlib ketgan samarotning ayni yoki misli emasmi?

Agar insonlarda boʻlgani kabi, u mevalarda ham vahdati ruhiya boʻlsa edi, oʻtgan va kelgan yangi mevalar bir-birining ayni boʻlmasmidi? Faqat ruhlari boʻlmagani uchun oralarida ayniyatga yaqin shunday bir misliyat borki, na aynidir va na gʻayr holatni koʻrsatadi. Ajabo, samarotdagi bu vaziyatni koʻrgan hashrni istib'od etishi mumkinmi?

Va shuningdek, ma'naviy lift bilan lozim boʻlgan arzoq va gʻidolarini daraxtning yuksak shoxlariga chiqarish bilan, tabassumlari bilan arzi diydor etgan tut va zardoli kabi mevalarni quruq va jomid bir daraxtdan ixroj va ijod qilish bilan u quruq daraxtni ajib bir vaziyatga va hayotdor antiqa bir shaklga qoʻygan qudrati azaliyaga hashri umumiy ogʻir keladimi? Xosho! Bu latif, nozik masnu'otni u quruq daraxtlardan ixroj etgan qudratga hech bir narsa ogʻir kelmaydi. Bu badihiy bir masaladir. Faqat koʻzlari koʻr boʻlganlar koʻrolmaydilar.

Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning har bir surasi butun Qur'onning mundarijotini ijmolan ixtivo etgani kabi, boshqa suralarda zikr qilingan maqosid va muhim qissalarni ham tazammun etgan. Bundagi hikmat, Qur'onni tamoman oʻqishga vaqt muso'id boʻlmagan yoki faqat bir qismini yoki bir surasini oʻqiy olgan insonlar, Qur'onning hammasini oʻqishdan hosil boʻlgan savobdan mahrum qolmasligidir.

Ha, mukallafiyn orasida boʻlgan ummiylar faqat bir surani oʻqiy oladilar. I'jozi Qur'on ularni ham toʻliq savob qozonishdan mahrum etmaslik uchun, bu nukta-i i'joziyani ta'qib qilib, bir surani toʻliq Qur'on hukmiga keltirgan.

Moddiyotdan boʻlmagan, xususan mohiyatlari mutabayin boʻlgan bir koʻplikda tasarruf etgan bir zotning, u koʻplikning har birisi bilan bizzot mubosharat va muolajasi lozim emas.

Ha, askar nafaroti orasida bir qoʻmondonning tasarrufoti, tanzimoti, faqat amr va irodasi bilan hosil boʻladi. Agar u qoʻmondonlik vazifalari va ishlari nafarotga havola qilinsa, har bir nafarning bizzot mubosharat va xizmati bilan yoki har bir nafarning bir qoʻmondonga aylanishi bilan vujud topadi.

Shunga binoan, Janobi Haqning maxluqotidagi tasarrufi, yolgʻiz bir amr va iroda bilan boʻladi. Bizzot mubosharati yoʻq. Shamsning koinotni tanvir etgani kabi.

{(*) Ahamiyatli.}

Inson, yashash vaziyati jihatidan, bir togʻdan uzilib sel ichiga tushgan yoki yuksak bir imoratdan yiqilib dumalagan bir shaxs kabidir.

Ha, hayot imorati yiqiladi. Umr tayyorasi chaqmoq kabi oʻtadi. Zamon ham sel charxpalaklarini tezlik bilan ishlattiradi. Arz safinasi ham, tezlik bilan ketarkan تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ oyatini oʻqiydi. Safina-i arz tezlik bilan yurarkan, dunyoning gʻayri mashru' lazzatlariga uzatilgan qoʻllarga zaharli tikanlarning botishi mulohaza qilinsin. Shunga binoan, u zaharli dunyo oʻqlariga qarab qoʻl uzatma. Firoqning alami talaqiy lazzatidan ogʻirdir.

Ey nafsi ammoram! Senga tobe emasman. Sen istagan narsangga ibodat qil va istagan narsangning orqasidan ket; men faqat va faqat meni yaratib, shams va qamar va arzni menga musahhar etgan Fotiri Hakimi Zuljalolga abd boʻlaman.

Va shuningdek, qadar muhitida uchgan tayyora-i umrga yoki hayot togʻlari orasida ochilgan uxdud va tunellardan chaqmoq kabi oʻtgan zamonning poyezdiga mindirib, abad-ul abad mamlakatining bandargohi hukmida boʻlgan qabr tunelining eshigiga yoʻllagan Xoliqi Rahmon-ur Rahimdan madad istayman.

Va shuningdek, hech bir narsani duolarimga, istigʻosalarimga va niyozlarimga gʻoya ittihoz etmayman. Faqat kura-i arzni harakatga keltirgan falak charxlarini toʻxtatishga va shams va qamarning birlashtirilishi bilan zamonning harakatini taskin ettirishga va vujudning choʻqqilaridan yumalab kelgan shu dunyoni sokin qilishga qodir boʻlgan qudrati nihoyatsiz Robbi Zuljalolga duolarimni, niyozlarimni bayon va taqdim qilaman. Chunki hamma narsa bilan aloqador amol va maqosidim bordir.

Va shuningdek, qalbimga voqe' boʻlgan eng inja, eng yashirin xotiralarni eshitgani va qalbimning muyul va umidlarimni tatmin etgani kabi; aql va xayolim ham tamanniy etgan saodati abadiyani berishga qodir boʻlgan Zoti Aqdasdan ma'ada hech kimga ibodat qilmayman. Ha, dunyoni oxiratga aylantirish bilan qiyomatni yuzaga keltirgan qudrat muqtadirdir, ojiz emas. Bir zarra u qudratning nazarida yashirina olmaydi. Shams, kattaligiga ishonib u qudratning qoʻlidan qutulolmaydi. Ha, uning ma'rifati bilan alamlar lazzatlarga inqilob etadi.

Ha, Uning ma'rifati boʻlmasa, ulum avhomga tahavvul etadi. Hikmatlar illat va balolarga tabaddul etadi. Vujud adamga inqilob etadi. Hayot oʻlimga va nurlar zulmatlarga va lazoiz gunohlarga tahavvul etadi. Ha, Uning ma'rifati boʻlmasa, insonning ahbobi va mol va mulki insonga a'da va dushman boʻladilar. Baqo balo boʻladi, kamol habo boʻladi, umr havo boʻladi. Hayot azob boʻladi, aql i'qob boʻladi. Amol alomga inqilob etadi.

Ha, Allohga abd va xizmatkor boʻlganga hamma narsa xizmatkor boʻladi. Bu ham, hamma narsa Allohning mulk va moli ekaniga iymon va iz'on bilan boʻladi.

Ha, qudrat insonni koʻp doiralar bilan aloqador bir vaziyatda yaratgan. Eng kichik va eng haqir bir doirada insonning qoʻli yetisha oladigan qadar insonga bir ixtiyor, bir iqtidor bergan. Farshdan arshga, azaldan abadga qadar eng keng doiralarda insonning vazifasi, yolgʻiz duodir.

Ha,

oyati karimasi bu haqiqatni tanvir va isbotga kifoyadir. Shunday ekan, bolaning qoʻli yetisha olmagan bir narsani padar va volidasidan istagani kabi; abd ham, ajz va faqri bilan Robbiga iltijo qiladi va Xoliqidan istaydi.

Ashyoda koʻringan nav'iy va fardiy vahdatlar Sone'dagi sirri vahdatdan nash'at etgan. Chunki quvvat tarqalmaydi. Bir qismiga koʻp, bir qismiga oz sarf qilinish bilan qudratda quvvatning tajazzi va inqisomi boʻlmaydi. Ha, vahdat boʻlmasa edi, qudrat qilgan sarfiyotda tafovut boʻlsa edi, masnu'otda ham tafovut va intizomsizlik boʻlardi. Demak, qudratning vahdat bilan barobar masnu'otga qilgan tasarrufi, shamsning tanviri kabi, bir shamsi vohid, juz va kullni bila-tafovut hamma narsani ziyolantirgani kabi, tajalliysi bilan ham hamma narsaning yonida mavjuddir. Shunga binoan, mumkinot doirasi afrodidan tavzif etilgan miskin, jomid, mayyit va ismi Nurga mazhar Shamsda sirri vahdat soyasida bu qadar intizomli tasarruf boʻlsa; Shamsi Azaliy, Sultoni Abadiy, Qayyumi Sarmadiy, Vojib-ul Vujud, Vohidi Ahadning masnu'otga tasarrufi qanday boʻladi?

Sone'ning vahdatiga eng sodiq shohidlardan birinchisi: Juz'iy va kulliy ashyolarda koʻringan vahdatlardir. Chunki har qaysi bir narsa zarradan olamga qadar vahdat bilan muttasif va aloqadordir. Shunday ekan, Sone'da ham vahdat bor. Shunday ekan, Sone' ahaddir.

Ikkinchisi: Hamma narsada qobiliyatining layoqatiga koʻra bir kamoli ittiqon bor. Eng oddiy, kichik nabotiy va hayvoniy bir narsada koʻr koʻzlar ham koʻrgan shunday bir antiqa asari san'atlar bordirki, insonlarni hayratda qoldiradi.

Uchunchisi: Hamma narsaning ijod va inshosidagi suhulatdir. Koʻz bilan koʻringan san'atdagi suhulat isbotga, dalilga muhtoj emas.

Kura-i arz doʻkonidan ma'kulot va mashrubot va libos va boshqa ehtiyojlaringizni ta'min qilyapsiz. Bepul olgan bu mollaringizni Ilohiy xazinadan olmasdan bir-bir sabablarga qildiradigan boʻlsangiz, ajabo bir anor donasini naqadar zamonlarda qoʻlga kirgizib, naqadar qimmat olasiz? Chunki u anor butun ashyo bilan aloqadordir. Oz bir zamonda, oz bir qiymat bilan vujudga kelishi imkon xorijidir. Va ayni zamonda undagi ziynat, intizom, san'at, royiha, tot va hid kabi latif narsalardan tushuniladiki, u anor donasi shunday bir Sone'ning masnu'idirki, ijodida qiyinchilik va mubosharat yoʻq.

Masalan, shunday boʻlgani holda, hashorotlarning zavq va tuygʻularini tatmin uchun har bir nuqtasida minglab i'joz nuktalari boʻlgan u kura-i arz doʻkonidagi ashyoning Sone'i yo shuursiz, hissiz, irodasiz, ilmsiz, ixtiyorsiz, kamolsizki, bu qadar moʻl-koʻl ziqiymat antiqa ashyoni bepul tarqatadi. Bu botil ehtimol isbotga muhtoj boʻlmagan badihiy bir haqiqatdir. Yoki u xazina sohibi u xazinani oxiratga ketish uchun kelib muvaqqatan qolgan insonlarga Ilohiy va Rahmoniy bir dasturxon qilib yaratgan. U xazina-i gʻaybda ashyoning ijodi "Kun" amri bilan bogʻliqdir.

Va butun ashyoning malakutiyatlari markaz kabi Hakim, Qodir, Murid, Alim bir Vojib-ul Vujudning yadi qudratidadir.

Shu bilan barobar, u Ilohiy dasturxondagi ashyo yolgʻiz inson va hayvonlarning lazzat va zavqlarining tatmini uchun emas. Har bir fardi mustahlikda zavil hayotga oid juz'iy foydalardan boshqa asmo-i Ilohiyaning tajalliyotiga va faoliyatdagi asror va shuunotiga oid gʻayri mutanohiy hikmatlar, gʻoyalar bor. Shunday ekan, bu ziyofati omma va bu fayzi a'mmning bir koʻr quvvatdan nash'at etishi va bu ashyoning samaroti sel kabi oqib ittifoqi va tasodifning qoʻliga havolasi maholdir. Chunki u ashyoning intizomli hakimona tashaxxusoti va shuurkorona muhkam xususiyoti koʻr tasodif va ittifoqni rad qiladi. Shuning kabi: U dasturxoni rahmatdagi arzonlik va osonlik va koʻplik u ashyoning bir Javvodi Mutlaqdan, bir Hakimi Mutlaqdan, bir Qodiri Mutlaqdan kelganini koʻrsatgan shohidlardir.

Bilki, sababning yaratilishi va sababiyatining taqdiri va musabbabning vujudiga lozim boʻlgan narsalar bilan tajhizi, qudratiga nisbat bilan zarralar va shamslar musoviy boʻlgan Zotning "Kun" amri bilan musabbabni yaratishidan ancha oson, ancha akmal, ancha a'lo emas.

Dunyoda koʻrilgan, xususan nabotiy va hayvoniy hayotlarda mushohada etilgan adamlar, i'domlar tabaddul va tajaddudi amsoldan iboratdir. Iymonli boʻlgan kishilarga koʻra zavol va firoqning azobi emas, oʻrinlariga kelgan oʻxshashlari bilan visolning lazzati hosil boʻladi.

Shunday ekan, iymonga kelginki, alamdan amin boʻlasan. Qadarga taslim boʻlki, salomatda qolasan.

A'sobiyati johiliya, bir-biriga tasonud etib yordam bergan gʻaflat, zalolat, riyo va zulmatdan hosil boʻlgan bir ma'jundir. Shuning uchun milliyatchilar, milliyatni ma'bud ittihoz etadilar. Hamiyati Islomiya esa, nuri iymondan in'ikos etib mavj urgan bir ziyodir.

Ahli ilhod bilan va xususan Ovrupa muqallidlari bilan munozara bilan ishtigʻol etganlar katta bir tahlikaga ma'ruzdirlar. Chunki nafslari tazkiyasiz va amniyatsiz boʻlishi ehtimoli bilan tadrijan xasmlariga magʻlub boʻladiki, betarafona muhokama deyilgan munsifona munozarada nafsi ammoraga amniyat etib boʻlmaydi. Chunki insofli bir munozir, xayoliy bir munozara sohasida, ora-sira xasmining libosini kiyadi, unga bir da'vo vakili boʻlib uning lahida mudofaa qiladi. Bu vaziyatning takrori bilan, aqlida bir tanqid dogʻining hosil boʻlishidan, zarar beradi. Lekin niyati xolis boʻlsa va quvvatiga ishonsa, zarari yoʻqdir. Bunday vaziyatga tushgan bir odamning chora-i najoti, tazarru va istigʻfordir. Bu surat bilan u dogʻni izola etishi mumkin.

Bu kura-i arz mehmonxonasi insonlarning mulk va moli emasdir. Faqat insonlar, ishchi kabi u mehmonxonaning turli-tuman ishlarida va tazyinotida ishlaydilar. Agar kura-i arzning xorijidan begona birisi kelib mehmonxonaning bir moʻ'jiza va horiqo boʻlganiga va insonlarning ham ojiz, faqir, muhtoj boʻlganlariga diqqat qilsa, bu insonlar bu binoga sohib va sone' boʻladigan bir iqtidorda emas, faqat bunday horiqo bir masnu'ning sone'i ham moʻ'jiznamo boʻlganiga qat'iyat bilan hukm qiladi. Va bu insonlar, u Sultoni Azaliyning maqosidi uchun ishlagan ishchilardir. Bu ishchilar, olgan ujratlaridan ma'ada bu binodan bir narsaga molik va sohib boʻlmaganlariga takroran hukm qiladi. Va shuningdek, u chechaklar zavil hayotga qarshi koʻrsatgan tavaddudlariga va tahabbublariga va tabassumlariga diqqat qilgan anglaydiki: Bir Hakimi Karim tarafidan mehmonlariga xizmat bilan muvazzaf bir qator hadoya va bahoyadirki, Sone' bilan masnu' orasida bir vasila-i tao'ruf va tahabbub boʻlsin.

Ayyuhan-nafs! Sen har bir asarda muassirning azamatini koʻrishni istaysan; faqat, xorijiy boʻlgan ma'nolarni zehniy ma'nolarda qidiryapsan. Asmo-i husnaning har birida butun asmoning shuootini koʻrishni istaysan. Har bir latifaning zavqi bilan butun latoifning zavqlarini zavq etishni istaysan. Har bir hissa tobe boʻlgan ishlarni va hojatlarni ifo etarkan, butun hislaringning ishlarini barobar qilishni istaysan. Shu sababli avhomga ma'ruz qolasan.

Bir ne'matning umumiy va hammaga shomil boʻlishi, qiymatining ozligiga va ahamiyatsizligiga dalolat qilmaydi. Va u ne'matning bir qasd va irodadan kelmasligiga alomat boʻlolmaydi. Masalan: Koʻz ne'matining butun hayvonlarda boʻlishi, sening koʻzga boʻlgan shiddati ehtiyojingni taxfif etmagani kabi, koʻzning qiymatini tanqis etishga ham sabab boʻlolmaydi. Va shuningdek, xususiy va birgina ne'matning tasodifi mumkin boʻlsa ham, umumiy bir ne'mat har holda bir mun'imning asari qasd va irodasidir.

Har bir zihayotning hayotida gʻayri mutanohiy gʻoyalar bor. Bu gʻoyalardan zihayotga oid faqat mingdan birdir. Boshqa gʻoyalari gʻayri mutanohiy molikiyati nisbatida hayotni ijod qilgan zotga oiddir. Shunday ekan, katta bir maxluqning kichik bir maxluqqa takabbur etishga haqqi yoʻq. Va haqiqatga nazaran abasiyat ham yoʻq. Chunki bir hayotning butun foydalari, bir zihayotga oid emaski, abas boʻlsin. Ha, sathi arzda har yil qilingan ziyofati omma-i Ilohiya navi basharga xalifa boʻlish munosabati bilan bir ikromdir. Boʻlmasa hammasi uning istifodasi uchun emas.

Insoning zehniga ba'zan shunday bir vasvasa keladi, deydi: "Sen ham oddiy va hashorot kabi bir hayvonsan. Hayvonlardan ortiq nima qiymating bor? Hamda samovot va arzni yadi qudratiga olgan Xoliqi Zuljalolga qarshi nima maziyating va qanday bir xizmating borki, sen bilan mashgʻul boʻlsin? Bu vasvasaga qarshi shunday bir haqiqatni oʻylash lozim:

1- Inson gʻayri mutanohiy ajz va faqri bilan barobar Janobi Haqqa iymoni bilan, qudrat va gʻino va izzatiga mazhar boʻlgan. Xullas, bu mazhariyat sababli inson, hayvoniyatdan taraqqiy etib xalifa-i zamin boʻlgandir.

2- Janobi Haq ihota-i qudrat va azamati bilan insonning duosini eshitadi, hojotini koʻradi. Va samovot va arzning tadbiri u insonni ham oʻylashga mone emas.

Savol: Janobi Haqning juz'iyot va xasis ishlar bilan ishtigʻoli azamatiga ziddir?

Aljavob: U ishtigʻol azamatiga zid emas. Aksincha, adami ishtigʻoli azamati rububiyatiga bir noqisadir. Masalan: Shamsning ziyosidan ba'zi narsalarning mahrum va xorij qolishi, shamsga bir noqisa boʻladi. Shu bilan barobar, butun shaffof narsalarda koʻringan shamsning timsollarining har biri, "Shams menikidir. Shams yonimdadir. Shams mendadir." deya oladi. Va zarralar bilan shams orasida muzohama yoʻq. Butun maxluqot -xususan insonlarda fardiy boʻlsin, nav'iy boʻlsin, sharif boʻlsin, xasis boʻlsin- ilm, iroda, qudrat e'tibori bilan Janobi Haqning tajalliysiga mazhardir. Har bir narsa, har bir inson, "Alloh yonimdadir" deya oladi. Xususan insonning za'fi, faqri, ajzi nisbatida Janobi Haqning qurbiyati va har bir narsaning Janobi Haq bilan munosabati boʻlish bilan barobar, u ham munosabatdordir. Va gʻayri mutanohiy ajz va faqri boʻlgan inson, gʻayri mutanohiy qudrat va gʻino va azamati boʻlgan Janobi Haq bilan munosabati naqadar latifdir.

Taqdis etamiz u zotniki, eng buyuk lutfni eng buyuk azamatga, eng yuksak shafqatni eng yuksak jabarutga idhol etgani kabi, nihoyatsiz qurbni nihoyatsiz bu'd bilan jam qilib, zarralar bilan shamslar orasida uxuvvatni ta'sis etgandir. Bir-biriga zid boʻlgan bu narsalarni jam qilish bilan daraja-i azamatini bir daraja koʻrsatgan.

Iymonga oid ma'lumotlardan soʻng eng lozim va eng muhim a'moli solihadir. Solih amal esa, moddiy va ma'naviy huquqi ibodga tajovuz etmaslik bilan, huququllohni ham bihaqqin ifo etishdan iboratdir. Ajnabiylardan olingan moddiy ma'lumotlar, san'at va taraqqiyotga oid boʻlsa, lozimdir. Safohatga doir boʻlsa, muzirdir.