— 121 —
معنًا و رتبةً
بشنجى لمعه
و صورةً و مقامًا
اوتوز برنجى مكتوبڭ اوتوز برنجى لمعهسنڭ
قيمتدار
دردنجى شعاعى
و آيتِ حسبيهنڭ مهمّ بر نكتهسيدر.
سعيد النورسى
— 122 —
إخطار:رسالهِٔ نور، سائر كتابلره مخالف اولارق باشده پردهلى گيدييور؛ گيتدكجه إنكشاف ايدر. خصوصًا بو رسالهده،"برنجى مرتبه"چوق قيمتدار بر حقيقت اولمقله برابر چوق اينجه و دريندر. هم بو برنجى مرتبه، بڭا مخصوص غايت أهمّيتلى بر محاكمهِٔ حسّى و غايت روحلى بر معاملهِٔ ايمانى و غايت گيزلى بر مكالمهِٔ قلبى صورتنده متنوّع و درين دردلريمه شفا اولارق تبارز ايتمش. بڭا تام توافق ايدن تام حسّ ايدهبيلير، يوقسه تام ذوق ايدهمز.
٭ ٭ ٭
— 123 —
دردنجى شعاع
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
بر زمان أهلِ دنيا بنى هر شيدن تجريد ايتدكلرندن بش چشيد غربتلره دوشمشدم. و إختيارلق زمانمده قسمًا تأثّراتدن گلن بش نوع خستهلقلره گرفتار اولمشدم.
صيقنتيدن گلن بر غفلتله، رسالهِٔ نورڭ تسلّى ويريجى و مدد ايديجى أنوارينه باقميهرق، طوغريدن طوغرىيه قلبمه باقدم و روحمى آرادم. گوردم كه؛ غايت قوّتلى بر عشقِ بقا و شديد بر محبّتِ وجود و بيوك بر إشتياقِ حيات و حدسز بر عجز و نهايتسز بر فقر، بنده حكم ايدييورلر. حالبوكه مدهش بر فنا، او بقايى سوندورييور. او حالتمده، يانيق بر شاعرڭ ديديگى گبى ديدم:
دل بقاسى حق فناسى ايستدى ملكِ تنم.
بر دواسز درده دوشدم، آه كه لقمان بىخبر.
مأيوسانه باشمى أگدم؛ بردن حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ آيتى إمداديمه گلدى، ديدى: "بنى دقّتله اوقو." بن گونده بش يوز دفعه اوقودم. بنم ايچون
— 124 —
عين اليقين صورتنده إنكشاف ايدن چوق قيمتدار أنوارندن بر قسمنى و يالڭز طوقوز نورينى و مرتبهسنى إجمالًا يازوب، أسكيدن عين اليقين ايله دگل، بلكه علم اليقين ايله بيلينن تفصيلاتنى رسالهِٔ النوره حواله ايدييورم.
(برنجى مرتبه چوق درين اولماسندن بوراده يازيلمادى)
ايكنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:فطرتمدهكى حدسز عجزمله برابر، إختيارلق و غربت و كيمسهسزلك و تجريدم ايچنده؛ أهلِ دنيا دسيسهلريله، جاسوسلريله بڭا هجوم ايتدكلرى هنگامده قلبمده ديدم: "أللرى باغلى، ضعيف و خسته بر تك آدمه اوردولر تعرّض ايدييور. او بيچارهنڭ (يعنى بنم ايچون) بر نقطهِٔ إستناد يوق مى؟" دييه حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ آيتنه مراجعت ايتدم. بڭا بيلديردى كه؛ إنتسابِ ايمانى تذكرهسيله، قديرِ مطلق اويله بر سلطانه إستناد ايدرسڭ كه؛ زمين يوزنده هر بهارده درت يوز بيڭ ملّتدن مركّب نباتات و حيوانات اوردولرينڭ بتون جهازاتلرينى كمالِ إنتظام ايله ويرمكله برابر، هر سنه أشجار و طيور دينيلن او ايكى معظّم اوردوسنڭ ألبسهلرينى تازهلنديرهرك يڭى لباسلر گيديرر، اوربالرينى و فورمالرينى دگيشديرر. و طاووغڭ و قوشڭ فستانلرينى و چارشافلرينى تازهلنديرديگى گبى، طاغڭ لباسنى و صحرانڭ يوز اورتوسنى دگيشديرر. و باشده إنسان اولارق، حيواناتڭ معظّم اوردوسنڭ بتون أرزاقلرينى، دگل مدنى إنسانلرڭ صوڭ زمانده كشف ايتدكلرى أت و شكر و سائر طعاملرڭ خلاصهلرى گبى، بلكه يوز درجه او مدنى خلاصهلردن داها مكمّل و بتون طعاملرڭ هر نوعندن تخم و چكردك دينيلن رحمانى خلاصهلره قويوب؛ و او خلاصهلرى دخى، اونلرڭ پيشيرمهلرينه و إنبساطلرينه دائر قدرى تعريفهلرى ايچنه صاروب محافظه ايچون كوچوجك صندوقچهلره قويوب توديع ايدر. او صندوقجقلرڭ ايجادى "كاف نون"
— 125 —
فابريقهسندن او قدر چابوق و قولاى و چوقلقلهدر كه، قرآن دير: "بر أمر ايله ياپيلير." هم او عموم خلاصهلر بر شهرى طولديرمديغى و بربرينه بڭزهدكلرى و عين مادّه اولدقلرى حالده، رزّاقِ كريم اونلردن بر ياز موسمنده پيشيرديگى غايت متنوّع و لذيذ طعاملر، زمينڭ بتون شهرلرينى بر جهتده طولديرهبيلير.
ايشته سن، إنتسابِ ايمانى تذكرهسيله بويله بر نقطهِٔ إستناد بولابيلديگڭدن حدسز بر قوّته و قدرته طايانهبيليرسڭ. بن ده آيتدن بو درسمى آلدقجه اويله بر قوّهِٔ معنويهيى بولدم كه، دگل شيمديكى دشمنلريمه بلكه دنيايه ميدان اوقوتديرهبيلير بر إقتدارِ ايمانى حسّ ايدهرك بتون روحم ايله حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ ديدم. و حدسز فقرم و إحتياجم جهتنده دخى بر نقطهِٔ إستمداد ايچون ينه او آيته مراجعت ايتدم. بڭا ديدى كه: "سن مملوكيت و عبوديت إنتسابيله اويله بر مالكِ كريمه منسوب و إعاشه دفترنده مقيّدسڭ كه؛ هر بهار و يازده غيبدن و هيچدن اومولمديغى يردن و قورو بر طوپراقدن قالديرر، اينديرر طرزنده يوز دفعه زمين سفرهسنى آيرى آيرى يمكلريله تزيين ايدر، سرهر. گويا زمانڭ سنهلرى و هر سنهنڭ گونلرى، بربرى آرقهسندن گلن إحسان ميوهلرينه و رحمت طعاملرينه برر قاب و بر رزّاقِ رحيمڭ كلّى و جزئى إحسانات مرتبهلرينه برر مشهردرلر. ايشته سن بويله بر غنىِّ مطلقڭ عبديسڭ. عبديتڭه شعورڭ وارسه، سنڭ أليم فقرڭ لذيذ بر إشتها اولور." بن ده او درسمى آلدم. نفسمله برابر "أوت أوت، طوغريدر." دييوب متوكّلانه حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ ديدم.
اوچنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:بن او غربتلر و خستهلقلر و مظلوميتلرڭ تضييقيله دنيادن علاقهمى كسيلمش بولارق، أبدى بر دنياده و باقى بر مملكتده دائمى بر سعادته نامزد اولديغمى ايمان تلقين ايتديگى هنگامده "اوف! اوف!"دن واز گچدم، "اوخ! اوخ!" ديدم. فقط بو غايهِٔ خيال و هدفِ روح و
— 126 —
نتيجهِٔ فطرتڭ تحقّقى، آنجق و آنجق بتون مخلوقاتڭ بتون حركات و سكناتلرينى و أحوال و أعماللرينى، قَولًا و فعلًا بيلن و قيد ايدن و بو كوچوجك و عاجزِ مطلق اولان إنسانى كندينه دوست و مخاطب ايدن و بتون مخلوقات اوستنده بر مقام ويرن بر قديرِ مطلقڭ حدسز قدرتيله و إنسانه نهايتسز عنايت و أهمّيت ويرمسيله اولابيلير، دييه دوشونوب بو ايكى نقطهده؛ يعنى بويله بر قدرتڭ فعاليتى و ظاهرًا بو أهمّيتسز إنسانڭ حقيقتلى أهمّيتى حقّنده ايمانڭ إنكشافنى و قلبڭ إطمئنانى ويرن بر ايضاح ايستدم. ينه او آيته مراجعت ايتدم؛ ديدى كه: " حَسْبُنَا دهكى نَا يه دقّت ايدوب، سنڭ ايله برابر لسانِ حال و لسانِ قال ايله كيملر حَسْبُنَا يى سويلهيورلر، ديڭله!" أمر ايتدى.
بردن باقدم كه، حدسز قوشلر و قوشجقلر و سينكلر و حسابسز حيوانلر و حيوانجقلر و نهايتسز نباتلر، يشيلجكلر و غايتسز آغاجلر و آغاججقلر دخى بنم گبى لسانِ حال ايله حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيل ڭ معناسنى ياد ايدييورلر و ياده گتيرييورلر كه؛ بتون شرائطِ حياتيهلرينى تكفّل ايدن اويله بر وكيللرى وار كه، بربرينه بڭزهين و مادّهلرى بر اولان يمورطهلر و بربرينڭ مِثلى گبى قطرهلر و بربرينڭ عينى گبى حبّهلر و بربرينه مشابه چكردكلردن قوشلرڭ يوز بيڭ چشيدلرينى و حيوانلرڭ يوز بيڭ طرزلرينى، نباتاتڭ يوز بيڭ نوعنى، آغاجلرڭ يوز بيڭ صنفنى ياڭليشسز، نقصانسز، إلتباسسز، سوسلى، ميزانلى، إنتظاملى، بربرندن آيرى، فارقهلى بر صورتده گوزيمز اوڭنده، خصوصًا هر بهارده غايت چابوق، غايت قولاى، غايت گنيش بر دائرهده غايت چوقلقله خلق ايدر، ياپار. قدرتنڭ عظمت و حشمتى ايچنده، برابرلك و بڭزهيشلك و بربرى ايچنده و بر طرزده ياپيلمالرى وحدتنى و أحديتنى بزه گوسترر و بويله حدسز معجزاتى إبراز ايدن بر فعلِ ربوبيته و بر تصرّفِ خلّاقيته مداخله و إشتراك ممكن اولماديغنى بيلديرر دييه بيلدم.
— 127 —
صوڭره حَسْبُنَا دهكى نَا ده بولونان "أنا"يه يعنى نفسمه باقدم، گوردم كه: حيوانات ايچنده بنى دخى منشأم اولان بر قطره صودن يارادان ياراتمش، معجزانه ياپمش، قولاغمى آچوب گوزيمى طاقمش، قفامه اويله بر دماغ، سينهمه اويله بر قلب، آغزيمه اويله بر ديل قويمش كه، او دماغ و قلب و ديلده رحمتڭ عموم خزينهلرنده إدّخار ايديلن بتون رحمانى هديهلرى، عطيّهلرى طارتهجق، بيلهجك يوزر ميزانجقلرى، ئولچوجكلرى و أسماءِ حسنىنڭ نهايتسز جلوهلرينڭ دفينهلرينى آچاجق، آڭلايهجق بيڭلر آلَتلرى ياراتمش، ياپمش، يازمش؛ قوقولرڭ، طاتلرڭ، رنكلرڭ عددنجه تعريفهلرى او آلَتلره يارديمجى ويرمش.
هم كمالِ إنتظام ايله بو قدر حسّاس طويغولرى و حسّياتلرى و غايت منتظم بو معنوى لطيفهلرى و باطنى حاسّهلرى بو جسممده درج ايتمكله برابر، غايت صنعتلى بو جهازاتى و جوارحى و حياتِ انسانيهجه غايت لزوملى و مكمّل بو قدر أعضا و آلَتلرى بو وجودمده كمالِ حكمتله ياراتمش. تا كه، نعمتلرينڭ بتون نوعلرينى و عموم چشيدلرينى بڭا طاتديرسين و إحساس ايتسين و حدسز تجلّياتِ أسماسنڭ آيرى آيرى ظهورلرينى او طويغولر و حسّياتله و حسّاسيتله بڭا بيلديرسين، ذوق ايتديرسين و بو أهمّيتسز گورونن حقير و فقير وجوديمى (هر مؤمنڭ وجودى گبى) كائناته بر گوزل تقويم و روزنامه و عالمِ أكبره مختصر بر نسخهِٔ أنور و شو دنيايه بر مثالِ مصغّر و مصنوعاتنه بر معجزهِٔ أظهر و نعمتلرينڭ هر نوعنه طالب بر مشترى و مدار و ربوبيتنڭ قانونلرينه و إجراآت تللرينه سانترال گبى بر مظهر و حكمت و رحمت عطيّهلرينه و چيچكلرينه نمونه باغچهسى گبى بر ليسته، بر فهرسته و خطاباتِ سبحانيهسنه آڭلايشلى بر مخاطب ياراتمش اولمقله برابر، أڭ بيوك بر نعمت اولان وجودى، بو وجودمده بيوتمك و چوغالتمق ايچون حياتى ويردى. و او حيات ايله او نعمتِ وجودم عالمِ شهادت قدر إنبساط ايدهبيلييور.
— 128 —
هم إنسانيتى ويردى؛ او إنسانيت ايله او نعمتِ وجود معنوى و مادّى عالملرده إنكشاف ايدهرك إنسانه مخصوص طويغولرله او گنيش سفرهلردن إستفاده يولنى آچدى. هم إسلاميتى بڭا إحسان ايتدى. او إسلاميت ايله او نعمتِ وجود، عالمِ غيب و شهادت قدر گنيشلندى. هم ايمانِ تحقيقىيى إنعام ايتدى. او ايمان ايله او نعمتِ وجود، دنيا و آخرتى ايچنه آلدى. هم او ايمانده معرفت و محبّتنى ويردى. او معرفت و محبّتله او نعمتِ وجود ايچنده دائرهِٔ ممكناتدن عالمِ وجوبه و دائرهِٔ أسماءِ إلٰهيهيه قدر حمد و ثنا ايله إستفاده ايچون أللرينى اوزاتهبيلير بر مرتبه إحسان ايتدى. هم خصوصى اولارق بر علمِ قرآنى و حكمتِ ايمانيه ويردى. و او إحسان ايله چوق مخلوقات اوستنه بر تفوّق ويردى و سابق نقطهلر گبى چوق جهتلرله اويله بر جامعيت ويرمش كه، أحديتنه و صمديتنه تام بر آيينه و كلّى و قدسى ربوبيتنه گنيش و كلّى بر عبوديت ايله مقابله ايدهبيلن بر إستعداد ويرمش.
و أنبيالرله إنسانلره گوندرديگى بتون مقدّس كتابلرڭ و صحفلرڭ و فرمانلرڭ إجماعيله و بتون أنبيا و أوليا و أصفيانڭ إتّفاقيله، بو بندهكى بولونان أمانتى و هديهسى و عطيّهسى اولان وجوديمى و حياتمى و نفسمى (آيتِ قرآنيهنڭ نصّى ايله) بندن صاتون آلييور. تا كه، أليمده فائدهسز ضايع اولماسين و إعاده ايتمك اوزره محافظه ايدوب صاتمق بهاسنه سعادتِ أبديهيى و جنّتى ويرهجگنى قطعى بر صورتده چوق تكرار ايله وعد و عهد ايتديگنى علم اليقين و تام ايمان ايله آڭلادم.
و بويله حدسز حيوانات و نباتاتڭ يوز بيڭلر نوعلرينڭ و چشيدلرينڭ صورتلرينى "فتّاح" إسميله محدود و متشابه قطرهلردن و حبّهلردن غايت قولاى و چابوق و مكمّل آچان و إنسانه سابقًا بيان ايتديگمز گبى حيرت ويريجى بو قدر أهمّيت ويرن و ربوبيتڭ أهمّيتلى ايشلرينه مدار ياپان بر ذاتِ ذو الجلال والإكرام اولان ربّم وار اولديغنى و گلهجك بهارڭ ايجادى گبى قولاى و قطعى و محقّق بر
— 129 —
صورتده حشرى ايجاد و جنّتى إحسان و سعادتِ أبديهيى خلق ايدهجگنى بو آيتِ حسبيهدن درس آلدم. أليمدن گلسه ايدى بِالفعل و گلمديگى ايچون بِالنيّت، بِالتصوّر، بِالخيال بتون مخلوقات ديللريله حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ ديدم و أبد الآبدين دائما تكرار ايتمك ايستهيورم.
دردنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:بر وقت إختيارلق، غربت، خستهلق، مغلوبيت گبى وجوديمى صارصان عارضهلر بر غفلت زمانمه راست گلوب (شدّتلى علاقهدار و مفتون اولديغم وجودم، بلكه مخلوقاتڭ وجودلرى عدمه گيدييور دييه) أليم بر أنديشه ويرركن ينه آيتِ حسبيهيه مراجعت ايتدم. ديدى: "معنامه دقّت ايت و ايمان دوربينيله باق!" بن ده باقدم و ايمان گوزيله گوردم كه؛ بو ذرّهجك وجودم حدسز بر وجودڭ آيينهسى و نهايتسز بر إنبساط ايله حدسز وجودلرى قزانماسنه بر وسيله و كندندن داها قيمتدار باقى، متعدّد وجودلرى ميوه ويرن بر كلمهِٔ حكمت حكمنده بولونديغنى و منسوبيت جهتيله بر آن ياشامسى أبدى بر وجود قدر قيمتدار اولديغنى علم اليقين ايله بيلدم. چونكه شعورِ ايمان ايله بو وجودم واجب الوجودڭ أثرى و صنعتى و جلوهسى اولديغنى آڭلامقله، وحشى أوهامڭ حدسز قراڭلقلرندن و حدسز مفارقت و فراقلرڭ ألملرندن قورتولوب موجوداته، خصوصًا ذىحياتلره تعلّق ايدن أفعالده، أسماءِ إلٰهيه عددنجه اخوّت رابطهلريله مناسبت پيدا ايتديگم بتون سَوْديگم موجوداته موقّت بر فراق ايچنده دائمى بر وصال وار اولديغنى بيلدم. معلومدر كه، قريهلرى و شهرلرى و مملكتلرى ويا طابورلرى و قوماندانلرى و استادلرى گبى رابطهلرى بر اولان آدملر سَويملى بر اخوّت و دوستانه بر آرقداشلق حسّ ايدرلر. و بو گبى رابطهلردن محروم اولانلر دائمى، أليم قراڭلقلر ايچنده عذاب چكييورلر. هم بر آغاجڭ ميوهلرى، شعورلرى اولسه، بربرينڭ قارداشى و بربرينڭ بدلى و مصاحبى و ناظرى اولدقلرينى حسّ ايدرلر. أگر آغاج اولمازسه ويا اوندن قوپاريلسه، هر برى او ميوهلر عددنجه فراقلرى حسّ ايدهجك.
— 130 —
ايشته ايمان ايله و ايماندهكى إنتساب ايله، هر مؤمن گبى، بو وجودم دخى حدسز وجودلرڭ فراقسز أنوارينى قزانير؛ كنديسى گيتسه ده، اونلر آرقهده قالديغندن كنديسى قالمش گبى ممنون اولور. بونڭله برابر (يگرمى دردنجى مكتوبده تفصيلًا قطعى إثبات ايديلديگى گبى) هر ذىحياتڭ، خصوصًا ذىروحڭ وجودى بر كلمه گبيدر. سويلهنير و يازيلير، صوڭره غائب اولور. فقط كندى وجودينه بدل ايكنجى درجهده وجودلرى صاييلان هم معناسى، هم هويتِ مثاليهسى و صورتى، هم نتيجهلرى، هم مبارك ايسه ثوابى، هم حقيقتى گبى چوق وجودلرينى بيراقير، صوڭره پرده آلتنه گيرديگى گبى، عينًا اويله ده: بو وجودم و هر ذىحياتڭ وجودى، ظاهرى وجوددن گيتسه، ذىروح ايسه هم روحنى، هم معناسنى، هم حقيقتنى، هم مثالنى، هم ماهيتِ شخصيهسنڭ دنيوى نتيجهلرينى و اُخروى ثمرهلرينى، هم هويت و صورتنى حافظهلرده و ألواحِ محفوظهده و سرمدى منظرهلرڭ فيلم شريدلرنده و علمِ أزلينڭ مشهرلرنده و كندينى تمثيل ايدن و بقا ويرن فطرى تسبيحاتنى دفترِ أعمالنده و أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوهلرينه و مقتضياتلرينه فطرى مقابلهلرينى و وجودى آيينهدارلقلرينى دائرهِٔ أسماده و داها بونلر گبى ظاهرى وجودندن داها قيمتدار متعدّد معنوى وجودلرينى كندى يرنده بيراقير، صوڭره گيدر؛ علم اليقين صورتنده بيلدم.
ايشته ايمان و ايماندهكى شعور و إنتساب ايله بو مذكور باقى، معنوى وجودلره صاحب اولونهبيلير. ايمان اولمازسه، بتون او وجودلردن محروم اولمقله برابر ظاهرى وجودى دخى اونڭ حقّنده عدمه و هيچلگه گيدر گبى ضايع اولور.
بر زمان بهار چيچكلرينڭ چابوق محو اولمالرينه چوق يازيغم گلييوردى؛ حتّى او نازنينلره آجييوردم. بوراده بيان ايديلن حقيقتِ ايمانيه گوستردى كه، او چيچكلر عالمِ معناده چكردكلردر. سابقًا بيان ايتديگمز روحدن باشقه بتون او وجودلرى
— 131 —
ميوه ويرن برر آغاج، برر سنبل حكمنده نورِ وجود نقطهسنده قزانجلرى بره يوزدر. ظاهرى وجودلرى محو اولماز، صاقلانير. هم باقى اولان حقيقتِ نوعيهسنڭ تازهلهنن صورتلريدر. گچن بهارده ياپراق، چيچك، ميوه گبى موجوداتى، بو بهاردهكينڭ مِثليدرلر. فرق يالڭز إعتباريدر. او إعتبارى فرق دخى، بو حكمت كلمهلرينه و رحمت سوزلرينه و قدرت حرفلرينه آيرى آيرى، متعدّد معنالرى ويرديرمك ايچوندر بيلدم. يازيقلر يرنده "ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه" ديدم.
ايشته ايمانڭ شعوريله و ايمان رابطهسيله، أرض و سماوات صنعتكارينه إنتساب نقطهسنده گوكلرى ييلديزلرله، زمينى چيچكلر و گوزل مخلوقلرله ياپان، سوسلنديرن و بويله هر بر صنعتده يوزر معجزه گوسترن بر صنعتكارڭ أثرِ صنعتى و بويله حدسز خارقهلى بر اوستهنڭ ياپيليشى اولمق، نه قدر آنتيقه و قيمتدار و شعورى وارسه نه قدر إفتخار ايدر و شرفلهنير دييه اوزاقدن حسّ ايتدم. خصوصًا او نهايتسز معجزهكار اوسته، قوجه سماوات و أرضڭ بيوك كتابنى إنسان گبى كوچك بر نسخهده يازسه، بلكه إنسانى، او كتابه منتخب و مكمّل بر خلاصه ياپسه؛ او إنسان نه قدر بيوك بر شرف، بر كمال، بر قيمته مدار و ايمان ايله مظهر و شعور و إنتساب ايله او شرفه صاحب اولاجغنى بو آيتدن درس آلديغمدن، نيّت و تصوّر جهتنده بتون موجوداتڭ ديللريله حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ ديدم.
بشنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:ينه بر وقت حياتم چوق آغير شرائط ايله صارصيلدى. نظرِ دقّتمى عمره و حياته چويردى؛ گوردم: عمرم قوشارق گيدييور؛ آخره ياقينلاشمش حياتم دخى تضييقات آلتنده سونمگه يوز طوتمش. حالبوكه "حىّ" إسمنه دائر رسالهده ايضاح ايديلن حياتڭ مهمّ وظيفهلرى و بيوك مزيتلرى و قيمتدار فائدهلرى، بويله چابوق سونمگه دگل، بلكه پك اوزون ياشامغه لايقدر دييه متألّمانه دوشوندم. ينه استادم اولان حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ آيتنه
— 132 —
مراجعت ايتدم. ديدى: "سڭا حياتى ويرن ذاتِ حىّ قيّومه گوره حياته باق!" بن ده باقدم، گوردم كه: حياتمڭ بڭا باقماسى بر ايسه، ذاتِ حىّ و محيىيه باقماسى يوزدر. بڭا عائد نتيجهسى بر ايسه، خالقمه عائد بيڭدر. او جهت اوزون زمان، بلكه زمان ايستهمز؛ بر آن ياشامسى يتر. بو حقيقت، رسالهِٔ نورڭ رسالهلرنده برهانلر ايله ايضاح ايديلديگندن بوراده درت مسئله ايچنده قيصه بر خلاصهسى بيان ايديلهجك.
برنجى مسئله:حياتڭ ماهيتى و حقيقتى حىّ قيّومه باقديغى جهتله باقدم، گوردم كه: ماهيتِ حياتم أسماءِ إلٰهيهنڭ دفينهلرينى آچان آناختارلرڭ مخزنى و نقشلرينڭ بر كوچك خريطهسى و جلوهلرينڭ بر فهرستهسى و كائناتڭ بيوك حقيقتلرينه اينجه بر مقياس و ميزان و حىّ قيّومڭ معنيدار و قيمتدار إسملرينى بيلن، بيلديرن، فهم ايدوب تفهيم ايدن يازيلمش بر كلمهِٔ حكمتدر آڭلادم. و حياتڭ بو طرزدهكى حقيقتى بيڭ درجه قيمت قزانييور و بر ساعت دوامى بر عمر قدر أهمّيت آلير. زمانى اولميان ذاتِ أزليهيه مناسبتى جهتنده اوزون و قيصهلغنه باقيلماز.
ايكنجى مسئله:حياتڭ حقيقى حقوقنه باقدم، گوردم كه: حياتم ربّانى بر مكتوبدر؛ قارداشلرم اولان ذىشعور مخلوقاته كندينى اوقوتديرر، يارادانى بيلديرر بر مطالعهگاهدر. هم خالقمڭ كمالاتنى تشهير ايدن بر إعلاننامهلكدر. هم حياتى يارادانڭ حيات ايله إحسان ايتديگى قيمتدار هديهلر و نشانلر ايله بيلهرك سوسلنوب هر گون تكرّر ايدن رسمِ كشادده مؤمنانه، شعوردارانه، شاكرانه، منّتدارانه پادشاهِ بىمثالنڭ نظرينه عرض ايتمكدر. هم حدسز ذىحياتلرڭ خالقلرينه واصفانه تحيّاتلرينى و شاكرانه تسبيحات هديهلرينى آڭلامق، مشاهده ايتمك و شهادتله إعلان ايتمكدر. هم لسانِ حال و لسانِ قال و لسانِ عبوديت
— 133 —
ايله حىّ قيّومڭ محاسنِ ربوبيتنى إظهار ايتمكدر. ايشته بونلر گبى حياتڭ يوكسك حقوقلرى اوزون زمان ايستهمديگى گبى، حياتى بيڭ درجه إعلا ايدر و دنيوى اولان حقوقِ حياتيهدن يوز درجه داها قيمتداردر دييه علم اليقين ايله بيلدم و ديدم: سبحان اللّٰه! ايمان نه قدر قيمتدار و حياتداردر كه، هانگى شيئه گيرسه جانلانديرر و بر شعلهسى بويله فانى حياتى، باقيانه حياتلانديرر، اوستندهكى فنايى سيلهر.
اوچنجى مسئله:حياتمڭ خالقمه باقان فطرى وظيفهلرينه و معنوى فائدهلرينه باقدم، گوردم كه: حياتم، حياتڭ خالقنه اوچ جهتله آيينهدارلق ايدييور:
برنجى وجه:حياتم، عجز و ضعفيله و فقر و إحتياجيله خالقِ حياتڭ قدرت و قوّتنه و غنا و رحمتنه آيينهدارلق ايدر. أوت ناصلكه آجلق درجهسيله يمگڭ لذّت درجهلرى و قراڭلغڭ مرتبهلريله ايشيق مرتبهلرى و صوغوغڭ مقياسيله حرارتڭ ميزان درجهلرى بيلينير؛ اويله ده حياتمدهكى حدسز عجز و فقر ايله برابر حدسز إحتياجلريمى إزاله و حدسز دشمنلريمى دفع ايتمك نقطهسنده خالقمڭ حدسز قدرت و رحمتنى بيلدم؛ سؤال و دعا و إلتجا و تذلّل و عبوديت وظيفهسنى آڭلادم و آلدم.
ايكنجى وجه:حياتمدهكى جزئى علم و إراده و سمع و بصر گبى معنالريله، خالقمڭ كلّى و إحاطهلى صفتلرينه و شئوناتنه آيينهدارلقدر. أوت بن كندى حياتمده و شعورلى فعللرمده بيلمك، ايشيتمك، گورمك، سويلهمك، ايستهمك گبى چوق معنالريله بيلدم كه؛ بو كائناتڭ شخصمدن بيوكلگى درجهسنده داها بيوك بر مقياسده خالقمڭ محيط علمنى، إرادهسنى، سمع و بصر و قدرت و حيات گبى أوصافنى و محبّت و غضب و شفقت گبى شئوناتنى آڭلادم؛ ايمان ايدهرك تصديق ايتدم و إعتراف ايدهرك بر معرفت يولنى داها بولدم.
— 134 —
اوچنجى وجه:حياتمده نقشلرى و جلوهلرى بولونان أسماءِ إلٰهيهيه آيينهدارلقدر. أوت بن كندى حياتمه و جسممه باقدقجه، يوزر طرزده معجزانه أثرلر، نقشلر، صنعتلر گورمكله برابر چوق شفقتكارانه بسلنديگمى مشاهده ايتديگمدن، بنى يارادان و ياشاتان ذات، نه قدر فوق العاده سخاوتلى، مرحمتلى، صنعتكار، لطفكار، نه درجه خارقه إقتدارلى، (تعبيرده خطا اولماسين) مهارتلى، هشيار، ايشگذار اولديغنى ايمان نوريله بيلدم، تسبيح و تقديس و حمد و شكر و تكبير و تعظيم و توحيد و تهليل گبى فطرت وظيفهلرى و خلقت غايهلرى و حيات نتيجهلرى نه اولديغنى بيلدم. و كائناتده أڭ قيمتدار مخلوق حيات اولديغنڭ سببنى و هر شى حياته مسخّر اولماسنڭ سرّينى و حياته قارشى هركسده فطرى بر إشتياق بولونديغنڭ حكمتنى و حياتڭ حياتى ايمان اولديغنى علم اليقين ايله آڭلادم.
دردنجى مسئله:دنيادهكى بو حياتمڭ حقيقى لذّتى و سعادتى نهدر دييه ينه بو حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ آيتنه باقدم، گوردم كه: بو حياتمڭ أڭ صف لذّتى و أڭ خالص سعادتى ايماندهدر. يعنى، بنى يارادان و ياشاتان بر ربِّ رحيمڭ مخلوقى و مصنوعى و مملوكى و تربيهگردهسى و نظرى آلتنده اولماسنه و اوڭا هر وقت محتاج بولونماسنه و او ايسه هم ربّم، هم إلٰهم، هم بڭا قارشى غايت مرحمتلى و شفقتلى بولونديغنه قطعى ايمانم اويله كافى و وافى و ألمسز و دائمى بر لذّت و سعادتدر كه، تعريف ايديلمز. و "الحمد ِللّٰهِ على نعمة الايمان" نه قدر يرندهدر دييه آيتدن فهم ايتدم.
ايشته حياتڭ حقيقتنه و حقوقنه و وظيفهلرينه و معنوى لذّتنه عائد اولان بو درت مسئله گوسترديلر كه؛ حيات، ذاتِ باقئِ حىّ قيّومه باقدقجه و ايمان دخى حياته حيات و روح اولدقجه، هم بقا بولور، هم باقى ميوهلر ويرر. هم اويله
— 135 —
يوكسكلهنير كه، سرمديت جلوهسنى آلير؛ داها عمرڭ قيصه و اوزونلغنه باقماز دييه بو آيتدن درسمى آلدم و نيّت و تصوّر و خيالجه بتون حياتلرڭ و ذىحياتلرڭ نامنه حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ ديدم.
آلتنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:مفارقتِ عموميه هنگامى اولان خرابِ دنيادن خبر ويرن آخر زمان حادثاتى ايچنده مفارقتِ حصوصيهمى إخطار ايدن إختيارلق و آخر عمرمده بر حسّاسيتِ فوق العاده ايله فطرتمدهكى جمالپرستلك و گوزللك سوداسى و كمالاته مفتونيت حسلرى إنكشاف ايتدكلرى بر زمانده دائمى و تخريباتجى اولان زوال و فنا و متمادى و تفريق ايديجى اولان موت و عدم، دهشتلى بر صورتده بو گوزل دنيايى و بو گوزل مخلوقاتى خيرپالاديغنى، پارچه پارچه ايدوب گوزللكلرينى بوزديغنى فوق العاده بر شعور و تأثّرله گوردم. فطرتمدهكى عشقِ مجازى بو حاله قارشى شدّتلى غليان و عصيان ايتديگى زمانده بر مدارِ تسلّى بولمق ايچون ينه بو آيتِ حسبيهيه مراجعت ايتدم. ديدى: "بنى اوقو و دقّتله معنامه باق!" بن ده، سورهِٔ نوردهكى آيتِ نورڭ رصدخانهسنه گيروب ايمانڭ دوربينيله آيتِ حسبيهنڭ أڭ اوزاق طبقهلرينه و شعورِ ايمانى خردهبينى ايله أڭ اينجه أسرارينه باقدم، گوردم:
ناصلكه آيينهلر، شيشهلر، شفّاف شيلر، حتّى قبارجقلر گونش ضياسنڭ گيزلى و چشيد چشيد جمالنى و او ضيانڭ ألوانِ سبعه دينيلن يدى رنگنڭ متنوّع گوزللكلرينى گوسترييورلر و تجدّد و تحرّكلريله و آيرى آيرى قابليتلريله و إنكساراتلريله او جمالى و او گوزللكلرى تازهلنديرييورلر و إنكساراتلريله گونشڭ و ضياسنڭ و ألوانِ سبعهسنڭ گيزلى گوزللكلرينى إظهار ايدييورلر. عينًا اويله ده: شمسِ أزل و أبد اولان جميلِ ذو الجلالڭ جمالِ قدسيسنه و نهايتسز گوزل اولان أسماءِ حسنىسنڭ سرمدى گوزللكلرينه آيينهدارلق ايدوب جلوهلرينى تازهلنديرمك
— 136 —
ايچون بو گوزل مصنوعلر، بو طاتلى مخلوقلر و بو جماللى موجودات هيچ طورميهرق گلوب گيدييورلر. كنديلرنده گورونن گوزللكلر و جماللر، كنديلرينڭ مالى اولماديغنى، بلكه تظاهر ايتمك ايستهين سرمدى و مقدّس بر جمالڭ و دائمى تجلّى ايدن و گورونمك ايستهين مجرّد و منزّه بر حُسنڭ إشارتلرى و علامتلرى و لمعهلرى و جلوهلرى اولديغى، پك چوق قوّتلى دليللرى ايله رسالهِٔ النورده تفصيلًا ايضاح ايديلمش. بوراده او برهانلردن اوچ دانهسنه قيصهجه إشارت ايديلهجك:
برنجى برهان:ناصلكه ايشلنمش بر أثرڭ گوزللگى ايشلمهسنڭ گوزللگنه و ايشلهمك گوزللگى اوستهلغڭ او صنعتدن گلن عنواننڭ گوزللگنه و اوستهدهكى صنعتكارلق عنواننڭ گوزللگى او صنعتكارڭ او صنعته عائد صفتنڭ گوزللگنه و صفتنڭ گوزللگى قابليت و إستعدادينڭ گوزللگنه و قابليتنڭ گوزللگى ذاتنڭ و حقيقتنڭ گوزللگنه درجهِٔ بداهتده غايت قطعى بر صورتده دلالت ايتديگى گبى، عينًا اويله ده: بو كائناتڭ باشدن باشه بتون گوزل مخلوقلرنده و ياپيليشلرى گوزل عموم مصنوعلرندهكى حسن و جمال دخى صنعتكارِ ذو الجلالدهكى فعللرينڭ حسن و جمالنه قطعى شهادت و أفعالندهكى حسن و جمال ايسه، او فعللره باقان عنوانلرڭ، يعنى إسملرڭ حسن و جمالنه شبههسز دلالت و إسملرڭ حسن و جمالى ايسه، إسملرڭ منشئى اولان قدسى صفتلرڭ حسن و جمالنه قطعى شهادت و صفتلرڭ حسن و جمالى ايسه، صفتلرڭ مبدئى اولان شئوناتِ ذاتيهنڭ حسن و جمالنه قطعى شهادت و شئوناتِ ذاتيهنڭ حسن و جمالى ايسه، فاعل و مسمّا و موصوف اولان ذاتنڭ حسن و جمالنه و ماهيتنڭ قدسى كمالنه و حقيقتنڭ مقدّس گوزللگنه بداهت درجهده قطعى بر صورتده شهادت ايدر. ديمك صانعِ ذو الجمالڭ كندى ذاتِ أقدسنه لايق اويله حدسز بر حسن و جمالى وار كه، بر گولگهسى بتون موجوداتى باشدن باشه گوزللشديرمش و اويله منزّه و مقدّس بر
— 137 —
گوزللگى وار كه، بر جلوهسى كائناتى سربسر گوزللشديرمش و بتون دائرهِٔ ممكناتى حسن و جمال لمعهلريله تزيين ايدوب ايشيقلانديرمش.
أوت ايشلنمش بر أثر فعلسز اولماديغى گبى، فعل دخى فاعلسز اولاماز. و إسملر مسمّاسز اولماسى محال اولديغى گبى، صفتلر دخى موصوفسز ممكن دگلدر. مادام بر صنعتڭ و أثرڭ وجودى، بداهتله او أثرى ايشلهيهنڭ فعلنه دلالت و او فعلڭ وجودى، فاعلنڭ و عنواننڭ و أثرى إنتاج ايدن صفتڭ و إسمنڭ وجودلرينه دلالت ايدر. ألبته بر أثرڭ كمالى و جمالى دخى فعلڭ كندينه مخصوص كمال و جمالنه، او ده إسمڭ كندينه مناسب موافق گوزللگنه، او دخى ذاتڭ و حقيقتڭ (فقط ذاته و حقيقته لايق و موافق) كمالنه و جمالنه علم اليقين ايله و بداهتله دلالت ايدر.
عينًا اويله ده: بو أثرلر پردهسى آلتندهكى فعاليتِ دائمه فاعلسز اولماسى محال اولديغى گبى، بو مصنوعات اوستنده جلوهلرى و نقشلرى گوز ايله گورونن إسملر دخى مسمّاسز هيچ بر جهتله ممكن اولماديغى و مشاهده درجهسنده حسّ ايديلن قدرت، إراده گبى صفتلر دخى موصوفسز اولماسى محال اولديغندن، شو كائناتده بتون أثرلر، مخلوقلر، مصنوعلر حدسز وجودلريله، خالق و صانع و فاعللرينڭ وجودِ أفعالنه و أسماسنڭ وجودينه و أوصافنڭ وجودينه و شئوناتِ ذاتيهسنڭ وجودينه و ذاتِ أقدسنڭ وجوبِ وجودينه قطعى بر صورتده دلالت ايتدكلرى گبى، او مصنوعاتڭ عمومنده گورونن مختلف كمالات و آيرى آيرى جماللر و چشيد چشيد گوزللكلر، صانعِ ذو الجلالده اولان فعللرڭ و إسملرڭ و صفتلرڭ و شأنلرڭ و ذاتنڭ كنديلرينه مخصوص مناسب و لايق و واجبيتنه و قدسيتنه موافق اولارق حدسز كمالاتلرينه و نهايتسز جماللرينه و آيرى آيرى عموم كائناتڭ فوقنده گوزللكلرينه غايت صريح شهادت و غايت قطعى دلالت ايدرلر.
— 138 —
ايكنجى برهانڭ بش نقطهسى وار:
برنجى نقطه:مشربلرنده، مسلكلرنده بربرندن آيرى و اوزاق اولان بتون أهلِ حقيقتڭ رئيسلرى، ذوق و كشفه إستناد ايدهرك إجماع ايله، إتّفاق ايله ايمان ايدوب حكم ايدييورلر كه؛ بتون موجوداتدهكى حسن و جمال، بر ذاتِ واجب الوجودده بولونان مقدّس حسن و جمالڭ گولگهسى و لمعاتى و پردهلرڭ آرقهسنده جلوهسيدر.
ايكنجى نقطه:بتون گوزل مخلوقلر، قافله قافله آرقهسنده طورميهرق گلوب گيدييورلر، فنايه گيروب غائب اولويورلر. فقط او آيينهلر اوستنده كندينى گوسترن و جلوهلهنن يوكسك و تبدّل ايتمز بر گوزللك، تجلّيسنده دوام ايتديگندن قطعى بر صورتده گوسترر كه، او گوزللكلر او گوزللرڭ مالى و او آيينهلرڭ جمالى دگلدر. بلكه گونشڭ جمالِ شعاعاتى جريان ايدن صويڭ اوزرندهكى قبارجقلرده گورونديگى گبى، سرمدى بر جمالڭ ايشيقلريدرلر.
اوچنجى نقطه:نورڭ گلمهسى ألبته نورانيدن و وجود ويرمهسى هر حالده موجوددن و إحسان ايسه غنادن و سخاوت ايسه ثروتدن و تعليم علمدن گلمهسى بديهى اولديغى گبى، حُسن ويرمك دخى حَسَندن و گوزللشديرمك گوزلدن و جمال ويرمك جميلدن اولابيلير، باشقه اولاماز. ايشته بو حقيقته بناءً ايمان ايدرز كه: بو كائناتدهكى گورونن بتون گوزللكلر اويله بر گوزلدن گلييور كه؛ بو متماديًا دگيشن و تازهلهنن كائنات، بتون موجوداتيله آيينهدارلق ديللريله، او گوزلڭ جمالنى توصيف و تعريف ايدر.
دردنجى نقطه:ناصلكه جسد روحه طايانير، آياقده طورور، حياتلانير و لفظ معنايه باقار، اوڭا گوره نورلانير و صورت حقيقته إستناد ايدر، اوندن قيمت آلير. عينًا اويله ده؛ بو مادّى و جسمانى اولان عالمِ شهادت دخى بر جسددر، بر
— 139 —
لفظدر، بر صورتدر؛ عالمِ غيبڭ پردهسى آرقهسندهكى أسماءِ إلٰهيهيه طايانير، حياتلانير، إستناد ايدر، جان آلير، اوڭا باقار، گوزللشير. بتون مادّى گوزللكلر، كندى حقيقتلرينڭ و معنالرينڭ معنوى گوزللكلرندن ايلرى گلييور. و حقيقتلرى ايسه، أسماءِ إلٰهيهدن فيض آليرلر و اونلرڭ بر نوع گولگهلريدر. و بو حقيقت، رسالهِٔ النورده قطعى إثبات ايديلمشدر.
ديمك بو كائناتده بولونان بتون گوزللكلرڭ أنواعى و چشيدلرى، عالمِ غيب آرقهسنده تجلّى ايدن و قصوردن مقدّس، مادّهدن مجرّد بر جمالڭ أسماء واسطهسيله جلوهلرى و إشارتلرى و أماراتلريدر. فقط ناصلكه واجب الوجودڭ ذاتِ أقدسى، باشقهلره هيچ بر جهتده بڭزهمز و صفتلرى ممكناتڭ صفتلرندن حدسز درجه يوكسكدر. اويله ده، اونڭ قدسى جمالى، ممكناتڭ و مخلوقاتڭ حُسنلرينه بڭزهمز، حدسز درجهده داها عاليدر. أوت قوجه جنّت بتون حسن و جماليله بر جلوهسى بولونان و بر ساعت مشاهدهسى أهلِ جنّته، جنّتى اونوتديران بر جمالِ سرمدى، ألبته نهايتى و شبيهى و نظيرى و مِثلى اولاماز.
معلومدر كه؛ هر شيئڭ حسنى، كندينه گورهدر، هم بيڭلر طرزده بولونور و نوعلرڭ إختلافى گبى گوزللكلرى ده آيرى آيريدر. مثلا؛ گوز ايله حسّ ايديلن بر گوزللك، قولاق ايله حسّ ايديلن بر حُسن بر اولمامسى و عقل ايله فهم ايديلن بر حسنِ عقلى، آغز ايله ذوق ايديلن بر حسنِ طعام بر اولماديغى گبى.. قلب، روح وسائر ظاهرى و باطنى طويغولرڭ إستحسان ايتدكلرى و گوزل حسّ ايتدكلرى گوزللكلر، اونلرڭ إختلافى گبى مختلفدر. مثلا: ايمانڭ گوزللگى و حقيقتڭ گوزللگى و نورڭ حسنى و چيچگڭ حسنى و روحڭ جمالى و صورتڭ جمالى و شفقتڭ گوزللگى و عدالتڭ گوزللگى و مرحمتڭ حسنى و حكمتڭ حسنى آيرى آيرى اولدقلرى گبى، جميلِ ذو الجلالڭ نهايت درجهده گوزل اولان أسماءِ حسنىسنڭ
— 140 —
گوزللكلرى دخى آيرى آيرى اولديغندن، موجوداتده بولونان حُسنلر آيرى آيرى دوشمش.
أگر جميلِ ذو الجلالڭ أسماسندهكى حُسنلرڭ موجودات آيينهلرنده بر جلوهسنى مشاهده ايتمك ايسترسهڭ، زمينڭ يوزينى بر كوچك باغچه گبى تماشا ايدهجك بر گنيش، خيالى گوز ايله باق و هم بيل كه: رحمانيت، رحيميت، حكيميت، عادليت گبى تعبيرلر، جنابِ حقّڭ هم إسم، هم فعل، هم صفت، هم شأنلرينه إشارت ايدرلر.
ايشته باشده إنسان اولارق بتون حيواناتڭ منتظمًا بر پردهِٔ غيبدن گلن أرزاقلرينه باق، رحمانيتِ إلٰهيهنڭ جمالنى گور.
هم بتون ياورولرڭ معجزانه إعاشهلرينه و باشلرى اوستنده و آننهلرينڭ سينهلرنده آصيلمش طاتلى، صافى، آبِ كوثر گبى ايكى طولومبهجق سوته تماشا أيله، رحيميتِ ربّانيهنڭ جاذبهدار جمالنى گور.
هم بتون كائناتى أنواعيله برابر بر كتابِ كبيرِ حكمت و اويله بر كتاب كه؛ هر حرفى يوز كلمه، هر كلمهسى يوزر سطر، هر سطرى بيڭ باب، هر بابى بيڭلر كوچك كتاب حكمنه گتيرن حكيميتِ إلٰهيهنڭ جمالِ بىمثالنه باق، گور.
هم كائناتى بتون موجوداتيله ميزانى آلتنه آلان و بتون أجرامِ علويه و سفليهنڭ موازنهلرينى إدامه ايتديرن و گوزللگڭ أڭ مهمّ بر أساسى اولان تناسبى ويرن و هر شيئه أڭ گوزل وضعيتى ويرديرن و هر ذىحياته حقِّ حياتى ويروب إحقاقِ حق ايدن و متجاوزلرى طورديران و جزالانديران بر عادليتڭ حشمتلى گوزللگنه باق گور.
هم إنسانڭ گچمش تاريخچهِٔ حياتنى، بغداى دانهسى كوچكلگندهكى قوّهِٔ حافظهسنده و هر نبات و آغاجڭ گلهجك تاريخچهِٔ حياتِ ثانيهسنى چكردگنده
— 141 —
يازماسنه و هر ذىحياتڭ محافظهسنه لزومى بولونان آلات و جهازاته، مثلا آرينڭ قنادجقلرينه و زهرلى ايگنهسنه و تيكنلى چيچكلرڭ سونگوجكلرينه و چكردكلرڭ سرت قابوقلرينه باق و حفيظيت و حافظيتِ ربّانيهنڭ لطافتلى جمالنى گور.
هم زمين سفرهسنده كريمِ مطلق اولان رحمٰنِ رحيمڭ مسافرلرينه، رحمت طرفندن إحضار ايديلن حدسز طعاملرڭ آيرى آيرى و گوزل قوقولرينه و مختلف، سوسلى رنكلرينه و متنوّع، خوش طاتلرينه و هر ذىحياتڭ ذوق و صفاسنه يارديم ايدن جهازلره باق، إكرام و كريميتِ ربّانيهنڭ غايت شيرين جمالنى و غايت طاتلى گوزللگنى گور.
هم فتّاح و مصوّر إسملرينڭ تجلّيلريله باشده إنسان اولارق بتون حيواناتڭ، صو قطرهلرندن آچيلان پك چوق معنيدار صورتلرينه و بهار چيچكلرينڭ حبّه و ذرّهجكلرندن آچديريلان چوق جاذبهدار سيمالرينه باق، فتّاحيت و مصوّريتِ إلٰهيهنڭ معجزاتلى جمالنى گور.
ايشته بو مذكور مثاللره قياسًا أسماءِ حسنىنڭ هر بريسنڭ كندينه مخصوص اويله قدسى بر جمالى وار كه؛ بر تك جلوهسى، قوجه بر عالمى و حدسز بر نوعى گوزللشديرييور. بر تك چيچكده بر إسمڭ جلوهِٔ جمالنى گورديگڭ گبى، بهار دخى بر چيچكدر و جنّت دخى گورولمهدك بر چيچكدر. بهارڭ تمامنه باقهبيليرسهڭ و جنّتى ايمان گوزيله گورهبيليرسهڭ باق گور. جمالِ سرمدينڭ درجهِٔ حشمتنى آڭلا. او گوزللگه قارشى ايمان گوزللگيله و عبوديت جمالى ايله مقابله ايتسهڭ، چوق گوزل بر مخلوق اولورسڭ. أگر ضلالتڭ حدسز چركينلگيله و عصيانڭ منفور قبحيله مقابله ايدوب قارشيلاسهڭ، أڭ چركين بر مخلوق اولمقله برابر، بتون گوزل موجوداتڭ معنًا منفورلرى اولورسڭ.
— 142 —
بشنجى نقطه:ناصلكه يوزر هنر و صنعت و كمال و جماللرى بولونان بر ذات؛ هر بر هنر كندينى تشهير ايتمك و هر بر گوزل صنعت كندينى تقدير ايتديرمك و هر بر كمال كندينى إظهار ايتمك و هر بر جمال كندينى گوسترمك ايستهمسى قاعدهسنجه او ذات دخى بتون هنرلرينى و صنعتلرينى و كمالاتنى و گيزلى گوزللكلرينى تعريف ايدهجك، تشهير ايدهجك، گوسترهجك اولان بر خارقه سرايى ياپمش. هر كيم او معجزهلى سرايى تماشا ايتسه، بردن اوستهسنڭ و صاحبنڭ هنرلرينه و محاسننه و كمالاتنه إنتقال ايدر و گوزيله گورور گبى اينانير، تصديق ايدر و دير كه: "هر جهتله گوزل و هنرلى اولميان بر ذات، بويله هر جهتله گوزل بر أثرڭ مصدرى، موجدى و تقليدسز مخترعى اولاماز. بلكه اونڭ معنوى حُسنلرى و كماللرى بو سراى ايله تجسّم ايتمش گبيدر." حكم ايدر. عينًا اويله ده، بو كائنات دينيلن مشهرِ عجائب و سراىِ محتشمڭ حُسنلرينى گورن و عقلى چوروك و قلبى بوزوق اولميان ألبته إنتقال ايدهجك كه؛ بو سراى بر آيينهدر، باشقهسنڭ جمالنى و كمالنى گوسترمك ايچون بويله سوسلنمش. أوت مادام بو سراىِ عالمڭ باشقه أمثالى يوق كه گوزللكلرى اوندن إقتباس ايدوب تقليد ايديلسين. ألبته و هر حالده بونڭ اوستهسى كندى ذاتنده و أسماسنده كندينه لايق گوزللكلرى وار كه، كائنات اوندن إقتباس ايدييور و اوڭا گوره ياپيلمش و اونلرى إفاده ايتمك ايچون بر كتاب گبى يازيلمش.
اوچنجى برهانڭ اوچ نكتهسى وار:
برنجى نكته:اوتوز ايكنجى سوزڭ اوچنجى موقفنده غايت گوزل بر تفصيل و قوّتلى حجّتلرله بيان ايديلن بر حقيقتدر. تفصيلنى اوڭا حواله ايدهرك بوراده قيصه بر إشارتله اوڭا باقهجغز؛ شويله كه:
— 143 —
بو مصنوعاته، خصوصًا حيوانات و نباتاته باقييورز، گورويورز كه: قصد و إرادهيى گوسترن و علم و حكمتى بيلديرن دائمى بر تزيين، بر سوسلهمك و تصادفه حملى إمكانسز بر تنظيم، بر گوزللشديرمك حكم ايدييور. هم كندى صنعتنى بگنديرمك و نظرِ دقّتى جلب ايتمك و مصنوعنى و سيرجيلرينى ممنون ايتمك ايچون هر شيده اويله بر نازك صنعت و اينجه حكمت و عالى زينت و شفقتلى بر ترتيب و طاتلى وضعيت گورونويور؛ بداهت درجهسنده آڭلاشيلير كه، كندينى ذىشعورلره بيلديرمك و طانيتديرمق ايستهين پردهِٔ غيب آرقهسنده اويله بر صنعتكار وار كه، هر بر صنعتيله چوق هنرلرينى و كمالاتنى تشهير ايله كندينى سَوْديرمك و مدح و ثناسنى ايتديرمك ايستر. هم ذىشعور مخلوقلرى منّتدار و مسرور و كندينه دوست ايتمك ايچون تصادفه حوالهسى إمكان خارجنده و اومولمديغى يردن لذيذ نعمتلرڭ هر چشيدينى اونلره إحسان ايدييور. هم درين بر شفقتى و يوكسك بر مرحمتى إحساس ايدن معنوى و كريمانه بر معامله، بر معارفه و لسانِ حال ايله و دوستانه بر مكالمه و دعالرينه رحيمانه بر مقابله گورونويور. ديمك بو گونش گبى ظاهر اولان طانيتديرمق و سَوْديرمك كيفيتى آرقهسنده مشاهده ايديلن لذّتلنديرمك و نعمتلنديرمك إكرامى ايسه، غايت أساسلى بر إرادهِٔ شفقت و غايت قوّتلى بر آرزوىِ مرحمتدن ايلرى گلييور. و بويله قوّتلى بر إرادهِٔ شفقت و رحمت ايسه، هيچ بر جهتده إحتياجى اولميان بر مستغنئِ مطلقده بولونماسى ألبته و هر حالده كندينى آيينهلرده گورمك و گوسترمك ايستهين و تظاهر ايتمك، ماهيتنڭ مقتضاسى و تبارز ايتمك، حقيقتنڭ شأنى بولونان نهايت كمالده بر جمالِ بىمثال و أزلى بر حسنِ لا يزالى و سرمدى بر گوزللك واردر كه؛ او جمال كندينى مختلف آيينهلرده گورمك و گوسترمك ايچون مرحمت و شفقت صورتنه گيرمش، صوڭره ذىشعور آيينهلرنده إنعام و إحسان وضعيتنى آلمش، صوڭره تحبّب و تعرّف (يعنى كندينى
— 144 —
طانيتديرمق و بيلديرمك) كيفيتنى طاقمش، صوڭره مصنوعاتى زينتلنديرمك، گوزللشديرمك ايشيغنى ويرمش.
ايكنجى نكته:نوعِ إنسانده، خصوصًا يوكسك طبقهسنده، مسلكلرى آيرى آيرى حدسز ذاتلرده، غايت أساسلى بر صورتده بولونان شديد بر عشقِ لاهوتى و قوّتلى بر محبّتِ ربّانيه، بِالبداهه مِثلسز بر جماله إشارت، بلكه شهادت ايدر. أوت بويله بر عشق، اويله بر جماله باقار، إقتضا ايدر. و اويله بر محبّت، بويله بر حسن ايستر. بلكه بتون موجوداتده لسانِ حال و لسانِ قال ايله ايديلن عموم حمد و ثنالر، او أزلى حسنه باقييور، گيدييور. بلكه شمسِ تبريزى گبى بر قسم عاشقلرڭ نظرنده بتون كائناتده بولونان عموم إنجذابلر، جذبهلر، جاذبهلر، جاذبهدار حقيقتلر؛ أزلى و أبدى بر حقيقتِ جاذبهداره إشارتلردر. و أجرامى و موجوداتى مولوىمثال پروانه گبى رقص و سماعه قالديران جذبهدارانه حركات و دوران، او حقيقتِ جاذبهدارڭ جمالِ قدسيسنڭ حكمدارانه تظاهراتى قارشيسنده عاشقانه و وظيفهدارانه بر مقابلهدر.
اوچنجى نكته:بتون أهلِ تحقيقڭ إجماعيله وجود خيرِ محضدر، نوردر؛ عدم شرِّ محضدر، ظلمتدر. بتون خيرلر، اييلكلر، گوزللكلر، لذّتلر (تحليل نتيجهسنده) وجوددن نشئت ايتدكلرينى و بتون فنالقلر، شرلر، مصيبتلر، ألملر (حتّى معصيتلر) عدمه راجع اولديغنى أهلِ عقل و أهلِ قلبڭ بيوكلرى إتّفاق ايتمشلر.
أگر ديسهڭ:مادام بتون گوزللكلرڭ منبعى وجوددر، وجودده كفر و أنانيتِ نفسيه دخى وار؟
الجواب:كفر ايسه حقائقِ ايمانيهيى إنكار و نفى اولديغندن عدمدر. أنانيتڭ وجودى ايسه، حقسز تملّك و آيينهدارلغنى بيلمهمك و موهومى محقّق بيلمكدن ايلرى گلديگندن، وجود رنگنى و صورتنى آلمش بر عدمدر.
— 145 —
مادام بتون گوزللكلرڭ منبعى وجوددر و بتون چركينلكلرڭ معدنى عدمدر. ألبته وجودڭ أڭ قوّتليسى و أڭ يوكسگى و أڭ پارلاغى و عدمدن أڭ اوزاغى واجب بر وجود و أزلى و أبدى بر وارلق، أڭ قوّتلى و أڭ يوكسك و أڭ پارلاق و قصوردن أڭ اوزاق بر جمال ايستر، بلكه اويله بر جمالى إفاده ايدر، بلكه اويله بر جمال اولور. گونشه إحاطهلى بر ضيانڭ لزومى گبى، واجب الوجود دخى سرمدى بر جمال إستلزام ايدر، اونڭ ايله ايشيق ويرر.
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلٰى نِعْمَةِ الْاِيمَانِ ٭ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
إخطار:آيتِ حسبيهِٔ نوريهنڭ مراتبندن طوقوز مرتبهسى يازيلهجقدى، فقط بعض أسبابه بناءً شيمديلك اوچ مرتبه تأخير ايديلدى.
تنبيه:رسالهِٔ نور، قرآنڭ و قرآندن چيقان برهانى بر تفسير اولديغندن، قرآنڭ نكتهلى، حكمتلى، لزوملى اوصانديرميان تكراراتى گبى اونڭ ده لزوملى، حكمتلى، بلكه ضرورى و مصلحتلى تكراراتى واردر. هم رسالهِٔ نور، ذوق و شوق ايله ديللرده اوصانديرميان، دائما تكرار ايديلن كلمهِٔ توحيدڭ دليللرى اولماسندن ضرورى تكراراتى قصور دگل؛ اوصانديرماز و اوصانديرماملى.
٭ ٭ ٭