— 61 —
اوتوز برنجى مكتوبڭ
يگرمى آلتنجى لمعهسى
مؤلّفى
سعيد النورسى
(إختيارلر حقّنده يگرمى آلتى رجا و ضياىِ تسلّىيى جامعدر.)
— 62 —
إخطار:هر بر "رجا"نڭ باشنده معنوى درديمى غايت أليم و سزى متأثّر ايدهجك درجهده يازديغمڭ سببى: قرآنِ حكيمدن گلن علاجڭ فوق العاده تأثيرينى گوسترمك ايچوندر. إختيارلره عائد بو لمعه، اوچ درت جهتله حسنِ إفادهيى محافظه ايدهمهمش.
برنجيسى:سرگذشتِ حياتمه عائد اولديغى ايچون، او زمانلره خيالًا گيدوب او حالتده يازيلديغندن؛ إفاده، إنتظامنى محافظه ايدهمدى.
ايكنجيسى:صباح نمازندن صوڭره غايت يورغونلق حسّ ايتديگم بر زمانده، هم سرعته مجبوريت تحتنده يازيلديغندن إفادهده مشوّشيت دوشمش.
اوچنجيسى:يانمده دائم يازاجق بولونماديغندن، يانمده بولونان كاتبڭ ده رسالهِٔ نوره عائد درت بش وظيفهسى اولمقله، تصحيحاتنه تام وقت بولامديغمزدن إنتظامسز قالدى.
دردنجيسى:تأليفڭ عقبنده ايكيمز ده يورغون اولارق، معنايى دقّتله دوشونهميهرك، غايت سطحى بر تصحيحله إكتفا ايديلديگندن، طرزِ إفادهده ألبته قصورلر بولونهجق. عالىجناب إختيارلردن، إفادهدهكى قصورلريمه نظرِ مسامحه ايله باقمق؛ و رحمتِ إلٰهيه بوش اولارق دونديرمديگى مبارك إختيارلر، أللرينى درگاهِ إلٰهيهيه آچدقلرى وقت بزى ده دعالرنده داخل ايتسينلر.
٭ ٭ ٭
— 63 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
كهٰيٰعص ٭ ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا ٭ اِذْ نَادٰى رَبَّهُ نِدَاءً خَفِيًّا ٭ قَالَ رَبِّ اِنِّى وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّى وَاشْتَعَلَ الرَّاْسُ شَيْبًا وَلَمْ اَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا ٭
شو لمعه يگرمى آلتى رجادر.
برنجى رجا:أى سنِّ كماله گلن محترم إختيار قارداشلر و إختياره همشيرهلر! بن ده سزڭ گبى إختيارم. إختيارلق زماننده آرا صيره بولديغم رجالرى و او رجالردهكى تسلّى نورينه سزى ده تشريك ايتمك آرزوسيله، باشمدن گچن بعض حالاتى يازاجغم. گورديگم ضيا و راست گلديگم رجا قپولرى، ألبته بنم ناقص و مشوّش إستعداديمه گوره گورولمش، آچيلمش. إن شاء اللّٰه سزلرڭ صافى و خالص استعدادلريڭز، گورديگم ضيايى پارلاتديرهجق؛ بولديغم رجايى داها زياده قوّتلشديرهجك.
ايشته گلهجك او رجالرڭ و ضيالرڭ منبعى، معدنى، چشمهسى؛ ايماندر.
ايكنجى رجا:إختيارلغه گيرديگم زمان؛ بر گون گوز موسمنده، ايكندى وقتنده، يوكسك بر طاغده دنيايه باقدم. بردن غايت رقّتلى و حزين و بر جهتده قراڭلقلى بر حالت بڭا گلدى. گوردم كه؛ بن إختيارلاندم، گوندوز ده
— 64 —
إختيارلانمش، سنه ده إختيارلانمش، دنيا ده إختيارلانمش. بو إختيارلقلر ايچنده دنيادن فراق و سَوْدكلرمدن إفتراق زمانى ياقينلاشديغندن، إختيارلق بنى زياده صارصدى. بردن رحمتِ إلٰهيه اويله بر صورتده إنكشاف ايتدى كه؛ او رقّتلى حزن و فراقى، قوّتلى بر رجا و پارلاق بر تسلّى نورينه چويردى. أوت أى بنم گبى إختيارلر! قرآنِ حكيمده يوز يرده "الرحمٰن الرحيم" صفتلريله كندينى بزلره تقديم ايدن و دائما زمينڭ يوزنده مرحمت ايستهين ذىحياتلرڭ إمدادينه رحمتنى گوندرن و غيبدن هر سنه بهارى حدسز نعمت و هديهلريله طولديروب رزقه محتاج بزلره يتيشديرن و ضعف و عجز درجهسى نسبتنده رحمتنڭ جلوهسنى زياده گوسترن بر خالقِ رحيممزڭ رحمتى، بو إختيارلغمزده أڭ بيوك بر رجا و أڭ قوّتلى بر ضيادر. بو رحمتى بولمق، ايمان ايله او رحمانه إنتساب ايتمك و فرائضى قيلمقله اوڭا إطاعت ايتمكدر.
اوچنجى رجا:بر زمان گنجلك گيجهسنڭ اويقوسندن إختيارلق صباحيله اويانديغم وقت كنديمه باقدم؛ وجودم قبر طرفنه بر اينشدن قوشار گبى گيدييور. نيازئِ مصرينڭ
گونده بر طاشى بناىِ عمريمڭ دوشدى يره،
جان ياتار غافل، بناسى اولدى ويران بىخبر...
ديديگى گبى، روحمڭ خانهسى اولان جسممڭ ده هر گون بر طاشى دوشمكله ييپرانييور و دنيا ايله بنى قوّتلى باغلايان اميدلرم، أمللرم قوپمغه باشلاديلر. حدسز دوستلرمدن و سَوْدكلرمدن مفارقت زماننڭ ياقينلاشديغنى حسّ ايتدم. او معنوى و چوق درين و دواسز گورونن يارهنڭ مرهمنى آرادم، بولامدم. ينه نيازئِ مصرى گبى ديدم كه:
— 65 —
دل بقاسى، حق فناسى ايستدى ملكِ تنم،
بر دواسز درده دوشدم، آه كه لقمان بىخبر!
(حاشيه): يعنى: بنم قلبم بتون قوّتيله بقا ايستديگى حالده؛ حكمتِ إلٰهيه، جسديمڭ خرابيتنى إقتضا ايدييور. حكيمِ لقمان ده چارهسنى بولامديغى درمانسز بر درده دوشدم.
او وقت بردن مرحمتِ إلٰهيهنڭ لسانى، مثالى، تمثالى، دلّالى، ممثّلى اولان پيغمبرِ ذىشان عليه الصلاة والسلامڭ نورى و شفاعتى و بشره گتيرديگى هديهِٔ هدايتى، او درمانسز حدسز ظن ايتديگم يارهيه گوزل بر مرهم و ترياق اولدى. قراڭلقلى يأسمى، نورلى بر رجايه چويردى.
أوت أى بنم گبى إختيارلغنى حسّ ايدن محترم إختيار و إختيارهلر! بز گيدييورز، آلدانمقده فائده يوق. گوزيمزى قپامقله بزى بوراده طورديرمازلر، سَوقيات وار. فقط غفلتدن و قسمًا ده أهلِ ضلالتدن گلن ظلمات أوهاملريله بزه فراقلى و قراڭلقلى گورونن برزخ مملكتى، أحبابلرڭ مجمعيدر. باشده شفيعمز اولان حبيب اللّٰه عليه الصلاة والسلام ايله بتون دوستلريمزه قاووشمق عالميدر. أوت بيڭ اوچ يوز أللى سنهده، هر سنه اوچ يوز أللى ميليون إنسانلرڭ سلطانى و اونلرڭ روحلرينڭ مربّيسى و عقللرينڭ معلّمى و قلبلرينڭ محبوبى و هر گونده اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ سرّنجه، بتون او امّتنڭ ايشلديگى حسناتڭ بر مِثلى، صحيفهِٔ حسناتنه علاوه ايديلن و شو كائناتدهكى مقاصدِ عاليهِٔ إلٰهيهنڭ مدارى و موجوداتڭ قيمتلرينڭ تعاليسنڭ سببى اولان او ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام، دنيايه گلديگى دقيقهده "اُمّتى اُمّتى" روايتِ صحيحه ايله و كشفِ صادقله ديديگى گبى، محشرده هركس "نفسى نفسى" ديديگى زمان، ينه "اُمّتى اُمّتى" دييهرك أڭ قدسى و أڭ يوكسك بر فداكارلق ايله، ينه شفاعتيله امّتنڭ إمدادينه قوشان بر
— 66 —
ذاتڭ گيتديگى عالمه گيدييورز. و او گونشڭ أطرافنده حدسز أصفيا و أوليا ييلديزلريله ايشيقلانان اويله بر عالمه گيدييورز.
ايشته او ذاتڭ شفاعتى آلتنه گيروب و نورندن إستفاده ايتمهنڭ و ظلماتِ برزخيهدن قورتولمانڭ چارهسى: سنّتِ سنيهيه إتّباعدر.
دردنجى رجا:بر زمان إختيارلغه آياق باصديغمدن، غفلتى إدامه ايتديرن صحّتِ بدنم ده بوزولمشدى. إختيارلقله خستهلق، متّفقًا بڭا هجوم ايتدى. باشمه ووره ووره اويقومى قاچيرديلر. چولوق چوجق، مال گبى بنى دنيا ايله باغلايهجق علاقهلر ده يوقدى. گنجلك سرسملگيله ضايع ايتديگم سرمايهِٔ عمريمڭ ميوهلرينى؛ بتون گناهلر، خطيئاتلر گوردم. نيازئِ مصرى گبى فرياد أيلهيهرك ديدم:
بر تجارت ياپمدم، نَقْدِ عمر اولدى هبا،
يوله گلدم لٰكن گوچمش جمله كروان بىخبر.
آغلايوب نالان ايدوب دوشدم يوله تنها غريب،
ديده گريان، سينه بريان، عقل حيران بىخبر.
او وقت غربتده ايدم. مأيوسانه بر حزن و ندامتكارانه بر تأسّف و إستمدادكارانه بر حسرت حسّ ايتدم. بردن قرآنِ معجز البيان إمداده يتيشدى. بڭا او قدر قوّتلى بر رجا قپوسنى آچدى و اويله حقيقى بر تسلّى ضياسنى ويردى كه، او وضعيتمڭ يوز درجه فوقندهكى يأسى دخى إزاله ايدر و او قراڭلقلرى طاغيدهبيليردى.
أوت أى بنم گبى دنيا ايله علاقهلرى كسيلمگه باشلايان و دنيا ايله باغلانان ايپلرى قوپمغه يوز طوتان محترم إختيار و إختيارهلر! بو دنيايى أڭ مكمّل و منتظم بر
— 67 —
شهر، بر سراى حكمنده خلق ايدن بر صانعِ ذو الجلال، ممكن ميدر كه؛ او شهرده، او سرايده أڭ أهمّيتلى مسافرلريله و دوستلريله قونوشماسين، گوروشمهسين. مادام بيلهرك بو سرايى ياپمش و إراده و إختيار ايله تنظيم و تزيين ايتمش؛ ألبته ناصلكه "ياپان بيلير" اويله ده "بيلن قونوشور". مادام بو سرايى، بو شهرى بزه گوزل بر مسافرخانه و تجارتگاه ياپمش؛ ألبته بزه قارشى مناسباتنى و بزدن آرزولرينى گوسترهجك بر دفترى، بر كتابى بولونهجقدر.
ايشته او قدسى دفترڭ أڭ مكمّلى؛ قرق وجهله معجزه و هر دقيقهده هيچ اولمازسه يوز ميليونڭ ديللرنده گزن، نور سرپن و هر بر حرفنده أصغرى اولارق اون ثواب و اون حسنه و بعضًا اون بيڭ و بعضًا ليلهِٔ قدر سرّيله بر حرفنه اوتوز بيڭ حسنه و ميوهِٔ جنّت و نورِ برزخ ويرن قرآنِ معجز البياندر. بو مقامده اوڭا رقابت ايدهجك كائناتده هيچ بر كتاب يوقدر و هيچ بر كيمسه گوسترهمز. مادام بو ألمزدهكى قرآن، سماوات و أرضڭ خالقِ ذو الجلالنڭ ربوبيتِ مطلقهسى نقطهسندن و عظمتِ الوهيتى جهتندن و إحاطهِٔ رحمتى جانبندن گلن كلاميدر، فرمانيدر؛ بر معدنِ رحمتيدر. اوڭا ياپيش. هر درده بر دوا، هر ظلمته بر ضيا، هر يأسه بر رجا، ايچنده واردر.
ايشته بو أبدى خزينهنڭ آناختارى ايماندر و تسليمدر و اونى ديڭلهيوب قبول ايتمك و اوقومقدر.
بشنجى رجا:بر زمان إختيارلغمڭ مبدئنده، بر إنزوا آرزوسيله، إستانبولڭ بوغاز طرفندهكى يوشع تپهسنده، يالڭزلقله روحم بر إستراحت آرادى. بر گون او يوكسك تپهده، دائرهِٔ اُفقه، أطرافه باقدم. غايت حزين و رقّتلى بر لوحهِٔ زوال و فراقى، إختيارلغڭ إخطاريله گوردم. شجرهِٔ عمريمڭ قرق بشنجى سنهسى اولان قرق بشنجى دالندهكى يوكسك مقامندن، تا حياتمڭ آشاغى طبقهلرينه نظر
— 68 —
گزديردم. گوردم كه؛ او آشاغيده، هر بر دالنده، هر بر سنهنڭ ظرفنده سَوْدكلرمدن و علاقهدارلرمدن و طانيشدقلرمدن حدسز جنازهلر وار. و او فراق و إفتراقدن گلن غايت رقّتلى بر معنوى تأثّرات ايچنده، فضولئِ بغدادى گبى، مفارقت ايدن دوستلرى دوشونهرك أنين ايدوب:
وصلنى ياد أيلهدكجه آغلارم،
تا نَفَس وار ايسه قورو جسممده فرياد أيلرم.
دييهرك بر تسلّى، بر نور، بر رجا قپوسنى آرادم. بردن، آخرته ايمان نورى إمداده يتيشدى. هيچ سونمز بر نور، هيچ قيريلماز بر رجا ويردى.
أوت أى بنم گبى إختيار قارداشلر و إختياره همشيرهلر! مادام آخرت وار و مادام باقيدر و مادام دنيادن داها گوزلدر و مادام بزى يارادان ذات هم حكيم، هم رحيمدر.. إختيارلقدن شكوا و تأسّف ايتمهملىيز. بِالعكس إختيارلق، ايمان ايله عبادت ايچنده سنِّ كماله گلوب، وظيفهِٔ حياتدن ترخيص و عالمِ رحمته إستراحت ايچون گيتمگه بر علامت اولديغى جهتله اوندن ممنون اولمالىيز.
أوت نصِّ حديث ايله؛ نوعِ بشرڭ أڭ ممتاز شخصيتلرى اولان يوز يگرمى درت بيڭ أنبيانڭ إجماع و تواتر ايله؛ قسمًا شهوده و قسمًا حقّ اليقينه إستنادًا، متّفقًا آخرتڭ وجودندن و إنسانلرڭ اورايه سَوق ايديلهجگندن و بو كائناتڭ خالقنڭ قطعى وعد ايتديگى آخرتى گتيرهجگندن خبر ويردكلرى گبى، اونلرڭ ويردكلرى خبرى كشف و شهود ايله علم اليقين صورتنده تصديق ايدن يوز يگرمى درت ميليون أوليانڭ او آخرتڭ وجودينه شهادتلريله و بو كائناتڭ صانعِ حكيمنڭ بتون أسماسى بو دنياده گوستردكلرى جلوهلريله، بر عالمِ بقايى بِالبداهه إقتضا ايتدكلرندن؛ ينه آخرتڭ وجودينه دلالتيله؛ و هر سنه بهارده، روىِ زمينده
— 69 —
آياقده طوران حدّ و حسابه گلمز ئولمش آغاجلرڭ جنازهلرينى أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله إحيا ايدوب بَعْثُ بَعْدَ الْموته مظهر ايدن و حشر و نشرڭ يوز بيڭلر نمونهسى اولارق نباتات طائفهلرندن و حيوانات ملّتلرندن اوچ يوز بيڭ نوعلرى حشر و نشر ايدن حدسز بر قدرتِ أزليه و حسابسز و إسرافسز بر حكمتِ أبديه و رزقه محتاج بتون ذىروحلرى كمالِ شفقتله غايت خارقه بر طرزده إعاشه ايتديرن و هر بهارده آز بر زمانده حدّ و حسابه گلمز أنواعِ زينت و محاسنى گوسترن بر رحمتِ باقيه و بر عنايتِ دائمهنڭ بِالبداهه آخرتڭ وجودينى إستلزام ايله و شو كائناتڭ أڭ مكمّل ميوهسى و خالقِ كائناتڭ أڭ سَوْديگى مصنوعى و كائناتڭ موجوداتيله أڭ زياده علاقهدار اولان إنساندهكى شديد، صارصيلماز، دائمى اولان عشقِ بقا و شوقِ أبديت و آمالِ سرمديت، بِالبداهه إشارت و دلالتيله بو عالمِ فانيدن صوڭره بر عالمِ باقى و بر دارِ آخرت و بر دارِ سعادت بولونديغنى او درجه قطعى بر صورتده إثبات ايدرلر كه، دنيانڭ وجودى قدر، بِالبداهه آخرتڭ وجودينى قبول ايتمهيى إستلزام ايدرلر.
(حاشيه): أوت، ثبوتى بر أمرى إخبار ايتمهنڭ قولايلغى و إنكار و نفى ايتمهنڭ غايت مشكل اولديغى، بو تمثيلدن گورونور. شويله كه: برى ديسه: "ميوهلرى سوت قونسروهلرى اولان غايت خارقه بر باغچه، كُرهِٔ أرض اوزرنده واردر." ديگرى ديسه: "يوقدر." إثبات ايدن، يالڭز اونڭ يرينى وياخود بعض ميوهلرينى گوسترمكله قولايجه دعواسنى إثبات ايدر. إنكار ايدن آدم، نفينى إثبات ايتمك ايچون، بتون كُرهِٔ أرضى گورمك و گوسترمكله دعواسنى إثبات ايدهبيلير. عينًا اويله ده: جنّتى إخبار ايدنلر، يوز بيڭلر ترشّحاتنى، ميوهلرينى، آثارينى گوستردكلرندن قطعِ نظر.. ايكى شاهدِ صادقڭ ثبوتنه شهادتلرى كافى گليركن؛ اونى إنكار ايدن حدسز بر كائناتى، حدسز أبدى زمانى تماشا ايتمك و گورمك و ألهدكدن صوڭره إنكارينى إثبات ايدهبيلير، عدمنى گوسترهبيلير.
ايشته أى إختيار قارداشلر! ايمانِ آخرتڭ نه قدر قوّتلى اولديغنى آڭلايڭز.
مادام قرآنِ حكيمڭ بزه ويرديگى أڭ مهمّ بر درس، "ايمانِ
— 70 —
بِالآخرت"در و او ايمان ده بو درجه قوّتليدر و او ايمانده اويله بر رجا و بر تسلّى وار كه؛ يوز بيڭ إختيارلق بر تك شخصه گلسه، بو ايماندن گلن تسلّى مقابل گلهبيلير. بز إختيارلر "الحمد ِللّٰهِ على كمالِ الايمان" دييوب، إختيارلغمزه سَوينملىيز.
آلتنجى رجا:بر زمان أليم بر أسارتمده، إنسانلردن توحّش ايدوب بارلا يايلاسنده چام طاغنڭ تپهسنده يالڭز قالدم. يالڭزلقده بر نور آرايوردم. بر گيجه، او يوكسك تپهنڭ باشندهكى يوكسك بر چام آغاجنڭ اوستندهكى اوستى آچيق اوطهجقده ايدم. اوچ درت غربتى بربرى ايچنده إختيارلق بڭا إخطار ايتدى. آلتنجى مكتوبده ايضاح ايديلديگى گبى؛ او گيجه ايصسز، سسسز، يالڭز آغاجلرڭ خيشيرتيلرندن و همهمهلرندن گلن حزين بر صدا، بر سس رقّتمه، إختيارلغمه، غربتمه زياده طوقوندى. إختيارلق بڭا إخطار ايتدى كه؛ گوندوز ناصل شو سياه بر قبره تبدّل ايتدى، دنيا سياه كفننى گيدى، اويله ده؛ سنڭ عمريڭڭ گوندوزى ده گيجهيه و دنيا گوندوزى ده برزخ گيجهسنه و حياتڭ يازى دخى ئولومڭ قيش گيجهسنه إنقلاب ايدهجگنى قلبمڭ قولاغنه سويلهدى. نفسم بِالمجبوريه ديدى: أوت بن وطنمدن غريب اولديغم گبى، بو أللى سنه ظرفندهكى عمرمده زوال بولان سَوْدكلرمدن آيرى دوشديگمدن و آرقهلرنده اونلره آغلايهرق قالديغمدن، بو وطن غربتندن داها زياده حزين و أليم بر غربتدر. و بو گيجه و طاغڭ غريبانه وضعيتندهكى حزين غربتدن داها زياده حزين و أليم بر غربته ياقينلاشييورم كه، بتون دنيادن بردن مفارقت زمانى ياقينلاشديغنى إختيارلق بڭا خبر ويرييور. بو غربت غربت ايچنده و بو حزن حزن ايچندهكى وضعيتدن بر رجا، بر نور آرادم. بردن ايمانِ بِاللّٰه إمداده يتيشدى. اويله بر اُنسيت ويردى كه؛ بولونديغم مضاعف وحشت بيڭ دفعه تضاعف ايتسه ايدى، ينه او تسلّى كافى گليردى.
— 71 —
أوت أى إختيار و إختيارهلر! مادام رحيم بر خالقمز وار؛ بزم ايچون غربت اولاماز. مادام او وار، بزم ايچون هر شى وار. مادام او وار، ملائكهلرى ده وار. اويله ايسه بو دنيا بوش دگل. خالى طاغلر، بوش صحرالر جنابِ حقّڭ عباديله طولودر. ذىشعور عبادندن باشقه، اونڭ نوريله، اونڭ حسابيله طاشى ده آغاجى ده برر مونس آرقداش حكمنه گچر؛ لسانِ حال ايله بزم ايله قونوشهبيليرلر و أگلنديررلر. أوت بو كائناتڭ موجوداتى عددنجه و بو بيوك كتابِ عالمڭ حرفلرى صاييسنجه وجودينه شهادت ايدن و ذىروحلرڭ مدارِ شفقت و رحمت و عنايت اولابيلن جهازاتى و مطعوماتى و نعمتلرى عددنجه رحمتنى گوسترن دليللر، شاهدلر، بزه رحيم، كريم، أنيس، ودود اولان خالقمزڭ، صانعمزڭ، حاميمزڭ درگاهنى گوسترييورلر. او درگاهده أڭ مقبول بر شفاعتجى، عجز و ضعفدر. و عجز و ضعفڭ تام زمانى ده، إختيارلقدر. بويله بر درگاهه مقبول بر شفاعتجى اولان إختيارلقدن كوسمك دگل، سومك لازمدر.
يدنجى رجا:بر زمان إختيارلغڭ باشلانغيجنده، أسكى سعيدڭ گولمهلرى يڭى سعيدڭ آغلامالرينه إنقلاب ايتديگى هنگامده، آنقرهدهكى أهلِ دنيا، بنى أسكى سعيد ظن ايدوب اورايه ايستديلر؛ گيتدم. گوز موسمنڭ آخرلرنده آنقرهنڭ بندن چوق زياده إختيارلانمش، ييپرانمش، أسكيمش قلعهسنڭ باشنه چيقدم. او قلعه، تحجّر ايتمش حادثاتِ تاريخيه صورتنده بڭا گوروندى. سنهنڭ إختيارلق موسمى ايله بنم إختيارلغم، قلعهنڭ إختيارلغى، بشرڭ إختيارلغى، شانلى عثمانلى دولتنڭ إختيارلغى و خلافت سلطنتنڭ وفاتى و دنيانڭ إختيارلغى؛ بڭا غايت حزين و رقّتلى و فرقتلى بر حالت ايچنده، او يوكسك قلعهده گچمش زمانڭ درهلرينه و گلهجك زمانڭ طاغلرينه باقديردى و باقدم. بربرى ايچنده بنى إحاطه ايدن درت بش إختيارلق قراڭلقلرى ايچنده، آنقرهده أڭ قره بر حالتِ روحيه
— 72 —
حسّ ايتديگمدن، (حاشيه): او زمان بو حالتِ روحيه فارسى بر مناجات صورتنده قلبه گلدى، يازدم. آنقرهده حباب رسالهسنده طبع ايديلمشدر. بر نور، بر تسلّى، بر رجا آرادم.
صاغه، يعنى ماضى اولان گچمش زمانه باقوب تسلّى آراركن؛ بڭا ماضى، پدريمڭ و أجداديمڭ و نوعمڭ بر مزارِ أكبرى صورتنده گوروندى، تسلّى يرينه وحشت ويردى. صول طرفم اولان إستقباله درمان آراركن باقدم. گوردم كه: بنم و أمثالمڭ و نسلِ آتينڭ بيوك و قراڭلقلى بر قبرى صورتنده گوروندى، اُنسيت يرينه دهشت ويردى. صاغ ايله صولدن توحّش ايدوب حاضر گونمه باقدم. او غفلتلى و تاريخوارى نظريمه او حاضر گون، ياريم ئولمكده و حركتِ مذبوحانهدهكى إضطراب چكن جسممڭ جنازهسنى طاشييان بر تابوت صورتنده گوروندى. صوڭره بو جهتدن دخى مأيوس اولونجه، باشمى قالديروب عمريمڭ آغاجنڭ باشنه باقدم. گوردم كه؛ او آغاجڭ تك بر ميوهسى وار، او ده بنم جنازهمدر؛ او آغاج اوستنده طورييور، بڭا باقييور. او جهتدن دخى توحّش ايدوب باشمى آشاغىيه أگدم، او عمر آغاجنڭ آشاغيسنه، كوكنه باقدم. گوردم كه: او آشاغيده اولان طوپراق، كميكلريمڭ طوپراغيله، مبدأِ خلقتمڭ طوپراغى بربرينه قاريشمش بر صورتده آياقلر آلتنده چيگنهنيور گوردم. او ده درمان دگل، بلكه درديمه درد قاتدى. صوڭره مجبوريتله آرقهمه باقدم. گوردم كه؛ أساسسز، فانى اولان دنيا، هيچلك درهلرنده و يوقلق ظلماتنده يووارلانوب گيدييور. درديمه مرهم آراركن، زهر علاوه ايتدى. او جهتده دخى خير گورهمديگمدن اوڭ طرفمه باقدم؛ ايلرىيه نظريمى گوندردم. گوردم كه؛ قبر قپوسى تام يوليمڭ اوستنده آچيق گورونوب، آغزينى آچمش بڭا باقييور. اونڭ آرقهسنده أبد طرفنه گيدن جادّه و او جادّهده گيدن قافلهلر اوزاقدن اوزاغه نظره چارپييور.
— 73 —
و بو آلتى جهتدن گلن دهشتلره قارشى بڭا نقطهِٔ إستناد و سلاحِ مدافعه اولاجق، جزئى بر جزءِ إختياريدن باشقه بر شى أليمده يوق. او حدسز أعدا و حسابسز مضر شيلره قارشى تك بر سلاحِ إنسانى اولان او جزءِ إختيارى؛ هم ناقص، هم قيصه، هم عاجز، هم ايجادسز اولديغندن، كسبدن باشقه بر شى ألندن گلمز. نه گچمش زمانه گچهبيلير، تا اوندن بڭا گلن حزنلرى صوصديرسون و نه ده إستقباله حلول ايدهبيلير، تا اوندن گلن قورقولرى منع ايتسين. گچمش و گلهجكلره عائد أمللريمه و ألملريمه فائدهسى اولماديغنى گوردم.
بو آلتى جهتدن گلن دهشت و وحشت و قراڭلق و مأيوسيت ايچنده چيرپنديغم هنگامده، بردن قرآنِ معجز البيانڭ سماسنده پارلايان ايمان نورلرى إمداده يتيشدى. او آلتى جهتى او قدر تنوير ايدوب ايشيقلانديردى كه؛ گورديگم او وحشتلر، او قراڭلقلر يوز درجه تضاعف ايتسه ايدى، ينه او نور، اونلره قارشى كافى و وافى ايدى. بتون او دهشتلرى برر برر تسلّىيه و او وحشتلرى برر برر انسيته چويردى. شويله كه:
ايمان، او وحشتلى گچمش زمانڭ مزارِ أكبر صورتنى ييرتوب، انسيتلى بر مجلسِ منوّر و بر مجمعِ أحباب اولديغنى بِعين اليقين، بِحقّ اليقين گوستردى. هم ايمان، بر قبرِ أكبر صورتنده نظرِ غفلته گورونن گلهجك زمانى، سَويملى سعادت سرايلرنده بر ضيافتِ رحمانيه مجلسى صورتنده بِعلم اليقين گوستردى. هم ايمان، نظرِ غفلته بر تابوت وضعيتنده گورونن حاضر زمانى و او حاضر گونڭ تابوتيت شكلنى قيروب، او حاضر گون اُخروى بر تجارتگاه دكّانى و شعشعهلى بر مسافرخانهِٔ رحمانى صورتنده بِالمشاهده گوستردى. هم ايمان، نظرِ غفلتله عمر آغاجنڭ باشنده جنازه شكلنده گورونن تك ميوهسى جنازه اولماديغنى، بلكه أبدى بر حياته مظهر و أبدى بر سعادته نامزد اولان روحمڭ، أسكيمش يوواسندن، ييلديزلرده
— 74 —
گزمك ايچون چيقديغنى بِعلم اليقين گوستردى. هم ايمان؛ كميكلرمله، مبدأِ خلقتمڭ طوپراغى، آياق آلتنده أهمّيتسز محو اولمش كميكلر اولماديغنى؛ بلكه او طوپراق، رحمت قپوسى و جنّت صالوننڭ بر پردهسى اولديغنى سرِّ ايمان ايله گوستردى. هم ايمان؛ نظرِ غفلتله، آرقهمده، هيچلكده، يوقلق قراڭلغنده يووارلانان دنيانڭ وضعيتنى سرِّ قرآن ايله گوستردى كه؛ او ظاهرى ظلماتده يووارلانان دنيا ايسه؛ وظيفهسى بيتمش، معناسنى إفاده ايتمش، نتيجهلرينى كندينه بدل وجودده بيراقمش بر قسم مكتوباتِ صمدانيه و صحائفِ نقوشِ سبحانيه اولديغنى گوستردى. دنيانڭ ماهيتى نه اولديغنى بِعلم اليقين بيلديردى. هم ايمان، ايلريده گوزينى آچوب بڭا باقان قبرى و قبرڭ آرقهسنده أبده گيدن جادّهيى، نورِ قرآن ايله گوستردى كه؛ او قبر، قويو قپوسى دگل، بلكه عالمِ نورڭ قپوسيدر. و او يول ايسه؛ هيچلگه و عدمستانه دگل، بلكه وجوده، نورستانه و سعادتِ أبديهيه گيدن يول اولديغنى تام قناعت ويرهجك بر درجهده گوسترديگندن، دردلريمه هم درمان، هم مرهم اولدى.
هم ايمان، او ألنده پك جزئى بر كسب بولونان جزئى بر جزءِ إختيارى يرينه، او حدسز دشمن و ظلمتلره قارشى، غيرِ متناهى بر قدرته إستناد ايتمك و حدسز بر رحمته إنتساب ايتمك ايچون او جزءِ إختيارينڭ ألنه بر وثيقه ويرييور.. بلكه ده ايمان، او جزءِ إختيارينڭ ألنده بر وثيقه اولويور. هم او جزءِ إختيارى اولان سلاحِ إنسانى، گرچه ذاتنده هم قيصه، هم عاجز، هم نقصاندر. فقط ناصلكه بر عسكر، جزئى قوّتنى دولت حسابنه إستعمال ايتديگى وقت، بيڭلر درجه قوّتندن فضله ايشلر گورور؛ اويله ده سرِّ ايمانله او جزئى جزءِ إختيارى، جنابِ حق نامنه اونڭ يولنده إستعمال ايديلسه، بش يوز سنه گنيشلگنده بر جنّتى دخى قزانهبيلير. هم ايمان، گچمش و گلهجك زمانه نفوذ ايدهمهين او جزءِ إختيارينڭ ديزگيننى جسمڭ ألندن آلوب، قلبه و روحه تسليم ايدر. روح و قلبڭ دائرهِٔ حياتى ايسه،
— 75 —
جسم گبى حاضر زمانه منحصر اولماديغندن، پك چوق سنهلر ماضيدن، پك چوق سنهلر إستقبالدن دائرهِٔ حياتنه داخل اولديغندن؛ او جزءِ إختيارى، جزئيتدن چيقوب كلّيت كسب ايدر. زمانِ ماضينڭ أڭ درين درهلرينه قوّتِ ايمان ايله گيرهبيلديگى و حزنلرڭ ظلمتلرينى دفع ايدهبيلديگى گبى؛ نورِ ايمان ايله إستقبالڭ أڭ اوزاق طاغلرينه قدر چيقار، قورقولرى إزاله ايدر.
ايشته أى بنم گبى إختيارلق زحمتنى چكن إختيار و همشيره إختيارهلر! مادام الحمد لِلّٰه بز أهلِ ايمانز و مادام ايمانده بو قدر نورلى، لذّتلى، سَويملى، شيرين دفينهلر وار و مادام إختيارلغمز بزى بو دفينهنڭ ايچنه داها زياده سَوق ايدييور.. ألبته ايمانلى إختيارلقدن شكوا دگل، بلكه بيڭلر تشكّر ايتملىيز.
سكزنجى رجا:إختيارلغڭ علامتى اولان بياض قيللر صاچمه دوشديگى بر زمانده، گنجلگڭ درين اويقوسنى داها زياده قالينلاشديران حربِ عمومينڭ دغدغهلرى و أسارتمڭ كشماكشلكلرى و صوڭره إستانبوله گلديگم وقت، أهمّيتلى بر شان و شرف وضعيتى حتّى خليفهدن، شيخ الإسلامدن، باش قومانداندن طوت، تا مدرسه طلبهلرينه قدر حدّمدن چوق زياده بر حسنِ توجّه و إلتفات گوستردكلرى جهتله، گنجلك سرخوشلغى و او وضعيتڭ ويرديگى حالتِ روحيه، او اويقويى او درجه قالينلاشدرمشدى كه؛ عادتا دنيايى دائمى، كنديمى ده لا يموتانه دنيايه ياپيشمش بر وضعيتِ عجيبهده گورويوردم.
ايشته او زمانده، إستانبولڭ بايزيد جامعِ مباركنه، رمضانِ شريفده، إخلاصلى حافظلرى ديڭلهمگه گيتدم. قرآنِ معجز البيان، سماوى يوكسك خطابيله بشرڭ فناسنى و ذىحياتڭ وفاتنى خبر ويرن غايت قوّتلى بر صورتده كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ فرماننى، حافظلرڭ لسانيله إعلان ايتدى. قولاغمه
— 76 —
گيروب، تا قلبمڭ ايچنه يرلشوب، او پك قالين غفلت و اويقو و سرخوشلق طبقهلرينى پارچه پارچه ايتدى. جامعدن چيقدم. داها چوقدن بَرى باشمده يرلشن او أسكى اويقونڭ سرسملگيله بر قاچ گون باشمده بر فورطنه، دومانلى بر آتش و پوصلهسنى شاشيرمش گمى گبى كنديمى گوردم. آيينهده صاچمه باقدقجه، بياض قيللر بڭا دييورلر: "دقّت ايت!" ايشته او بياض قيللرڭ إخطاريله وضعيت توضّح ايتدى. باقدم كه؛ چوق گوونديگم و أذواقنه مفتون اولديغم گنجلك "الوداع" دييور و محبّتيله پك چوق علاقهدار اولديغم حياتِ دنيويه سونمگه باشلايور و پك چوق علاقهدار و عادتا عاشق اولديغم دنيا، بڭا "اوغورلر اولسون" دييوب، مسافرخانهدن گيدهجگمى إخطار ايدييور. كنديسى ده "اللّٰهه ايصمارلادق" دييوب، او ده گيتمگه حاضرلانييور. قرآنِ معجز البيان كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ آيتنڭ كلّيتنده: "نوعِ إنسانى بر نفسدر، ديريلمك اوزره ئولهجك. و كُرهِٔ أرض دخى بر نفسدر، باقى بر صورته گيرمك ايچون او ده ئولهجك. دنيا دخى بر نفسدر، آخرت صورتنه گيرمك ايچون او ده ئولهجك!" معناسى، آيتڭ إشارتندن قلبه آچيلييوردى.
ايشته بو حالتده وضعيتمه باقدم كه؛ مدارِ أذواق اولان گنجلك گيدييور، منشأِ أحزان اولان إختيارلق يرينه گلييور. و غايت پارلاق و نورانى حيات گيدييور؛ ظاهرى قراڭلقلى دهشتلى ئولوم، يرينه گلمگه حاضرلانييور. و او چوق سَويملى و دائمى ظن ايديلن و غافللرڭ معشوقهسى اولان دنيا، پك سرعتله زواله قاووشييور گوردم.
كندى كنديمى آلداتمق و ينه باشمى غفلته صوقمق ايچون، إستانبولده حدّمدن چوق فضله گورديگم مقامِ إجتماعينڭ أذواقنه باقدم، هيچ بر فائدهسى اولمادى. بتون اونلرڭ توجّهى، إلتفاتى، تسلّيلرى؛ ياقينمده اولان قبر قپوسنه قدر
— 77 —
گلهبيلير، اوراده سونر. و شهرتپرستلرڭ بر غايهِٔ خيالى اولان شان و شرفڭ سوسلى پردهسى آلتنده ثقيل بر ريا، صوغوق بر خودفروشلق، موقّت بر سرسملك صورتنده گورديگمدن، آڭلادم كه؛ بنى شيمدىيه قدر آلداتان بو ايشلر، هيچ بر تسلّى ويرهمز و اونلرده هيچ بر نور يوق.
ينه تام اويانمق ايچون، قرآنڭ سماوى درسنى ايشيتمك اوزره، ينه بايزيد جامعندهكى حافظلرى ديڭلهمگه باشلادم. او وقت او سماوى درسدن وَ بَشِّرِ الَّذِينَ اٰمَنُوا إلى آخر.. نوعندن قدسى فرمانلرله مژدهلر ايشيتدم. قرآندن آلديغم فيض ايله خارجدن تسلّى آرامق دگل، بلكه دهشت و وحشت و مأيوسيت آلديغم نقطهلر ايچنده تسلّىيى، رجايى، نورى آرادم. جنابِ حقّه يوز بيڭ شكر اولسون كه؛ عينِ درد ايچنده درمانى بولدم، عينِ ظلمت ايچنده نورى بولدم، عينِ دهشت ايچنده تسلّىيى بولدم. أڭ أوّل هركسى قورقوتان، أڭ قورقونج توهّم ايديلن ئولومڭ يوزينه باقدم.. نورِ قرآن ايله گوردم كه: ئولومڭ پچهسى گرچه قراڭلق، سياه، چركين ايسه ده؛ فقط مؤمن ايچون أصل سيماسى نورانيدر، گوزلدر گوردم. و چوق رسالهلرده بو حقيقتى قطعى بر صورتده إثبات ايتمشز. سكزنجى سوز و يگرمنجى مكتوب گبى چوق رسالهلرده ايضاح ايتديگمز گبى؛ ئولوم إعدام دگل، فراق دگل، بلكه حياتِ أبديهنڭ مقدّمهسيدر، مبدئيدر و وظيفهِٔ حيات كلفتندن بر پايدوسدر، بر ترخيصدر، بر تبديلِ مكاندر. برزخ عالمنه گوچمش قافلهِٔ أحبابه قاووشمقدر. و هكذا بونلر گبى حقيقتلر ايله ئولومڭ حقيقى گوزل سيماسنى گوردم. قورقهرق دگل، بلكه بر جهتله مشتاقانه موتڭ يوزينه باقدم. أهلِ طريقتجه رابطهِٔ موتڭ بر سرّينى آڭلادم.
صوڭره هركسى زواليله آغلاتان و هركسى كندينه مفتون و مشتاق ايدن و گناه و غفلت ايله گچن و گچمش گنجلگمه باقدم؛ او گوزل سوسلى چارشافى
— 78 —
(ألبسهسى) ايچنده، غايت چركين، سرخوش، سرسم بر يوز گوردم. أگر ماهيتنى بيلمسه ايدم بر قاچ سنه بنى سرخوش ايدوب گولديرمسنه بدل، يوز سنه دنياده قالسهم بنى آغلاتديرهجقدى. ناصلكه اويلهلردن بريسى آغلايهرق ديمش:
لَيْتَ الشَّبَابَ يَعُودُ يَوْمًا فَاُخْبِرَهُ بِمَا فَعَلَ الْمَشِيبُ
يعنى: "كاشكه گنجلگم بر گون دونسه ايدى، إختيارلق بنم باشمه نه قدر حزين حاللر گتيرديگنى اوڭا شكوا ايدوب سويلهيهجكدم." أوت بو ذات گبى گنجلگڭ ماهيتنى بيلمهين إختيارلر، گنجلكلرينى دوشونوب، تأسّف و تحسّرله آغلايورلر. حالبوكه گنجلك، أگر أهلِ قلب، أهلِ حضور و عقلى باشنده و قلبى يرنده بولونان مؤمنلرده اولسه، عبادته و خيراته و تجارتِ اُخرويهيه صرف ايديلسه؛ أڭ قوّتلى بر وسيلهِٔ تجارت و گوزل و شيرين بر واسطهِٔ خيراتدر. و او گنجلك، وظيفهِٔ دينيهسنى بيلوب سوءِ إستعمال ايتمهينلره؛ قيمتدار، ذوقلى بر نعمتِ إلٰهيهدر. أگر إستقامت، عفّت، تقوا برابر اولمازسه چوق تهلكهلرى وار. طاشقينلقلريله، سعادتِ أبديهسنى و حياتِ اُخرويهسنى زدهلر، بلكه حياتِ دنيويهسنى ده برباد ايدر. بلكه بر ايكى سنه گنجلك ذوقنه بدل، إختيارلقده چوق سنهلر غم و كدر چكر. مادام أكثر إنسانلرده گنجلك ضررلى دوشويور، بز إختيارلر اللّٰهه شكر ايتملىيز كه، گنجلك تهلكهلرندن و ضررلرندن قورتولدق. هر شى گبى، ألبته گنجلگڭ دخى لذّتلرى گيدهجك. أگر عبادته و خيره صرف ايديلمش ايسه؛ او گنجلگڭ ميوهلرى اونڭ يرنده باقى قالوب، حياتِ أبديهده بر گنجلك قزانماسنه وسيله اولور.
صوڭره أكثر ناسڭ عاشق و مبتلا اولديغى دنيايه باقدم. نورِ قرآن ايله گوردم كه؛ بربرى ايچنده اوچ كلّى دنيا وار. بريسى أسماءِ إلٰهيهيه باقار، اونلرڭ آيينهسيدر. ايكنجى يوزى آخرته باقار، اونڭ مزرعهسيدر. اوچنجى يوزى، أهلِ دنيايه باقار، أهلِ غفلتڭ ملعبهگاهيدر. هم هركسڭ بو دنياده قوجه بر دنياسى
— 79 —
وار. عادتا إنسانلر عددنجه دنيالر بربرى ايچنه گيرمش. فقط هركسڭ خصوصى دنياسنڭ ديرگى، كندى حياتيدر. نه وقت جسمى قيريلسه، دنياسى باشنه ييقيلير؛ قيامتى قوپار. أهلِ غفلت، كندى دنياسنڭ بويله چابوق ييقيلاجق وضعيتنى بيلمدكلرندن، عمومى دنيا گبى دائمى ظن ايدوب پرستش ايدر. باشقهلرينڭ دنياسى گبى چابوق ييقيلير، بوزولور، بنم ده خصوصى بر دنيام وار. بو خصوصى دنيام، بو قيصهجق عمرمله نه فائدهسى وار دييه دوشوندم. نورِ قرآن ايله گوردم كه: هم بنم، هم هركس ايچون، شو دنيا موقّت بر تجارتگاه و هر گون طولار بوشالير بر مسافرخانه و گلن گچنلرڭ آليش ويريشى ايچون يول اوستنده قورولمش بر پازار و نقّاشِ أزلينڭ تجدّد ايدن (حكمتله يازار بوزار) بر دفترى و هر بهار بر يالديزلى مكتوبى و هر بر ياز بر منظوم قصيدهسى و او صانعِ ذو الجلالڭ جلوهِٔ أسماسنى تازهلنديرن، گوسترن آيينهلرى و آخرتڭ فدانلق بر باغچهسى و رحمتِ إلٰهيهنڭ بر چيچكدانلغى و عالمِ بقاده گوستريلهجك اولان لوحهلرى يتيشديرمگه مخصوص موقّت بر تزگاهى ماهيتنده گوردم. بو دنيايى بو صورتده يارادان خالقِ ذو الجلاله يوز بيڭ شكر ايتدم. و آڭلادم كه؛ دنيانڭ، آخرته و أسماءِ إلٰهيهيه باقان گوزل ايچ يوزلرينه قارشى نوعِ إنسانه محبّت ويريلمشكن، او محبّتى سوءِ إستعمال ايدهرك فانى، چركين، ضررلى، غفلتلى يوزينه قارشى صرف ايتديگندن، حُبُّ الدُّنْيَا رَاْسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ حديثِ شريفنڭ سرّينه مظهر اولمشلر.
ايشته أى إختيار و إختيارهلر! بن قرآنِ حكيمڭ نوريله و إختيارلغمڭ إخطاريله و ايمان دخى گوزيمى آچماسيله بو حقيقتى گوردم و چوق رسالهلرده قطعى برهانلرله إثبات ايتدم. كنديمه حقيقى بر تسلّى و قوّتلى بر رجا و پارلاق بر ضيا گوردم. و إختيارلغمه ممنون اولدم و گنجلگڭ گيتمهسندن مسرور اولدم. سز ده آغلامايڭز و
— 80 —
شكر ايديڭز. مادام ايمان وار و حقيقت بويلهدر؛ أهلِ غفلت آغلاسين، أهلِ ضلالت آغلاسين.
طوقوزنجى رجا:حربِ عموميده أسارتله، روسيهنڭ شرقِ شماليسندن، چوق اوزاق اولان قوستورما ولايتنده بولونويوردم. اوراده تاتارلرڭ كوچك بر جامعى، مشهور وولغا نهرينڭ كنارنده بولونويوردى. اورادهكى آرقداشلرم اولان أسير ضابطلر ايچنده صيقيلييوردم. يالڭزلق ايستدم؛ طيشاريده إذنسز گزهمييوردم. تاتار محلّهسى، كفالتله بنى او وولغا نهرينڭ كنارندهكى كوچك جامعه آلديلر. بن يالڭز اولارق جامعده ياتييوردم. بهار ده ياقين. او شمال قطعهسنڭ پك چوق اوزون گيجهلرنده چوق اويانيق قالييوردم. او قراڭلق گيجهلرده و قراڭلقلى غربتده، وولغا نهرينڭ حزين شيريلتيلرى و ياغمورڭ رقّتلى شيبيلتيلرى و روزگارڭ فرقتلى أسمهسى، بنى درين غفلت اويقوسندن موقّةً اويانديردى. گرچه داها كنديمى إختيار بيلمييوردم، فقط حربِ عمومىيى گورن إختياردر. گويا يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا سرّينه مظهر اولارق، اويله گونلردر كه؛ چوجقلرى إختيارلانديرديغى جهتله، قرق ياشنده ايكن، كنديمى سكسان ياشنده بر وضعيتده بولدم. او قراڭلقلى اوزون گيجه و حزين غربت و حزين وضعيت ايچنده حياتدن و وطندن بر مأيوسيت گلدى. عجزيمه، يالڭزلغمه باقدم، اميدم كسيلدى. او حالتده ايكن قرآنِ حكيمدن إمداد گلدى؛ ديلم حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ ديدى، قلبم ده آغلايهرق ديدى:
غَرِيبَمْ بِى كَسَمْ ضَعِيفَمْ نَاتُوَانَمْ الْاَمَانْ گُويَمْ عَفُوْ جُويَمْ مَدَدْ خٰواهَمْ زِدَرْگَاهَتْ اِلٰهِى
— 81 —
روحم دخى وطنمدهكى أسكى دوستلرى دوشونوب او غربتده وفاتمى تخيّل ايدهرك، نيازئِ مصرى گبى ديدم:
دنيا غمندن گچوب، يوقلغه قناد آچوب،
شوق ايله هر دم اوچوب، چاغيريرم دوست، دوست!
دييه، دوستلرى آرايوردى. هر نه ايسه... او حزنلى، رقّتلى، فرقتلى اوزون غربت گيجهسنده، درگاهِ إلٰهيده ضعف و عجزم او قدر بيوك بر شفاعتجى و وسيله اولدى كه، شيمدى ده حيرتدهيم. چونكه بر قاچ گون صوڭره، غايت خلافِ مأمول بر صورتده، يايان گيديلسه بر سنهلك مسافهده، تك باشمله روسجه بيلمديگم حالده فرار ايتدم. ضعف و عجزيمه بناءً گلن عنايتِ إلٰهيه ايله خارقه بر صورتده قورتولدم. تا وارشووا و آووستريايه اوغرايهرق إستانبوله قدر گلدم كه، بو صورتده قولايلقله قورتولمق پك خارقه اولمشدى. روسجه بيلن أڭ جسور و أڭ قورناز آدملرڭ موفّق اولامدقلرى، چوق تسهيلات و چوق قولايلقله، او اوزون فرارى سياحتى بيتيردم. فقط او وولغا نهرى كنارندهكى جامعدهكى مذكور گيجهنڭ وضعيتى بڭا بو قرارى ويرديرمش كه؛ بقيّهِٔ عمريمى مغارهلرده گچيرهجگم. بو إنسانلرڭ حياتِ إجتماعيهسنه قاريشمق آرتيق يتر. مادام صوڭنده يالڭز قبره گيدهجگم؛ يالڭزلغه آليشمق ايچون، شيمديدن يالڭزلغى إختيار ايدهجگم، ديمشدم. فقط مع التأسّف، إستانبولدهكى جدّى و چوق أحباب و إستانبولڭ شعشعهلى حياتِ دنيويهسى، خصوصًا حدّمدن چوق فضله بڭا توجّه ايدن شان و شرف گبى نتيجهسز شيلر، او قراريمى موقّةً بڭا اونوتديرديلر. گويا او غربت گيجهسى، حياتمڭ گوزنده نورلى سياهلقدى. و إستانبولڭ بياض شعشعهلى گوندوزى، او حيات گوزيمڭ نورسز بياضى ايدى كه، ايلرىيى گورهمدى، ينه ياتدى.. تا ايكى سنه صوڭره غوثِ گيلانى فتوح الغيب كتابيله تكرار گوزيمى آچديردى.
— 82 —
ايشته أى إختيار و إختيارهلر! بيليڭز كه؛ إختيارلقدهكى ضعف و عجز، رحمت و عنايتِ إلٰهيهنڭ جلبنه وسيلهدر. بن كندى شخصمده چوق حادثهلرله مشاهده ايتديگم گبى، زمينڭ يوزندهكى رحمتڭ جلوهسى ده غايت ظاهر بر طرزده بو حقيقتى گوسترييور. چونكه حيواناتڭ أڭ عاجز و أڭ ضعيفى، ياورولردر. حالبوكه رحمتڭ أڭ شيرين و أڭ گوزل جلوهسنه مظهر، ينه اونلردر. بر آغاجڭ باشندهكى يوواده بر ياورونڭ عجزى؛ آننهسنى أڭ مطيع بر نفر گبى (رحمتڭ جلوهسى) إستخدام ايدييور. أطرافى گزر، رزقنى گتيرر. نه وقت او ياورو قنادلرينڭ قوّتلنمهسيله عجزينى اونوتسه، والدهسى اوڭا "سن گيت رزقڭى آرا" دير، داها اونى ديڭلهمز.
ايشته بو سرِّ رحمت، ياورولرڭ حقّنده جريان ايتديگى گبى، ضعف و عجز نقطهسنده ياورولر حكمنه گچن إختيارلر حقّنده ده جاريدر. بڭا قناعتِ قطعيه ويرهجك درجهده تجربهلر واردر كه؛ ناصل چوجقلرڭ عجزلرينه بناءً رحمت طرفندن رزقلرى خارقه بر صورتده ممهلر موصلقلرندن گوندريلييور و آقيتديريلييور.. اويله ده؛ معصوميت كسب ايدن ايمانلى إختيارلرڭ رزقلرى ده، بركت صورتنده گوندريلييور. هم بر خانهنڭ بركت ديرگى، او خانهدهكى إختيارلر اولديغى؛ هم بر خانهيى بلالردن محافظه ايديجى، ايچندهكى بلى بوكولمش معصوم إختيارلر و إختيارهلر بولونديغى (حاشيه): حديثڭ تمامى: وَلَوْلَا الْبَهَائِمُ الرُّتَّعُ وَالصُّبْيَانُ الرُّضَّعُ إلى آخر... (أو كما قال) حديثِ شريفڭ بر پارچهسى اولان وَ لَوْلَا الشُّيُوخُ الرُّكَّعُ لَصُبَّ عَلَيْكُمُ الْبَلَاءُ صَبًّا يعنى: بلى بوكولمش إختيارلريڭز اولماسه ايدى، بلالر سيل گبى اوزريڭزه دوكولهجكدى." دييه فرمان ايتمكله، بو حقيقتى إثبات ايدييور.
— 83 —
ايشته مادام إختيارلقدهكى ضعف و عجز، بو درجه رحمتِ إلٰهيهنڭ جلبنه مداردر؛ و مادام قرآنِ حكيم
اِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ اَحَدُهُمَا اَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا اُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا ٭ وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِى صَغِيرًا
آيتيله، بش جهتله غايت معجزانه بر صورتده إختيار پدر و والدهيه قارشى حرمته و شفقته أولادلرى دعوت ايدييور؛ و مادام إسلاميت دينى، إختيارلره حرمت و مرحمتى أمر ايدييور؛ و مادام إنسانيت فطرتى، إختيارلره قارشى حرمت و مرحمتى إقتضا ايدييور.. ألبته بز إختيارلر، گنجلك إشتهاسيله اولان موقّت بر ذوقِ مادّى يرينه، معنوى و دائمى و مهمّ عنايتِ إلٰهيهدن و رقّتِ جنسيهدن گلن رحمت و حرمت و رحمت و حرمتدن نشئت ايدن أذواقِ روحانيهيى آلييورز. او حالده بز بو إختيارلغمزى، يوز گنجلگه دگشمهملىيز. أوت بن كندم سزى تأمين ايدييورم كه: "أسكى سعيدڭ اون سنهلك گنجلگنى بڭا ويرسهلر، بن شيمدى يڭى سعيدڭ بر سنهلك إختيارلغنى ويرميهجگم." بن إختيارلغمدن راضىيم، سز ده راضى اولماليسڭز.
اوننجى رجا:بر زمان أسارتدن گلدكدن صوڭره، إستانبولده بر ايكى سنه ينه غفلت غلبه ايتدى. سياست هواسى، نظريمى نفسمدن قالديروب آفاقه طاغيتمش ايكن، بر گون إستانبولڭ أيّوب سلطان قبرستاننڭ درهيه باقان يوكسك بر يرنده اوطورويوردم. إستانبول أطرافندهكى آفاقه باقدم. بردن، باقييورم بنم خصوصى دنيام وفات ايدييور، بعض جهتده روح چكيلييور گبى بر حالتِ خياليه بڭا گلدى. ديدم: "عجبا بو قبرستانڭ مزار طاشلرندهكى يازيلرى ميدر كه، بڭا بويله خيال ويرييور" دييه نظريمى چكدم. اوزاغه دگل، او قبرستانه باقدم، قلبمه إخطار ايديلدى كه: "بو سنڭ أطرافڭدهكى قبرستانڭ يوز إستانبول ايچنده
— 84 —
واردر. چونكه يوز دفعه إستانبول بورايه بوشالمش. بتون إستانبولڭ خلقنى بورايه بوشالتان بر حاكمِ قديرڭ حكمندن قورتولوب مستثنا قالامازسڭ، سن ده گيدهجكسڭ." بن قبرستاندن چيقوب، بو دهشتلى خيال ايله سلطان أيّوب جامعنڭ محفلندهكى كوچك بر اوطهيه چوق دفعه گيرديگم گبى، بو دفعه ده گيردم. دوشوندم كه: بن اوچ جهتده مسافرم؛ بو منزلجكده مسافر اولديغم گبى، إستانبولده ده مسافرم، دنياده ده مسافرم. مسافر، يولنى دوشونملى. ناصلكه بو اوطهدن چيقهجغم، بر گون ده إستانبولدن ده چيقهجغم، ديگر بر گون ده دنيادن چيقهجغم.
ايشته بو حالتده، غايت رقّتلى و فرقتلى ألملى بر حزن و غم قلبمه، باشمه چوكدى. چونكه بن يالڭز بر ايكى دوستى غائب ايتمييورم؛ إستانبولده بيڭلر سَوْديگم دوستلرمدن مفارقت گبى، چوق سَوْديگم إستانبولدن ده آيريلاجغم. دنياده يوز بيڭلر دوستلرمدن إفتراق گبى، چوق سَوْديگم و مبتلا اولديغم او گوزل دنيادن ده آيريلاجغم، دييه دوشونوركن، ينه قبرستانڭ او يوكسك يرينه گيتدم. آرا صيره سينهمايه (عبرت ايچون) گيتديگمدن؛ بڭا، إستانبول ايچندهكى إنسانلر، او دقيقهده سينهماده گچمش زمانڭ گولگهلرينى حاضر زمانه گتيرمك جهتيله، ئولمش اولانلرى آياقده گزر صورتنده گوستردكلرى گبى عينًا بن ده او وقت گورديگم إنسانلرى، آياقده گزن جنازهلر وضعيتنده گوردم. خيالمه ديدم كه: "مادام بو قبرستانده اولانلردن بر قسمى سينهماده گزر گبى گورولويور؛ ايلريده قطعيًا بو قبرستانه گيرهجكلرى، گيرمش گبى گور؛ اونلر ده جنازهلردر، گزييورلر." بردن قرآنِ حكيمڭ نوريله و غوثِ أعظم شيخِ گيلانى حضرتلرينڭ إرشاديله، او حزين حالت، سرورلى و نشئهلى بر وضعيته إنقلاب ايتدى. شويله كه:
— 85 —
او حزين حاله قارشى قرآندن گلن نور بويله إخطار ايتدى كه: سنڭ، شمالِ شرقيده، قوستورمادهكى غربتڭده بر ايكى أسير ضابط دوستڭ واردى. بو دوستلرڭ هر حالده إستانبوله گيدهجكلرينى بيلييوردڭ. سڭا بريسى ديسه ايدى: "سن إستانبوله مى گيدهجكسڭ، يوقسه بوراده مى قالاجقسڭ؟" ألبته ذرّه مقدار عقلڭ وارسه، إستانبوله فرح و سرورله گيتمهسنى قبول ايدهجكدڭ. چونكه بيڭ بردن طوقوز يوز طقسان طوقوز أحبابڭ إستانبولدهدرلر. بوراده بر ايكى دانه قالمش، اونلر ده اورايه گيدهجكلر. سنڭ ايچون إستانبوله گيتمك؛ حزين بر فراق، أليم بر إفتراق دگل. هم ده گلدڭ، ممنون اولمادڭ مى؟ او دشمن مملكتندهكى پك قراڭلق اوزون گيجهلرندن و پك صوغوق فورطنه قيشلرندن قورتولدڭ. بو گوزل (دنيا جنّتى گبى) إستانبوله گلدڭ. عينًا اويله ده؛ سنڭ كوچكلگڭدن بو ياشڭه قدر، سَوْدكلرڭدن يوزده طقسان طوقوزى سڭا دهشت ويرن قبرستانه گوچمشلر. بو دنياده قالان بر ايكى دوستڭ وار، اونلر ده اورايه گيدهجكلر. دنياده وفاتڭ فراق دگل، وصالدر؛ او أحبابلره قاووشمقدر. اونلر، يعنى او أرواحِ باقيه، أسكيمش يووالرينى طوپراق آلتنده بيراقوب بر قسمى ييلديزلرده، بر قسمى عالمِ برزخ طبقاتنده گزييورلر دييه إخطار ايديلدى.
أوت بو حقيقتى قرآن و ايمان او درجه قطعى بر صورتده إثبات ايتمشدر كه؛ بتون بتون قلبسز، روحسز اولمازسه وياخود ضلالت قلبنى بوغمامش ايسه، گورويور گبى اينانمق گركدر. چونكه بو دنيايى حدسز أنواعِ لطف و إحسانيله بويله تزيين ايدوب مكرمانه و شفيقانه ربوبيتنى گوسترن و تخملر گبى أڭ أهمّيتسز جزئى شيلرى دخى محافظه ايدن بر صانعِ كريم و رحيم؛ مصنوعاتى ايچنده أڭ مكمّل و أڭ جامع، أڭ أهمّيتلى و أڭ چوق سَوْديگى مصنوعى اولان إنسانى، ألبته و بِالبداهه صورةً گورونديگى گبى بويله مرحمتسز، عاقبتسز إعدام ايتمز، محو ايتمز، ضايع ايتمز. بلكه بر چيفتجينڭ طوپراغه سرپديگى تخملر گبى، باشقه بر حياتده
— 86 —
سنبل ويرمك ايچون، خالقِ رحيم او سَوْگيلى مصنوعنى بر رحمت قپوسى اولان طوپراق آلتنه موقّةً آتار.
(حاشيه): بو حقيقت؛ ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده سائر رسالهلرده، خصوصًا اوننجى و يگرمى طوقوزنجى سوزلرده إثبات ايديلمشدر.
ايشته بو إخطارِ قرآنىيى آلدقدن صوڭره، او قبرستان، إستانبولدن زياده بڭا انسيتلى اولدى. خَلْوت و عزلت، بڭا صحبت و معاشرتدن داها زياده خوش گلدى. بن ده بوغاز طرفندهكى صارىيرده، بر خلوتخانه كنديمه بولدم. غوثِ أعظم (رض) فتوح الغيبيله، بڭا بر استاد و طبيب و مرشد اولديغى گبى، إمامِ ربّانى ده (رض) مكتوباتيله، بر أنيس، بر مشفق، بر خواجه حكمنه گچدى. او وقت إختيارلغه گيرديگمدن و مدنيتڭ أذواقندن چكيلديگمدن و حياتِ إجتماعيهدن صيريلديغمدن پك چوق ممنون اولدم. اللّٰهه شكر ايتدم.
ايشته أى بنم گبى إختيارلق ايچنه گيرن و إختيارلغڭ إخطاريله وفاتى چوق تخطّر ايدن ذاتلر! قرآنڭ ويرديگى درسِ ايمان نوريله، إختيارلغى و وفاتى و خستهلغى خوش گورملىيز، بلكه بر جهتده سوملىيز. مادام ايمان گبى حدسز درجهده قيمتدار بر نعمت بزده واردر؛ إختيارلق ده خوشدر، خستهلق ده خوشدر، وفات ده خوشدر. ناخوش بر شى وارسه؛ او ده گناهدر، سفاهتدر، بدعتلردر، ضلالتدر.
اون برنجى رجا:أسارتدن گلدكدن صوڭره، إستانبولده چامليجه تپهسنده بر كوشكده، مرحوم برادرزادهم عبد الرحمن ايله برابر اوطورويوردق. بو حياتم، حياتِ دنيويه جهتنده بزم گبيلره أڭ مسعودانه بر حيات صاييلابيليردى. چونكه أسارتدن قورتولمشدم، دار الحكمتده مسلكِ علميهمه مناسب أڭ عالى بر طرزده
— 87 —
نشرِ علمه موفّقيت واردى. بڭا توجّه ايدن حيثيت و شرف، حدّمدن چوق فضله ايدى. موقعجه إستانبولڭ أڭ گوزل يرى اولان چامليجهده اوطورويوردم. هم هر شيئم مكمّلدى. مرحوم برادرزادهم عبد الرحمن گبى غايت ذكى، فداكار، هم بر طلبه، هم خدمتكار، هم كاتب، هم أولادِ معنويهم برابردى. دنياده هركسدن زياده كنديمى مسعود بيليركن آيينهيه باقدم؛ صاچمده، صقالمده بياض قيللرى گوردم. بردن أسارتده، قوستورمادهكى جامعدهكى إنتباهِ روحى ينه باشلادى. اونڭ أثرى اولارق، قلبًا مربوط اولديغم و مدارِ سعادتِ دنيويه ظن ايتديگم حالاتى، أسبابى تدقيقه باشلادم. هانگيسنى تدقيق ايتدمسه، باقدم كه؛ چوروكدر، علاقهيه دگمييور، آلداتييور. او صيرهلرده أڭ صداقتلى ظن ايتديگم بر آرقداشمده، اومولمدق بر صداقتسزلك و خاطره گلمز بر وفاسزلق گوردم. حياتِ دنيويهدن بر اوركمك گلدى. قلبمه ديدم: "عجبا بن بتون بتون آلدانمش مىيم؟ گورويورم كه؛ حقيقت نقطهسنده آجينهجق حالمزه، پك چوق إنسانلر غبطه ايله باقييورلر. بتون بو إنسانلر ديوانه مى اولمشلر، يوقسه شيمدى بن ديوانه مى اولويورم كه، بو دنياپرست إنسانلرى ديوانه گورويورم؟" هر نه ايسه... بن، إختيارلغڭ ويرديگى شدّتلى إنتباه جهتنده، أڭ أوّل علاقهدار اولديغم فانى شيلرڭ فانيلگنى گوردم. كنديمه ده باقدم، نهايت عجزده گوردم. او وقت، بقا ايستهين و بقا توهّميله فانيلره مبتلا اولان روحم بتون قوّتيله ديدى كه: "مادام جسمًا فانىيم، بو فانيلردن بڭا نه خير گلهبيلير؟ مادام بن عاجزم، بو عاجزلردن نه بكلهيهبيليرم؟ بنم درديمه چاره بولاجق بر باقئِ سرمدى، بر قديرِ أزلى لازم." دييهرك تحرّىيه باشلادم.
او وقت هر شيدن أوّل، أسكيدن بَرى تحصيل ايتديگم علمه مراجعت ايدوب، بر تسلّى، بر رجا آرامغه باشلادم. مع التأسّف او وقته قدر علومِ فلسفهيى، علومِ إسلاميه ايله برابر حوصلهمه طولديروب او علومِ فلسفهيى پك ياڭليش اولارق
— 88 —
معدنِ تكمّل و مدارِ تنوّر ظن ايتمشدم. حالبوكه او فلسفى مسئلهلر روحمى چوق فضله كيرلتمش و ترقّياتِ معنويهمده أنگل اولمشدى. بردن جنابِ حقّڭ رحمت و كرميله قرآنِ حكيمدهكى حكمتِ قدسيه إمداده يتيشدى. چوق رسالهلرده بيان ايديلديگى گبى؛ او فلسفى مسئلهلرڭ كيرلرينى ييقادى، تميزلتديردى. أزجمله: فنونِ حكمتدن گلن ظلماتِ روحيه، روحمى كائناته بوغديرييوردى. هانگى جهته باقدم، نور آرادم؛ او مسئلهلرده نور بولامدم، تنفّس ايدهمدم. تا قرآنِ حكيمدن گلن و لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو جملهسيله درس ويريلن توحيد، غايت پارلاق بر نور اولارق بتون او ظلماتى طاغيتدى؛ راحتله نَفَس آلدم. فقط نفس و شيطان، أهلِ ضلالت و أهلِ فلسفهدن آلدقلرى درسه إستناد ايدهرك، عقل و قلبه هجوم ايتديلر. بو هجومدهكى مناظراتِ نفسيه لِلّٰه الحمد قلبڭ مظفّريتيله نتيجهلندى. چوق رسالهلرده قسمًا او مناظرهلر يازيلمش. اونلره إكتفا ايدوب، بوراده يالڭز بيڭده بر مظفّريتِ قلبيهيى گوسترمك ايچون، بيڭلر برهاندن بر تك برهان بيان ايدهجگم. تا كه، گنجلگنده حكمتِ أجنبيه ويا فنونِ مدنيه نامى آلتندهكى قسمًا ضلالت، قسمًا مالايعنيات مسئلهلريله روحنى كيرلتمش، قلبنى خسته ايتمش، نفسنى شيمارتمش بر قسم إختيارلرڭ روحنده تميزلك ياپسين. توحيد حقّنده شيطان و نفسڭ شرّندن قورتولسون. شويله كه:
علومِ فلسفيهنڭ وكالتى نامنه نفسم ديدى كه: بو كائناتدهكى أشيانڭ، طبيعتيله بو موجوداته مداخلهلرى وار. هر شى بر سببه باقار. ميوهيى آغاجدن، حبوباتى طوپراقدن ايستهملى. أڭ جزئى، أڭ كوچك بر شيئى ده اللّٰهدن ايستهمك و اللّٰهه يالوارمق نه ديمكدر؟
او وقت نورِ قرآن ايله سرِّ توحيد، شو گلهجك صورتده إنكشاف ايتدى. قلبم او متفلسف نفسمه ديدى: "أڭ جزئى و أڭ كوچك شى؛ أڭ بيوك شى گبى،
— 89 —
طوغريدن طوغرىيه بتون بو كائنات خالقنڭ قدرتندن گلير و خزينهسندن چيقار. باشقه صورتده اولاماز. أسباب ايسه بر پردهدر. چونكه أڭ أهمّيتسز و أڭ كوچك ظن ايتديگمز مخلوقلر، بعضًا صنعت و خلقت جهتنده أڭ بيوگندن داها بيوك اولور. سينك طاووقدن صنعتجه ايلرى گچمزسه ده، گرى ده قالماز. اويله ايسه بيوك كوچك تفريق ايديلميهجك. يا بتونى أسبابِ مادّيهيه تقسيم ايديلهجك وياخود بتونى بردن بر تك ذاته ويريلهجكدر. برنجى شق محال اولديغى گبى، بو شق واجبدر، ضروريدر. چونكه بر تك ذاته، يعنى بر قديرِ أزلىيه ويريلسه؛ مادام بتون موجوداتڭ إنتظامات و حكمتلريله وجودى قطعى تحقّق ايدن علمى، هر شيئى إحاطه ايدييور.. و مادام علمنده هر شيئڭ مقدارى تعيّن ايدييور.. و مادام بِالمشاهده هر وقت هيچدن، نهايتسز سهولتله، نهايتسز صنعتلى مصنوعلر وجوده گلييور.. و مادام او قديرِ عليمڭ بر كبريت چاقار گبى أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله هانگى شى اولورسه اولسون ايجاد ايدهبيلديگنى، حدسز قوّتلى دليللر ايله، چوق رسالهلرده بيان ايتديگمز و خصوصًا يگرمنجى مكتوب و يگرمى اوچنجى لمعهنڭ آخرنده إثبات ايديلديگى گبى، حدسز بر قدرتى وار؛ ألبته بِالمشاهده گورولن خارق العاده سهولت و قولايلق، او إحاطهِٔ علميهدن و عظمتِ قدرتدن گلييور. مثلا ناصلكه گوزه گورولمهين أجزالى بر مركّبله يازيلان بر كتابه، او يازىيى گوسترمگه مخصوص بر أجزا سورولسه؛ او قوجه كتاب، بردن هر بر گوزه وجودينى گوستروب كندينى اوقوتديرر. عينًا اويله ده؛ او قديرِ أزلينڭ علمِ محيطنده، هر شيئڭ صورتِ مخصوصهسى بر مقدارِ معيّن ايله تعيّن ايدييور. او قديرِ مطلق أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله، او حدسز قدرتيله و نافذ إرادهسيله، او يازىيه سورولن أجزا گبى، غايت قولاى و سهولتله قدرتڭ بر جلوهسى اولان قوّتنى او ماهيتِ علميهيه سورر، او شيئه وجودِ خارجى ويرر؛ گوزه گوسترر، نقوشِ حكمتنى اوقوتديرر.
— 90 —
أگر بتون أشيا بردن او قديرِ أزلىيه و عليمِ كلّ شيئه ويريلمزسه؛ او وقت سينك گبى أڭ كوچك بر شيئڭ وجودينى، دنيانڭ أكثر نوعلرندن خصوصى بر ميزان ايله طوپلامق لازم گلمكله برابر، او كوچك سينگڭ وجودنده چاليشان ذرّهلر او سينگڭ سرِّ خلقتنى و كمالِ صنعتنى بتون دقائقيله بيلمكله اولابيلير. چونكه أسبابِ طبيعيه ايله أسبابِ مادّيه، بِالبداهه و عموم أهلِ عقلڭ إتّفاقيله، هيچدن ايجاد ايدهمز. اويله ايسه، هر حالده اونلر ايجاد ايتسه، ألبته طوپلايهجق. مادام طوپلايهجق، هانگى ذىحيات اولورسه اولسون، أكثر عناصر و أنواعندن نمونهلر، ايچنده واردر. عادتا كائناتڭ بر خلاصهسى، بر چكردگى حكمندهدر. ألبته او حالده بر چكردگى بتون بر آغاجدن، بر ذىحياتى بتون روىِ زميندن اينجه ألكله ألهيوب و أڭ حسّاس بر ميزان ايله ئولچوب طوپلاتديرمق لازم گلييور. و مادام أسبابِ طبيعيه جاهلدر، جامددر؛ بر علمى يوقدر كه بر پلان، بر فهرسته، بر مودهل، بر پروغرام تقدير ايتسين، اوڭا گوره معنوى قالبه گلن ذرّاتى أريتوب دوكسون؛ تا طاغيلماسين، إنتظامنى بوزماسين. حالبوكه هر شيئڭ شكلى، هيئتى حدسز طرزلرده اولابيلديگى ايچون، حدسز حدّ و حسابه گلمز أشكاللر، مقدارلر ايچنده، بر تك شكل و مقدارده سيل گبى آقان عناصرڭ ذرّهلرى طاغيلميهرق، منتظمًا، مقدارسز، قالبسز بربرى اوستنده كتله حالنده طورديرمق و ذىحياته منتظم بر وجود ويرمك؛ نه درجه إمكاندن، إحتمالدن، عقلدن اوزاق اولديغى گورونويور. ألبته كيمڭ قلبنده كورلك يوقسه، گورور.
أوت بو حقيقته بناءً
اِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ
بو آيتِ عظيمهنڭ سرّيله (حاشيه): يعنى اللّٰهدن باشقه بتون چاغيرديغڭز و عبادت ايتديگڭز شيلر طوپلانسهلر، بر سينگى خلق ايدهمزلر. بتون أسبابِ مادّيه طوپلانسه،
— 91 —
اونلرڭ إختيارلرى ده اولسه، بر تك سينگڭ وجودينى و او وجودڭ جهازاتنى ميزانِ مخصوصله طوپلايامازلر. طوپلاسهلر ده، او وجودڭ مقدارِ معيّنهسنده طورديرهمازلر. طورديرسهلر ده، دائما تازهلنمكده اولان و او وجوده گلوب چاليشان ذرّاتى، منتظمًا چاليشديرامازلر. اويله ايسه؛ بِالبداهه أسباب، بو أشيايه صاحب چيقامازلر. ديمك صاحبِ حقيقيلرى باشقهدر.
أوت اويله بر صاحبِ حقيقيلرى وار كه؛
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
آيتنڭ سرّيله، بتون زمينڭ يوزندهكى ذىحياتى، بر سينگڭ إحياسى قدر قولاى ياپار. بر بهارى، بر تك چيچك قولايلغنده ايجاد ايدر. چونكه طوپلامغه محتاج دگل. أمرِ كُنْ فَيَكُونه مالك اولديغندن و هر بهارده حدسز موجوداتِ بهاريهنڭ مادّهِٔ عنصريهسندن باشقه، حدسز صفات و أحوال و أشكاللرينى هيچدن ايجاد ايتديگندن و علمنده هر شيئڭ پلانى، مودهلى، فهرستهسى و پروغرامى تعيّن ايتديگندن و بتون ذرّات اونڭ علم و قدرتى دائرهسنده حركت ايتدكلرندن، كبريت چاقار گبى هر شيئى نهايت قولايلقله ايجاد ايدر. و هيچ بر شى، ذرّه مقدار حركتنى شاشيرماز. سيّارات مطيع بر اوردوسى اولديغى گبى، ذرّات دخى منتظم بر اوردوسى حكمنه گچر. مادام او قدرتِ أزليهيه إستنادًا حركت ايدييورلر و او علمِ أزلينڭ دستوريله چاليشييورلر؛ ايشته او أثرلر، او قدرته گوره وجوده گلير. يوقسه او كوچك، أهمّيتسز شخصيتلرينه باقمقله او أثرلر كوچولمز. او قدرته إنتساب قوّتيله بر سينك، بر نمرودى گبرتير. قارينجه، فرعونڭ سراينى خراب ايدر. ذرّه گبى كوچك چام تخمى، طاغ گبى قوجه بر چام آغاجنڭ يوكنى اوموزنده طاشييور. بو حقيقتى چوق رسالهلرده إثبات ايتديگمز گبى، ناصلكه بر نفر، عسكرلك وثيقهسيله پادشاهه إنتساب نقطهسنده يوز بيڭ دفعه كندى قوّتندن فضله، بر شاهى أسير ايتمك گبى أثرلره
— 92 —
مظهر اولور. اويله ده هر شى، او قدرتِ أزليهيه إنتسابيله، يوز بيڭ دفعه أسبابِ طبيعيهنڭ فوقنده معجزاتِ صنعته مظهر اولابيلير.
الحاصل؛هر شيئڭ نهايت درجهده هم صنعتلى، هم سهولتلى وجودى گوسترييور كه، محيط بر علم صاحبى اولان بر قديرِ أزلينڭ أثريدر. يوقسه يوز بيڭ محال ايچنده، دگل وجوده گلمك، بلكه إمكان دائرهسندن چيقوب، إمتناع دائرهسنه گيرهجك و ممكن صورتندن چيقوب، ممتنع ماهيتنه گيرهجك و هيچ بر شى وجوده گلميهجك، بلكه ده وجوده گلمهسى محال اولاجقدر.
ايشته بو غايت اينجه و غايت قوّتلى و غايت درين و غايت ظاهر بر برهان ايله شيطانڭ موقّت بر شاكردى و أهلِ ضلالتڭ و أهلِ فلسفهنڭ بر وكيلى اولان نفسم صوصدى. و لِلّٰه الحمد، تام ايمانه گلدى. و ديدى كه: أوت بڭا اويله بر خالق و ربّ لازم كه، أڭ كوچك خاطراتِ قلبمى و أڭ خفى نيازيمى بيلهجك و أڭ گيزلى إحتياجِ روحمى يرينه گتيرديگى گبى، بڭا سعادتِ أبديهيى ويرمك ايچون، قوجه دنيايى آخرته تبديل ايدهجك و بو دنيايى قالديروب آخرتى يرينه قوراجق، هم سينگى خلق ايتديگى گبى سماواتى ده ايجاد ايدهجك، هم گونشى سمانڭ يوزينه بر گوز اولارق چاقديغى گبى بر ذرّهيى ده گوز ببگمده يرلشديرهجك بر قدرته مالك اولسون. يوقسه سينگى خلق ايدهمهين، خاطراتِ قلبمه مداخله ايدهمز، نيازِ روحمى ايشيدهمز.. سماواتى خلق ايتمهين، سعادتِ أبديهيى بڭا ويرهمز. اويله ايسه بنم ربّم اودر كه؛ هم خاطراتِ قلبمى إصلاح ايدر، هم جوِّ هوايى بلوطلرله بر ساعتده طولديروب بوشالتديغى گبى، دنيايى آخرته تبديل ايدوب، جنّتى ياپوب، قپوسنى بڭا آچار؛ "هايدى گير" دير.
ايشته أى نفسم گبى بدبختلق نتيجهسنده بر قسم عمرينى نورسز فلسفى و أجنبى فنوننه صرف ايدن إختيار قارداشلرم! قرآنڭ لسانندهكى متماديًا
— 93 —
لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو فرمانِ قدسيسندن نه قدر قوّتلى و نه قدر حقيقتلى و هيچ بر جهتده صارصيلماز و زدهلنمز و تغيّر ايتمز قدسى بر ركنِ ايمانىيى آڭلايڭز كه، ناصل بتون معنوى ظلماتى طاغيتير و معنوى يارهلرى تداوى ايدر.
بو اوزون ماجرايى، إختيارلغمڭ رجا قپولرى ايچنده درجى، عادتا إختيارمله اولمادى. ايستهمييوردم، بلكه اوصانديرهجق دييه چگينييوردم. فقط، بڭا يازديرلدى دييهبيليرم. (هر نه ايسه، صدده دونويورم.)
صاچ و صقالمدهكى بياض قيللرڭ و بر وفادارڭ صداقتسزلگى نتيجهسنده او شعشعهلى و ظاهرًا طاتلى و سوسلى إستانبولڭ حياتِ دنيويهسنڭ أذواقندن بڭا بر نفرت گلدى. نفس، مفتون اولديغى أذواقڭ يرنده معنوى أذواق آرادى. بو أهلِ غفلتڭ نظرنده صوغوق و آغير و ناخوش گورونن إختيارلقده، بر تسلّى، بر نور ايستدى. فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ جنابِ حقّه يوز بيڭ شكر اولسون، بتون او حقيقتسز، طاتسز، عاقبتسز أذواقِ دنيويه يرينه؛ حقيقى، دائمى و طاتلى أذواقِ ايمانيهيى لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو ده و نورِ توحيدده بولديغم گبى.. أهلِ غفلتڭ نظرنده صوغوق و ثقيل گورونن إختيارلغى، او نورِ توحيد ايله چوق خفيف و حرارتلى و نورلى گوردم. أى إختيار و إختيارهلر! مادام سزلرده ايمان وار و مادام ايمانى ايشيقلانديران و إنكشاف ايتديرن نماز و نياز وار؛ إختيارلغڭزه أبدى بر گنجلك نظريله باقهبيليرسڭز. چونكه اونڭله أبدى بر گنجلك قزانهبيليرسڭز. حقيقى صوغوق و ثقيل و چركين و ظلمتلى و ألملى اولان إختيارلق ايسه؛ أهلِ ضلالتڭ إختيارلقلريدر، بلكه ده اونلرڭ گنجلكلريدر. اونلر آغلامالى، اونلر "وا أسفا وا حسرتا" ديمهلى. سزلر، أى محترم ايمانلى إختيارلر! "الحمد ِللّٰهِ على كلّ حال" دييوب مسرورانه شكر ايتمهليسڭز.
— 94 —
اون ايكنجى رجا:بر زمان إسپارطه ولايتنڭ بارلا ناحيهسنده نفى نامى آلتنده، إشكنجهلى بر أسارتله يالڭز و كيمسهسز بر كويده إختلاطدن و مخابرهدن منع ايديلمش بر وضعيتده هم خستهلق، هم إختيارلق، هم ده غربت ايچنده غايت پريشان بر حالده ايكن؛ جنابِ حق كمالِ مرحمتندن، قرآنِ حكيمڭ نكتهلرينه، سرلرينه دائر بنم ايچون مدارِ تسلّى بر نور إحسان ايتمشدى. اونڭله او آجى، أليم، حزين وضعيتمى اونوتمغه چاليشييوردم. وطنمى، أحبابمى، أقاربمى اونوتهبيلييوردم. فقط وا حسرتا بريسنى اونوتهمييوردم. او ده هم برادرزادهم، هم معنوى أولادم، هم أڭ فداكار طلبهم، هم أڭ جسور بر آرقداشم اولان مرحوم عبد الرحمن ايدى. آلتى يدى سنه أوّل بندن آيريلمشدى. نه او بنم يريمى بيلييور كه يارديمه قوشسون، تسلّى ويرسين و نه ده بن اونڭ وضعيتنى بيلييوردم كه، اونڭله مخابره ايدهيم، دردلشهيم. بنم بو إختيارلق وضعيتى زمانمده؛ اويله فداكار، صادق بريسى بڭا لازمدى. صوڭره بردن بريسى بڭا بر مكتوب ويردى. مكتوبى آچدم گوردم كه: عبد الرحمانڭ ماهيتنى تام گوسترر بر طرزده بر مكتوب كه، او مكتوبڭ بر قسمى يگرمى يدنجى مكتوبڭ فقرهلرى ايچنده، اوچ ظاهر كرامتى گوسترر بر طرزده درج ايديلمشدر. او مكتوب بنى چوق آغلاتديرمش و الآن ده آغلاتديرييور. مرحوم عبد الرحمن او مكتوبله پك جدّى و صميمى بر صورتده؛ دنيانڭ أذواقندن نفرت ايتديگنى و أڭ بيوك مقصدى بڭا يتيشوب كوچكلگنده بنم اوڭا باقديغم گبى، او ده إختيارلغمده بڭا خدمت ايتمكدى. هم دنياده بنم حقيقى وظيفهم اولان نشرِ أسرارِ قرآنيهده، مقتدر قلميله بڭا يارديم ايتمكدى. حتّى مكتوبنده يازييوردى: "يگرمى اوتوز رسالهيى بڭا گوندر، هر بريسندن يگرمى اوتوز نسخه يازوب و يازديرهجغم." دييوردى. او مكتوب، بڭا دنيايه قارشى قوّتلى بر اُميد ويردى. دها درجهسنده ذكايه مالك و حقيقى أولادڭ چوق فوقنده بر صداقت و
— 95 —
إرتباطله بڭا خدمت ايدهجك بويله جسور بر طلبهمى بولدم دييه؛ او إشكنجهلى أسارتى، او كيمسهسزلگى، او غربتى، او إختيارلغى اونوتدم. او مكتوبدن أوّل ايمانِ بِالآخرته دائر طبع ايتديرديگم اوننجى سوزڭ بر نسخهسى ألنه گچمشدى. گويا او رساله اوڭا بر ترياق ايدى كه؛ آلتى يدى سنه ظرفنده آلديغى بتون معنوى يارهلرينى تداوى ايتدى. غايت قوّتلى و پارلاق بر ايمان ايله أجلنى بكلهيور گبى بڭا او مكتوبى يازمش. بر ايكى آى صوڭره عبد الرحمن واسطهسيله ينه مسعودانه بر حياتِ دنيويه گچيرمك تصوّرنده ايكن "وا حسرتا" بردن اونڭ وفات خبرينى آلدم. بو خبر او درجه بنى صارصدى كه، بش سنهدر داها او تأثير آلتندهيم. او وقت بولونديغم إشكنجهلى أسارت و يالڭزلق و غربت و إختيارلق و خستهلغم؛ اون درجه اونلرڭ فوقنده بڭا بر فرقت، بر رقّت، بر حزن ويردى. بنم مرحومه والدهمڭ وفاتيله خصوصى دنيامڭ ياريسى، اونڭ وفاتيله وفات ايتمش دييوردم. عبد الرحمانڭ وفاتيله ده، باقى قالان اوتهكى يارى دنيام ده وفات ايتدى گوردم. دنيادن بتون بتون علاقهم كسيلدى. چونكه او دنياده قالسه ايدى؛ هم دنيادهكى وظيفهِٔ اُخرويهمڭ قوّتلى بر مدارى و بندن صوڭره تام يريمه گچهجك بر خير الخَلَف و هم ده بو دنياده أڭ فداكار بر مدارِ تسلّى، بر آرقداشم اولابيليردى.. و أڭ ذكى بر طلبهم، بر مخاطب و رسالهِٔ نور أجزالرينڭ أڭ أمين بر صاحبى و محافظى اولوردى.
أوت إنسانيت إعتباريله بويله بر ضايعات، بنم گبى إنسانلره چوق حرقتليدر، يانديرييور. گرچه ظاهرًا تحمّله چاليشييوردم، فقط روحمده شدّتلى فورطنه واردى. أگر آرا صيره قرآنڭ نورندن گلن تسلّى تسكين ايتمهسيدى، بنم ايچون طايانمق ممكن اولاميهجقدى. او زمان بارلا درهلرينه، طاغلرينه يالڭز گيدوب گزييوردم. خالى يرلرده اوطوروب او تأثّراتِ حزينه ايچنده، أسكى زمانده عبد الرحمن گبى
— 96 —
صادق طلبهلرمله گچيرديگم مسعودانه حيات لوحهلرى سينهما گبى خيالمدن گچدكجه، إختيارلق و غربتڭ ويرديگى سرعتِ تأثّر مقاومتمى قيرييوردى. بردن
كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
آيتِ قدسيهنڭ سرّى إنكشاف ايتدى. بڭا
يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى! يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى!
ديديرتدى و اونڭله حقيقى تسلّى ويردى. أوت بن او خالى درهده، او حزين حالتده، بو آيتِ قدسيهنڭ سرّيله، مرقات السنّة رسالهسنده إشارت ايديلديگى گبى، كنديمى اوچ بيوك جنازه باشنده گوردم:
برى:أللى بش ياشمه قدر، أللى بش ئولمش و حياتِ عمرمده دفن ايديلمش سعيدلرڭ قبرى اوستنده، بر مزار طاشى اولارق كنديمى گوردم.
ايكنجى جنازه:زمانِ آدمدن (عس) بَرى، بنم همجنسم و نوعم وفات ايدوب ماضى قبرنده دفن ايديلمش اولان او بيوك جنازهنڭ باشنده مزار طاشى حكمنده اولان بو عصرڭ يوزنده گزر، قارينجه گبى كوچك بر ذىحيات صورتنده كنديمى گوردم.
اوچنجى جنازه ايسه؛إنسانلر گبى هر سنه دنيا يوزنده سيّار بر دنيانڭ وفاتيله بيوك دنيا ده بو آيتڭ سرّيله وفات ايدهجگى، خيالمڭ اوڭنده تجسّم ايتدى.
ايشته عبد الرحمانڭ وفاتنڭ حزنندن گلن بو دهشتلى معنايى بتون بتون آيدينلاتديرهجق و حقيقى تسلّى و سونمز نور ويرهجك بو آيتِ كريمه، معناىِ إشاريسيله إمداده يتيشدى.
فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ
أوت بو آيت بيلديردى كه: مادام جنابِ حق وار، او هر شيئه بدلدر. مادام او باقيدر، ألبته او كافيدر. بر تك جلوهِٔ عنايتى،
— 97 —
بتون دنيا يرينى طوتار. و بر جلوهِٔ نورى، مذكور اوچ بيوك جنازهيه معنوى حيات ويرر. جنازهلر اولماديغنى، بلكه وظيفهلرينى بيتيرمش باشقه عالملره گيتمش اولدقلرينى گوسترييور. اوچنجى لمعهده بو سرّڭ ايضاحى گچديگندن اوڭا إكتفاءً بوراده يالڭز ديرم كه: كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ إلى آخر... آيتنڭ مئالنى گوسترن ايكى دفعه يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى! يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى! بنى، غايت أليم او حزين حالتدن قورتاردى. شويله كه:
برنجى دفعه يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى ديدم، دنيا و دنيادهكى عبد الرحمن گبى حدسز علاقهدار اولديغم أحبابلرڭ زوالندن و رابطهلرم قوپماسندن نشئت ايدن حدسز معنوى يارهلر ايچنده بر عملياتِ جرّاحيه نوعنده بر تداوى باشلادى.
ايكنجى دفعه يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى جملهسى؛ بتون او حدسز، معنوى يارهلره هم مرهم، هم ترياق اولدى. يعنى سن باقيسڭ؛ گيدن گيتسين، سن يترسڭ. مادام سن باقيسڭ، زوال بولان هر شيئه بدل بر جلوهِٔ رحمتڭ كافيدر. مادام سن وارسڭ، سنڭ وارلغڭه ايمان ايله إنتسابنى بيلن و سرِّ إسلاميتله او إنتسابه گوره حركت ايدن إنسانه هر شى وار. فنا و زوال، موت و عدم بر پردهدر، بر تازهلنمكدر؛ آيرى آيرى منزللرده گزمك حكمندهدر دييه دوشونوب، تماميله او حرقتلى، فرقتلى، حزين، أليم، قراڭلقلى، دهشتلى حالتِ روحانيه؛ سرورلى، نشئهلى، لذّتلى، نورلى، سَويملى، انسيتلى بر حالته إنقلاب ايتدى. لسانم و قلبم، بلكه لسانِ حال ايله بتون ذرّاتِ وجودم "الحمد لِلّٰه" ديديلر.
ايشته او جلوهِٔ رحمتڭ بيڭدن بر جزئى شودر كه: بن او حزنگاهم اولان درهدن و او حزنأنگيز حالتدن بارلايه دوندم. باقدم كه، قلهاوڭلى مصطفى نامنده بر گنج، بندن علمِ حاله عائد آبدست و نمازه دائر بر قاچ مسئلهيى صورمق ايچون
— 98 —
گلمش. او وقت مسافرلرى قبول ايتمديگم حالده، اونڭ روحندهكى إخلاص و ايلريده رسالهِٔ نوره ايدهجگى قيمتدار خدمتى،
(حاشيه-١): ايشته او مصطفىنڭ كوچك قارداشى اولان كوچك على كندى گوزل، صحّتلى قلميله يدى يوزدن زياده نور رسالهلرينى يازمقله تماميله بِالفعل بر عبد الرحمن اولديغى گبى، متعدّد عبد الرحمانلرى ده يتيشديردى.
گويا حسِّ قبل الوقوع ايله روحم او گنجڭ روحنده اوقودى. اونى گرىيه چويرمدم، قبول ايتدم.
(حاشيه-٢): الحقّ، او يالڭز قبوله دگل، بلكه إستقباله لايق (٭) اولديغنى گوستردى.
(٭): رسالهِٔ نورڭ برنجى شاكردى مصطفىنڭ إستقباله لياقتنه دائر استاديمڭ حكمنى تصديق ايدن بر حادثه: قربان عرفهسندن بر گون أوّل استادم گزمگه گيدهجكدى. آت گتيرمك اوزره بنى گوندرديگى زمان، استاديمه ديدم:
"سن آشاغىيه اينمه، بن قپويى آرقهسندن اورتوب اودونلقدن چيقهجغم." استادم: "خاير" ديدى؛ "سن قپودن چيق" دييهرك آشاغىيه ايندى. بن قپودن چيقدقدن صوڭره قپويى آرقهسندن سورگولهدى. بن گيتدم، كنديسى ده يوقارىيه چيقدى. صوڭره ياتمش... بر مدّت صوڭره قلهاوڭلى مصطفى، حاجى عثمانله برابر گلمشلر. استادم هيچ كيمسهيى قبول ايتمييوردى و ايتميهجكدى. خصوصًا او وقت ايكى آدمى برابر هيچ ياننه آلماز گرى چويرردى. حالبوكه بو مقامده بحث ايديلن قارداشمز قلهاوڭلى مصطفى، حاجى عثمانله گلنجه، قپو گويا لسانِ حال ايله اوڭا ديمش كه: "استادڭ سنى قبول ايتميهجك فقط بن سڭا آچيلاجغم" دييهرك آرقهسندن سورگولنمش قپو كندى كندينه مصطفىيه آچيلمش. ديمك استاديمڭ اونڭ حقّنده "مصطفى إستقباله لايقدر" دييه سويلهديگى سوزى إستقبال گوسترديگى گبى، قپو ده بوڭا شاهد اولمشدر.
خسرو
أوت خسروڭ يازديغى طوغريدر، تصديق ايدييورم. قپو بو مبارك مصطفىيى بنم بدلمه هم إستقبال ايتدى، هم ده قبول ايتدى.
سعيد النورسى
صوڭره تبيّن ايتدى كه، رسالهِٔ نور خدمتنده و بندن صوڭره خير الخَلَف
— 99 —
اولارق، بر وارثِ حقيقى وظيفهسنى تام يرينه گتيرهجك اولان عبد الرحمن يرينه، جنابِ حق مصطفىيى نمونه اولارق بڭا گوندرمش كه؛ سندن بر عبد الرحمن آلدم، مقابلنده بو گورديگڭ مصطفى گبى اوتوز عبد الرحمن او وظيفهِٔ دينيهده سڭا هم طلبه، هم برادرزاده، هم أولادِ معنوى، هم قارداش، هم فداكار آرقداش ويرهجگم. أوت لِلّٰه الحمد اوتوز عبد الرحمانى ويردى. او وقت ديدم: أى آغلايان قلبم! مادام بو نمونهيى گوردڭ و اونڭله او معنوى يارهلرڭ أڭ مهمّنى تداوى ايتدى؛ سائر بتون سنى متأثّر ايدن يارهلرى ده تداوى ايدهجگنه قناعتڭ گلمليدر.
ايشته أى بنم گبى إختيارلق زماننده غايت سَوْديگى أولادينى ويا أقرباسنى غائب ايدن و بلنه يوكلنمش إختيارلغڭ آغير يوكيله برابر فراقدن گلن آغير غملرى ده باشنه يوكلهنن إختيار قارداشلر و إختياره همشيرهلر! بنم وضعيتمى آڭلاديڭز كه سزڭكندن چوق شدّتلى ايكن، مادام بويله بر آيتِ كريمه تداوى ايتدى، شفا ويردى؛ ألبته قرآنِ حكيمڭ أجزاخانهِٔ قدسيهسنده، عموم دردلريڭزه شفا ويرهجك علاجلرى واردر. أگر ايمان ايله اوڭا مراجعت ايدوب و عبادتله او علاجلرى إستعمال ايتسهڭز، بلڭزده و باشڭزدهكى او إختيارلغڭ و غملرڭ آغير يوكلرى غايت خفيفلشهجكدر.
بو مبحثڭ اوزون يازيلماسنڭ سرّى ايسه، مرحوم عبد الرحمانه زياده دعاىِ رحمت ايتديرمك دوشونجهسيدر. سزى اوصانديرماسين. هم سزى بلكه زياده متألّم ايدهجك أڭ آجيقلى و نفرت ويروب اوركوتهجك أڭ دهشتلى يارهمى، غايت ناخوش، أليم بر صورتده سزه گوسترمكدن مقصدم: قرآنِ حكيمڭ قدسى ترياقى نه درجه خارق العاده بر علاج و پارلاق بر نور اولديغنى گوسترمكدر.
— 100 —
اون اوچنجى رجا:
(حاشيه): لطيف بر توافقدر كه، بو اون اوچنجى رجانڭ بحث ايتديگى مدرسه حادثهسى اون اوچ سنه أوّل اولدى.
بو رجاده سرگذشتِ حياتمڭ مهمّ بر لوحهسندن بحث ايدهجگمدن، هر حالده بر درجه اوزون اولاجق. اوصانمامڭزى و گوجنمهمڭزى آرزو ايدييورم. حربِ عموميده، روسڭ أسارتندن قورتولدقدن صوڭره، إستانبولده ايكى اوچ سنه دار الحكمتده خدمتِ دينيه بنى اوراده طورديردى. صوڭره قرآنِ حكيمڭ إرشاديله و غوثِ أعظمڭ همّتيله و إختيارلغڭ إنتباهيله إستانبولدهكى حياتِ مدنيهدن اوصانج و شعشعهلى حياتِ إجتماعيهدن بر نفرت گلدى. (داء الصّله) تعبير ايديلن إشتياقِ وطن حسّى بنى وطنمه سَوق ايتدى. مادام ئولهجگم، وطنمده ئولهيم دييه وانه گيتدم. هر شيدن أوّل، وانده خورخور دينيلن مدرسهمڭ زيارتنه گيتدم. باقدم كه؛ سائر وان خانهلرى گبى اونى ده روس إستيلاسنده أرمنيلر ياقمشلردى. وانڭ مشهور قلعهسى كه، طاغ گبى يكپاره طاشدن عبارتدر. بنم مدرسهم اونڭ تام آلتنده و اوڭا تام بيتيشكدر. بنم ترك ايتديگم يدى سكز سنه أوّل، او مدرسهمدهكى حقيقةً دوست، قارداش، أنيس طلبهلريمڭ خياللرى گوزيمڭ اوڭنه گلدى. او فداكار آرقداشلريمڭ بر قسمى حقيقى شهيد ديگر بر قسمى ده او مصيبت يوزندن معنوى شهيد اولارق وفات ايتمشلردى. بن آغلامقدن كنديمى طوتامدم و قلعهنڭ تا مدرسهنڭ اوستندهكى ايكى مناره يوكسكلگنده مدرسهيه ناظر تپهسنه چيقدم، اوطوردم. يدى سكز سنه أوّلكى زمانه خيالًا گيتدم. بنم خيالم قوّتلى اولديغى ايچون، بنى او زمانده خيلى گزديردى. أطرافده كيمسه يوقدى كه، بنى او خيالدن چويرسين و او زماندن چكسين. چونكه يالڭز ايدم. يدى سكز سنه ظرفنده، گوزيمى آچدقجه بر عصر زمان گچمش قدر بر تحوّلات گورويوردم. باقدم كه بنم مدرسهمڭ أطرافندهكى
— 101 —
شهر ايچى قلعه ديبى موقعى، بتون باشدن آشاغىيه قدر يانديرلمش، تخريب ايديلمش. أوّلكى گورديگمدن شيمديكى گورديگمه، گويا ايكى يوز سنه صوڭره دنيايه گلوب، اويله حزين نظرله باقدم. او خانهلردهكى آدملرڭ چوغى ايله دوست و أحباب ايدم. قسمِ أعظمى اللّٰه رحمت ايتسين مهاجرت ايله وفات ايتمشلر، غربتده پريشان اولمشلردى. هم أرمنى محلّهسندن باشقه وانڭ بتون مسلمانلرينڭ خانهلرى تخريب ايديلمش گوردم. بنم قلبم أڭ دريندن صيزلادى. او قدر رقّتمه طوقوندى كه، بيڭلر گوزم اولسيدى برابر آغلايهجقدى. بن، غربتدن وطنمه دوندم؛ غربتدن قورتولدم ظن ايدييوردم. "وا أسفا"، غربتڭ أڭ دهشتليسنى وطنمده گوردم. اون ايكنجى رجاده بحثى گچن عبد الرحمن گبى، روحمله پك علاقهدار يوزر طلبهلريمى، دوستلريمى قبرده و او أحبابلرڭ يرلرينى خرابهزار گوردم. أسكيدن بَرى خاطرمده اولان بر ذاتڭ بر فقرهسى واردى، تام معناسنى گورهمييوردم.. او حزين لوحه قارشيسنده تام معناسنى گوردم. فقره بودر:
لَوْلَا مُفَارَقَةُ الْاَحْبَابِ مَا وَجَدَتْ لَهَا الْمَنَايَا اِلَى اَرْوَاحِنَا سُبُلًا
يعنى: "أگر دوستلردن مفارقت اولماسه ايدى، ئولوم روحلريمزه يول بولامازدى كه گلسين آلسين." ديمك أڭ زياده إنسانى ئولديرن، أحبابدن مفارقتدر. أوت هيچ بر شى بنى او وضعيت قدر يانديرمامش، آغلاتمامش. أگر قرآندن، ايماندن مدد گلمسه ايدى؛ او غم، او كدر، او حزن روحمى اوچوراجق گبى تأثيرات ياپهجقدى. أسكيدن بَرى شاعرلر شعرلرنده، أحبابلريله گوروشدكلرى منزللرڭ مرورِ زمانله خرابهگاهلرينه آغلامشلر. بونڭ أڭ فرقتلى لوحهسنى ده بن گوزمله گوردم. ايكى يوز سنه صوڭره غايت سَوْديگى دوستلرڭ محلِّ إقامتنه اوغرايان بر آدمڭ حزنيله؛ هم روحم، هم قلبم گوزيمه يارديم ايدوب آغلاديلر. او وقت، گوزيمڭ اوڭنده خرابهزاره دونمش يرلرڭ، غايت معمور و شنلكلى و نشئهلى و سرورلى بر
— 102 —
صورتده بولونديغى زمان، يگرمى سنهيه ياقين أڭ طاتلى بر حياتده تدريس ايله، قيمتدار طلبهلرمله گچيرديگم حياتمڭ او شيرين صفحاتى، برر برر سينهما لوحهلرى گبى جانلانوب گورونهرك، صوڭره وفات ايدوب گيدر طرزنده، خيالى گوزيمڭ اوڭنده أپى زمان دوام ايتدى. او وقت أهلِ دنيانڭ حالنه چوق تعجّب ايتدم. ناصل كنديلرينى آلداتييورلر؟ چونكه او وضعيت، دنيانڭ تام فانى اولديغنى و إنسانلر ده ايچنده مسافر بولونديغنى بِالبداهه گوستردى. أهلِ حقيقتڭ متماديًا، دنيا غدّاردر، مكّاردر، فنادر، آلدانمهيڭز ديمهلرى نه قدر طوغرى اولديغنى گوزمله گوردم. هم إنسان ناصل جسميله، خانهسيله علاقهداردر؛ اويله ده، قصبهسيله، مملكتيله بلكه دنياسيله علاقهدار اولديغنى كندم ده گوردم. چونكه بن وجودم إعتباريله إختيارلق رقّتندن ايكى گوزمله آغلاركن، مدرسهمڭ يالڭز إختيارلغى دگل، بلكه وفاتندن طولايى اون گوزله آغلامق ايستهيوردم. و او شيرين وطنمڭ يارى ئولمهسيله يوز گوزله آغلامغه إحتياجم واردى. روايتِ حديثده واردر كه؛ هر صباح بر ملائكه چاغيرييور:
لِدُوا لِلْمَوْتِ وَابْنُوا لِلْخَرَابِ
يعنى "ئولمك ايچون تولّد ايدوب دنيايه گليرسڭز، خراب اولمق ايچون بنالر ياپييورسڭز." دييور.
ايشته بو حقيقتى، قولاغمله دگل گوزمله ايشيدييوردم. أوت او وضعيتم او وقت بنى ناصل آغلاتديرمش؛ اون سنهدر خيالم، او وضعيته اوغرادقجه ينه آغلايور. أوت بيڭلر سنه ياشامش او إختيار قلعهنڭ باشندهكى منزللرڭ خراب اولماسى و اونڭ آلتندهكى شهرڭ سكز سنه ظرفنده سكز يوز سنه قدر إختيارلانماسى و قلعه آلتندهكى غايت حياتدار و مجمعِ أحباب اولان مدرسهمڭ وفاتى، عموم عثمانلى دولتنده بتون مدرسهلرڭ وفاتنى گوسترن جنازهسنڭ معنوى عظمتنه إشارةً قوجه وان قلعهسنڭ يكپاره طاشى، اوڭا بر مزار طاشى اولمش. عادتا او مدرسهدهكى سكز سنه أوّل بنمله برابر بولونان مرحوم طلبهلرم، قبرلرنده بنمله برابر
— 103 —
آغلايورلر. بلكه او قصبهنڭ خرابه ديوارلرى، طاغلمش طاشلرى بنمله برابر آغلايورلر و اونلرى آغلايور گبى گوردم. بن او وقت آڭلادم كه، وطنمدهكى بو غربته طايانهميهجغم؛ يا بن ده قبره اونلرڭ ياننه گيتمهلىيم وياخود طاغده بر مغارهيه چكيلوب أجلمى اوراده بكلهملىيم دييه دوشوندم. ديدم: مادام دنياده بويله تحمّل ايديلمز، صبرشكن، مقاومتسوز، يانديريجى فرقتلر وار. ألبته موت، حياته راجحدر. حياتڭ بو آغير وضعيتى چكيلير دردلردن دگلدر. او وقت جهاتِ ستّه دينيلن آلتى جهته نظر گزديردم، قراڭلقلى گوردم. او شدّتِ تأثّردن گلن غفلت بڭا دنيايى قورقونج، بوش، خالى، باشمه ييقيلاجق بر طرزده گوستردى. روحم ايسه، دشمن وضعيتنى آلان حدسز بلالره قارشى بر نقطهِٔ إستناد آراركن و روحده أبده قدر اوزانان حدسز آرزولرى تطمين ايدهجك بر نقطهِٔ إستمداد تحرّى ايدركن و او حدسز فراق و إفتراقدن و تخريب و وفاتدن گلن حزن و غمه قارشى تسلّى بكلركن، بردن قرآنِ معجز البيانڭ
سَبَّحَ ِللّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ٭ لَهُ مُلْكُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ يُحْيِى وَ يُمِيتُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
آيتنڭ حقيقتى تجلّى ايتدى. او رقّتلى، فرقتلى، دهشتلى، حزنلى خيالدن بنى قورتاردى، گوزيمى آچديردى.
باقدم كه، ميوهدار آغاجلرڭ باشلرندهكى ميوهلرى تبسّم ايدر بر طرزده بڭا باقييورلر؛ بزه ده دقّت ايت، يالڭز خرابهزاره باقوب طورمه دييورلردى. بو آيتِ كريمهنڭ حقيقتى بويله إخطار ايدييوردى كه: وان صحراسنڭ صحيفهسنده مسافر اولان إنسانلرڭ أليله يازيلان و شهر صورتنى آلان صنعى بر مكتوبڭ، روس إستيلاسى دينيلن دهشتلى بر سيل بلاسنه دوشوب سيلنمهسى نهدن سنى بو قدر متأثّر ايدييور؟ أصل مالكِ حقيقى و هر شيئڭ صاحبى و ربّى اولان نقّاشِ أزلىيه باق كه؛ بو وان صحيفهسنده مكتوباتى، كمالِ شعشعه ايله أسكى زمانده
— 104 —
گورديگڭ وضعيتى ينه دوام ايدوب يازيلييورلر. او يرلر بوش، خراب، خالى قالمش دييه آغلامالرڭ، مالكِ حقيقيسندن غفلت و إنسانلرى مسافر تصوّر ايتمهمكدن و مالك توهّم ايتمك ياڭليشندن ايلرى گلييور.
فقط او ياڭليشلقدن و او ياقيجى وضعيتدن بر حقيقت قپوسى آچيلدى. و او حقيقتى تام قبول ايتمگه نفس خاضرلاندى. أوت ناصلكه بر دمير آتشه صوقولور؛ تا يوموشاسين، گوزل و منفعتدار بر شكل ويريلسين. اويله ده او حزنأنگيز حالت و او دهشتلى وضعيت آتش اولدى، نفسمى يوموشاتدى. قرآنِ معجز البيان، مذكور آيتڭ حقيقتيله، حقائقِ ايمانيهنڭ فيضنى تام اوڭا گوستردى، قبول ايتديردى. أوت لِلّٰه الحمد شو آيتڭ حقيقتى، ايمان فيضيله (يگرمنجى مكتوب گبى رسالهلرده قطعى إثبات ايتديگمز گبى) هركسڭ قوّتِ ايمانيهسى نسبتنده إنكشاف ايدن اويله بر نقطهِٔ إستناد روحه و قلبه ويردى كه، او وضعيتڭ دهشتندن يوز درجه زياده قورقونج، ضررلى مصيبتلره قارشى گلهبيلير بر قوّتى، ايمانِ بِاللّٰهدن ويردى. و شويله إخطار ايتدى كه: سنڭ خالقڭ اولان شو مملكتڭ مالكِ حقيقيسنڭ أمرينه هر شى مسخّردر، هر شيئڭ ديزگينى اونڭ ألندهدر، اوڭا إنتسابڭ يتر.
او خالقمه طايانوب طانيدقدن صوڭره، دشمن صورتنى آلان بتون شيلر، دشمنلقلرينى ترك ايتديلر؛ آغلاتديران حزين حاللر، بنى نشئهلنديرمگه باشلاديلر. هم چوق رسالهلرده قطعى برهانلرله ده إثبات ايتديگمز گبى، او حدسز آرزولره قارشى ايمانِ بِالآخرتدن گلن نور ايله اويله بر نقطهِٔ إستمداد ويردى كه؛ دگل كوچوجك و موقّت، قيصه، دنيوى أحبابلره قارشى آرزو و رابطهلريمه، بلكه أبد الآبادده، عالمِ بقاده، سعادتِ أبديهده حدسز اوزون آرزولريمه كافى گلهبيلير بر نقطهِٔ إستمداد ويردى. چونكه بر جلوهِٔ رحمتيله، موقّت بر مسافرخانهسى اولان بو
— 105 —
دنيانڭ بر منزلى اولان شو زمينڭ يوزنده، او مسافرلرينى بر ايكى ساعت سَوينديرمك ايچون، بهار سفرهسنده حدّ و حسابه گلمز صنعتلى، شيرين نعمتلرينى، هر بهارده إحسان ايدوب بر قهوهآلتى حكمنده او مسافرلره يديردكدن صوڭره، مسكنِ أبديلرنده سكز دائمى جنّتى حدسز بر زمانده، حدسز أنواعِ نعمتيله طولديروب عبادينه إحضار ايدن بر رحمٰن الرحيمڭ رحمتنه ايمان ايله إستناد ايدوب، إنتسابنى بيلن ألبته اويله بر نقطهِٔ إستمداد بولور كه؛ أڭ أدنا درجهسى، حدسز أبدى أمللره مدد ويروب إدامه ايدر.
هم او آيتڭ حقيقتيله، ايمانڭ ضياسندن گلن نور اويله پارلاق بر صورتده تجلّى ايتدى كه؛ او ظلماتلى اولان جهاتِ ستّهيى گوندوز گبى آيدينلاتديردى. چونكه بو مدرسهم و بو شهرده طلبه و دوستلريمڭ آرقهلرنده قالوب آغلامق وضعيتنى شويله آيدينلاتديردى كه: أحبابڭ گيتدكلرى عالم قراڭلقلى دگل، يالڭز يرلرينى دگيشديرديلر؛ ينه گوروشهجكسڭز دييه إخطار ايتدى. آغلامهيى تمامًا كسديردى. و دنياده اونلرڭ يرينه گچهجك و بڭزهيهجك اولانلرى بولاجغمى إفهام ايتدى. أوت لِلّٰه الحمد هم وفات ايدن وان مدرسهسنى إسپارطه مدرسهسيله إحيا ايدوب، اورادهكى أحبابلرى دخى، داها چوق، داها قيمتدار طلبهلر و أحبابلرله معنًا إحيا ايتدى. هم بيلديردى كه؛ دنيا بوش، خالى اولماديغنى و خراب اولمش بر مملكت صورتنى ياڭليش تصوّر ايتديگمى، بلكه مالكِ حقيقى حكمتنڭ إقتضاسيله، صنعى إنسانلرڭ لوحهسنى دگيشديرييور، مكتوبنى تازهلنديرييور. بر آغاجڭ بر قسم ميوهلرينى قوپاردقجه يرينه ينه باشقه ميوهلرڭ گلديگى گبى، نوعِ بشرده بو زوال و فراق دخى بر تجدّددر، تازهلنمكدر. ايمان نقطهسنده، أحبابسزلقدن گلن أليمانه بر حزن دگل، بلكه باشقه گوزل بر يرده گوروشمك اوزره آيريلمقدن گلن، لذيذانه بر حزن ويرن بر تازهلنمكدر. هم او دهشتلى وضعيتدن،
— 106 —
كائناتڭ موجوداتنڭ قراڭلقلى گورونن يوزينى آيدينلاتدى. بن ده او وقت او حالته شكر ايتمك ايستدم، عربى شو فقره گلدى؛ تام او حقيقتى تصوير ايتدى. شويله كه ديدم:
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلٰى نُورِ الْاِيمَانِ الْمُصَوِّرِ مَا يُتَوَهَّمُ اَجَانِبَ اَعْدَاءً اَمْوَاتًا مُوَحِّشِينَ اَيْتَامًا بَاكِينَ؛ اَوِدَّاءَ اِخْوَانًا اَحْيَاءً مُونِسِينَ مُرَخَّصِينَ مَسْرُورِينَ ذَاكِرِينَ مُسَبِّحِينَ
يعنى: "او شدّتلى حالتڭ تأثيرندن گلن غفلت ايله، كائناتڭ موجوداتى بر قسمى دشمن و أجنبى (حاشيه): يعنى زلزله، فورطنه، طوفان، طاعون، آتش گبى. بر قسمى مدهش جنازهلر، ديگر قسمى ايسه، كيمسهسزلكدن آغلايان يتيملر صورتنده؛ غافل نفسمه توهّم ايله گوستريلن بو قورقونج لوحهيى، نورِ ايمان ايله عين اليقين گوردم كه: او أجنبى، دشمن گوروننلر برر دوست قارداشدرلر. و او مدهش جنازهلر ايسه؛ قسمًا حياتدار و انسيتكار و قسمًا وظيفهدن ترخيص ايديلنلردر. و او آغلايان يتيملرڭ واويلالرى ايسه ذكر و تسبيحڭ زمزمهلرى اولديغنى نورِ ايمان ايله گورديگمدن، او حدسز نعمتلرڭ منبعى اولان ايمانى بڭا ويرن خالقِ ذو الجلاله حدسز حمد ايدييورم. و بو دنياده، بو دنيا قدر بيوك خصوصى دنيامدهكى بتون موجوداتى، حمد و تسبيحاتِ إلٰهيهده تصوّر و نيّتم ايله إستعمال ايتمك بر حقّم اولديغى نقطهِٔ نظرندن، بتون او موجوداتڭ هر بريسنڭ و عمومنڭ لسانِ حاللريله برابر اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلٰى نُورِ الْاِيمَانِ ديرز" ديمكدر.
هم او غفلتكارانه حالتِ مدهشهدن هيچه اينن أذواقِ حيات و بتون بتون چكيلوب قورويان أمللر و أڭ طار بر دائره ايچنده صيقيشوب قالان بلكه محو
— 107 —
اولان شخصمه عائد نعمتلر، لذّتلر بردن (باشقه رسالهلرده قطعى بر صورتده إثبات ايتديگمز گبى) نورِ ايمان ايله قلبڭ أطرافندهكى او طار دائرهيى اويله گنيشلتديردى كه، كائناتى ايچنه آلدى و او خورخور باغچهسنده قورومش و لذّتنى قاچيرمش نعمتلر يرنده، دارِ دنيا و دارِ آخرتى برر سفرهِٔ نعمت و برر طبلهِٔ رحمت شكلنه گتيردى. گوز، قولاق، قلب گبى، اون دگل، يوز جهازاتِ إنسانيهنڭ هر برينى، غايت اوزون بر أل صورتنده، هر مؤمنڭ درجهسى نسبتنده او ايكى سفرهِٔ رحمانه اوزاتوب، هر طرفندن نعمتلرى طوپلايهجق بر طرزده گوسترديگندن؛ هم بو علوى حقيقتى إفاده، هم او حدسز نعمته شكر ايچون او وقت بويله ديمشدم:
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلٰى نُورِ الْاِيمَانِ الْمُصَوِّرِ للِدَّارَيْنِ مَمْلُوؤَتَيْنِ مِنَ النِّعْمَةِ وَ الرَّحْمَةِ لِكُلِّ مُؤْمِنٍ حَقًّا يَسْتَفِيدُ مِنْهُمَا بِحَوَاسِّهِ الْكَثِيرَةِ الْمُنْكَشِفَةِ بِاِذْنِ خَالِقِهِ
يعنى: "دنيا و آخرتى نعمت و رحمتله طولديرمش بر صورتده، حقيقى مؤمنلرڭ نورِ ايمان و إسلاميتله إنكشاف و إنبساط ايتمش بتون حاسّهلرينڭ أللريله او ايكى معظّم سفرهدن إستفادهيى تأمين ايدن و گوسترن نورِ ايمان نعمتنڭ مقابلنه، او ايمانى بڭا ويرن خالقمه، بتون ذرّاتِ وجودمله دنيا و آخرت طولوسى حمد و شكر، أليمدن گلسه ياپارم" ديمكدر. مادام ايمان بو عالمده بو تأثيراتِ عظيمهيى ياپار؛ ألبته دارِ بقاده اويله ثمرات و فيوضاتى اولاجق كه، بو دنيادهكى عقل ايله اونلر إحاطه ايديلمز و تعريف ايديلمز.
ايشته، أى بنم گبى إختيارلق مناسبتيله پك چوق دوستلرڭ فراق آجيلرينى چكن إختيار و إختيارهلر! سزڭ أڭ إختياريڭز هر نه قدر ظاهرًا بندن ياشلى ايسه ده، معنًا بن اونلردن داها زياده إختيارلغمى تخمين ايدييورم. چونكه فطرتمده رقّتِ جنسيه
— 108 —
ايله آجيمق حسّى زياده بولونديغندن، كندى ألممدن باشقه بيڭلر قارداشلريمڭ ألملرينى ده او شفقت سرّيله چكديگمدن، يوزلر سنه ياشامش گبى إختيارم. و سز نه قدر فراق بلاسنى چكمش ايسهڭز، بنم قدر او بلايه معروض قالمامشسڭز. چونكه اوغلم يوقدر كه يالڭز اوغلمى دوشونهيم. بندهكى فطرى اولان بو زياده آجيمقلق و شفقت، بيڭلر مسلمان أولادلرينڭ، حتّى معصوم حيوانلرڭ تألّملرينه قارشى دخى بر رقّت، بر ألم، او سرِّ شفقت ايله حسّ ايدييوردم. خصوصى بر خانهم يوقدر كه فكريمى يالڭز اوڭا حصر ايدهيم؛ بلكه بو مملكت ايله و بلكه عالمِ إسلامڭ قطعهسيله خانهم گبى، حميتِ إسلاميه نقطهسنده علاقهدارم. و او ايكى بيوك خانهدهكى دينداشلريمڭ ألملريله متألّم و فراقلريله محزون اولويورم!..
ايشته بتون إختيارلغمدن و فراق بلالرندن گلن تأثّراتمه، بڭا نورِ ايمان تام كافى گلدى؛ قيريلماز بر رجا، قوپماز بر اُميد، سونمز بر ضيا، بيتمز بر تسلّى ويردى. ألبته سزلره إختيارلقدن گلن قراڭلق و غفلت و تأثّرات و تألّماته؛ ايمان كافى و وافيدر. أصل أڭ قراڭلقلى و أڭ نورسز و تسلّيسز إختيارلق و أڭ أليم و مدهش فراق، أهلِ ضلالتڭ و أهلِ سفاهتڭ إختيارلقلريدر و فراقلريدر. او رجا و ضيا و تسلّى ويرن ايمانى ذوق ايتمك و تأثيراتنى حسّ ايتمك ايچون، إختيارلغه لايق و إسلاميته موافق عبوديتكارانه بر طورِ شعوردارانه طاقينمقله اولور. يوقسه گنجلره بڭزهمگه چاليشمق و اونلرڭ سرخوشجه غفلتلرينه باشنى صوقوب إختيارلغنى اونوتمقله دگلدر.
خَيْرُ شَبَابِكُمْ مَنْ تَشَبَّهَ بِكُهُولِكُمْ وَشَرُّ كُهُولِكُمْ مَنْ تَشَبَّهَ بِشَبَابِكُمْ
(أو كما قال) مئالندهكى حديثى دوشونڭز. يعنى: "گنجلريڭزڭ أڭ اييسى، تمكينده و سفاهتلردن چكيلمكده إختيارلره بڭزهينلردر. و إختيارلريڭزڭ أڭ فناسى، سفاهتده و باشنى غفلته صوقمقده گنجلره بڭزهينلردر."
— 109 —
أى قارداشلرم إختيارلر و همشيره إختيارهلر! حديثِ شريفده واردر كه: "آلتمش يتمش ياشلرنده إختيار بر مؤمن، درگاهِ إلٰهىيه ألنى قالديروب دعا ايدركن، رحمتِ إلٰهيه اونڭ ألنى بوش دونديرمگه حجاب ايدييور." مادام رحمت سزه قارشى بويله حرمت ايدييور.. سز ده رحمتڭ بو حرمتنى عبوديتڭزله إحترام ايديڭز.
اون دردنجى رجا:دردنجى شعاع اولان آيتِ نوريهِٔ حسبيهنڭ باشنڭ خلاصهسى دييور كه: بر زمان أهلِ دنيا بنى هر شيدن تجريد ايتدكلرندن، بش چشيد غربتلره دوشمشدم. صيقنتيدن گلن بر غفلت ايله، رسالهِٔ نورڭ تسلّى ويريجى و مدد ايديجى نورلرينه باقميهرق، طوغريدن طوغرىيه قلبمه باقدم و روحمى آرادم. گوردم كه؛ غايت قوّتلى بر عشقِ بقا و شديد بر محبّتِ وجود و بيوك بر إشتياقِ حيات و حدسز بر عجز و نهايتسز بر فقر، بنده حكم ايدييوردى. حالبوكه مدهش بر فنا، او بقايى سوندورييور. او حالتمده، يانيق بر شاعرڭ ديديگى گبى ديدم:
دل بقاسى، حق فناسى ايستدى ملكِ تنم
بر دواسز درده دوشدم، آه كه لقمان بىخبر.
مأيوسانه باشمى أگدم؛ بردن حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ إمداديمه گلدى، "بنى دقّتله اوقو!" ديدى. بن ده گونده بش يوز دفعه اوقودم. اوقودقجه، يالڭز علم اليقين ايله دگل، عين اليقين ايله چوق قيمتدار أنوارندن طوقوز مرتبهِٔ حسبيه بڭا إنكشاف ايتدى.
برنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:بندهكى عشقِ بقا؛ بندهكى بقايه دگل، بلكه سببسز و بِالذّات محبوب اولان كمالِ مطلق صاحبى، ذاتِ ذو الكمالڭ و
— 110 —
ذو الجلالڭ بر إسمنڭ جلوهسنڭ ماهيتمده بر گولگهسى بولونديغندن، فطرتمده او كاملِ مطلقڭ وارلغنه و كمالنه و بقاسنه متوجّه اولان محبّتِ فطريه، غفلت يوزندن يولنى شاشيرمش، گولگهيه ياپيشمش، آيينهنڭ بقاسنه عاشق اولمشدى، حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ گلدى، پردهيى قالديردى. گوردم و حسّ ايتدم و حقّ اليقين ذوق ايتدم كه؛ بقامڭ لذّتى و سعادتى، عينًا و داها مكمّل بر طرزده باقئِ ذو الكمالڭ بقاسنه و بنم ربّم و إلٰهم اولديغنه، تصديق و ايمانمده و إذعانمده واردر. بونڭ أدلّهسى، ذوى الَاحْساسى حيرتده بيراقهجق غايت درين و دقيق اون ايكى هم هملر و شعورِ ايمانلر ايله رسالهِٔ حسبيهده بيان ايديلمشدر.
ايكنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:فطرتمدهكى حدسز عجزمله برابر، إختيارلق و غربت و كيمسهسزلك و تجريدم ايچنده؛ أهلِ دنيا دسيسهلريله، جاسوسلريله بڭا هجوم ايتدكلرى هنگامده قلبمه ديدم: "أللرى باغلى، ضعيف و خسته بر تك آدمه اوردولر تعرّض ايدييور. بنم ايچون بر نقطهِٔ إستناد يوق مى؟" دييه حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ آيتنه مراجعت ايتدم. بڭا او آيت بيلديردى كه: إنتسابِ ايمانى وثيقهسيله قديرِ مطلق اويله بر سلطانه إنتساب ايدرسڭ كه؛ زمين يوزنده هر بهارده درت يوز بيڭ ملّتدن مركّب نباتات و حيوانات اوردولرينڭ بتون جهازاتلرينى كمالِ إنتظام ايله ويرمكله برابر، باشده إنسان اولارق، حيواناتڭ معظّم اوردوسنڭ بتون أرزاقلرينى، دگل مدنى إنسانلرڭ صوڭ زمانلرده كشف ايتدكلرى أت و شكر و سائر طعاملرڭ خلاصهلرى گبى، بلكه يوز درجه او مدنى خلاصهلردن داها مكمّل و بتون طعاملرڭ هر نوعندن تخم و چكردك دينيلن رحمانى خلاصهلره قويوب؛ و او خلاصهلرى دخى، اونلرڭ پيشيرمهلرينه و إنبساطلرينه دائر قدرى تعريفهلر ايچنده صاروب، محافظه ايچون كوچك صندوقچهلره قويوب، توديع ايدر. او صندوقچهلرڭ ايجادى، كُنْ أمرنده
— 111 —
بولونان "كاف نون" فابريقهسندن او قدر چابوق و قولاى و چوقلقله اولور كه؛ قرآن دير: "خالق أمر ايدر، ميدانه گلير." مادام سن، إنتسابِ ايمانى تذكرهسيله بويله بر نقطهِٔ إستناد بولابيلديگڭدن، حدسز بر قوّته و قدرته طايانهبيليرسڭ. بن ده آيتدن بو درسمى آلدقجه اويله بر قوّهِٔ معنويهيى بولدم كه؛ دگل شيمديكى دشمنلريمه، بلكه دنيايه ميدان اوقويهبيلير بر إقتدارِ ايمانى حسّ ايدهرك، بتون روحمله برابر حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ ديدم.
اوچنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:بن او غربتلر و خستهلقلر و مظلوميتلرڭ تضييقيله دنيادن علاقهمى كسيلمش بولارق، أبدى بر دنياده و باقى بر مملكتده دائمى بر سعادته نامزد اولديغمى ايمان تلقين ايتديگى هنگامده؛ تحسّر آقيتان "اوف! اوف!"دن واز گچوب، بشاشت إظهار ايدن "اوخ! اوخ!" ديدم. فقط بو غايهِٔ خيال و هدفِ روح و نتيجهِٔ فطرتڭ تحقّقى، آنجق و آنجق بتون مخلوقاتنڭ بتون حركاتلرينى و سكناتلرينى و أحوال و أعماللرينى، قَولًا و فعلًا بيلن و قيد ايدن و بو كوچوجك و عاجزِ مطلق نوعِ إنسانى كندينه دوست و مخاطب ايدن و بتون مخلوقات اوستنده بر مقام ويرن بر قديرِ مطلقڭ حدسز قدرتيله و إنسانه نهايتسز عنايت و أهمّيت ويرمسيله اولابيلير، دييه دوشونوركن بو ايكى نقطهده، يعنى بويله بر قدرتڭ فعاليتى و ظاهرًا بو أهمّيتسز إنسانڭ حقيقتلى أهمّيتى حقّنده ايمانڭ إنكشافنى و قلبڭ إطمئناننى ويرن بر ايضاح ايستدم. ينه او آيته مراجعت ايتدم. ديدى كه: حَسْبُنَا دهكى نَا يه دقّت ايدوب، سنڭ ايله برابر لسانِ حال و لسانِ قال ايله حَسْبُنَا يى كيملر سويلهيورلر، ديڭله! أمر ايتدى. بردن باقدم كه، حدسز قوشلر و قوشجقلر اولان سينكلر و حسابسز حيوانلر و نهايتسز نباتلر و غايتسز آغاجلر دخى بنم گبى لسانِ حال ايله حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ معناسنى ياد ايدييورلر و هركسڭ يادينه گتيرييورلر كه؛ بتون
— 112 —
شرائطِ حياتيهلرينى تكفّل ايدن اويله بر وكيللرى وار كه، بربرينه بڭزهين و مادّهلرى بر اولان يمورطهلر و بربرينڭ مِثلى گبى قطرهلر و بربرينڭ عينى گبى حبّهلر و بربرينه مشابه چكردكلردن قوشلرڭ يوز بيڭ چشيدلرينى، حيوانلرڭ يوز بيڭ طرزلرينى، نباتاتڭ يوز بيڭ نوعنى و آغاجلرڭ يوز بيڭ صنفنى ياڭليشسز، نقصانسز، إلتباسسز، سوسلى، ميزانلى، إنتظاملى، بربرندن آيرى فارقهلى بر صورتده گوزيمز اوڭنده، خصوصًا هر بهارده غايت چوق، غايت قولاى، غايت گنيش بر دائرهده، غايت چوقلقله خلق ايدر، ياپار بر قدرتڭ عظمت و حشمتى ايچنده برابرلك و بڭزهيشلك و بربرى ايچنده و بر طرزده ياپيلمالريله وحدتنى و أحديتنى بزه گوسترر و بويله حدسز معجزاتى إبراز ايدن بر فعلِ ربوبيته، بر تصرّفِ خلّاقيته مداخله و إشتراك ممكن اولماديغنى بيلديرر دييه آڭلادم. هر مؤمن گبى بنم هويتِ شخصيهمى و ماهيتِ إنسانيهمى آڭلامق ايستهينلر و بنم گبى اولمق آرزو ايدنلر حَسْبُنَا دهكى نَا جمعيتنده بولونان أنانڭ، يعنى نفسمڭ تفسيرينه باقسينلر. أهمّيتسز، حقير و فقير گورونن وجودم (هر مؤمنڭ وجودى گبى) نه ايمش، حيات نه ايمش، إنسانيت نه ايمش، إسلاميت نه ايمش، ايمانِ تحقيقى نه ايمش، معرفت اللّٰه نه ايمش، محبّت ناصل اولاجقمش؟ آڭلاسينلر، درسنى آلسينلر!..
دردنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:بر وقت إختيارلق، غربت، خستهلق، مغلوبيت گبى وجوديمى صارصان عارضهلر، بر غفلت زمانمه راست گلوب شدّتله علاقهدار و مفتون اولديغم وجوديمى، بلكه مخلوقاتڭ وجودلرينى "عدمه گيدييور" دييه أليم بر أنديشه ويرركن، ينه بو آيتِ حسبيهيه مراجعت ايتدم. ديدى: "معنامه دقّت ايت و ايمان دوربينيله باق!" بن ده باقدم و ايمان گوزيله گوردم كه: بو ذرّهجك وجودم، هر مؤمنڭ وجودى گبى حدسز بر وجودڭ آيينهسى و نهايتسز بر إنبساط ايله حدسز وجودلرى قزانماسنه بر وسيله و كندندن داها قيمتدار باقى، متعدّد
— 113 —
وجودلرى ميوه ويرن بر كلمهِٔ حكمت بولونديغنى و منسوبيت جهتيله بر آن ياشامسى، أبدى بر وجود قدر قيمتدار اولديغنى علم اليقين ايله بيلدم. چونكه شعورِ ايمان ايله بو وجودم واجب الوجودڭ أثرى و صنعتى و جلوهسى اولديغنى آڭلامقله، وحشى أوهامدن و حدسز فراقلردن و حدسز مفارقت و فراقلرڭ ألملرندن قورتولوب؛ موجوداته، خصوصًا ذىحياتلره تعلّق ايدن أفعال و أسماءِ إلٰهيه عددنجه اخوّت رابطهلريله مناسبت پيدا أيلديگم بتون سَوْديگم موجوداته موقّت بر فراق ايچنده دائمى بر وصال وار اولديغنى بيلدم. ايشته ايمان ايله و ايماندهكى إنتساب ايله، هر مؤمن گبى، بو وجودم دخى حدسز وجودلرڭ فراقسز أنوارينى قزانير؛ كندى گيتسه ده اونلر آرقهده قالديغندن كنديسى قالمش گبى ممنون اولور.
خلاصه:ئولوم فراق دگل، وصالدر، تبديلِ مكاندر، باقى بر ميوهيى سنبل ويرمكدر.
بشنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:ينه بر وقت حياتم چوق آغير شرائط ايله صارصيلدى و نظرِ دقّتمى عمره و حياته چويردى. گوردم كه: عمرم قوشارق گيدييور، آخرته ياقينلاشمش. حياتم دخى تضييقات آلتنده سونمگه يوز طوتمش. حالبوكه حىّ إسمنه دائر رسالهده ايضاح ايديلن حياتڭ مهمّ وظيفهلرى و بيوك مزيتلرى و قيمتدار فائدهلرى بويله چابوق سونمگه دگل، بلكه اوزون ياشامغه لايقدر، دييه متألّمانه دوشوندم. ينه استادم اولان حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ آيتنه مراجعت ايتدم. ديدى: "سڭا حياتى ويرن حىّ قيّومه گوره حياته باق!" بن ده باقدم، گوردم كه: حياتمڭ بڭا باقماسى بر ايسه، ذاتِ حىّ قيّومه باقماسى يوزدر؛ و بڭا عائد نتيجهسى بر ايسه، خالقمه عائد بيڭدر. شو حالده مرضئِ إلٰهى دائرهسنده بر آن ياشامسى كافيدر، اوزون زمان ايستهمز.
— 114 —
بو حقيقت درت مسئله ايله بيان ايديلييور. ئولو اولميانلر وياخود ديرى اولمق ايستهينلر، حياتڭ ماهيتنى و حقيقتنى و حقيقى حقوقنى او درت مسئله ايچنده آراسينلر، بولسونلر و ديريلسينلر!..
خلاصهسى شودر كه: حيات، ذاتِ حىّ قيّومه باقدقجه و ايمان دخى حياته حيات و روح اولدقجه بقا بولور، هم باقى ميوهلر ويرر، هم اويله يوكسكلهنير كه، سرمديت جلوهسنى آلير، داها عمرڭ قيصهلغنه و اوزونلغنه باقيلماز.
آلتنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:مفارقتِ عموميه هنگامنده اولان خرابِ دنيادن خبر ويرن آخر زمان حادثاتى ايچنده مفارقتِ حصوصيهمى إخطار ايدن إختيارلق و آخر عمرمده بر حسّاسيتِ فوق العاده ايله فطرتمدهكى جمالپرستلك و گوزللك سوداسى و كمالاته مفتونيت حسلرى إنكشاف ايتدكلرى بر زمانده، دائمى تخريباتجى اولان زوال و فنا و متمادى تفريق ايديجى اولان موت و عدم، دهشتلى بر صورتده بو گوزل دنيايى و بو گوزل مخلوقاتى خيرپالاديغنى، پارچه پارچه ايدوب گوزللكلرينى بوزديغنى؛ فوق العاده بر شعور و تأثّر ايله گوردم. فطرتمدهكى عشقِ مجازى، بو حاله قارشى شدّتلى غليان و عصيان ايتديگى زمانده بر مدارِ تسلّى بولمق ايچون ينه بو آيتِ حسبيهيه مراجعت ايتدم. ديدى: "بنى اوقو و دقّتله معنامه باق!" بن ده سورهِٔ نوردهكى
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ
إلى آخر... آيتنڭ رصدخانهسنه گيروب ايمانڭ دوربينيله بو آيتِ حسبيهنڭ أڭ اوزاق طبقهلرينه و شعورِ ايمانى خردهبينى ايله أڭ اينجه أسرارينه باقدم، گوردم: ناصلكه آيينهلر، شيشهلر، شفّاف شيلر، حتّى قبارجقلر؛ گونش ضياسنڭ گيزلى و چشيد چشيد جمالنى و او ضيانڭ ألوانِ سبعه دينيلن يدى رنگنڭ متنوّع گوزللكلرينى گوسترييورلر و تجدّد و تحرّكلريله و آيرى آيرى قابليتلريله و إنكساراتلريله او جمال و او گوزللكلرى تازهلشديرييورلر و إنكساراتلريله گونشڭ و ضياسنڭ و ألوانِ
— 115 —
سبعهسنڭ گيزلى گوزللكلرينى گوزل إظهار ايدييورلر. عينًا اويله ده: شمسِ أزل و أبد اولان جميلِ ذو الجلالڭ جمالِ قدسيسنه و نهايتسز گوزل أسماءِ حسنىسنڭ سرمدى گوزللكلرينه آيينهدارلق ايدوب جلوهلرينڭ تازهلنمسى ايچون بو گوزل مصنوعلر، بو طاتلى مخلوقلر، بو جماللى موجودات، هيچ طورميهرق گلوب گيدييورلر؛ كنديلرنده گورونن گوزللكلر و جماللر، كنديلرينڭ مالى اولماديغنى، بلكه تظاهر ايتمك ايستهين سرمدى و مقدّس بر جمالڭ و دائمى تجلّى ايدن و گورونمك ايستهين مجرّد و منزّه بر حُسنڭ إشارتلرى و علامتلرى و لمعهلرى و جلوهلرى اولديغنڭ پك چوق قوّتلى دليللرى رسالهِٔ نورده تفصيلًا ايضاح ايديلمش. بوراده او برهانلردن اوچ دانهسى، قيصهجه غايت معقول بر صورتده ذكر ايديلمشدر، دييه بيانه باشلار. بو رسالهيى گورن هر بر ذوقِ سليم أصحابى حيرتده قالمقله برابر كنديلرينڭ إستفادهلرندن باشقه، غيريلرينڭ ده إستفادهلرينه چاليشمايى لازم بولويورلر. خصوصًا ايكنجى برهانده بش نقطه بيان ايديلييور. عقلى چوروك، قلبى بوزوق اولميان، هر حالده تقدير و تحسين و تصويب ايله مَا شَاءَ اللّٰهُ فَتَبَارَكَ اللّٰهُ دييهجك؛ فقير، حقير گورولن وجودينى تعالى ايتديرهجك خارقه بر معجزه اولديغنى درك و تصديق ايدهجك.
٭ ٭ ٭
— 116 —
يگرمى آلتنجى لمعهنڭ ذيلى
يگرمى برنجى مكتوب
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ اَحَدُهُمَا اَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا اُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا ٭ وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِى صَغِيرًا ٭ رَبُّكُمْ اَعْلَمُ بِمَا فِى نُفُوسِكُمْ اِنْ تَكُونُوا صَالِحِينَ فَاِنَّهُ كَانَ لِلَاوَّابِينَ غَفُورًا ٭
أى خانهسنده إختيار بر والده ويا پدرى ويا أقرباسندن ويا ايمان قارداشلرندن بر عملمانده ويا عاجز، عليل بر شخص بولونان غافل!. شو آيتِ كريمهيه دقّت ايت باق: ناصلكه بر آيتده، بش طبقه آيرى آيرى صورتده إختيار والديْنه شفقتى جلب ايدييور. أوت دنياده أڭ يوكسك حقيقت، پدر و والدهلرڭ أولادلرينه قارشى شفقتلريدر. و أڭ عالى حقوق دخى، اونلرڭ او شفقتلرينه مقابل حرمت
— 117 —
حقلريدر. چونكه اونلر، حياتلرينى كمالِ لذّتله أولادلرينڭ حياتى ايچون فدا ايدوب صرف ايدييورلر. اويله ايسه، إنسانيتى سقوط ايتمهمش و جاناواره إنقلاب ايتمهمش هر بر ولد؛ او محترم، صادق، فداكار دوستلره خالصانه حرمت و صميمانه خدمت و رضالرينى تحصيل و قلبلرينى خوشنود ايتمكدر. عموجه و خاله، پدر حكمندهدر؛ تيزه و دايى، آنا حكمندهدر.
ايشته او مبارك إختيارلرڭ وجودلرينى إستثقال ايدوب ئولوملرينى آرزو ايتمك، نه قدر وجدانسزلق و نه قدر آلچاقلقدر بيل، آييل! أوت حياتنى سنڭ حياتڭه فدا ايدنڭ زوالِ حياتنى آرزو ايتمك، نه قدر چركين بر ظلم، بر وجدانسزلق اولديغنى آڭلا!
أى دردِ معيشتله مبتلا اولان إنسان! بيل كه سنڭ خانهڭدهكى بركت ديرگى و رحمت وسيلهسى و مصيبت دافعهسى، خانهڭدهكى او إستثقال ايتديگڭ إختيار ويا كور أقرباڭدر. صاقين ديمه: "معيشتم طاردر، إداره ايدهمييورم." چونكه اونلرڭ يوزندن گلن بركت اولماسه ايدى، ألبته سنڭ ضيقِ معيشتڭ داها زياده اولاجقدى. بو حقيقتى بندن اينان. بونڭ چوق قطعى دليللرينى بيلييورم، سنى ده اينانديرهبيليرم. فقط اوزون گيتمهمك ايچون قيصه كسييورم. شو سوزيمه قناعت ايت. قَسَم ايدرم شو حقيقت غايت قطعيدر، حتّى نفس و شيطانم دخى بوڭا قارشى تسليم اولمشلر. نفسمڭ عنادينى قيران و شيطانمى صوصديران بر حقيقت، سڭا قناعت ويرمهلى. أوت كائناتڭ شهادتيله، نهايت درجهده رحمٰن، رحيم و لطيف و كريم اولان خالقِ ذو الجلال والإكرام، چوجقلرى دنيايه گوندرديگى وقت، آرقهلرندن رزقلرينى غايت لطيف بر صورتده گوندروب و ممهلر موصلغندن آغزلرينه آقيتديغى گبى؛ چوجق حكمنه گلن و چوجقلردن داها زياده مرحمته لايق و شفقته محتاج اولان إختيارلرڭ رزقلرينى دخى، بركت صورتنده گوندرر. اونلرڭ
— 118 —
إعاشهلرينى، طمعكار و بخيل إنسانلره يوكلتمز.
اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ ٭ وَكَاَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰهُ يَرْزُقُهَا وَاِيَّاكُمْ
آيتلرينڭ إفاده ايتدكلرى حقيقتى، بتون ذىحياتڭ أنواعِ مخلوقلرى لسانِ حال ايله باغيروب، او حقيقتِ كريمانهيى سويلهيورلر. حتّى دگل يالڭز إختيار أقربا، بلكه إنسانلره آرقداش ويريلن و رزقلرى إنسانلرڭ رزقلرى ايچنده گوندريلن كدى گبى بعض مخلوقلرڭ رزقلرى دخى، بركت صورتنده گلييور. بونى تأييد ايدن و كندم گورديگم بر مثال: بنم ياقين دوستلرم بيليرلر كه؛ ايكى اوچ سنه أوّل هر گون ياريم أكمك، (او كويڭ أكمگى كوچك ايدى) معيّن بر تعيينم واردى كه، چوق دفعه بڭا كافى گلمييوردى. صوڭره درت كدى بڭا مسافر گلديلر. او عين تعيينم هم بڭا، هم اونلره كافى گلدى. چوق كرّه ده فضله قاليردى.
ايشته شو حال او درجه تكرّر ايدوب بڭا قناعت ويردى كه، بن كديلرڭ بركتندن إستفاده ايدييوردم. قطعى بر صورتده إعلان ايدييورم: اونلر بڭا بار دگل؛ هم اونلر بندن دگل، بن اونلردن منّت آليردم.
أى إنسان! مادام جاناوار صورتنده بر حيوان، إنسانلرڭ خانهسنه مسافر گلديگى وقت بركته مدار اولويور؛ اويله ايسه مخلوقاتڭ أڭ مكرّمى اولان إنسان و إنسانلرڭ أڭ مكمّلى اولان أهلِ ايمان و أهلِ ايمانڭ أڭ زياده حرمت و مرحمته شايان عجزه، عليل إختيارهلر و عليل إختيارلرڭ ايچنده شفقت و خدمت و محبّته أڭ زياده لايق و مستحق بولونان أقربالر و أقربالرڭ ايچنده دخى أڭ حقيقى دوست و أڭ صادق محبّ اولان پدر و والده، إختيارلق حالنده بر خانهده بولونسه، نه درجه وسيلهِٔ بركت و واسطهِٔ رحمت و لَوْلَا الشُّيُوخُ الرُّكَّعُ لَصُبَّ عَلَيْكُمُ الْبَلَاءُ صَبًّا سرّيله، يعنى: "بلى بوكولمش إختيارلريڭز اولماسه ايدى، بلالر سيل گبى اوستڭزه دوكولهجكدى." نه درجه سببِ دفعِ مصيبت اولدقلرينى سن قياس أيله.
— 119 —
ايشته أى إنسان! عقلڭى باشڭه آل. أگر سن ئولمزسهڭ، إختيار اولاجقسڭ. اَلْجَزَاءُ مِنْ جِنْسِ الْعَمَلِ سرّيله، سن والديْنڭه حرمت ايتمزسهڭ، سنڭ أولادڭ دخى سڭا خدمت ايتميهجكدر. أگر آخرتڭى سَورسهڭ، ايشته سڭا مهمّ بر دفينه؛ اونلره خدمت ايت، رضالرينى تحصيل أيله. أگر دنيايى سَورسهڭ، ينه اونلرى ممنون ايت كه، اونلرڭ يوزندن حياتڭ راحتلى و رزقڭ بركتلى گچسين. يوقسه اونلرى إستثقال ايتمك، ئولوملرينى تمنّى ايتمك و اونلرڭ نازك و سريع التأثّر قلبلرينى رنجيده ايتمك ايله خَسِرَ الدُّنْيَا وَ اْلٰاخِرَةَ سرّينه مظهر اولورسڭ. أگر رحمتِ رحمٰن ايسترسهڭ، او رحمانڭ وديعهلرينه و سنڭ خانهڭدهكى أمانتلرينه رحمت ايت.
آخرت قارداشلرمدن مصطفى چاوش إسمنده بر ذات واردى. ديننده، دنياسنده موفّقيتلى گورويوردم. سرّينى بيلمزدم. صوڭره آڭلادم كه، او موفّقيتڭ سببى: او ذات ايسه، إختيار پدر و والدهلرينڭ حقلرينى آڭلامش و او حقوقه تام رعايت ايتمش و اونلرڭ يوزندن راحت و رحمت بولمش. إن شاء اللّٰه آخرتنى ده تعمير ايتمش. بختيار اولمق ايستهين اوڭا بڭزهملى.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى مَنْ قَالَ (اَلْجَنَّةُ تَحْتَ اَقْدَامِ الْاُمَّهَاتِ) وَ عَلٰى اٰلِهِ وَصَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭