— 85 —
عنصر البلاغت
— 86 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
اَلطَّيِّبَاتُ لِلّٰهِ وَ الصَّلَوَاتُ عَلٰى نَبِيِّهِ
ايكنجى مقاله
بلاغتڭ روحنه تعلق ايدن بر قاچ مسئلهنڭ بيانندهدر.
برنجى مسئله
تاريخ لسانِ تأسفله بزه درس ويرييور كه: سلطنتِ عربڭ جاذبهسيله أعجام، عربلره مختلط اولدقلرندن؛"كلامِ مضرى"نڭملكهسى دينيلن بلاغت قرآنيهنڭ معدننى مشوّش ايتدكلرى گبى، اويله ده عجملرڭ و عجميلر بلاغتِ عربيهنڭ صنعتنه گيردكلرندن فكرڭ مجراىِ طبيعيسى اولان نظمِ معانيدن، ذوقِ بلاغتى نظمِ لفظه چويرمشلردر. شويله كه:
أفكار و حسّياتڭ مجراىِ طبيعيسى نظمِ معانيدر. نظمِ معانى ايسه منطقله مشيددر. منطقڭ أسلوبى ايسه متسلسل اولان حقائقه متوجّهدر. حقائقه گيرن فكرلر ايسه، قارشيسنده اولان دقائق ماهياتده نافذدرلر. دقائقِ ماهيات ايسه، عالمڭ نظامِ أكملنه
— 87 —
مُمِد و مستمِددرلر. نظامِ أكملده هر بر حُسنڭ منبعى اولان حسنِ مجرد مندمجدر. حسنِ مجرد ايسه مزايا و لطائف دينيلن بلاغت چيچكلرينڭ بوستانيدر. چيچكلرڭ بوستانى، جنانِ خلقتده جلوهگر اولان، أزهاره پرستش ايدن و شاعر دينيلن بلبللرڭ نغماتيدر. بلبللرڭ نغماتنه آهنگِ روحانى ويرن ايسه، نظمِ معانيدر.
حال بويله ايكن، عربدن اولميان دخيل و طُفيلى و عجميلر، بلاغتِ عربيهده أدبا صيرهسنه گچمگه چاليشدقلرندن، ايش چيغيردن چيقدى. زيرا بر ملّتڭ مزاجى او ملّتڭ حسّياتنڭ منشئى اولديغى گبى؛ لسانِ ملّيسى ده، حسّياتنڭ معكسيدر... ملّتڭ أمزجهلرى مختلف اولديغى گبى، لسانلرندهكى إستعدادِ بلاغت دخى متفاوتدر. لاسيّما عربى لسانى گبى نحوى بر لسان اولسه...
بو سره بناءً جريانِ أفكاره مجرى و بلاغت چيچكلرينه چمنگاه اولمغه چوق درجه ناقص و قيصه و قورو و قِرآوْ اولان نظمِ لفظ؛ مجراىِ طبيعيسى اولان نظمِ معنايه مقابله ايدهرك بلاغتى مشوّش ايتمشدر.
زيرا عجميلر سوءِ إختيار ويا سوقِ إحتياجله لفظڭ ترتيب و تحسيننه و معانئِ لُغَويهنڭ تحصيلنه داها زياده محتاج اولدقلرندن و ألفاظ، مجرى اولمق جهتيله داها آسان و داها ظاهر و نظرِ سطحييه داها مونس و هَوام گبى عوامڭ نظرلرينى داها جاذبهدار و عوام پرستانه نمايشلره داها مستعد بر زمين اولديغندن، ألفاظه داها زياده صَرفِ همّت ايتمشلردر...
يعنى نه قدر بر مسافه قطع ايدرسه اوڭلرينه چوق مشعشع صحرالر كنديلرينى گوسترمك شاننده اولان ترتيبِ معانيده اولان تغلغلدن ذهنلرينى چويروب، ألفاظ آرقهسنه قوشوب، طولاشييورلر. معانينڭ تصورلندن صوڭره ألفاظڭ آرقهسنه گيتمكله فكرلرى چتاللشمشدر. گيده گيده ألفاظ معنايه غلبه
— 88 —
ايتمكله إستخدام ايدهرك؛ "لفظ، معنايه خدمت ايتمڭ اولان قضيهِٔ طبيعيه عكسنه چوريلديگندن، طبيعتِ بلاغتدن بويله لفظ پرست مُتصلِّفلرڭ صنعتنه قدر، يوق بلكه تصنعلرينه اوزون بر مسافه گيرمشدر.
أگر ايسترسهڭ"حريرى"گبى بر داهيهِٔ أدبڭ"مقامات"نهگير، گور! او داهيهِٔ أدب ناصل حبِّ لفظه مغلوب اولارق لفظ پرستلك هَوسى او قيمتدار أدبنى لكهدار ايتديگى گبى، لفظ پرستلره ده بسطِ عذر ايتمشدر و نمونهِٔ إمتثال أولمشدر. اونڭ ايچون او قوجه عبدالقاهر بو خستهلغى تداوى ايتمك ايچون،"دلائلُ إعجاز و أسرارُ البلاغت"ڭبر ثلثنى اونڭ علاجلرندن طولديرمشدر.أوت لفظ پرستلك بر خستهلقدر، فقط بيلينمز كه خستهلقدر...
تنبيه:
لفظ پرستلك ناصل بر خستهلقدر.. اويله ده ؛ صورت پرستلك و أسلوب پرستلك و تشبيه پرستلك و خيال پرستلك و قافيه پرستلك شيمدى فى الجمله، ايلريده إفراط ايله تام بر خستهلق و معنايى كندينه فدا ايدهجك درجهده بر مرض اولاجقدر. حتى بر نكتهِٔ ظرافت ايچون ويا قافيهنڭ خاطرى ايچون، چوق أديب أدبده أدبسزلك ايتمگه شيمديدن باشلامشلردر.
أوت لفظه زينت ويريلملى، فقط طبيعتِ معنى ايستهمك شرطيله .. و صورتِ معنايه حشمت ويرمهلى، فقط مثالڭ إذنينى آلمق شرطيله .. و أسلوبه پارلاقلق ويرمهلى، فقط مقصودڭ إستعدادى مساعد اولمق شرطيله.. و تشبيهه رَونق ويرمهلى، فقط مطلوبڭ مناسبتنى گوزه آلمق و رضاسنى تحصيل ايتمك شرطيله.. و خياله جَوَلان و شعشعه ويرمهلى، فقط حقيقتى اينجيتمهمك و آغير گلمهمك و حقيقته مثال اولمق و حقيقتدن إستمداد ايتمك شرطيله گركدر.
— 89 —
ايكنجى مسئله
كلامڭ حياتلانمسى و نشو و نماسى؛ معنىلرڭ تجسميله و جماداته نفخِ روح ايتمكله بر مكالمه و مباحثهيى ايچلرينه آتمقدر. شويله: دوران ايله تعبير اولونان، وجودده و عدمده ايكى شيئڭ مقارنتيله برى اوتهكيسنه علّت و مأخذ و منشأ ظن اولونمهسى اولان إعتقادِ عرفى اوزرينه مؤسَّس اولان مغلطهِٔ وهميه اوستنه مبنى اولان قوهِٔ خيالدن نشئت ايدن سِحرِ بيانيله سحّار گبى جماداتى حياتلانديرر، بربريله سويلتير. ايچلرينه يا عداوتى ويا محبّتى آتار. هم ده معنىلرى تجسم ايتديرر، حيات ويرر، ايچنده حرارتِ غريزيهيى درج ايدر.
أگر ايسترسهڭ"گورولتولى منزل"إطلاقنه شايسته اولان بو بيته گير:
يُنَاج۪ينِىَ الْاِخْلَافُ مِنْ تَحْتِ مَطْلِهِ وَ تَخْتَصِمُ الْاٰمَالُ وَ الْيَاْسُ ف۪ى صَدْر۪ى
يعنى: "مُماطلهِٔ حق پردهسى آلتنده خُلْف الوعد بنمله قونوشويور. دير: آلدانما !.. اونڭ ايچون سينهمده اُميدلرم يأس ايله غوغايه باشلاديلر، او متزلزل خانه اولان صدريمى خراب ايدييورلر." گورهجكسڭ ناصل شاعرِ ساحر أمل و يأسى تجسيم ايتمكله حياتلانديرهرق نمّام اولان إخلافڭ فتنهسيله بر محاربه و مخاصمهيى تمثيل أيلدي. گويا سينهماطوغراف گبى بو بيت سنڭ عقلڭه رؤيا گورونويور. أوت بو سحرِ بيانى بر نوع تنويم ايدر.
وياخود يرڭ ياغمور ايله معاشقه و شكواسنى ديڭله! ايشته:
تَشَكَّى الْاَرْضُ غَيْبَتَهُ اِلَيْهِ وَ تَرْشَفُ مَائَهُ رَشْفَ الرُّضَابِ
— 90 —
يعنى: ياغمورڭ گج گلمهسنى اوڭا تشكى ايدر. محبوبڭ آغز صويى گبى صوينى أمر. عجبا يرى مجنون، سحابى ليلا حالتلرنده بو شعر سڭا تخييل ايتمييور مي؟
تنبيه:
بو شعرى گوزل گوسترن، ايچندهكى خيالڭ حقيقته بر درجه مشابهتيدر. زيرا ياغمور گجكسه صوڭره گلسه طوپراق وظ وظ گبى بر صوتي چيقارتارق صوينى چكر. بو حالى گورن گچلگنه و شدّتِ إحتياجنه إنتقال ايتديگندن، مشهور دورانڭ سريله و توهّمڭ تصرّفاتيله بر معاشقه و مكالمه صورتنه إفراغ ايدر.
إشارت:
هر بر خيالده بو چِظْنوُكْ گبى بر دانه حقيقت بولونمق شرطدر...
اوچنجي مسئله
كلامڭ ألبسهِٔ فاخرهسى و ياخود جمالى و صورتى، أسلوب ايله در. يعنى قالبِ كلام ايلهدر. شويله كه: يا دقّتِ نظر ويا توغّل ويا مباشرت ويا صنعتڭ تلقّحيله خيالده تولد ايدن تمايلاتڭ خصوصياتندن تشكّل ايدن صورتلردن تركب ايدن إستعارهِٔ تمثيليهنڭ پارچهلري تلاحق ايتدكلرندن تنوّر و تشرّب و تشكّل ايدن أسلوب، كلامڭ قالبى اولديغى گبى، جمالڭ معدنى و حُللِ فاخرهنڭ دستگاهيدر. گويا عقلڭ بورازانى دينيلمگه شايان اولان إراده سس ايتمكله، قلبڭ قرڭلق كوشهلرنده ياتان معنىلر چيپلاق، يالين آياق، باش آچيق اولارق چيقدقلرندن محلِ صُوَر اولان خياله گيررلر.
او خزينةُ الخيالده بولدقلرى صورتى گييرلر. أڭ أقل بر يازمهيى صارار. ويا بر پابوجى گيير، لا أقل
— 91 —
بر نشان ايله چيقار. هيچ اولمازسه بر دوگمه ايله ويا بر كلمه ايله كندينڭ نرهده تربيه اولديغنى گوسترر.
أگر بر كلامڭ -فقط طبيعتدن چيقمش بر كلامڭ- أسلوبنده إمعانِ نظر ايدرسهڭ، كندى صنعتى ايچنده ايشلهين متكلّمى او آيينه مثال أسلوبڭ ايچنده گورهجكسڭ. حتى نفسنى نَفَسِنْدن و سسندن؛ ماهيتنى نَفَثِنْدن (اوفورمسندن) توهّم و مزاج و صنعتنى كلاميله ممتزج تخيّل ايتسهڭ، خياليون مذهبنده معاتَب اولميورسڭ. أگر تردد ايله سنڭ خيالڭ خستهلغى وار ايسه، قصيدهِٔ برئيه دن اولان:
وَاسْتَفْرِغِ الدَّمْعَ مِنْ عَيْنٍ قَدِ اْمَتَلَاتْ مِنَ الْمَحَارِمِ وَالْزَمْ حِمْيَةَ النَّدَمِ
اولان بيمارخانيه گيت، گور! ناصل حكيمِ بوصيرى، إستفراغله و ندامتڭ پرهيزيله سڭا رچته يازار.
أگر إشتهانڭ آچيلماسيله أسلوب دينيلن حقيقتڭ شيشهسندهكى زلالِ معنى ناصل كنديڭه موافق و ناصل إمتزاج ايتمهسنى سير ايتمك و او زلالى ايچمگه إشتهاڭ وار ايسه ميخانهيه گيت و دى: "أى ميخانهجى، كلامِ بليغ نه در؟"
ألبته اونڭ صنعتى اونى شويله سويلتديرهجك:
كلامِ بليغ، علم دينيلن چوملكلرده پيشيريلن و حكمت دينيلن بيوك كوپلرده طوران و فهم دينيلن سوزگچ ايله سوزولن، آبِ حيات گبى بر معنايى، ظرفاء دينيلن ساقيلر دونديروب أفكار ايچر؛ أسرارده تمشِّى ايتمكله، حسّياتى إهتزازه گتيرن كلامدر.
أگر بويله سرخوشلرڭ سوزلرندن خوشلانمييورسهڭ، صويڭ مهندسى اولان هُدْهُدِ سليمانڭ سبأدن گتيرديگى نبأ و خبرى ديڭله !.. ناصل إنزالِ قرآن و إبداعِ سماوات و أرض ايدن ذو الجلالڭ توصيفنى ايتمشدر.
— 92 —
هُدْهُدْ دييور: "بر قومه راست گلدم. زمين و آسماندن مخفياتى چيقاران اللّٰهه سجده ايتمييورلر..." باق أوصافِ كماليه ايچنده، هُدْهُدْ هندسهسنه تلويح ايدن وصفِ مزبورى يالڭز إختيار أيلدى.
إشارت:
أسلوبدن مرادم كلامڭ قالبيدر و صورتيدر. باشقهلر باشقه دييورلر. و بلاغتجه فائدهسى، قِصّتڭ تفاريقنى و پريشان اولان پارچهلرينى إلتحام و بيتيشتيرمكدر. تا قاعدهِٔ "بر شى ثابت اولورسه لوازميله ثابتدر" سريله، بر جزئى تحريك ايتمكله قِصّتڭ كُلّنى إهتزازه گتيرمكدر. گويا متكلّم، أسلوبڭ بر كوشهسينى مخاطبه گوسترسه، مخاطب كندى كندينه ولو بر درجه قراڭلق اولسه ده، تمامنى گورهبيلير. باق نرهده اولورسه اولسون "مبارزه" لفظى پنجره گبى ميدانِ حربى، ايچنده حرب اولارق سڭا گوسترر.
أوت چوق بويله كلمهلر واردر. خيالڭ سينهماطوغرافيسى دينيلسه جائزدر.
تنبيه:
أسلوب مراتبى پك متفاوتدر. بعضا او قدر لطيف و رقيقدركه، نسيمِ سحردن داها آهسته أسر. بعضا او قدر گيزلى اولويوركه، بو زمانڭ حربينڭ ديپلوماتلرينڭ دسائسِ حربيهلرندن داها مستوردر. بر ديپلوماتڭ قوهِٔ شامّهسى لازمدر، تا إستشمام ايدهبيلسين.
أزجمله:يٰسٓ سورهسنده مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَ هِىَ رَم۪يمٌ شيوهِٔ إفادهدن، زمخشرى مَنْ يَبْرُزُ اِلَى الْمَيْدَانِ أسلوبنى إستشمام ايتمشدر. أوت إنسان عصيانله، خالقڭ أمرينه قارشى معنى مدافعه و مبارزه ايدر...
— 93 —
دردنجى مسئله
كلامڭ قوّت و قدرتى ايسه؛ كلامڭ قيوداتى بربرينه جواب ويرمك و كيفياتى بربرينه معاونت ايتمكله عمومًا (قارنجه قدرنجه) أصل غرضه إشارت و هر برى پارمغنى مقصد اوزرينه بيراقمق ايله
عِبَارَاتُنَا شَتّٰى وَحُسْنُكَ وَاحِدٌ وَكُلٌّ اِلٰى ذَاكَ الْجَمَالِ يُش۪يرُ
دستورينه تمثال اولمقدر. ديمك قيودات زَنْآوْ گبى وياخود درهلر گبى.. مقصد ايسه اورتهلرندن إستمداد ايديجى بر حوض گبى اولمق گركدر.
الحاصل:ذهنڭ شبكهسى اوستنده ترسيم اولونان و نظرِ عقل ايله آلينان صورتِ غرض، مشوّش اولمامق ايچون، تجاوب و تعاون و إستمداد لازمدر.
إشارت:بو نقطهدن إنتظام نشئت ايتمكله، تناسب تولد ايدوب حسن و جمال پارلار. أگر ايسترسهڭ ربِ عزّتڭ كلامنه تأمل ايت...
أزجمله:ذرّهسى بيوك بر طاش قدر بيوك اولان عذابدن تخويف و إنسانى، قلق و تحملسز اولدقلرينى گوسترمك ايچون سوق ايديلن وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ اولان آيته باق . ناصلكه "شيئى ضدندن إنعكاس ايتديرمك" اولان قاعدهِٔ بيانيهيه بناءً، تهويل و تخويف ايچون عذابڭ بر پارچهسنڭ درجهِٔ تأثيرينى گوسترمك ايستديگندن، قلّت اولان أساس مقصده، ناصل كلامڭ هر طرفى ألنى اورايه اوزاتوب قوّت ويرييور. شويله :
اِنْ لفظندهكى تشكيك ايله تخفيف
و مَسَّتْ دهكى يالڭز تماس
و نَفْحَةٌ مادّهسنده و صيغهسنده
— 94 —
و تنكيرند دهكى تقليل و تحقير..
و مِنْ دهكى تبعيض
و (نِكَالْ) له بدل عَذَابِ ذكرندهكى تهوين
و رَبِّكَ دهكى ايماءِ رحمت، عمومًا تقليلى گوسترمكله، عذابى نهايت درجهده تعظيم و تهويل ايدر.
زيرا آزى بويله اولورسه، چوغندن الله أسيرگهسين...
تنبيه :بو سڭا"سرمشقدر".يازهبيليرسهڭ مشق ايت. زيرا بتون آياتِ قرآنيه بو إنتظام و تناسب و حُسنه مظهردرلر. فقط مقاصد بعضا متداخلا متسلسلدر. هر برينڭ توابعى اوتهكيله مقارن اولور، فقط مختلط اولماز. دقّت ايتمڭ گركدر. زيرا نظرِ سطحى بويله يرلرده چوق خلط ايدر.
بشنجى مسئله
كلامڭ ثروت و وسعتى ايسه؛ ناصل صورتِ تركيب، نفسِ مقصدى گوسترر، اويله ده؛ مستتبعاتنڭ تلميحاتيله و أساليبڭ إشاراتيله غرضڭ لوازم و توابعنى گوسترمك و إهتزازه گتيرمكدر. زيرا تلميح و إشارت ايسه، ساكن اولان خيالاتى إهتزازه و ساكت اولان جوانبنى سويلتديرمكله قلبلرڭ أڭ اوزاق كوشهلرندهكى إستحسانى و آلقيشلامايى تهييج ايتمگه بيوك بر أساسدر. أوت تلميح و إشارت ايسه، يولڭ أطرافنى تماشا ايله تنزّه ايتمك ايچوندر. قصد و طلب و تصرّف ايچون دگلدر. ديمك، متكلّم اونده مسئول اولماز. أگر ايسترسهڭ بو بيْتلر ايچلرينه گير. بر درجه سيره شايان نقطهلر واردر:
— 95 —
ايشته چال اولان آتنه بينمش، نازنين قارشيسنده گنجلنمك ايستهين إختيار بابانڭ صقالنڭ ايچنه باق، بلاغتڭ چوق آناختارلرينى بولاجقسڭ. آل قپولرى آچ، ايشته:
قَالَتْ كَبِرْتَ وَ شِبْتَ قُلْتُ لَهَا هٰذَا غُبَارُ وَقَايِعِ الدَّهْرِ
يعنى: ديدى: "إختيار اولدڭ"، ديدم: "دگلدر؛ بلكه مصائبِ دهرڭ گورولتيسندن آياقلرى آلتنده چيقوب صقالمه قونمش بر بياض غباردر."
هم ده:
وَلَا يُرَوِّعْكِ ا۪يمَاضُ الْقَت۪يرِ بِهِ فَاِنَّ ذَاكَ ابْتِسَامُ الرَّاْىِ وَالْاَدَبِ
يعنى: صقالمڭ بياضلانمقله پارلاماسى سنى قورقوتماسين. زيرا نورِ متجسِّم گبى؛ دماغدن أريمش، صقالدن مجرى بولوب كندينى گوسترن فكر و أدبڭ تبسميدر.
هم ده:
وَعَيْنُكَ قَدْ نَامَتْ بِلَيْلِ شَب۪يبَةٍ فَلَمْ تَنْتَبِهْ اِلَّا بِصُبْحِ مَش۪يبٍ
يعنى : گيجه گبى گنجلكده گوزڭ نومِ غفلتده طالمش، آنجق صبح مثال اولان صقالڭ بياضيله اويانهبيلدى.
هم ده:
وَكَاَنَّمَا لَطَمَ الصَّبَاحُ جَب۪ينَهُ فَاقْتَصَّ مِنْهُ وَخَاضَ ف۪ى اَحْشَائِهِ
يعنى: جريدى ايستهمك يولنده، صباح، آتمڭ يوزينه يدِ بيضاسيله بر طوقات ووردى. آتم دخى قِصاصنى آلمق ايچون طيّار اولان صبحه ايريشدى، يره ووردى، ايچنده درت آياغيله گزيندى. ديمك آتم چالدر.
هم ده:
كَاَنَّ قَلْب۪ى وُشَاحَاهَا اِذَا خَطَرَتْ وَقَلْبَهَا قُلْبُهَا فِى الصَّمْتِ وَالْخَرَسِ
— 96 —
يعنى: قلبم معشوقمڭ كمرى گبى حركت و خِشْ خِشْ ايتمكده؛ اونڭ قلبى ايسه اونڭ بيلهزيگى گبى سكون و سكوتدهدر. ديمك بلى اينجه، بيلهگى قالين اولديغى گبى؛ قلبم مشتاق، اونڭ قلبى مستغنيدر. ديمك حسن و عشقى وإستغنايى و إشتياقى بر طاش ايله وورمشدر.
هم ده:
وَاَلْقٰى بِصَحْرَاءِ الْغَب۪يطِ بَعَاعَهُ نُزُولَ الْيَمَانِىِّ ذِى الْعِيَابِ الْمُحَمَّلِ
يعنى: تاجرِ يمنى گبى ياغموردن گلن سيل، يوكلرينى، أثقاللرينى "غبيط" صحراسنه آتدى. ناصلكه بر تجار آقشامده بر كويه گلسه، گيجهده كويليلر رنگارنك أشيالرينى صاتون آلسهلر؛ صباحلين هركس بر رنك ايله سوسلنمش اولديغى حالده أوندن چيقييور. حتى كويڭ چوبانى دخى قيرمزى بر منديلى باغلايور. اويله ده، سيل صحرايه يوكنى آتديغى گبى؛ تجارتِ خفيهيه بڭزر إمتزاجاتِ كيميويه ايله، چيچكلرڭ نازنينلرينه گويا رنگارنك ألبسه آلينير، ديكيلير. حتى چيچكلرڭ چوبانى إطلاقنه شايان اولان كَفْنَه (٭): تيكنلى، إحراق ايديلير بر طاغ محصوليدر. باشنى قيرمزيلاشديرييور.
هم ده:
غَارَ الْوَفَاءُ وَفَاضَ الْغَدْرُ وَانْفَرَجَتْ مَسَافَةُ الْخُلْفِ بَيْنَ الْقَوْلِ وَالْعَمَلِ
يعنى : وفاء، غورِ إنعدامه چكيلدى.. طوفانِ غدر فورانه باشلادى. قَوْل و عمل اورتهسنده اوزون بر مسافه آچيلدى...
اوزاغه گيتمك ايستهمييورسهڭ بو مقالهنڭ بر پارچه ماقبلنه نظر ايت، بو مسئلهيه نمونه اولمق ايچون چوق پارچهلرى بولاجقسڭ.
أزجمله:"آياتڭ دلائلِ إعجازينڭ مفتاحى و أسرارِ بلاغتنڭ كشّافى يالڭز
— 97 —
بلاغتِ عربيهدر. فلسفهِٔ يونانيه دگلدر."
وياخود مقالهِٔ اُولىده اولان مسئلهِٔ اُولىنڭ خاتمهسندهكى إشارته باق . ايشته خلقت دينيلن شريعتِ فطريه، مجذوب و مسافر اولان كرهِٔ أرضه فرض ايتمشدركه: شمسه إقتدا ايدن ييلديزلرڭ صفنده طورمق، شذوذ ايتمهمك ... زيرا زمين زوجيله برابر اَتَيْنَا طَٓائِع۪ينَ ديمشلردر. طاعت ايسه جماعتله داها أحسندر"
شيمدى تأمل ايت! بو مثاللر، قارشى و آرقهلرندن اويله مقاماتى گوسترر كه، آرقهلرندن باشقه مقامات خيال ميال گبى باشنى چيقارييور.
آلتنجى مسئله
كلامڭ ثمراتى ايسه؛ طبقاتِ مختلفهده ، صُوَرِ متعددهده تشكّل ايدن معانيدر. شويله: كيميايه آشنا اولانلره معلومدر: بر مادّهيى، مثلا آلتون گبى بر عنصرى إستحصال ايديلديگى وقت، ماكينه ويا فابريقه ايله متعدد بورولر ايله مختلف ترسُّباتيله، متنوّع تشكّلات ايله طبقاتِ متفاوتهده گچر. اَلنِّهايت اوندن بر قسم تحصل ايدر.
كلام دينيلن معانئِ متفاوتهنڭ فوطوغرافيله آلينمش مختصر بر خريطهنڭ إستيعاب ايتديگى گبى.. مفاهيمِ متفاوتهنڭ صورتِ تشكّلى بودركه: تأثيراتِ خارجيهدن قلبڭ بر قسم إحتساساتى إهتزازه گلمكله، ميولات تولد ايدر. اوندن هوائى معنىلر بر درجه عقلڭ نظرينه ايليشمكله، عقلى كندينه متوجّه
— 98 —
ايدر. صوڭره او بخار حالندهكى معنى بر قسمى تكاثف ايتمكله تمايلات و تصوراتڭ بر قسمى معلّق قالوب بر قسم دخى تقطر ايتديگندن، عقل او ڭا رغبت گوسترر. صوڭره مايع حالندهكى قسمدن بر قسم تصلب و تحصل ايتديگندن، عقل اونى كلام ايچنه آلييور. صوڭره او متصلبدن بر رسمِ مخصوص ايله تمثّل و تجلّى ايتديگندن، عقل اونڭ قامتنه گوره بر كلامِ مخصوص ايله اونى گوستر.
ديمك متشخص اولانى، كلامڭ صورتِ مخصوصهسى ايچنه آلييور. و تصلب ايتمهينى فحوانڭ ألنه ويرر. و تحصل ايتمهينى إشارت و كيفيتِ كلامه يوكلر. و تقطر ايتمهينى كلامڭ مستتبعاتنه حواله ايدر. و تبخر ايتمهينى أسلوبڭ إهتزازاتنه وكلام ايله رفاقت ايدن متكلّمڭ أطواريله ربط ايدر.
ايشته بو سلسلهنڭ بورولرندن إسمڭ مسماسى و فعلڭ معنىسى و حرفڭ مدلولى و نظمڭ مظروفى و هيئتِ مفهومى وكيفياتڭ مرموزى و مستتبعاتڭ مشارٌ إليهلرى و خطابى تشييع ايدن أطوارڭ محركلرى، هم ده"دالّ بالعباره"نڭمقصودى و"دالّ بالإشارت"ڭمدلولى و"دالّ بالفحوى"نڭمفهومِ قياسيسى و"دالّ بالإقتضا"نڭمعناىِ ضروريسى و داها باشقه مفاهيم عمومًا بو سلسلهنڭ برر طبقهسندن إنعقاد ايدر و شو معدندن چيقار. أگر سير ايتمك ايسترسهڭ كندى وجدانڭه باق، شو مراتبى گورهجكسڭ. شويله :
سنڭ محبوبڭ وقتا گوزيڭزڭ پنجرهسندن شعاع و برقِ حسنينى وجدانڭزه إلقاء ايدرسه، او عشق دينيلن نارِ مُوقده بردن يانديرمغه باشلاديغندن، حسّيات إلتهابه باشلامقله، آمال و ميولات دخى هيجانه گلوب بردن او آماللر اُوسْتْ قاتدهكى خيالڭ طاباننى دهلر، إمداد ايستدكلرندن او خَزينةُ الخيالده صف بستهِٔ حركت و محبوبڭ محاسننى
— 99 —
أللرنده طوتمش وياخود اونڭ محاسننى خاطره گتيرمكله تصوير ايدن، باشقهسنڭ محاسنى ايله إشباع اولونمش اولان خيالات ايسه او آمالڭ إمدادينه قوشارلر، برابر هجوم ايدوب خيالدن لسانه قدر اينمكله برابر، زلالِ وصاله اولان ميلى آرقهلرنده و فراقدن اولان تألمى صاغده.. و تعظيم و تأديب و إشتياقى صوله.. و ترحّم و لطفى إقتضا ايدن محبوبڭ محاسننى اوڭلرينه.. و هديه اولارق مديحهنڭ گرداننى و ثنانڭ دُرلرينى أللرينه آلمقله برابر او اَلنَّارُ الْمُوقَدَةُ عَلَى الْاَفْئِدَةِ إطلاقنه شايان اولان او آتشى سوندورمك ايچون زُلالِ وِصالى جلب ايدن توصيفِ بالفضائل ايله عرضِ حاجت ايدرلر.
ايشته باق! قاچ طبقاتده بيلديگڭ معنىدن باشقه نه قدر معانى باشلرينى چيقاروب گورونويور. أگر قورقمييورساڭ ابنِ فارضڭ ويا أبو طيبڭ گوزلرندن مدهش اولان وجدانلرينه باق. و وجدانڭ ترجمانى اولان
غَرَسْتُ بِاللَّحْظِ وَرْدًا فَوْقَ وَجْنَتِهَا
حَقٌّ لِطَرْفِى اَنْ يَجْنِىَ الَّذ۪ى غَرَسَا
هم ده:
فَلِلْعَيْنِ وَالْاَحْشَاءِ اَوَّلَ هَلْ اَتٰى تَلَاعَائِدِىَ الْاٰسِى وَ ثَالِثَ تَبَّتِ
هم ده:
صَدٌّ حَمَا ظَمَائ۪ى لُمَاكَ لِمَاذَا وَ هَوَاكَ قَلْب۪ى صَارَ مِنْهُ جُذَاذًا
هم ده:
حُشَاىَ عَلٰى جَمْرٍ ذَكِىٍّ مِنَ الْغَضَا وَ عَيْنَاىَ ف۪ى رَوْضٍ مِنَ الْحُسْنِ تَرْتَعُ
گور و ديڭله كه چندان گوزلرى جنّتده تنزّه ايدر، فقط وجدانلرندهكى جهنّم تعذيب ايدر. اويله ده محاسننه
— 100 —
إشارت و إستغناسنه رمز و تألمِّ فراقه ايماء و شوقه تصريح و طلبِ وصاله تلويح و ترحمنى جلب ايدن حُسننه تنصيص ايتمكله برابر، حسّياتنى تحريك ايدن هيئت أطواريله چوق خيالاتِ رقيقهيى گوسترمشلردر.
إشارت:
ناصل بر حكومتڭ إنتظامنده، هر مأموره إستعدادى نسبتنده، وظيفه درجهسنده، خدمت مقدارنجه اجرت ويرمڭ لازمدر. اويله ده، بويله مراتبِ متفاوتهدن إختلاط ايدن معنىلر ايسه، غرضِ كلّى اولان مَسوقُ لَهُ الكلامڭ مركزينه قربيتى نسبتنده و مقصوده خدمت درجتهسنده هر برينه عنايت و إهتمامده حِصّه و نصيبلرينى تقسيمِ عادل ايله تفريق ايتمڭ گركدر. تا كه، او معادلتله إنتظام و او إنتظامدن تناسب و او تناسبدن حسنِ وفاق و او حسنِ وفاقدن حسنِ معاشرت و او حسنِ معاشرتدن كلامڭ كمالنه بر ميزانُ التعديل چيقهبيلسين. يوقسهوظيفهسى خدمتكارلق و طبيعتى چوجقلق اولانلر، بيوك رتبهيه گيرمكله تكبر ايدر. تكبر ايتمكله تناسبنى بوزوب معاشرتى تشويش ايدر.ديمك قيوداتِ كلامڭ إستعدادلرينى نظره آلمق گركدر.
أوت هر شيئى إستعدادى نسبتنده ترفيع ايتمك لازمدر. زيرا گورونويوركه گوز، بورون گبى بر أعضا نه قدر گوزل اولورسه، حتى آلتوندن اولورسه، حدّندن بيوك اولديغى حالده صورتى چركين ايدر.
تنبيه:
ناصل بعضا أن كوچك بر نفر بر خدمته مثلا دشمن اوردوسنه كشفِ رازه گيدر، مشير گيدهمز وياخود بر كوچك طلبه ياپديغى ايشى بيوك بر عالم ياپاماز. چونكه بيوك آدم هر شيده بيوك اولمق لازم گلمزهركس كندى صنعتنده بيوكدر.
كذالك او معانئِ متزاحمه ايچنده بعضا بر كوچك
— 101 —
معنى رياست ايدر. او قيمتدار اولويور. زيرا اونڭ وظيفهسى شيمدى گلهجك بر أسباب ايله أهمّيتليدر.
بوڭا إشارت ايدن و قيمتنه منار اولان صريح حكم و لازمِ قريبنڭ عدمِ صلاحيتيدركه، اونڭ خاطرهسى ايچون إرسالِ لفظ و سوقِ خطاب ايديلسين و كلام دخى پوستهجيلق ايتسين. زيرا يا بديهى و معلومدر، گورونويور. وياخود خفيف و ضعيفدر، أصل غرضده أهمّيتى يوقدر. وياخود اونى حسنِ تلقى و قبول ايدهجك و اوڭا قولاق ويرهجك مخاطب يوقدر. وياخود متكلّمڭ حالنه موافقت و تكلمه داعى اولان آرزويه خدمت ايدهمز. وياخود مخاطبڭ شأن و حيثيتنه إمتزاج، إستمزاج ايدهمز. وياخود كلامڭ مقامنده و مستتبعاتڭ توابعنده أجنبى گورونويور. وياخود غرضڭ محافظهسنه و لوازمڭ تداركنه مستعد دگلدر.
ديمك هر بر مقامده بو أسبابلردن يالڭز برينڭ سوزى ديڭلنير. فقط عمومًا إتّحاد ايتسهلر، كلامى أڭ يوكسك طبقهيه چيقارتييورلر.
خاتمه
بعض معانئِ مُعلَّقه واردركه، بر شكلِ معينهسى و بر وطنِ خصوصيهسى يوقدر. مفتش گبى هر بر دائرهيه گيرر. بعض كندينه خصوصى بر لفظ طاقييور. بو معلّقاتڭ بر قسمى ايسه"حرفيه"و"هوائيه"گبيدر. باشقه كلمه اونى دروننه چكر. بعضا بر جملهيه بلكه بر قِصَّته نفوذ ايدر. نه وقت او جملهيى أزديررسهڭ روح گبى او معنى تقطر ايدر. مثلا حسرت و إشتياق و تمدّح و تأسّف إلى آخر.. گبى معنىلردر...
— 102 —
يدنجي مسئله
بلاغتڭ عقدهِٔ حياتيهسى، تعبيرِ ديگر ايله بيانڭ فلسفهسى و ياخود شعرڭ حكمتى ايسه ؛ خارجياتڭ نواميس و مقاييسنى تمثّل ايتمكدر. شويله:
حقائقِ خارجيهدهكى قانونلرى قياسِ تمثيلى جهتيله و دوران طريقيله و وهمڭ تصرّفيله شاعرانه اولان معنويات و أحوالده يرلشديرمكدر. ديمك آيينه گبى، خارجدن إنعكاس ايدن حقيقتڭ شعاعلرينى تمثّل ايدر. گويا كندى صنعتِ خياليهسيله و نقشِ كلاميسيله خلقت و طبيعتى تقليد و محاكات ايدر.
أوت كلامده حقيقت اولماز ايسه ده، أڭ أقلّ شبيه و نظامندن إستمداد ايتمك و اونڭ دانهسى اوزرنده سنبللنمك گركدر. فقط هر دانهنڭ مخصوص بر سنبلى واردر. بر بغداى بر آغاج قدر سنبللنمز. فلسفهِٔ بيان نظره آلينماز ايسه ؛ بلاغت، خرافات گبى، "خَيَالْ غُولْ" گبى سامعه حيرتدن باشقه بر فائده ويرمز.
إشارت :
فلسفهٔ بيانيهيه مشابه، نحوڭ دخى بر فلسفهسى واردر. او فلسفه ايسه، واضعڭ حكمتنى بيان ايدر. كتبِ نحوده مذكور اولان، مناسباتِ مشهوره اوزرينه مؤسسدر.
مثلا بر معموله ايكى عامل داخل اولماز. و (هَل) لفظى فعلى گورديگى گبى صبر ايتمز، وصال ايستر. هم فاعل قوّتليدر، قوى اولان ضمهيى كندينه غصب ايدهر. (مَثَلًا:)، خارج و كائناتده جارى اولان قانونلرڭ برر عكسِ مثاليسيدر.
تنبيه :
بو مناسباتِ نحويه و صَرفيه اولان حكمتِ واضع ايسه ؛ فلسفهِٔ بيان درجهسنده اولماز ايسه ده، پك بيوك بر قيمتى واردر.
أزجمله:إستقراء ايله ثابت اولان علومِ نقليهيى، علومِِ عقليهنڭ صورتلرينه چويرييور.
— 103 —
سكزنجى مسئله
"معانئِ بيانيهنڭ"آشيلامسى و تلقيحى و معنىلرڭ بجايش و إنقلابلرى؛ كلمهنڭ معناىِ حقيقيسى، يا غرض وياخود معناىِ معلّقهدن بريسينى تشرّب و ايچينه جذب ايتمكدر. زيرا ايچينه گيرديگى وقت صاحبُ البيت اولان حقيقته و أساسه دونويور. و أصل لفظڭ صاحبى اولان معنى ايسه بر صورتِ حياتيهيه دونويور. اوڭا مدد ويرر. و مستتبعاتدن إستمداد ايدر. بو سردندركه كلمهِٔ واحدهنڭ معانئِ متعددهسى اولويور. و بجايش و تلقيحات بوندن چيقار. بو نقطهدن غفلت ايدن، بيوك بر بلاغتى غيب ايدر...
إشارت:
برشى مَرْكَبْ و بينيلمش ايسه عَلٰى لفظنه مستحق اولديغى گبى، ظرف گبى ايچينه آلديغندن فِى لفظنى ايستر. تَجْر۪ى فِى الْبَحْرِ گبى.
هم ده بر شى آلت اولديغندن (بَاء) لفظنى ايستر. سَعَدْتُ السَّطْحَ بِالسُّلَّمِ گبى. و مكان و مَرْكَبْ اولديغندن فِى و عَلٰى لفظلرينى دخى ايستر.
هم ده غايه اولديغندن اِلٰى و حَتّٰى لفظلرينى ايستر. عِلّت و ظرف اولديغندن (لَامْ) و (فِى) لفظلرينى دخى ايستر. وَ الشَّمْسُ تَجْر۪ى لِمُسْتَقَرٍّ گبى. ايشته سرمشق؛ سن ده قياس ايدهبيليرسهڭ ايت...
— 104 —
تنبيه:
بو متداخل معنىلرڭ هانگيسى داها زياده سنڭ غرضڭه تماس ايدر و مقصده صلهِٔ رحم واردر، ايلرىيه سور و إظهار ايت. باقيلرى اوڭا تشييع ايديجى ياپدير. يوقسه سنڭ طرزِ إفادڭ حشمت و زينتِ بيانيهدن چيپلاق اولاجقدر.
طوقوزنجي مسئله
إرادهِٔ جزئيهيى و تصوّرِ بسيطى عاجز بيراقان كلامڭ يوكسك طبقهسى شودركه: متداخلا متسلسل اولان مقاصدڭ تعددى و متناسلًا مرتبط اولان مطالبڭ تسلسلى و نتيجهِٔ واحدهيى توليد ايدن أصللرڭ إجتماعى و هر برى آيرى آيرى ثمره ويرن فروعِ كثيرهنڭ إستنباطنه إستعداد ويا تضمّنى ايلهدر. شويله كه:
مقصدُ المقاصد اولان أڭ اوزاق و يوكسك هدفِ غرضدن آيريلوب گلمكده اولان مقصدلر بربرينه مرتبط و بربرينڭ نقصانيتنى تكميل و قومشولق حقّنى أدا ايتمكله، كلامه وسعت و عظمت ويرر. گويا برينى وضع ايتمكله اوتهكى و ديگرى و باشقهسنى و داها باشقهسنى وضع ايدر. و صاغ و صولده و هر جهتڭ نسبتنى گوزتمكله بردن او مقاصدى، كلامڭ قصرِ مُشيّدهسنه قۈرويور. گويا چوق عقللرى كندى عقلنه معاونت ايتمك ايچون إستعاره ايتمش، إستخدام ايدييور. صانكه او مجموعِ مقاصدده هر بر مقصد، تصاويرِ متداخلهدن مشتركٌ فِيه بر جزءدر.
ناصل متداخل تصويرلرده سياه بر نقطهيى بر رسام قويسه؛ او نقطه برينڭ گوزى، اوتهكيسنڭ يوزينڭ خالى، بريكيسنڭ بُرونينڭ دليگى، باشقهسنڭ آغزى اولديغى گبى كلامِ عالىده دخى اويله نقطهلر واردر.
— 105 —
ايكنجي نقطه:قياسِ مُرَكّّب و مُتشَعَب سريله مطالب تناسل ايدوب تسلسل ايتمكدر. گويا متكلّم او مطالبڭ بقاء و تناسلنڭ بر تاريخِ طبيعيسنه إشارت ايدر. مثلا:
عالم گوزلدر. ديمك صانعى، حكيمدر. عبث ياراتماز، إسراف ايتمز، إستعداداتى مهمل بيراقماز. ديمك إنتظامى دائما تكميل ايدهجك. جِگر شِكاف و تحملسوز و أمل اولديريجى، بتون كمالاتى زِير و زَبَر ايدن هجرانِ أبدى اولان عدمى، إنسانه مسلط ايتمز. ديمك سعادتِ أبديه اولاجقدر. اوچنجى مقالهنڭ ايكنجى شهادتنڭ مقدمهسنده نُبوّتِ مطلقهنڭ مبحثنده إنسانڭ حيواندن اوچنجى جهتِ فرقى، بوڭا ايى بر مثالدر.
او چنجى نقطه:نتيجهِٔ واحدهيى تَناتُج ايدن اصولِ متعددهيى جمع و ذكر ايتمكدر. زيرا هر بر أصلڭ يوكسك نتيجه ايله قصدا و بِالذّات إرتباطى اولماز ايسه، لا أقلّ بر درجه إهتزازه و إنكشافه گتيرر. گويا اصول دينيلن مَظاهر و آيينهلرڭ إختلافيله و نتيجه و متجلّىنڭ وحدتيله مقصدڭ تجرّدينه و عُلْويتنه و حياتِ عالمَ دينيلن دَوَرانِ عمومى تسميه اولونان حياتِ كلّيه ايله ياد ايديلن حقيقتيله كلامڭ قوهِٔ حياتيهسنڭ إتّصالنه إشارتدر . اوچنجى مقالهنڭ آخرندهكى اوچنجى مقصدده اولان برنجى مقصد بوڭا بر درجه مثالدر. هم ده اوچنجى مقالهده دردنجي مسئله و مسلكدن اولان إشارت و إرشاد و تنبيه و محاكمه بوڭا مثالدر.
فَانْظُرْ اِلٰى كَلَامِ الرَّحْمٰنِ الَّذ۪ى عَلَّمَ الْقُرْاٰنَ فَبِاَىِّ اٰيَاتِ رَبِّكَ لَا تَتَجَلّٰى هٰذِهِ الْحَق۪يقَةُ فَوَيْلٌ ح۪ينَئِذٍ لِلظَّاهِرِيّ۪ينَ الَّذ۪ينَ يَحْمِلُونَ مَا لَا يَفْهَمُونَ عَلَى التَّكْرَارِ
— 106 —
أوت ربِّ عِزّتڭ كلامنه دقّت ايديلسه بو حقيقت هر يرده نور گبى پارلار. أوت، نور گبى كوشهلرنده و مَقَاطِعلرنده إجتماع ايدوب زلالِ بلاغت فيشقيرييور. نفرين او ظاهر پرستلرهكه؛ بو حقيقتدن غفلت ايدوب، تكراره حمل ايدييورلر.
دردنجي نقطه:كلامى اويله إفراغ ايتمك و إستعداد ويرمكدركه: پك چوق فروعلرڭ تخملرينى متضمّن و پك چوق أحكامه مأخذ و پك چوق معانىيه و وجوهِ مختلفهيه دلالت ايتمكدر. گويا بو إستعدادى تضمّن ايله كلامڭ قوهِٔ ناميهسنڭ قوّتنه تلويح ايدر و حاصلاتنڭ كثرتنى گوسترر. صانكه او فروع و وجوهلرڭ محشرى اولان مسئلهده جمع ايدر، تا كه مزايا و محاسننى موازنت ايدوب هر بر فرعى بر غرضه سوق و هر بر وجهى بر وظيفهيه تعيين ايدر.
فَانْظُرْ اِلٰى قِصَّةِ مُوسٰى فَاِنَّهَا اَجْدٰى مِنْ تَفَار۪يقِ الْعَصَا اَخَذَهَا الْقُرْاٰنُ بِيَدِهَا الْبَيْضَاءِ فَخَرَّتْ سَحَرَةُ الْبَيَانِ سَاجِد۪ينَ لِبَلَاغَتِهِ
أوت قصهِٔ موسٰى مشهور ضربِ مثلدهكى "تفاريقُ العصا"دن داها نافعدر. ناصل او عصا نه قدر پارچهلانسه ينه بر ايشه يارار. قصهِٔ موسٰى دخى اويلهدر. بو خاصيتنه بناءًدر كه، قرآن يد بيضاءِ معجزِ البيانيله او قصهيى آلدى و صُوَرِ متعددهده گوستردى. هر بر جهتى حسنِ إستعمال ايتدى. فنِّ بيانڭ سَحَرهسى، بلاغتنه سجده بَر زمينِ حيرت و محبّت ايتديلر.
أى برادر! بو مسئلهده اولان خيال ميال بلاغت، بو أساليب ايله سڭا اويله بر شجرهيى ترسيم ايدركه ؛ جسيم
— 107 —
عُروقى متشابكه، اوزون بوغوملرى متناسقه و مُتَشَاعِب داللرى متعانقه، ميوه و ثمراتى متنوّعه اولان بر شجرهِٔ حقيقت سڭا تصوير ايدر. أگر ايسترسهڭ آلتنجى مسئلهيه تماشا ايت. زيرا چندان مشوّش ايسه، بر درجه بو مسئلهنڭ بر پارچهسنه مثال اولابيلير.
تنبيه و إعتذار:أى برادر! بيليرم كه شو مقاله سڭا غايت مُغلق گورونويور. فقط نه چاره، مقدمهنڭ شأنى إجمال و ايجازدر. كتبِ ثلاثهده سڭا تجلّى ايدهجكدر.
اوننجى مسئله
كلامڭ سلاستى ايسه: بر درجه حسّياتدن طَفْرهلق و إشتباك ايتمهمڭ و طبيعتى تقليد و خارجه تمثّل و مسيلِ غرضده سَدَاد و مقصد و مستقرّڭ تميّزيدر. شويله كه:
كلامده حسّياتده تمام اولمادن چيفته آتمق، باشقهسيله مزج ايتمك، سلاستنى تغيير ايدر.
و نظامسز إشتباكدن تَوَقِّى و معانئِ متسلسله دن تدرّج لازمدر.
هم ده صنعتِ خياليهسيله طبيعته شاكردلك ايتمك گركدر. تا طبيعتڭ قوانينى، اونڭ صنعتنده إنعكاس ايدهبيلسين.
هم ده تصوراتنى اويله خارجياته محُاَكى و مُشَاكِلْ ايتمك لازمدر. فرضا تصوراتى دماغدن قاچوب خارجده تجسّم ايتسهلر، خارج اونلرى إستلحاق و نسبلرينى إنكار ايتمهسين و ديسين: "اونلر بنم" وياخود كَاَنَّهُ وياخود "بنم ولدمدر."
هم ده غرضڭ مسيلنده و قصدڭ مجرىسنده تفرق ايتمهمك ايچون سداد ايتمك، چله چپه (٭): بو كلمه كردجهدر. تمايل
— 108 —
ايتمهمكدر. تا جانبلر غرضڭ قوّتنى تشرّب ايتمكله أهمّيتسز ايتمهسين. بلكه كوشهلر، تضمّن ايتدكلرى طراوت و لطافتيله زَنْآوْ گيى غرضه إمداد و قُوَّت ويرمك گركدر.
هم ده قصدڭ مستقَرّى تميّز و أغراضڭ ملتقاسى تعيّن ايتمك، سلاستڭ سلامتنه لازمدر.
اون برنجى مسئله
بيانڭ سلامت و صحّتى ايسه؛ حكمى، لوازم و مباديسيله و آلاتِ مدافعهسيله إثبات ايتمكدر. شويله كه:
بر حكمڭ لوازمنى إخلال ايتمهمك، راحتلغنى بوزمامق و نظره آلمق و مباديسندن إستمدادِ حيات ايتمك ايچون مراجعت ايتمك و هجوم ايدن أوهامڭ إعتراضاتنه مقابله ايدهجك سؤالِ مُقدّره جواب اولان قيوداتيله تقلّد ايتمك گركدر. ديمك كلام ميوهدار بر آغاجدر. جنايت و إجتنادن حمايت ايتمك ايچون تيكنلرى و سونگولرى ديزيلمشلر.
گويا او كلام، بر چوق مناظراتڭ نتيجهسى و پك چوق محاكماتڭ زبدهسى اولديغندن، غايت عُلوى اولارق أوهامڭ شياطينى، إستراقِ سمع ايدهمزلر؛ أگرى نظر ايله باقامازلر. گويا مُتكلّم آلتى جهتنى نظره آلوب، أطرافنه بر سور چكمشدر. يعنى موضوع وياخود محمولى تقييد ايله.. وياخود توصيف ايله.. وياخود باشقه جهتله وهمڭ هجومنه مساعد نقطهلرده برر مُدافِع مُهيّا ايدهرك، باشدن آشاغىيه قدر مُقدَّر سؤاللره جواب حكمنده اولان قيوداتيله مُجهّز ايتمكدر.
أگر بوڭا مثال ايسترسهڭ شو كتاب بِتمامِهِ بوڭا اوزونجه بر مثالدر. لاسيّما مقالهِٔ ثالثه أڭ پارلاق بر مثالدر.
— 109 —
اون ايكنجى مسئله
كلامڭ سلامت و رَنْدَچْلنمسى و إعتدالِ مزاجى ايسه، هر قيدڭ إستحقاق و إستعدادينه گوره عنايتى تقسيم و خِلْعتِ أسلوبى توزيع و گيدرمكدر. هم ده حكايتده اولورسه، متكلّم كندينى مُحْكِىٌّ عَنْه يرنده فرض ايتمك گركدر. شويله: أگر باشقهسنڭ حسّيات و أفكارينڭ تصويرنده ايسه، مَحْكِىٌّ عَنْهَه حلول ايتمك و اونڭ قلبنده مسافر اولمق و لسانيله تكلّم ايتمك گركدر. أگر كندى مالنده تصرّف ايتسه، علامتِ قيمت اولان إعتبار و إهتمامڭ تقسيمنده هر قيدڭ إستحقاق و إستعداد و رتبهسنى نظره آلمق ايله تقسيمنده عدالت و أسلوبلرده إستعدادڭ قامتنه گوره كسمكدر. تا هر بر مقصد، اونڭ مناسبنده اولان أسلوبدن جلوهگر اولابيلسين. زيرا أسلوبڭ أساسلرى اوچدر:
برنجيسي:أسلوبِ مجرّددر. سيد شريفڭ و نصيرالدين "طوسى"نڭ ساده اولان مَعْرَضِ كلاملرى گبى...
ايكنجيسي:أسلوبِ مُزَيَّنْدر. عبدالقاهرڭ"دَلائلُ الإعجاز"و"أسرارُ البلاغه"سندهكىمُشعشع و پارلاق كلامى گبى ...
اوچنجيسى:أسلوبِ عالىدر. سكّاكى و زمخشرى و "ابن سينا"نڭ بعض محتشم كلاملرى گبى... وياخود شو كتابڭ مئالندهكى عَرَبِىُّ الْعِبَارَه، لاسيّما مقالهِٔ ثالثهدهكى مُشوّش فقط مُحكم پارچهلرى گبى. زيرا موضوعڭ عُلْويتى شو كتابى أسلوبِ عالىيه إفراغ ايتمشدر. يوقسه بنم صنعتمڭ تأثيرى جزئيدر.
الحاصل:أگر إلٰهِيات و اُصولڭ بحث و تصويرنده ايسه، شدّت و قُوّت و هيبتى تضمّن ايدن أسلوبِ عالىدن آيريلمامق گركدر.
— 110 —
أگر خطابيات و إقناعياتده ايسهڭ، زينت و پارلاقلق و ترغيب و ترهيبى تضمّن ايدن أسلوبِ مزينى ألِڭدن گليرسه ألدن بيراقمه. فقط گوستريش و تصنّع و عَوَام پَرَستانه نمايش ايتمهمك گركدر.
أگر معاملات و محاورات و آلت اولان عِلملرده ايسهڭ؛ وفاء وإختصار و سلامت و سلاست و طبيعيلگى تكفّل ايدن و سادهلگيله جمالِ ذاتيهيى گوسترن "أسلوبِ مُجرّد"ده إقتصار ايت.
بو مسئلهنڭ خاتمهسى:كلامڭ قناعت و إستغناسى و عصبيتى ايسه، مقامڭ خارجنده أسلوبى آرامامقدر. شويله كه: معنىنڭ قامتنه گوره بر أسلوبى كسديرمك ايستديگڭ وقت، داخلِ مقامده اولان منبعدن و موضوعڭ فابريقهسندن لا أقلّ كلامڭ تضمّن ايتديگى موضوعڭ ويا قِصَّتِڭ ويا صنعتڭ لوازمنڭ پارچه پارچهسندن و توابعنڭ قطعه قطعهسندن بر أسلوبى ديكمك، ضرورت اولمادن خارجه مَدِّ نظر ايتمهمڭ، (تعبير خطا اولماسه)، خارجه بويقوتاژ ايتمك ايله ألبته كلامڭ قُوّتى تزايد ايتديگى گبى، ثروتڭ طاغلمامسنه أڭ بيوك أساسدر. ديمك معنى و مقام و صنعت ايسه، كلامڭ دلالتِ وضعيهسنه يارديم ايدهبيلير. ناصل كلام، دلالتِ وضعيه ايله معنايى گوسترر، اويله ده بويله أسلوب ايسه طبيعتيله معنايه إشارت ايدر. أگر بر نمونه ايسترسهڭ طوقوزنجى مسئلهدهكى عربى پارچهلرينه باق. ايشته:
فَانْظُرْ اِلٰى كَلَامِ الرَّحْمٰنِ الَّذ۪ى عَلَّمَ الْقُرْاٰنَ فَبِاَىِّ اٰيَاتِ رَبِّكَ لَا تَتَجَلّٰى هٰذِهِ الْحَق۪يقَةُ فَوَيْلٌ ح۪ينَئِذٍ لِلظَّاهِرِيّ۪ينَ الَّذ۪ينَ يَحْمِلُونَ مَا لَا يَفْهَمُونَ عَلَى التَّكْرَارِ
— 111 —
فَاِنْ شِئْتَ فَانْظُرْ اِلٰى قِصَّةِ مُوسٰى فَاِنَّهَا اَجْدٰى مِنْ تَفَار۪يقِ الْعَصَا اَخَذَهَا الْقُرْاٰنُ بِالْيَدِ الْبَيْضَاءِ فَخَرَّتْ سَحَرَةُ الْبَيَانِ مَحَبَّةً وَحَيْرَةً سَاجِد۪ينَ لِبَلَاغَتِهِ
أگر ايسترسهڭ"عُلومِ آليه"نڭكتابلرينڭ ديباجهلرينه باق. أگر چندان او ديباجهلرده شو صنعتِ بلاغت چوق دقيق و لطيف اولمازسه ده؛ فقط اوندهكى براعتُ الإستهلال، بو حقيقته بر براعتُ الإستهلالدر.
هم ده شو كتابڭ ديباجهسنده معجزاته إشارت يولنده پيغمبريمزڭ ذاتى، نُبوّتنه معجزه گوستريلمشدر.
هم ده اوچنجى مقالهنڭ ديباجهسنده، كلمهِٔ شهادتڭ ايكى جملهسى بربرينه شاهد گوستريلمشدر.
هم ده يدنجى مُقدِّمهده، إنشقاقِ قمره يره اينمگى علاوه ايدنلره دينيلمش: معجزهنڭ قمرينى مُنْخسِف و شمس گبى برهانِ نُبوّتى"سُهَى"گبى مخفى اولماسنه سبب اولديڭر. بوڭا قياسا شو حقيقته، شو كتابده بر چوق نمونه بولابيليرسڭ. زيرا بو كتابڭ مسلگى، بنم گبى خارجه بويقوتاژدر. حتى ضرورت اولمازسه، أفكار و مسائلده و مثاللرده و أساليبده خارجه بويقوتاژ ايتمكدر. فقط توافقِ خاطر اولابيلير. زيرا حقيقت بردر. هانگى قَپُو ايله گيرسهڭ، عيننى گورهجكس.
خاتمه
سويلهننه باق، سويلهينه باقمه؛ سويلهنيلمشدر... فقط بن ديرم :
كيم سويلهمش؟
كيمه سويلهمش؟
نه ايچنده سويلهمش؟
نه ايچون سويلهمش؟
سويلهديگى سوزى گبى دقّت ايتمك، بلاغت نقطهِٔ نظرندن لازمدر، بلكه ألزمدر.
— 112 —
إشارت:
معلوم اولسون كه؛ فََنِّ معانى و بيانڭ مزاياسنڭ بلاغتجه مهم بر شرطى، قصدا و عمدا غرضڭ جهتنه أمارات ايله إشارت و علاماتڭ نصبيله قصد و عمدينى گوسترمكدر. زيرا اونده تصادف بر پاره ايتمز.
فَنِّ بديعڭ و تزييناتِ لفظيهنڭ شرطى ايسه، تصادف و عدمِ قصددر. وياخود تصادفى گبى طبيعتِ معنايه ياقين اولمقدر.
تلويح:
پوشيده اولماسين كه، طبيعته و حقيقتِ خارجيهيه دلالت ايدن و حكمِ ذهنىيى قانونِ خارجى ايله ربط ايدن ؛ (تعبير جائز ايسه) پردهيى دهلهرك، آلتندهكى حقّى گوسترن آلَتلرڭ أڭ ثَقَّابى اِنَّ هِٔ تحقيقيهدر. أوت شو اِنَّ نڭ شو خاصيتنه بناءًدر كه، قرآنده كثرتله إستعمال اولونمشدر.
تنبيه:
أى برادر! بو مقالهدهكى قوانينِ لطيفه، شو پريشان أساليبدن تبرّى و نفرت ايتمهسى سنى تغليط ايتمهسين. مثلا: أگر بو قانونلر ايى اولسيديلر، اونلرى وضع ايدهنه ايى بر درسِ بلاغتى ويرهجكلر ايدى. هم ده گوزل بر أسلوبى گييهجكلر ايدي. حالبوكه اونلرى وضع ايدن ايسه أمّيدر. أسلوبلرى دخى پريشاندر، گبى بر وهمه ذاهب اولمه. ياهو! بو وهمه أهمّيت ويرمه. زيرا بر فنده هر بر علم صاحبى اونده صنعتكار اولمق لازم گلمز.
هم ده "إِلىَ الْمَرْكَزِيَّه" اولان قُوّهِٔ جاذبه، "عَنِ الْمَرْكَزِيَّه" اولان قُوّهِٔ دافعهيه غالبدر. چونكه قولاغڭ دماغه قرابتى و عقل ايله صلهِٔ رحمى واردر. حالبوكه معدنِ كلام اولان قلب ايسه، لساندن اوزاق و أجنبيدر. و هم ده چوق دفعه لسان، قلبڭ ديلنى تمامًا
— 113 —
آڭلامييور. لاسيّما قلب بعضا مسئلهنڭ درين يرلرندن - قويو ديبنده گبى- بر طِنْ طِنْ ايدر ايسه لسان ايشيدهمز، ناصل ترجمانلق ايدهجكدر؟..
الحاصل:فهم، إفهامدن داها أسهلدر والسّلام...
إعتذار
أى شو طار و اينجه و قراڭلق اولان يولده بنم ايله آرقداشلق ايدن صبرلى و متانتلى ذات! ظن ايدييورم بو"ايكنجى مقاله"دهيالڭز حيرتله سيرجى اولدڭ، مستمع اولمادڭ. چونكه آڭلامدڭ. حقّڭز وار. زيرا مسائل غايت درين و عِرْقْلرى اوزون و عباره ايسه غايت مختصر و مُغلق و توركجهم ده أپيجه نقصان و مُشوّش و وقتم دخى طار.. بن ده عجله .. صحّّتم مُختل.. باشم نزلهليدر. شو قاريشق زمينده آنجق شويله بر ورق پاره چيقهبيلير.
وَالْعُذْرُ عِنْدَ كِرَامِ النَّاسِ مَقْبُولٌ
أي برادر!. ."عُنْصُر حَقيقت"ىكبرٰى گبى و"عُنْصُر بَلَاغَت"ىبلاغت صُغرى گبى مزج ايت. ألكتريق شعاعى گبى اولان حَدْسِ صادقى گچير. تا غايت حرارتلى و پارلاق ضيالى اولان"عُنْصُر عَقِيده"يىنتيجه ويرمك ايچون سنڭ ذهنڭه إستعدادات ويرهبيلسين. ايشته"عُنْصُر عَقِيده"يى "اوچنجى مقاله"دهآرايهجغز. ايشته باشلايورم:نَخُو)... (٭): كردجهدر.
* * *