— 115 —
عنصر العقيده
اوچنجى مقاله
— 116 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ
بو كلمه عاليه، أسّ الأساسِ إسلاميت اولديغى گبى كائنات اوستنده تموّج ايدن إسلاميتڭ أڭ نورانى و أڭ عُلْوى بايراغيدر.
أوت ميثاقِ أزليه ايله پيمان و يمينمز اولان ايمان، بو منشورِ مقدّسده يازيلمشدر.
أوت آبِ حيات اولان إسلاميت ايسه، بو كلمهنڭ عين الحياتندن نَبََعان ايدر.
أوت أبده نامزد اولان نوعِ بشر ايچنده سعادت سراىِ أبديهيه تعيين و تبشير اولونانڭ أللرينه ويريلمش بر فرمان أزليدر.
أوت قلب دينيلن عوالمِ غيبه قارشى اولان پنجرهسنده قورولمش اولان لطيفهِٔ ربّانيهنڭ فوطوغرافيله آلينان تِمثالِ نورانيله سلطانِ أزلى إعلان ايدن خريطهِٔ نورانيهسيدر و ترجمانِ بليغيدر.
أوت وجدانڭ أسرار أنگيز اولان نطقِ بليغانهسنى جمعيتِ كائناته قارشى وكالةً إنشاد ايدن خطيبِ فصيحى و كائناته حاكمِ أزلى إعلان ايدن ايمانڭ مُبلّغِ بليغى اولان لسانڭ ألنده بر منشورِ لايزاليدر.
إشارت:
بو كلمهِٔ شهادتڭ ايكى كلامى بربرينه شاهدِ صادقدر و بربرينى تزكيه ايدر. أوت اُلوهيّت
— 117 —
نُبوّته"بُرهانِ لِمّى"در.محمّد عليه السلام، صانع ذو الجلاله ذاتيله و لسانيله"بُرهانِ إنّى"در...
تنبيه:
حقائقِ عقائدِ إسلاميه، بتون تفرعاتيله كتبِ إسلاميه ده مُفصّلًا مُبَرْهنه و مُصَرَّحهدر، گورونهبيلير. و گورولن شيئى گوسترمك، ظاهرڭ خفاسنه ويا مخاطبڭ غباوتنه إشارت و تجهيل اولديغندن، عقيدهنڭ يالڭز اوچ درت عنصرينى بيان ايدهجگم. ديگر حقائقنى فحولِ علمانڭ كتابلرينه حواله ايدرم. زيرا بڭا حاجت بيراقمامشلر.
مقدمه
أهلِ دقّتڭ معلوميدركه: مقاصدِ قرآنيهنڭ فذلكهسى درتدر:
"صانعِ واحدڭ إثباتى" و "نُبوّت" و "حشرِ جسمانى" و "عدل"در.
برنجى مقصد:دلائلِ صانع بيانندهدر. بر برهانى ده محمّددر (عليه الصّلاة والسّلام). صانعڭ وجود و وحدتى، إثباته إحتياجدن مستغنيدر. لاسيّما مسلمانلره قارشى چوق درجه أجلى و أظهردر. بناءً عليه خطابمى أجانبه، باخصوص ژاپونيايه توجيه أيلدم. زيرا اونلر اسكيده بعض سؤاللر ايتمشديلر، بن ده جواب ويرمشدم. شيمدى إختصار ايله يالڭز بر ايكى سؤالرينه متعلّق او جوابڭ بر پارچهسنى سويلهيهجگم.
اونلردن بر سؤال:
مَا الدَّل۪يلُ الْوَاضِحُ عَلٰى وُجُودِ الْاِلٰهِ الَّذ۪ى تَدْعُونَنَا اِلَيْهِ وَالْخَلْقُ مِنْ اَىِّ شَيْءٍ اَمِنَ الْعَدَمِ اَوِ الْمَادَّةِ اَوْ ذَاتِهِ اِلٰى اٰخِرِ سُؤَالَاتِهِمُ الْمُرَدَّدَةِ
يعنى: "وجودِ صانعه دليلِ واضح نهدر؟"
— 118 —
إشارت:
غيرِ متناهى اولان "معرفة الله"، بويله محدود اولان كلامه صيغيشماز. بناءً عليه كلاممدهكى إغلاقڭ معذور طوتولماسى مرجودر.
تنبيه:
بَرْوَجْهِ آتى، كلامدن مقصد؛ محاكمه و موازنهنڭ طريقنى گوسترمكدر. تا كه، مجموعنده حقيقت تجلّى ايتسين. يوقسه ذهنڭ جزئيتى سببيله، أو مجموعڭ هر بر جزئنده نتيجهنڭ تمامنى تحرّى ايتمك، قوهِٔ واهمهنڭ تسلّط و تردّديله حقيقتى أوهام ايچنده ستر ايتمكدر.
مقدمه
حقيقتڭ كشفنه مانع اولان آرزوىِ خلاف وإلتزامِ مخالف و طرفدارِ نفس جهتيله أصلسز أوهامنى بر أصله إرجاع ايتمكله كندينى معذور گوسترمك و مشترينڭ نظرى گبى يالڭز معايببى گورمك و چوجق طبيعتى گبى بهانه ايله مهانه طوتمق گبى أمرلردن نفسڭى تجريد ايله شرطمه مراعات ايدهبيليرسهڭ حضور قلب ايله ديڭله:
برنجى مقصد
جميع ذرّاتِ كائنات، برر برر ذات و صفات و سائر وجوه ايله غيرِِ محدوده اولان إمكانات مابيْننده متردّد ايكن، بر جهتى تعقيب، حيرت بخشا مصالحى إنتاج ايتمكله صانعڭ وجوب وجودينه شهادتله، عوالمِ غيبيهنڭ أنموذجى اولان لطيفهِٔ ربّانيهدن إعلانِ صانع ايدن إعتقادڭ مصباحنى ايشيقلانديرييورلر.
أوت هر بر ذرّه كندى باشيله صانعى إعلان ايتديگى گبى، تصاويرِ متداخلهيه
— 119 —
بڭزهين مركّباتِ متشابكهِٔ متصاعدهِٔ كائناتڭ هر بر مقام و هر بر نسبتنده هر بر ذرّه، موازنهِٔ جريانِ عمومىيى محافظه و هر نسبتده آيري آيرى مصالحى إنتاج ايتدكلرندن، صانعڭ قصد و حكمتنى إظهار و قرائت ايتدكلرى ايچون صانعڭ دلائلى، ذرّاتدن قات قات زيادهدر.
أگر ديسهڭ:نهدن هركس عقليله گورهميور؟..
الجواب:كمالِ ظهورندن... أوت شدّتِ ظهوردن گورونمهمك درجهسنه گلنلر واردر. (جِرم شمس گبى.)
تَاَمَّلْ سُطُورَ الْكَائِنَاتِ فَاِنَّهَا مِنَ الْمَلَاِ الْاَعْلٰى اِلَيْكَ رَسَٓائِلُ
يعنى: أبعادِ واسعهِٔ عالمڭ صحيفهسنده نقّاشِ أزلينڭ يازديغى سلسلهِٔ حادثاتڭ سطرلرينه حكمت نظريله باق و فكرِ حقيقتله صاريل. تا كه مَلأِ أعْلادن گلن سلاسلِ رسائل سنى أعلاىِ علّيّينِ يقينه چيقارسين.
إشارت:
قلبنده نقطهِٔ إستمداد، نقطهِٔ إستناد ايله وجدانِ بشر صانعى اونوتمامقدهدر. أگر چندان دماغ تعطيلِ أشغال ايتسه ده، وجدان ايدهمز. ايكى وظيفهِٔ مهمّه ايله مشغولدر. شويله كه: وجدانه مراجعت اولونسه، قلب، بدنڭ أقطارينه نشرِ حيات ايتديگى گبى.. قلب گبى قلبدهكى عقدهِٔ حياتيه اولان معرفتِ صانع دخى؛ جسد گبى إستعداداتِ غير محدودهِٔ إنسانيه ايله متناسب اولان آمال و ميولِ متشعبهيه نشرِ حيات ايدر؛ لذتى ايچنه آثار و قيمت وير و بسط و تمديد ايدر. ايشته نقطهِٔ إستمداد...
هم ده بونڭله برابر غاوغه و مزاحمتڭ ميدانى اولان دغدغهِٔ حياته پَىْ در پَىْ هجوم گوسترن عالمڭ بيڭلر مصيبت و مزاحملره قارشى يگانه نقطهِٔ إستناد معرفتِ صانعدر...
— 120 —
أوت هر شيئى حكمت و إنتظامله گورن صانعِ حكيمه إعتقاد ايتمزسه و عَلَى العَمْياَ تصادفه حواله ايدرسه و او بليّاته قارشى ألندهكى قدرتڭ عدمِ كفايتنى دوشونسه؛ توحّش و دهشت و تلاش و خوفدن مُركّب بر حالتِ جهنّم نُمون و جگر شكافده قالديغندن، أشرف و أحسنِ مخلوق اولان إنسان، هر شيدن داها پريشان اولديغندن نظامِِ كامل كائناتڭ حقيقتنه مخالف اولويور. ايشته نقطهِٔ إستناد... أوت ملجأ يالڭز معرفتِ صانعدر.
ديمك شو ايكى نقطه ايله بو درجه نظامِ عالمده حكم فرمالق، حقيقتِ نفسُ الأمريهنڭ خاصّهِٔ منحصرهسى اولديغى ايچون، هر وجدانده ايكى پنجره اولان شو ايكى نقطهدن وجودِ صانع تجلّى ايدييور. عقل گورمزسه ده فطرت گورويور... وجدان نظّاردر، قلب پنجرهسيدر.
تنبيه:
عرشِ كمالات اولان معرفتِ صانعڭ معراجلرينڭ اصولى درتدر:
برنجيسى:تصفيه و إشراقه مؤسَّس اولان محقّقينِ صوفيهنڭ منهاجيدر.
ايكنجيسى:إمكان و حدوثه مبنى اولان متكلّمينڭ طريقيدر.
بو ايكى أصل، فى الواقع قرآندن تشعُّب ايتمشلردر. لٰكن فكرِ بشر باشقه صورته إفراغ ايتديگى ايچون، طويل الذيل و مشكللشمشدر.
اوچنجيسى:حكمانڭ مسلگيدر.
اوچى ده تعرّضِ أوهامدن مصون دگلدرلر...
دردنجيسىكه، بلاغتِ قرآنيهنڭ عُلُوِّّ رتبهسنى إعلان ايدن و إستقامت جهتيله أن قيصهسي و وضوح جهتيله بشرڭ عمومنه أڭ أشملى اولان معراجِ قرآنيدر. ايشته بز دخى بونى إختيار ايتدك . بو ده ايكي نوعدر:
— 121 —
برنجيسى: "دليلِ عنايت"دركه؛ منافعِ أشيايى تعداد ايدن بتون آياتِ قرآنيه بو دليله ايماء و شو برهانى تنظيم ايدييورلر. بو دليلڭ زبدهسى، كائناتڭ نظامِ أكملنده رعايتِ مصالح و حِكََمْدر. بو ايسه: صانعڭ قصد و حكمتنى إثبات و تصادف وهمنى اورتهدن نفى ايدييور.
مقدمه:
أگر چندان هر آدم عالمدهكى رعايتِ مصالح و إنتظامده إستقراءِ تام ايدهمز وإحاطه ايدهمز. فقط نوع بشردهكى تلاحقِ أفكار سايهسنده، كائناتڭ هر بر نوعنه مخصوص قواعدِ كلّيهِٔ منتظمهدن عبارت اولان بر فن تشكّل ايتمش و ايتمكدهدر.
بونڭله برابر بر أمرده إنتظام اولمازسه حكم، كلّيتيله جريان ايدهمديگى ايچون، قاعدهنڭ كلّيتى نوعڭ حسنِ إنتظامنه دليلدر. ديمك جميعْ فنونِ أكوان قاعدهلرينڭ كلّيتلرينه بناءً، إستقراءِ تام ايله نظامِ أكملى إنتاج ايدن برر برهاندرلر.
أوت، فنونِ كائنات بتمامها موجوداتڭ سلسلهلرندهكى حلقهلردن آصيلمش اولان مصالح و ثمراتى و إنقلاباتِ أحوالڭ تلافيفنده صاقلانمش اولان حِكَمْ و فَوَائدى گوسترمكله صانعڭ قصد و حكمتنه پارمق ايله شهادت و إشارت ايتدكلرى گبى، شياطينِ أوهامه قارشى برر نجمِ ثاقبدر.
إشارت:
جهلِ مُرّكبى إنتاج ايدن، نظرِ سطحىيى توليد ايدن اُلفتدن تجريدِ نظر ايتسهڭ و عقله قارشى سدِّ طُرق ايدن أوهامڭ آشيانى اولان ممارساتِ الزامياتدن نفسڭى تخليه ايتسهڭ؛ خرده بينى بر حيوانڭ صورتى آلتنده اولان ماكينهِٔ دقيقهِٔ بديعهِٔ إلٰهيهنڭ شعورسز، مَجْرى و مَحْرَكلرى تحديد اولونمايان و إمكاناتنده أوْلَويّت اولميان أسبابِ بسيطهِٔ جامدهِٔ طبيعيهدن
— 122 —
حصول پذير و او دستگاهڭ مصنوعى اولديغنى كندى نفسڭى قانديروب مُطْمَئِنْ و إقناع ايدهمييورسڭ. مگر هر بر ذرّهده أفلاطون قدر بر شعور و جالينوس قدر بر حكمتى إثبات ايتدكدن صوڭره، ذرّاتِ سائره ايله واسطهسز مخابرهيى إعتقاد و أسبابِ طبيعيهنڭ أُسّ الأساسى حكمنده اولان جُزءِ لا يَتجزّادهكى قوهِٔ جاذبه و قوهِٔ دافعهنڭ إجتماعلرينڭ خرطومى اوزرندهكى محاليتڭ طامغهسنى قالديرهبيلسهڭ...
أگر نفسڭ بو مُحالاته إحتمال ويرسه، سنى إنسانيت دفترندن سيلديرهجكدر. فقط جائزدركه؛ هر بر شيئڭ أساسى ظن ايتدكلرى اولان"جذب"و"دفع"و"حركت"،عاداتُ الله قانونلرينه برر إسم اولسون. فقط قانون، قاعدهلكدن طبيعيلگه و ذهنيلكدن خارجيلگه و إعتباردن حقيقته و آلَتِيَتْدن مُؤثِّريته گلمهمڭ شرطيله قبول ايدرز.
تنبيه:
فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ
نظريڭى عالمه گزدير. هانگى يرنده نقصانيتى گورهبيليرسڭ؟ كَلّا... گورن گورمز. مگر كور اوله ويا قصرِ نظر علتيله مبتلا اوله. ايسترسهڭ قرآنه مراجعت ايت. دليلِ عنايتى وجوهِ ممكنهنڭ أن أكمل وجهيله بولاجقسڭ. زيرا قرآن، كائناتده تفكّره أمر ويرديگى گبى، فوائدى تذكار و نعمتلرى تعداد ايدر. ايشته او آيات، شو برهانِ عنايته مَظَاهِرْدر. إجمالى بودر، طوت!.. تفصيلى ايسه: أگر مشيئتِ إلهيّه تعلّق ايدرسه آياتِ آفاقيه و أنفسيهيى تفسير طريقنده سماء و بشر و أرضڭ علملرينه معقود اولان كتبِ ثلاثهده تفسير ايديلهجكدر. او وقت شو برهان تمامِ صورتيله سڭا گورونهجكدر.
— 123 —
ايكنجى دليلِ قرآنى: "دليلِ إختراع"در.بونڭ خلاصهسى: مخلوقاتڭ هر نوعنه، هر فردينه و او نوعه و او فرده مُرَتَّبْ اولان آثارِ مخصوصهسنى مُنْتِِجْ و إستعدادِ كمالنه مناسب بر وجود ويريلمسيدر. زيرا هيچ بر نوعِ مُتسَلسِل، أزلى دگلدر. "إمكان" بيراقماز. هم ده بالضروره بعضنڭ "حدوث"ى نظرڭ مشاهدهسيله و سائرلرى دخى عقلڭ حكمت نظريله گورولور.
وهم و تنبيه:
إنقلابِ حقيقت اولماز. نوعِ مُتوسِّطڭ سلسلهسى دوام ايتمز. تحوّلِ أصناف، إنقلابِ حقائقڭ غيريسيدر.
إشارت:
هر بر نوعڭ بر آدمى و بر بيوك پدرى اولديغندن سلسلهلردهكى تناسلدن نشئت ايدن وهمِ باطل او آدملرده، او أوّل پدرلرنده توهّم اولونماز. أوت حكمت، فنّ طبقاتِ الأرض و علمِ حيوانات و نباتات لسانيله ايكى يوز بيڭى متجاوز اولان أنواعڭ آدملرى حكمنده اولان مبدأِ أوّللرينڭ هر برينڭ مستقلًّا حدوثنه شهادت ايتديگى گبى؛ موهوم و إعتبارى اولان قوانين و شعورسز اولان أسبابِ طبيعيه ايسه، بو قدر حيرت فزا سلسلهلر و بو سلسلهلرى تشكيل ايدن و أفراد دينيلن دهشت أنگيز حدسز ماكينهِٔ عجيبهِٔ إلٰهيهنڭ تصنيع و ايجادينه عدمِ قابليتلرى جهتيله هر بر فرد و هر بر نوع، مستقلًّا صانعِ حكيمڭ يدِ قدرتندن چيقديغنى إعلان و إظهار ايدييور. أوت صانعِ ذو الجلال هر شيئڭ جبههسنده حدوث و إمكان طامغهسنى قويمشدر.
تنبيه:
أزليّتِ مادّه و حركت ذرّاتدن تشكّلِ أنواع گبى امورِ باطلهيه إحتمال ويرمك، صِرف باشقه شى ايله نفسنى إقناع ايتمك صددنده اولديغى ايچون،
— 124 —
او اُمورڭ أساسِ فاسدهسنى تبعى نظريله عدمِ دركندن نشئت ايدر. أوت نفسنى إقناع ايتمك صورتنده متوجّه اولورسه، محاليت و عدمِ معقوليتنه حكم ايدهجكدر. فرضا قبول ايتسه ده "تغافل عن الصانع" سببيله حاصل اولان إضطرار ايله قبول ايدهبيلير.
تنبيه:
مكَّرم اولان إنسان، إنسانيتڭ جوهرينڭ إعتباريله دائما حقّى صاتون آلمق ايستهيور و دائما حقيقتى آرايور و دائما مقصدى سعادتدر. فقط باطل و ضلال ايسه، حقّى آرايور ايكن خبرى اولمادن ألنه دوشر. حقيقتڭ معدننى قازاركن إختيارسز باطل اونڭ باشنه دوشر. وياخود حقيقتى بولمقدن مُضطَر ويا تحصيلِ حقدن خائب اولدقجه، أصلى فطرتى و وجدانى و فكرى؛ مُحال و غيرِ معقول بيلديگى بر أمرى، نظرِ سطحى و تبعى ايله قبولنه مجبور اولويور.
ايشته بو حقيقتى پيشِ نظره آل! گورهجكسڭ كه: بتون نظامِ عالمدن أثرِ غفلت اولارق توهّم ايتدكلرى "أزليتِ مادّه و حركت" و شو بتون عقللرى حيرتده بيراقان نقش و صنعتِ بديعهده تخيّل ايتدكلرى تصادفِ عَمْيى و بتون حِكَمڭ شهاداتنه رغما أسبابِ جامدهدن إعتقاد ايتدكلرى تأثيرِ حقيقي و نفسلرينه مغالطه ايدوب وهمڭ (إستمراره إستنادًا) إغواسيله تجسّم و تخيّل اولونان طبيعتِ مَوهُومهيى مرجع ياپمقله تسلّى ايتدكلرى؛ ألبته فطرتلرى رد ايدر. فقط يالڭز حقّه توجّه و حقيقته قصد ايتدكلرى ايچون شو أوهامِ باطله دعوتسز اولارق يولڭ جانبندن تعرّض ايتدكلرى ايچون، ألبته هدفِ غرضنه نظرينى ديكمش اولان آدم او أوهامه تبعى و سطحى بر نظر ايله باقييور. اونڭ ايچون، مزخرف اولان ايچنه نفوذ ايدهمز... فقط نه وقت رغبت و قصد و صاتون آلمق نظريله با قسه؛ آلمغه دگل، بلكه إلتفات ايتمگه و باقمغه تنزّل ايتمز!..
— 125 —
أوت شو قدر چركين بر شيئى وجدان و عقل محال گورويور. قلب دخى قبول ايتمز. إلّا كه مشاغبه ايله سفسطه ايدوب هر بر ذرّهيه حُكمانڭ عقللرينى و حُكّامڭ سياستلرينى ويروب، تا هر بر ذرّه أخَواتيله إتّفاق و إنتظام مسئلهسنده مشاوره و مخابره ايتسينلر. أوت بو صورتده بر مسلگى، إنسان دگل حيوان دخى قبول ايتمز. فقط نه چاره، مسلگڭ لازم بيّنى مسلكدندر. شو مسلك ايسه ، بو صورتدن باشقه بر شى ايله تصوير ايديلمز. أوت باطلڭ شأنى شويلهدر: نه وقت تبعى بر نظر ايله باقيليرسه، صحّتنه بر إحتمال ويريلير. فقط إمعانِ نظر أيلهدكجه، إحتمالِ صحّت بَرْطرف اولور.
إشارت:
مادّه ديدكلرى شى ايسه؛ صورتِ متغيره، هم ده حركتِ زائلهِٔ حادثهدن تجرّد ايتمز. ديمك حدوثى محقّقدر. فيا عجبا! صانعِ واجبُ الوجودڭ لازمهِٔ ضروريهِٔ بيّنهسى اولان أزليتى ذهنلرينه صيغيشديرهميان، ناصل اولدى ده هر بر جهتدن أزليته منافى اولان مادّهنڭ أزليتنى ذهنلرينه صيغيشديرهبيليرلر؟ حقيقةً جاىِ تعجّبدر... أوت إنسان دوشوندكجه، جميع صفاتِ كماليه ايله مُتّصف اولان صانعدن إستغراب و إستنكار ايتدكلرى شو حيرت أفزا مصنوعاتى، تصادفِ عَمْيايه و حركتِ ذرّاته إسناد ايتدكلرى ايچون، إنسانى إنسانيتدن پشيمان ايدر.
تلويح:
حركاتِ ذرّاتدن حصولى دعوا اولونان قوّت و صورتلر، عَرَضِيتلرى جهتيله أنواعدهكى مباينتِ جوهريهيى تشكيل ايدهمز. عَرَضْ جَوْهر اولاماز. ديمك بتون أنواعڭ فصللرى و عموم أعراضڭ خواصِ مُميِّزهلرى، عدمِ صِرفدن مُختَرعدرلر. تناسل، تسلسلده شرائطِ عاديهِٔ إعتباريهدندر.
— 126 —
ايشته دليلِ إختراعينڭ إجمالى... أگر آچيق اولارق مفصلا ايسترسهڭ قرآنڭ فردوسنه گير. زيرا هيچ بر رطب و يابس يوقدركه؛ او تنزّهگاهده يا چيچك ويا غنجه حالنده بولونماسين. أگر أجل مساعد و مشيئت تعلّق و توفيق رفيق اولورسه، ألفاظِ قرآنيهنڭ أصدافنده شو برهانى تزيين ايدن جوهرلرى، گلهجك كتبده تفصيل ايديلهجكدر.
وهم و تنبيه:
أگر سؤال ايتسهڭ: "نه در شو طبيعت كه دائما اونڭ ايله طِنْ طِنْ ايدييورلر؟ نهدر شو قَوَانين و قُوَى كه دائما اونلر ايله مُتَدَمْدِمْدرلر؟"
جواب ويرهجگزكه: عالمِ شهادت دينيلن، جسدِ خلقتڭ عناصر و أعضاسنڭ أفعاللرينى إنتظام و ربط آلتنه آلان شريعتِ فطريهِٔ إلٰهيه واردر. ايشته شو شريعتِ فطريهدركه"طبيعت"ويا"مطبعهِٔ إلٰهيه"ايله مُسمّادر.أوت طبيعت، خلقتِ كائناتده جارى اولان قوانينِ إعتباريهسنڭ مجموع و مُحصّلهسندن عبارتدر.
ايشته قُوَى ديدكلرى شى، هر برى شو شريعتڭ برر حُكميدر. و قوانين ديدكلرى شى، هر برى شو شريعتڭ برر مسئلهسيدر. فقط او شريعتدهكى أحكامڭ إستمرارينه إستنادًا، هم ده خيالى حقيقت صورتنده گورن و گوسترن نفوسڭ إستعدادلرى بر زمينِ شوره مُهيّا ايتمهسيله وَهْم و خيال تسلّط ايدهرك تضييق ايدوب شو طبيعتِ هوائيه توضّع و تجسّم ايدوب موجودِ خارجى و خيالدن مثال صورتنه گيرمشدر. أوت، شونڭ گبى، وهمڭ چوق حيلهلرى واردر.
إشارت:
شو طبيعت و قواىِ عموميه تسميه ايتدكلرى أمرلر، قطعيًّا عقلى إقناع ايدهجك و فكره كندينى بگنديرهجك و نظرِ حقيقت اوڭا اُنسيت ايدهجك هيچ بر ملايمت و مناسبت يوق ايكن و شو كائناته علّت و مصدر اولمغه قابليتى مفقود ايكن، محضى
— 127 —
صانعدن تغافل و إنتظامڭ إلجائندن تولّد ايدن يالڭز إضطرار ايله، وَلَهْ رَسَانِ عقول اولان قدرتڭ آثارينى شو مطبعه مثال اولان طبيعتڭ صنعتندن گورمك، طبيعتى مِسْطَرْ ايكن مَصْدَرْ تخيّل ايتمك؛ لازمِ أعَمِِّڭ وجوديله، ملزومِ أخَصِّڭ وجودينى إنتاجه چاليشان عقيم بر قياسڭ نتيجهسيدر. أوت شو قياسِ عقيم، ضلالت و حيرت واديلرينه چوق يوللرى آچمشدر.
تنوير:
أفعالِ إختياريهنڭ نظامى اولان شريعت و قانون شو قدر خَرْق و مخالفتله برابر، بر چوق جُهّالِ وحشيه؛ عادتا شريعتى بر حاكمِ روحانى و نظامى، بر سلطانِ معنوى توهّم ايدوب، بر تأثيرى تخيّل ايدر.
أوت بر طابورڭ ويا عسكرڭ مُطَّرِدْ اولان حركاتنى و يَكْنَسَقْ اولان أطوارلرينى و بربريله ربط اولونان أحواللرينى مشاهده ايدن وحشى بر آدم، شو أفرادِ عديدهيى وياخود هيئتِ عسكريهيى، معنوى بر ايپله مربوط ظن ايدرسه؛ عجبا غريب گورونهجك ميدر؟
وياخود بر بدوى ويا بر شاعر الطّبع، ناسى بر وضعِ حسنده إفراغ ايدن و مابيْنلرينى تأليف ايدن نظامى بر موجودِ معنوى و شريعتى بر خليفهِٔ روحانى تمثّل ايدرسه، چوق گورونهجك ميدر ؟
اويله ايسه كائناتڭ أحوالنه تعلّق ايدن و"طبيعت"تسميه اولونان و تصديق أنبياءِ ويا تكريمِ أوليادن باشقه خرق اولونمهيان و مُستمِرّه اولان شو شريعتِ فطريهِٔ إلهية، أوهامده تجسّم ايتسين، نهدن تعجّب اولونسون؟
وهم و تنبيه:
إنسانڭ ذهنى و لسانى و سمعى جزئى و تعاقبى اولدقلرى گبى، فكرى و همّتى دخى جزئيدر. و تعاقب طريقيله يالڭز بر شيئه تعلّق ايدر و مشغول قالير.
هم ده إنسانڭ قيمت و ماهيتى، هِمّتى نسبتندهدر. همّتڭ درجهسى ايسه، مقصد و إشتغال ايتديگى شيئڭ نسبتندهدر. هم ده إنسان توجّه
— 128 —
و قصد ايتديگى شيده، گويا "فنا فى المقصد" اولويور. ايشته شو نقطهيه بناءً خسيس بر أمْر ويا پك جزئى بر شى، بيوك بر آدمه إسناد اولونماز. زيرا تنزّل ايتمز. و هِمّتنى او كوچك شيئه صيغيشديراماز. هِمّتى آغير، او شى غايت خفيف اولديغندن گويا موازنت بوزولور.
هم ده إنسان هانگى شيئه تماشا ايدرسه، ألبته مقاييسنى و أساسلرينى كندى نفسنده آرايهجقدر. أگر بولمازسه، أطرافنده و أبناىِ جنسنده آرايهجقدر. حتى هيچ بر جهتدن ممكناته بڭزهمهين واجبُ الوجودى تفكّر ايتسه؛ ينه قوهِٔ واهمهسى شو وَهْمِ سَيِّئى دستور و دوربين ياپمق ايستهيور. حالبوكه صانعِ ذو الجلال، شو نقطهِٔ نظرده تماشا ايديلمز. قدرتنه إنحصار يوقدر. ضياءِ شمس گبى، قدرت و علم و إرادهسى شامله و عامّهدر، منحصر اولماز، موازنهيه گلمز. أڭ بيوك شيئه تعلّق ايتديگى گبى، أن كوچك و أن خسيس شيئه دخى تعلّق ايدر. مقياسِ عظمتى و ميزانِ كمالى، مجموعِ آثاريدر. هر بر جزئى مقياس اولاماز.
ايشته واجبُ الوجودى ممكناته قياس ايتمك، قياسِ مع الفارقدر. مَزبور وَهْمِ باطل ايله محاكمه ايتمك خطاءِ محضدر. ايشته شو خطاىِ بى أدبانه و شو وَهْمِ باطلڭ نتيجهِٔ سيِّئَهسيدر كه: طبيعيّون، أسبابى مُؤَثّرِ حقيقى اولدقلرينه؛ و مُعْتزِله، حيوانلرى أفعالِ إختياريهلرينه خالق اولدقلرينه؛ و حُكماء، جزئياتده علمِ إلهينڭ نفينه؛ و مجوسيلر، خلقِ شر باشقهسنڭ أثرى اولديغنه إعتقاد ايتديلر. گويا اونلرجه صانع او قدر عظمتيله برابر، ناصل شويله امورِ خسيسهيه و جزئيهيه تنزّل ايدوب إشتغال ايتسين. يُوف!.. اونلرڭ عقللرينه كه، شويله بر وَهْمِ باطلڭ حكمنه أسير اولديلر. أى برادر! شو وَهْم، إعتقاد طريقيله اولمازسه ده، وسوسه جهتيله بعضا مؤمنلره مسلّط اولويور.
— 129 —
إشارت:
أگر ديسهڭ:"دليلِ إختراعى، إعطاءِ وجوددر. إعطاءِ وجود ايسه، إعدامِ موجودڭ رفيقيدر. حالبوكه عدمِ صِرْفدن وجودى و وجودِ مَحْضدن عدمِ صِرفى عقلمز تصوّر ايدهمييور؟"
جوابا ديرم:ياهو!.. سزڭ بو إستصعابڭز و شو مسئلهنڭ تصوّرندهكى إستغرابڭز، بر قياسِ خادعڭ نتيجهِٔ وخيمهسيدر. زيرا ايجاد و إبداعِ إلٰهىيى، عبدڭ صنعت و كَسْبِنه قياس ايدرسڭز. حالبوكه عبدڭ ألندن بر ذرّهيى إماته وياخود ايجاد ايتمك گلمز. بلكه يالڭز امورِ إعتباريه و تركيبيهده بر صنعت و كسبى واردر. أوت بو قياس آلداتيجيدر، إنسان كندينى اوندن قورتارهمييور.
الحاصل:إنسان كائناتده ممكناتڭ اويله بر قُوّت و قدرتنى گورمهمش كه، ايجادِ صِرْف و إعدامِ محض ايتسين. حالبوكه حُكمِ عقليسى ده دائما أُسّ الأساسى، مشاهداتدن نشئت ايدر. ديمك آثارِ إلٰهيهيه ممكنات طرفندن باقييور. حالبوكه حيرت أفزا آثاريله مُثْبَت اولان قدرتِ صانعڭ جانبندن تماشا ايتمك گركدر. ديمك عبادڭ و كائناتڭ اُمورِ إعتباريهدن باشقه تأثيرى اولميان قُوّت و قدرتلرڭ جنسندن اولان بر قدرتِ موهومه ايچنده صانعى فرض ايدهرك، او نقطهدن شو مسئلهيه تماشا ايدييور. حالبوكه واجبُ الوجودڭ جانبندن، قدرتِ تامّهسى نقطهِٔ نظرندن بو مسئلهيه تماشا ايتمك گركدر.
إشارت:
برينڭ آثارى محاكمه اولونورسه، اونڭ خاصّهسنى نظره آلمق لازمدر. ايشته شو مسئلهده، ايديلمهمشدر. زيرا بو مسئلهيه، عجزِ عبدڭ آرقهسنده قدرتِ ممكناتڭ طرفنده قياسِ تمثيلينڭ پردهسى آلتنده تماشا ايدييور. حالبوكه تكوينِ عالمده بر قسمنى مادّهسز إبداع و بر قسمى دخى مادّهدن إنشا ايله شو قدر حيرت فزا آثارِ معجزه ايله قدرتِ كاملهِٔ إلٰهيهيى
— 130 —
گوسترمكله برابر اوندن صَرفِ نظر ايتمك، غائبى شاهد صورتنده گورمك اولان قياسِ خادع ايله و أبناىِ جنسنى محاكمه ايتديگى گبى -بر قاعدهِٔ محدوده ايله- واجبُ الوجوده نظر ايدرلر. حتى چوق مسئلهيى عقلِ سليم معقول گورديگى حالده، اونلر غيرِ معقول تَوَهّم ايدرلر.
تنبيه:
مُخْتَرَعاتدن قطعِ نظر، مصنوعاتڭ أڭ ظاهر و مُنوّر و"ضياء"ديدكلرى اولان نورِ عينِ عالمڭ قوانينِ عجيبهسى و اونڭ ثمرهسى و مثالِ مصغّرى اولان نورِ بصرڭ نواميسِ بديعهسيله مُنوّر و مُصوَّر اولان كمالِ قدرتِ إلٰهيهنڭ جانبنده موازنه نقطهِٔ نظرنده غيرِ معقول و اوزاق تَوهّم اولونان مسائله تماشا ايديليرسه، مأنوس و عينِ عقلڭ كيرپيكلرى اورتهسنده گورولهجكدر. (حاشيه): أوت، نور آناحتارنده إثبات ايدلديگى گبى.
تنبيه:
ناصلكه ضرورياتدن نظريات إستنتاج اولونور. اويله ده آثارِ صانعڭ ضرورياتى، مَخفياتِ صنعتنه برهاندر. ايكيسى برابر بو مسئلهيى إثبات ايدر.
تلويح:
عجبا نظامِ عالمدهكى صنعتدن داها دقيق، داها عجيب، داها غريب، جنسِ قدرتِ ممكناتدن داها اوزاق، عقل تصوّر ايدهبيلير مى؟ ألبته ايدهمز. زيرا فنون؛ گوستردكلرى فَوَائد و حِكَم ايله بالضّروره صانعڭ قصد و صنعت و حكمتنه شهادت ايتدكلرندن، عقولى قبول ايتمگه مُضطر ايتمشلردر. يوقسه بو بديهياتدن أڭ كوچك بر حقيقتى، عقل كندى كندينه قالسه ايدى قبول ايتمزدى.
أوت زمين و آسمانى حمل ايدن و معلّقده طوتان و أجرامِ كائناتى إستخدام ايدن و نظامنده إدخال ايله هيچ بر أمرينه عصيان ايديلمهين ذاتِ أقدسدن نهدن إستغراب اولونسون كه؛ اوندن درجاتله أسهل و أخف اولانى حمل ايتسين.
أوت بر طاغى قالديران، بر حُقهيى قالديرهبيلمكدن تردّد ايتمك، صِرف سفسطه ايتمكدر.
— 131 —
الحاصل:ناصل قرآنڭ بعضسى، بعضسنه مفسّردر؛ كذالك كائنات كتابى دخى، بعض سطورى آرقهلرندهكى صنعت و حكمتى تفسير ايدر.
إشارت:
أگر ديسهڭ:بعض متصوّفڭ كلامندن إتّصال و إتّحاد و حلول ظاهر اولويور. و اوندن تَوهّم ايديليركه: بعض مادّيونڭ مسلگى اولان وحدتُ الوجوده بر مناسبت گوسترر.
الجواب:متشابه حكمنده اولان محقّقينِ صوفيهنڭ شطحاتنى كه: وجودِ أقدسه حصرِ نظر و إستغراق و ممكناتدن تجرّد جهتيله مَطْمَحِ نظر ايتدكلرى دليل ايچنده نتيجهيى گورمك، يعنى عالمدن صانعى مشاهده ايتمك طريقيله، تعقيب ايتدكلرى مسلك اولان جداول أكوانده جريانِ تجلّياتى و ملكوتيتِ أشياده سَرَيانِ فيوضاتى و مراياىِ موجوداته تجلّئِِ أسماء و صفاتى ايسه؛ ضِيقُ الْألفاظ سببيله (اُلوهيتِ ساريه) و (حياتِ ساريه) تعبير ايتدكلرى حقائقى، باشقهلر آڭلامديلر... سوءِ تفهّم ايله كندى إستعدادِ شورهلندن ظهور ايدن أوهامِ واهيهيه، محقّقينڭ كلمات و شطحاتنى تطبيق ايتديلر.
يوها اونلرڭ عقللرينه !.. ثُرَيّا درجهسنده اولان محقّقينڭ أفكارِ مُجرّدهلرى، ثَرَى دركهسنده اولان مقلِّدينِ مادّيونڭ أفكارِ سفيلهسندن بيڭلر درجه اوزاقدر.
أوت شو ايكى فكرڭ تطبيقنه چاليشمق، شو زمانِ ترقّيده عقلِ بشرڭ دوچارِ سكته اولديغنى و ورطهِٔ موته دوشديگنى إظهار ايتمكدركه؛ إنسانيت متأسِّفانه نظر ايدهرك و إستعدادِ تحقيق و ترقّى لسانيله كَلَّا وَاللّٰهِ اَيْنَ الثَّرٰى مِنَ الثُّرَيَّا وَ اَيْنَ الضِّيَاءُ السَّاطِعُ مِنَ الظُّلْمَةِ الطَّامِسَةِ ديمگه مجبور اولويور.
— 132 —
إشارت:
شونلر، أهلِ وحدتُ الشّهوددرلر. فقط وحدتُ الوجود ايله مجازًا تعبير ايديلهبيلير. فقط حقيقةًً وحدتُ الوجود، بعضِ حكماءِ قديمهنڭ مسلكِ باطلهسيدر.
تنبيه:
شو مُتصوِّفينڭ رئيس و كبيرى دمش كه: "إتّصالى ويا إتّحادي ويا حلولى إدّعا ايدن، معرفتِ إلٰهيهدن هيچ بر شى إستشمام ايتمهمشدر."
أوت ممكن، واجب ايله ناصل إتّصال ويا إتّحاد ايدهجك؟ كلّا!. أوت ممكنڭ نه قيمتى واردر؛ تا كه واجب اونده حلول ايده، حاشا!.. نعم، ممكنده فيوضاتِ إلٰهيهدن بر فيض تجلّى ايدر. ايشته بونلرڭ مسلكى اوتهكيلرڭ مسلگنه مناسبت و تماس ايدهمز.
زيرا مادّيونڭ مسلگى مادّياته حصرِ نظر و إستغراق ايتدكلرندن، أفكارلرى فهمِ اُلوهيتدن تجرّد ايدوب اوزاقلاشديلر. او درجه مادّهيه قيمت ويرديلر كه ؛ هر شيئى مادّهده گورمك، حتى اُلوهيّتى اونده مزج ايتمك گبى بر مسلكِ مُتعسِّفهيه گيرمشلردر.
فقط أهلِ وحدتُ الشهود اولان مُحقّقينِ صوفيه؛ او درجه واجبه حصرِ نظر ايتمشلر كه؛ ممكناتڭ هيچ بر قيمتى قالمامشدر. "بر واردر" ديرلر... ألإنصاف!.. ثَرَى، ثُرَيّا قدر بربرندن اوزاقدر. مادّهيى جميع أنواع وأشكاليله خلق ايدن خالقِ ذو الجلاله قَسَم ايدرم كه: دنياده شو ايكى مسلگڭ تماسنى إنتاج ايدن رأىِ أحمقانهدن داها قبيح و داها خسيس و داها صاحبنڭ مِزاجِ عقلنڭ إنحرافنه دليل اولاجق بر رأى يوقدر.
تنوير:
كرهِٔ أرض كوچك، پارچه پارچه و رنگارنك و متخالف جام پارچهلرندن فرض اولونورسه؛ هر برى باشقه چشيدله لَوننه و جِرمنه و شكلينه نسبتله
— 133 —
شمسدن بر فيض آلاجقدر. شو خيالى فيض ايسه، نه گونشڭ ذاتى و نه عينِ ضياسيدر. هم ده ضيانڭ تماثيلى و ألوانِ سبعهسنڭ تصاويرى و گونشڭ تجلّيسى اولان شو گونا گون و رنگارنك چيچكلرڭ ألوانى، فرضا لسانه گليرسه، هر برى "گونش بنم گبيدر" وياخود "گونش بنم!" دييهجكلردر.
آنْ خَيَالَات۪ى كِه دَامِ اَوْلِيَاسْت عَكْسِ مَهْرُويَانِ بُوسْتَانِ خُدَاسْت
فقط أهلِ وحدتُ الشهودڭ مشربى، أهلِ محو و سكرڭ مشربيدر. صافى مشرب ايسه، مشرب أهلِ فرق و صَحْودر.
حَق۪يقَةُ الْمَرْءِ لَيْسَ الْمَرْءُ يُدْرِكُهَا فَكَيْفَ كَيْفِيَّةُ الْجَبَّارِ ذِى الْقِدَمِ هُوَ الَّذ۪ى اَبْدَعَ الْاَشْيَٓاءَ وَ اَنْشَاَهَا فَكَيْفَ يُدْرِكُهُ مُسْتَحْدَثُ النَّسَمِ
تنبيه:
ايشته وجودِ صانعڭ دلائلِ إجماليسى... تفصيلى ايسه كتبِ ثلاثهده گلهجكدر.
أگر ديسهڭ:"دلائلِ توحيد بوراده -ولو إجمالًا اولسون- بياننى ايسترم."
ديرم كه:دلائلِ توحيد، او قدر مُشتهره و چوقدركه؛ بو كتابده ذكردن مستغنيدرلر.
ايشته: لَوْ كَانَ ف۪يهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا آيتنڭ صدفنده مكنون اولان "برهانُ التّمانع"، بو منهاجه بر منارِ نيّردر. أوت إستقلال، ألوهيتڭ خاصّهِٔ ذاتيهسيدر و لازمهِٔ ضروريهسيدر.
— 134 —
تنوير:
كائناتدهكى تشابُهِ آثار و اطرافى بربريله معانقه و أل أله طوتمش، بربرينه عرضِ إنتظام و بربرينڭ سؤالنه قارشى جوابِ صواب و بربرينڭ نداىِ إحتياجنه لَبّيك جوابى ويرمك و بر نقطهِٔ واحدهيه تماشا ايتمك و بر مِحْورِ نظام اوزرنده دَوَران ايتمك جهتيله صانعڭ توحيدينه تلويح، بلكه حاكمِ أزلڭ وحدانيتنه تصريح ايدييور. أوت، بر ماكينهنڭ صانعى و مُخترعى بر اولور.
وَ ف۪ى كُلِّ شَيْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ
كتابِ عالمڭ أوْراقيدر أبْعادِ نامَحدود
سُطورِ كائِناتِ دَهْردِر أعْصارِ نامَعدود
باصيلمش دستگاهِ لَوحِ مَحْفوظِ حقيقتده
مُجَسَّم لفظِ مَعْنيداردِر عالمده هر مَوْْجود.
خُواجَه تحسينڭ "نامعدود" و "نامحدود"دن مرادى نسبيدر؛ حقيقى لَا يَتَنَاهيلك دگلدر.
إشارت:
صانعِ ذو الجلال نه قدر أوصافِ كماليه وارسه، اونلرله مُتّصفدر. زيرا مقرّردركه: مصنوعده اولان فيضِ كمال، صانعڭ كمالندن إقتباس ايديلمش بر ظِلِّ ظَليليدر. ديمك كائناتده نه قدر حسن و جمال و كمال وارسه، عمومندن لايُحدّ درجهده يوكسك طبقهده أوصافِ جماليه و كماليه ايله "صانع" مُتّصِفدر. أوت إحسان ثروتڭ، ايجاد وجودڭ، ايجاب وجوبڭ، تحسين حُسنڭ فَرعيدر و دليليدر.
هم ده صانعِ ذو الجلال، جميع نقائصدن منزّهدر. مادّياتڭ ماهياتنڭ إستعدادسزلغندن نشئت ايدن نقائصدن مُبرّادر. كائناتڭ ماهيات ممكنهسندن نشئت ايدن أوصاف و لوازماتندن مقدّسدر.
لَيْسَ كَمِثْلِه۪ شَيْءٌ جَلَّ جَلَالُهُ
— 135 —
ايكنجى مقصد
مقدمه
أگر ديسه:"ديباجهده ديمش ايدڭ: كلمهِٔ شهادتڭ ايكنجى كلامى، برنجيسنه شاهد و مشهوددر."
الجواب:نعم، أوت. معرفة الله دينيلن كعبهِٔ كمالاته گيدن منهاجلرڭ أڭ مُستقيم و أڭ متينى، صاحبِ مدينهِٔ منوّره عليه الصلاة والسلامڭ ياپديغى طريق حَديدِ بيضاسيدر كه؛ روحِ هدايت حكمنده اولان مُحَمّدْ عليه الصلاة والسّلام، عَوالمِ غيبڭ مِشْكات و زجاجهسى حكمنده اولان قلبنڭ معكس و ترجمانى مقامنده اولان لسانِ صادقى، براهينِ صانعڭ أڭ صادق بر دليلِ ذى حيات و بر حُجّتِ ناطقه و بر برهانِ فصيحدر.
أوت هم ذاتى، هم لسانى برر بُرهانِ نَيِّردر. نعم، خلقت طرفندن ذاتِ مُحَمّدْ برهانِ باهردر. حقيقت جانبندن لسانى، شاهدِ صادقدر. أوت، مُحَمّدْ عليه الصلاة والسّلام هم صانعه، هم نُبوّته، هم حشره، هم حقّه، هم حقيقته بر حجتِ قاطعهدر . تفصيلي گلهجكدر.
تنبيه:
"دَوْر" لازم گلمز. زيرا صدقنڭ دلائلى، صانعڭ دلائلنه توقف ايتمز.
تمهيد:پيغمبريمز (ع.ص.م) صانعڭ بر برهانيدر. اويله ايسه شو برهانڭ، إثباتِ صدقنى و إنتاجنى و صورة و مادة صحّتنى إثبات ايتمك گركدر... "نَخُو":
— 136 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ ۨالَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِكَ
أمّا بعد:
أى حقيقتڭ عاشقى!.. أگر وجدانمى مطالعه ايتمكله حقيقتلرى رصد ايتمك ايسترسهڭ؛ قلب ديدكلرى لطيفهِٔ ربّانيهنڭ پاصى و زَنْگارى حكمنده اولان آرزوىِ خلاف وإلتزامِ طرفِِ مخالف و معذور طوتولمق ايچون كندى أوهامنه بر حق ويرمك و بر أصله إرجاع ايتمك و مجموعڭ نتيجهسنى هر بر فرددن ايستهمك -كه ضعفيتى سببيله نتيجهنڭ ردّينه بر إستعدادِ سيّئه ويريلير. (*): دقّت لازمدر. هم ده بهانهلى چوجقلق طبيعتى، هم ده مهانهلى دشمن سجيهسى، هم ده يالڭز عيبى گورمك شاننده اولان مشترى نظرى گبى أمرلردن أو مرآتى تصقيل و تصفيه ايت، موازنه و مقابله أيْله. أكثر أماراتڭ إمتزاجندن تظاهر ايدن حقيقتڭ شعلهِٔ جوّالهسنى قرينهِٔ منوره ايت؛ تا أقَلْدهكى أوهامِ مُظلمهيى تنوير و دفع ايدهبيلهسڭ... هم ده مُنصفانه و مُدقِّقانه ايله ديڭله، كلام تمام اولمادن إعتراض ايتمه. نهايته قدر بر جملهدر، بر حُكمدر. تمام اولدقدن صوڭره بر وهمڭ قاليرسه سويله...
تنبيه:
شو برهانڭ صُغْرَىسى، نُبوّتِ مطلقهدر. كُبْرَىسى ايسه، نُبوّتِ محمّددر (عليه الصّلاة والسّلام). ايشته باشلايورز:
— 137 —
إشارت:
صانعڭ حكمتى و أفعالندهكى عدمِ عبثيت و كائناتدهكى أڭ خسيس و أڭ قليل شيده نظامڭ مراعاتى و عدمِ إهمالي و نوع بشرڭ مرشده اولان إحتياجِ ضروريسى، نوعِ بشرده وجودِ نُبوّت، قطعًا إستلزام ايدرلر...
أگر ديسهڭ:"بو إجمالدهكى معنايى آڭلامدم، تفصيل ايت"...
ديرم:ايشته ديڭله: گورييورسڭ كه؛ مادّيه و معنويه اولان نوعِ بشردهكى نظاماتڭ، هم ده خاصيتِ عقلڭ قُوّتيله تحتِ تصرّفنه آلينان چوق أنواعڭ أحوالنه ويريلديگى إنتظاماتڭ مركزى و معدنى حكمنده اولان نُبوّتِ مطلقهنڭ برهانى، إنسانڭ حيوانيتدن اوچ نقطهده اولان تَرقّيسيدر:
برنجيسى:"فكرڭ أوّلى عملڭ آخرى، عملڭ أوّلى فكرڭ آخرى" اولان قاعدهسنڭ ضمنندهكى سرِّ عجيبدر. شويله: نورِ نظر ايله عِلَلِ مُترتّبة مُتسلسلهنڭ مياننده اولان ترتُّبى كشف ايدهرك عموم كمالاتِ إنسانيهنڭ تخمى حكمنده اولان مُركّباتي، بسائطه تحليل و إرجاع ايتمكله حاصل اولان قابليت علم و تركيب ديدكلرى قَوَانينِ جاريهيى إستعمال ايدوب، صنعتيله طبيعتى، محاكات اولان قابليتِ صنعتدن نظرينڭ قصورينى و أوهامڭ مزاحمتى و سَوقِ إنسانيتڭ عدمِ كفايتى جهتيله بر مرشدِ"نبى"يهإحتياج گوستريپور؛ تا، عالمدهكى نظامِ أكملڭ موازنهسى محافظه اولونسون.
ايكنجيسى:غيرِ متناهى اولان بشرڭ إستعدادى، غير محصور اولان آمال و ميولاتى و غيرِ مضبوط اولان تصوّرات و افكارى، غير محدود اولان قُوّهِٔ شهويه و غضبيهسيدر...
إشارت:
بر آدمه ميليونلرجه سنه عمر ايله بتون لذائذِ دنيويه و هر جهتدن تسلّط تام ويريلديگى
— 138 —
حالده؛ إستعدادندهكى لايتناهيلگڭ حكمنجه بر "آخ.. آه، ليت!"يى چكهجكدر. گويا او عدمِ رضا ايله رمز و إشارت ايدييوركه: إنسان أبده نامزددر و سعادتِ أبديه ايچون خلق اولونمشدر. تا غيرِ متناهى بر زمانده، غيرِ محدود و گنيش بر عالمده، غيرِ محصور اولان إستعداداتنى بالفعله چيقارهبيلسين.
تنبيه:
عدمِ عبثيت و حقائقِ أشيانڭ ثبوتيتلرى ايماء ايدييوركه؛ بو طار و محصور و هر بر لذّتنده چوق أعراضڭ مُزاحمتيله كشماكش و تَحاسددن خالى اولميان شو دنياىِ دنيه ايچنده كمالاتِ إنسانيه يرلشمز. بلكه گنيش و مُزاحمتسز بر عالم لازمدر. تا إنسان حقيله سنبللنسين و أحوال و كمالاتنه نظام ويرمكله، نظامِ عالمه همدستِ وفاق اولابيلسين.
تنبيه و إشارت:
إستطرادى اولارق حشره ايماء اولوندى. ايلريده ذاتًا برهانِ قطعى ايله إثبات ايديلهجكدر. فقط بوراده ايستديگم نقطه: إنساندهكى إستعداد أبده ناظردر. أگر ايسترسهڭ إنسانيتڭ جوهرينه و ناطِقِيتڭ قيمتنه و إستعدادڭ مقتضاسنه تأمّل و تدقيق ايت. صوڭره ده او جَوهرِ إنسانيتڭ أڭ كوچك و أڭ خسيس خدمتكارى اولان خياله باق، گور، ياننه گيت و دى: "أى خيال آغا!.. بشارت سڭا!. دنيا و مافيهانڭ سلطنتى ميليونلر سنه عمر ايله برابر سڭا ويريلهجكدر، فقط عاقبتڭ دونمهمكسزين فنا و عدمدر." عجبا خيال سڭا ناصل مقابله ايدهجك؟. آيا!. إستبشار و سرور وياخود تَلهُّف و تحسُّر ايله جواب ويرهجكدر؟ أجل، نعم، أوت، جوهرِ إنسانيت أعماقِ وجدانڭ ديبنده أنين و حَنين
— 139 —
ايدوب باغيرهجق: "أيواه، وا حسرتا سعادت أبديهنڭ فقداننه!.." دييهجكدر. خياله زجر و تعنيف ايدهرك: "ياهو! بو دنياىِ فانيه ايله راضى اولمه!"
ايشته أى برادر! حينا بو سلطنتِ فانيه، سلطانِ إنسانيتڭ أڭ حقير خدمتكارى وياخود شاعرى وياخود صنعتكار و تصويرجيسنى إشباع و راضى ايدهمزسه، ناصل او خيال گبى چوق خدمتكارلرڭ صاحبى اولان سلطانِ إنسانيتى إشباع ايدهبيلير؟ كلّا!.. نعم، اونى إشباع ايدهجك يالڭز حشرِ جسمانينڭ صدفنده مكنون اولان سعادتِ أبديهدر.
اوچنجيسى:إنسانڭ إعتدالِ مزاجى و لطافتِ طبعى و زينته اولان ميليدر. يعنى إنسانڭ إنسانيته لايق بر صورتِ تعيّشه اولان ميلِ فطريسيدر. نعم، إنسان حيوان گبى ياشامامليدر و ياشاماز. بلكه شرفِ إنسانيته مناسب بر كمال ايله ياشامق گركدر. بناءً عليه بشر، مَسكَن و مَلْبَس و مَأْكَلى، صنايعِ كثيره ايله تلطيف ايتمهسنه محتاجدر.
بو صنعتلرده يالڭزجه قدرتنڭ عدمِ كفايتنه بناءً أبناىِ جنسيله إمتزاج ايتمك .. او ده إشتراك ايتمك، او ده تعاون ايتمك؛ او ده سَعْيڭ ثمراتنى مبادله ايتمهسنى إقتضا ايتمكله برابر، قواىِ إنسانيهدهكى إنْهِماك و تجاوز سببيله عدالته إحتياج؛ او ده هر عقلڭ عدالته عدمِ كفايتنه بناءً اونى محافظه ايدهجك قَوَانينِ كلّيهنڭ وضْعلرينه إحتياج؛ او ده تأثيرينى محافظه ايتمك ايچون إجرا ايدهجك بر مُقنِّنه؛ او مُقنِّن دخى ظاهرًا و باطنًا حاكميتنى محافظه ايتمك ايچون مادةً و معنًا تفوُّقه؛ هم ده صانعِ عالمڭ طرفندن بعض امور ايله مُخصَّص اولماسيله بر إمتياز و قُوّتِ نسبته؛؛ هم ده أوامرينه اولان إطاعتى تأمين و تأسيس ايدن عظمتِ صانعڭ تصوّرينى ذهنلرده إدامه ايدهجك بر مُذَكِّرهِٔ مُكَرّره اولان عبادته محتاجدر. او عبادت دخى صانعڭ جانبنه أفكارى توجيه ايدر.
— 140 —
او تَوجّه ايسه إنقيادى تأسيس؛ او إنقياد دخى نظامِ أكمله ايصال ايدر. او نظامِ أكمل دخى سرِّ حكمتدن توَلّد ايدر. سرِّ حكمت دخى عدم العبثيتى و صانعڭ حكمتنى مصنوعدهكى تأنُّقى كندينه شاهد گوستر.
ايشته أگر إنسانڭ حيواندن شو جهاتِ ثلاثه ايله اولان تمايزينى درك ايدهبيلدڭ؛ بالضّروره نتيجه ويرييوركه: نُبوّت مطلقه، نوع بشرده قُطْب، بلكه مَركز و بر مِحْوَردر كه، أحوالِ بشر اونڭ اوزرينه دَوَران ايدييور. شويله كه:
جهت اُولىده دقّت ايت! باق ناصل سوقُ الإنسانيت و ميلِ طبيعينڭ عدمِ كفايتى و نظرڭ قصورى و طريقِ عقلددهكى أوهامڭ إختلاطى، ناصل نوعِ بشرى أشدِّ إحتياجله بر مرشد و معلِّمه محتاج ايدر. او مرشد پيغمبردر.
ايكنجى جهتده تدبّر ايت. شويله: إنساندهكى لايتناهيلك و طبيعتندهكى ميلُ التجاوز و قُوَى و آمالندهكى عدمِ تحديد و عالمدهكى ميلُ الإستكمالڭ دالى حكمنده اولان إنساندهكى ميلُ التّرقّينڭ ثمرهسى حكمنده اولان قامتِ ناميهِٔ إستعدادِ إنسانيسنه إنطباق آيتمهسين؛ بلكه جامد و موقّت اولان قانونِ بشركه؛ تدريجًا تجارب ايله حاصل اولان نتائجِ أفكارڭ تلاحقيله وجوده گلن او قوانينِ بشر، شو ثمرهِٔ إستعدادڭ چكردكلرينڭ تربيه وإمدادينه عدمِ كفايتنڭ سببيله ؛ مادّةً و معنًا ايكى عالمده سعادتِ بشرى تأمين ايدهجك، هم ده قامتِ إستعدادينڭ بيومسيله توسّع ايدهجك، ذى حيات و أبديه بر شريعتِ إلٰهيهيه إحتياج گوسترر. ايشته شريعتى گتيرن پيغمبردر.
أگر ديسهڭ:"بز گورويورزكه؛ دينسزلرڭ ويا صحيح بر دينى اولميانلرڭ أحواللرى، مُعَدَّله و مُنظَّمهدرلر."
— 141 —
الجواب:او عدالت و إنتظام، أهلِ دينڭ ايقاظات و إرشاداتيلهدر. و او عدالت و فضيلتڭ أساسلرى، أنبيانڭ تأسيسلريلهدر. ديمك أنبياء، أساس و مادّهيى وضع ايتمشلردر. اونلر ده او أساس و فضيلتى طوتوب، اونده ايشلدكلرينى ايشلديلر. بوندن باشقه نظام و سعادتلرى، مُوقّتدر. بر جهتدن قائمه و مُستقيمه ايسه، چوق جهاتدن مائله و مُنحنِيهدر. يعنى نه قدر صورةً و مادّةً و لفظًا و معاشًًا مُنتظَمهدر؛ فقط سيرةً و معنوياتًا و معنًا فاسده و مُختلَّهدر.
أى برادر!.. ايشته صيره اوچنجى جهته گلدى. ايي تفكّر ايت!.. شويله: أخلاقدهكى إفراط و تفريط ايسه، إستعداداتى إفساد ايدييور. و شو إفساد ايسه عبثيتى إنتاج ايدر. و شو عبثيت ايسه كائناتڭ أڭ كوچك و أڭ أهمِّيتسز شيلرنده مصالح و حِكَمڭ رعايتيله، عالمده حكم فرمالغى بديهى اولان حكمتِ إلٰهيهيه مُناقِضدر.
وهم و تنبيه:
"ملكهِٔ معرفتِ حقوق" ديدكلرى، هر فنالغڭ مادة ضررينى إحساس ايده ايده و أفكارِ عموميايى ايقاظ ايتمكله حاصل اولان "ملكهِٔ رعايتِ حقوق" ديدكلرى أمرى، شريعتِ إلٰهيهيه بدل اولارق دينسزلرڭ تصوّرى و شريعتدن إستغنالرى بر توهّمِ باطلدر. زيرا دنيا إختيارلندى. اويله بر شيئڭ مقدّماتى ده ظاهر اولمادى. بِالعكس محاسنڭ ترقّيسيله برابر، مَسَاوى دخى ترقى ايدوب داها دهشتلى و آلداتيجى بر شكله گيرييور.
أوت ناصلكه نواميسِ حكمت، دساتيرِ حكومتدن مستغنى دگلدر. اويله ده، وجدانه حاكم اولان قَوانينِ شريعت و فضيلته أشدِّ إحتياج ايله محتاجدر. ايشته شويله مَوهومه اولان ملكهِٔ تعديلِ أخلاق، قواىِ ثلاثهيى حكمت و عفّت و شجاعتده محافظه ايتمهسنه كافى دگلدر. بناءً عليه إنسان
— 142 —
بالضّروره وجدان و طبيعتلره مُؤثِّر و نافذ اولان ميزانِ عدالت إلٰهيهيى طوتهجق بر"نبى"يهمحتاجدر.
إشارت:
بيڭلرجه أنبياء، نوعِ بشرده نُبوّتي إدّعا ايدهرك بيڭلرجه معجزاتله مدّعايى إثبات ايتمشلردر. ايشته او أنبيانڭ جميع معجزاتلرى لسانِ واحد ايله نُبوّتِ مطلقهيى إعلان ايدر. بزم شو "صغرى"مزه دخى بر برهانِ قاطعدر. بوڭا، تواتر بالمعنى ويا نه تعبير ايله دييورسهڭز دييڭز، متين بر دليلدر.
تنبيه:
شو محاكماتڭ جهتُ الوحدتى بودركه: أگر جميع فنون أله آلينيرسه و فنونلرڭ قَواعدينڭ كلّيتلريله كشف ايتدكلرى إتّساق وإنتظامه تماشا ايديليرسه، هم ده مصالحِ جزئيهِٔ متفرِّقهنڭ مايهسى و عقدهِٔ حياتيهسى حكمنده اولان بر لذّتي ويا بر محبّتى ويا بر أمرِ آخَرى ايچنه آتيلمقله -أكل و نكاحدهكى گبى- پريشان اولان امور و أفعال او مايه ايله إرتباط و إتّصال ايتدكلرينى، عنايتِ إلٰهيه نقطهِٔ نظرنده نظرِ دقّته آلينيرسه؛ هم ده حكمتڭ شهادتيله ثابت اولان عدمِ عبثيت و عدمِ إهمالى مطالعهيه آلينيرسه، إستقراءِ تامله نتيجه ويرييوركه: مصالحِ كلّيهنڭ قطب و مِحورى و معدنِ حياتى حكمنده اولان نبوّت، نوعِ بشرده ضروريدر... فرضا اولمازسه ، پريشان اولان نوع بشر، گويا مُختلّ بر عالمدن شو منتظم عالمه دوشوب جريانِ عمومينڭ آهنگنى إخلال ايتديگى قبول اولونورسه، بز إنسانلر سائر كائناته قارشى نه يوزيمز قالاجقدر؟..
تنبيه:
أي برادر! أگر برهانِ صانعڭ صُغْرَىسى، سنڭ صحيفهِٔ ذهنڭده إنتقاش ايتمش ايسه، حاضر اول!. كبرىسى اولان نُبوّت محمّدڭ بحثنه گچييورز:
— 143 —
إشارت و إرشاد:
كبرٰى، صادقدر. زيرا صحيفهِٔ إعتبارِ عالمده منقوش اولان آثارِ أنبيايى مطالعه ايتسهڭ و لسانِ تاريخده جريان ايدن أحواللرينى ديڭلرسهڭ و حقيقتى، يعنى جهتُ الوحدتي تأثيرِ زمان و مكان ايله گيرديگى صورتلردن تجريد ايدهبيليرسهڭ گورهجكس كه؛ عنايتِ إلٰهيهنڭ ضياسى اولان محاسن مجرّدهنڭ شعلهسى اولان حقوقُ الله و حقوقِ عبادى؛ أنبياء، دستورِ حركت ايتدكلرينى و نوعِ بشر طرفندن أنبيايه قارشى كيفيتِ تلقّيلرى و أُمَمه قارشى صورتِ معاملهلرى و تركِ منافعِ شخصيه و سائر امورلر -كه اونلره نبى ديديرمش- و نُبوّته مدار اولمش اولان أساسلر ايسه ؛ أولادِ بشرڭ سنّ تكمّل و كهولتده اولان استادى و مدرسهِٔ جزيرةُ العربده منبعِ علومِ عاليه و معلّمى اولان ذات محمّدده داها أكمل و داها أظهر بولونور.
ديمك اولويوركه: إستقراءِ تام ايله، خصوصًا نوعِ واحدده، لاسيّما إنتظامِ مُطّرد اوزرينه مؤسّس اولان قياسِ خفينڭ إعانهسيله و قياسِ أوْلَوِينڭ تأييديله"نُبوّتِ محمّد"ىنتيجه ويرمكله برابر، تنقيحُ المْناط دينيلن خصوصياتدن تجريد نقطهِٔ نظردن؛ جميع أنبياء لسانِ معجزاتلريله وجودِ صانعڭ بر برهانِِ باهرهسى اولان محمّدڭ صدقنه شهادت ايدرلر.
إعتذار:
قيصه جملهلرله سويلهمييورم، مُغلقجه اولويور. زيرا شو حقائق هر طرفه درين كوكلرينى آتدقلرندن مسئله اوزونلاشيور. صورتِ مسئلهيى بوزمق و پارچه پارچه ايتمك و حقيقتى اينجيتمك ايستهمييورم. هم ده حقيقتڭ أطرافنه بر دائرهيى چكمك ايستهيورم؛ تا حقيقت محصور قالوب قاچماسين. بن طوتمازايسم باشقهسى طوتسون. بنى معذور طوتسهڭز، فَبِهَا... وإلّا حرّيت وار، تحكّم يوقدر. كيفڭزه...
— 144 —
مقدمه
پيغمبرڭ دليلِ صدقى؛ هر بر حركت، هر بر حاليدر... أوت هر بر حركتنده عدمِ تردّد و معترضلره عدمِ إلتفات و معارضلره عدمِِ مُبالات و مخالف اولانلردن عدمِ تخوّفى، صدقنى و جدّيتنى گوسترييور. هم ده أوامرنده حقيقتڭ روحنه اولان إصابتى، حقِّيتنى گوسترر.
الحاصل:تخوّف و تردّد و تلاش و مبالات گبى حيله و عدمِ وثوقى و إطمئنانسزلغى ايماء ايدن امورلردن مبرّا ايكن، بلا پروا و قوّتِ إطمئنانله أڭ خطرلى مقاملرده اولان حركتى و نهايتده اولان إصابتى و ايكى عالمده ثمره ويرهجك اولان ذى حيات قاعدهلرى حركاتيله تأسيس ايتديگنه بناءً، هر بر فعل و هر بر طَورينڭ ايكى طرفدن يعنى بدايت و نهايتدن جدّيتى و صدقى، نظرِ أهلِ دقّته عرضِ ديدار ايدييور. باخصوص مجموعِ حركاتنڭ إمتزاجندن جدّيت و حقّيت، شعلهِٔ جواله گبى و إنعكاساتندن و موازناتندن صدق و إصابت، برقِ لامع گبى تظاهر و تجلّى ايدييور.
إشارت:
زمانِ ماضى و زمانِ حال، يعنى عصرِ سعادت و زمانِ إستقبال، تضمّن ايتدكلرى براهينِ نُبوّت، لسانِ واحد ايله معدنِ أخلاقِ عاليه اولان ذاتِ محمّدده (عليه الصلاة والسلام) داعئِ صدقى و دلّالِ نُبوّتى اولان برهانِ ذاتينڭ نداسنه جواب و همدستِ وفاق اولارق نُبوّتنى إعلا و إعلان ايتدكلرينى
— 145 —
كور اولميانلره گوسترديلر. شو حالده كتابِ عالمدن اولان فصلِ زمانڭ صحيفهِٔ ثلاثه سنى مطالعه ايدهجگز. هم ده او كتابدن مسئله عظمى و منوره اولان ذات محمّدى (ع.ص.م) تماشا و زيارت ايدهجگز. مدّعامز اولان برهانڭ كبرىسنى اونڭ ايله إثبات ايدهجگز. ايشته بو نقطهيه بناءً مسالكِ نُبوّت درتدر. بشنجيسى مشهور و مسطوردر.
برنجى مسلك
يعنى، مسئلهِٔ عاليهِٔ ذاتيهيى تماشا ايتمكده درت نكتهيى بيلمك لازمدر:
برنجيسى:لَيْسَ الْكَحْلُ كَالتَّكَحُّلِ قاعدهسنه بناءً صنعى و تصنّعى اولان شى، نه قدر مكمّل اولسه ده، طبيعى يرينى طوتمهديغندن هيئتنڭ فَلَتاتى، مزخرفيتى ايماء ايدهجكدر.
ايكنجيسى:أخلاقِ عاليهنڭ، حقيقتڭ زمينيله اولان رابطهِٔ إتّصالى، جدّيتدر. و دورانِ دَمْ گبى حياتلرينى إدامه ايدن و إمتزاجلرندن تولّد ايدن حيثيته قوّت ويرن، هيئتِ مجموعهسنه إنتظام ويرن يالڭز صدقدر. أوت شو رابطه اولان صدق و جدّيت كسيلديگى آنده، او أخلاقِ عاليه قورور و هباءً گيدييور.
اوچنجيسي:امور متناسبهده تمايل و تجاذب و مُتَضَادْده اولان أشيالرده تنافر و تدافع قاعده مشهورهسى، مادّياتده ناصل جريان ايدييور؛ معنويات و أخلاقده دخى جريان ايدر.
— 146 —
دردنجيسى:لِلْكُلِّ حُكْمٌ لَيْسَ لِكُلٍّ شيمدى گلهلم مقصده: ايشته آثار و سِير و تاريخِ حياتي ... حتى أعدائڭ شهادتلريله، ذاتِ پيغمبرده وجودى محقّق اولان أخلاقِ عاليهنڭ كثرت و إحاطه و تجمّع و إمتزاجندن تولّد ايدن عزّت و حيثيتدن نشئت ايدن شرف و وقار و عزّتِ نفس ايله؛ فرشتهلر، ديولرڭ إختلاط و إستراقلرندن تنزّهلرىٍ گبى سرِ تضاده بناءً، او أخلاقِِ عاليه دخى حيله و كذبدن ترفّع و تنزّه و تبرّى ايدرلر. هم ده حيات و مايهلرى مقامنده اولان صدق و حقّيتى تضمّن ايتدكلرندن، شعلهِٔ جواله گبى نُبوّتي علنيته چيقارييور.
تنبيه:
أي برادر؛ گورييورسڭ كه؛ بر آدم يالڭز شجاعتله مشهور اولورسه، او شهرت اوڭا ويرديگى حيثيتى إخلال ايتمهمك ايچون، قولايلقله يالانه تنزّل ايتمز. نرهده قالدى كه، جميع أخلاقِ عاليه بردن تجمّع ايده... أوت، "مجموعده بر حكم بولونور، فردده بولونماز."
إشارت و تنبيه:
گورويورز: بو زمانده صدق و كذبڭ مابيْنلرى آنجق بر پارمق قدر واردر. بر چارشوده ايكيسى ده صاتيلير. فقط هر بر زمانڭ بر حكمى وار. هيچ بر زمانده عصرِ سعادت گبى صدق و كذبڭ اورتهسندهكى مسافه آچيلمامشدر. شويله كه:
صدق، كندى حسنِ حقيقيسنى كمالِ حشمتله إظهار و اونڭ ايله تمسّك ايدن محمّدى (ع.ص.م) أعلاىِ علّيين شرفه إعلا و عالمده إنقلابِ عظيمى ايقاع ايتديگندن شرقدن غربه قدر كذبدن بُعد درجهسنى گوسترمكله قيمتِ عاليهسنى إعلا ايتمك جهتيله سُوقى و متاعنى غايت نافق و
— 147 —
رائج ايتمشدر. (٭): شيمديكى حرّيت گبى.
و كذب ايسه: تشبثاتِ عظيمهيى مردارلرڭ لاشهلرى گبى روحسز بيراقديغى ايچون نهايت قبحنى إظهار و اونڭ ايله تمسّك ايدن مسيلمه و أمثالى، أسفلِ سافلين خِسّته دوشورديگى جهتله، متاعِ زهر آلودى و سُوقى غايت معطّل و كساد ايتمشدر). (٭): منفور جاسوسلق گبى.
ايشته أهلِ عزّت و تفاخر اولان قومِ عربڭ طبيعتلرندهكى ميلُ الرّائج سائقهسيله مسابقه ايدهرك او كاسد كذبى ترك ايدوب و رائج صدق ايله تجمّل ايدهرك عدالتلرينى عالمه قبول ايتديرمشلردر. ايشته صحابهلرڭ عقلًا اولان عدالتلرى بو سردن نشئت ايدر.
إرشاد و إشارت:
تاريخ و سِير و آثار نقطهِٔ نظرندن دقّت اولونورسه؛ محمّد عليه الصلاة والسلام درت ياشندن قرق ياشنه قدر، لاسيّما شأنى، أخلاقى و حيلهيى طيشارييه آتمقده اولان حرارتِ غريزيهنڭ شدّتِ إلتهابى زماننده، كمالِ إستقامتله و كمالِ متانتله و تمامِ إطّرادِ أحوال ايله و مساوات و موازنتِ أطوار ايله و نهايتِ عفّت ايله و هيچ بر حالى، مستوريتى محافظه ايتمهين -لاسيّما اويله أهلِ عناده قارشى- بر حيلهيى ايماء ايتمهمكله برابر ياشاديغى نظره آلينيرسه؛ صوڭره إستمرارِ أخلاقنڭ زمانى اولان قرق سنهدن صوڭره او إنقلابِ عظيم نظره آلينيرسه؛ حقدن گلديگنى و حقيقت اولديغنى تصديق ايتمزسه، نفسنه لوْم ايتسين... زيرا ذهننده بر سوفسطائى گيزلنمش اولاجقدر.
هم ده أن خطرلى مقاملرده -غارده گبى- طريقِ خلاصى مفقود ايكن و خيطُ الأمل بحسبِ العاده كسيليركن، غايت متانت و كمالِ وثوق و نهايتِ إطمئنان ايله اولان حركت و حال و طورى،
— 148 —
نُبوّت و جدّيتنه شاهدِ كافيدر و حق ايله تمسّك ايتديگنه دليلدر.
ايكنجى مسلك
يعنى: صحيفهٔ اولٰى، زمان ماضيدر. ايشته شو صحيفهده درت نكتهيى نظرِ دقّته آلمق لازمدر:
برنجيسى:بر فنده وياخود قَصصده، بر آدم، أساسلرينى و روح و عقدهلرينى أخذ ايدهرك مدّعاسنى اوڭا بنا ايدرسه، او فنده حذاقت و مهارتنى گوسترر.
ايكنجيسى:أى برادر!.. أگر طبيعتِ بشره عارف ايسهڭ؛ كوچك بر حيثيتله، كوچك بر دعواده، كوچك بر قومده، كوچك بر خلافڭ سربستيتله إرتكاب اولونماديغنه نظر ايدرسهڭ؛ غايت بيوك بر حيثيتله، نهايت جسيم بر دعواده، حصره گلمهين بر قومده، حدسز بر عناده قارشى، هر جهتدن اُُمّيلگيله برابر، هيچ بر جهتله عقل مستقل اولميان مسئلهلرده، تام سربستيتله بلا پروا و كمالِ وثوق ايله على رؤوس الأشهاد ذكر و نقلدن گونش گبى صدقڭ طلوع ايدهجگنى گوره جكسڭ.
اوچنجيسى:بدويلره نسبت چوق علوم نظريه واردر؛ مدنيلره نسبة لسانِ عادات و أفعالڭ تلقيناتيله، علومِ متعارفهنڭ حكملرينه گچمشلردر. بو نكتهيه بناءً بدويلرڭ حاللرينى محاكمه ايتمك ايچون، كندينى او باديهده فرض ايتمك گركدر. أگر ايسترسهڭ ايكنجى مقدمهيه مراجعت ايت، زيرا شو نكتهيى ايضاح ايتمشدر.
دردنجيسى:بر اُمّى، علماء مياننده متداول بر فنده بيانِ فكر ايدرسه؛ إتّفاق نقطهلرده موافق اولارق و مُخْتَلِفٌ فِيهَا اولان نقطهلرده مخالفت ايدوب، مُصحِّحانه اولان سويله مسى، اونڭ تفوّقنى و كسبى اولماديغنى إثبات ايدر.
— 149 —
شو نكتهلره بناءً ديرزكه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام معلوم اولان أُمّيتيله برابر گويا غيرِ مقيد اولان روحِ جوّاله ايله طىِّ زمان ايدهرك ماضينڭ أعماقِ خفاسنه گيرهرك؛ حاضر و مشاهد گبى، أنبياءِ سالفهنڭ أحواللرينى و أسرارلرينى تشريح ايتمهسيله؛ بتون أنظارِ عالمه قارشى اويله بر دعواىِ عظيمهده -كه، بتون أذكياءِ عالمڭ نظرلرينى دقّته جلب ايدر- بلا پروا و نهايت وثوق ايله مدَّعاسنه مقدّمه اولارق او أسرار و أحوالڭ عُقَدِ حياتيهلرى حكمنده اولان أساسلرينى ذكر ايتمكله برابر، كتبِ سالفهنڭ إتّفاق نقطهلرنده مصدّق و إختلاف نقطهلرنده مصحّح اولارق قَصص و أحوالِ أنبيايى بزه حكايه ايتمهسى، صدق و نبوّتنى إنتاج ايدر.
تذنيب:
جميع أنبيانڭ دلائلِ نبوّتلري، صدق محمّده (ع.ص.م) دليلدر و جميع معجزاتلرى، محمّدڭ بر معجزهِٔ معنويهسيدر (عليهمُ السلام). بونده دقّت ايدرسهڭ، آڭلايهجقسڭ.
إشارت:
أى برادر!.. بعضا قسم، برهانڭ يرينى طوتار. زيرا برهانى تضمّن ايدر. اويله ايسه:
وَالَّذ۪ى قَصَّ عَلَيْهِ الْقِصَصَ لِلْحِصَصِ وَسَيَّرَ رُوحَهُ ف۪ى اَعْمَاقِ الْمَاض۪ى وَ ف۪ى شَوَاهِقِ الْمُسْتَقْبَلِ فَكَشَفَ لَهُ الْاَسْرَارَ مِنْ زَوَايَا الْوَاقِعَاتِ اِنَّ نَظَرَهُ النَّقَّادَ اَدَقُّ مِنْ اَنْ يُدَلِّسَ عَلَيْهِ وَ مَسْلَكَهُ الْحَقَّ اَغْنٰى مِنْ اَنْ يُدَلِّسَ عَلَى النَّاسِ
— 150 —
أوت، نعم. اونڭ نورِ نظرينه خيال، كندينى حقيقت گوسترهمييور و حق اولان مسلگى تلبيسدن مستغنيدر.
اوچنجى مسلك
يعنى: زمانِ حالڭ، يعنى عصرِ سعادتڭ صحيفهسنده درت نكته، بر نقطهيى نظرِ دقّته آلمق گركدر:
برنجيسى:كوچك بر عادت، كوچك بر قَومده ويا ضعيف بر خصلت، قليل بر طائفهده؛ بيوك بر حاكمڭ، بيوك بر همّتله قولايلقله قالديرامديغنى نظره آليرسهڭ؛ عجبا غايت چوق، تماما مستمرّه، نهايت درجهده مألوف و چوق ده متنوّعه، تمامًا راسخه اولان عادات و أخلاق، نهايت كثير و مألوفاتنه غايت متعصّب و شديدُ الشّكيمه اولان بر قومڭ أعماقِ أرواحندن آز فداكارلقله، قيصه بر زمانده قلع و رفع ايتديگنى و او عاداتِ سيّئهنڭ يرينه باشقه عادات و أخلاق فدانلرينى غرس ايتمهسى و دفعةً نهايت درجه ده تكّمل ايتدكلرينى نظره آليرسهڭ و دقّّت ايدرسهڭ، خارقُ العاده اولديغنى تصديق ايتمز ايسهڭ، سنى سوفسطائى دفترنده يازاجغم.
ايكنجيسى:شخصِ معنوى حكمنده اولان بر دولتڭ نُمُوِّ طبيعيسى حكمنده اولان تشكّلى ايسه، مُتمهِّلدر. و دولت عتيقهيه غلبهسى -كه، اوڭا إنقياد، طبيعتِ ثانيه حكمنه گيرديگى ايچون- تدريجيدر. اويله ايسه مادةً و معنًا حاكم، هم ده غايت جسيم بر دولتى قيصه بر زمانده تشكيلي، هم ده دُول راسخهيه دفعى گبى غلبه ايتمهسى؛ معنويات و أحوالده جارى اولان عاداتڭ بالضّروره خارقُ العاده اولديغنى گورمزسهڭ كورلر دفترنده يازيلهجقسڭ.
— 151 —
اوچنجيسى:تحكّمِ ظاهرى، قهر و جبر ايله ممكندر. فقط أفكاره غلبه ايتمك، هم ده أرواحه تحبّب و طبائعه تسلّط، هم ده حاكميتنى وجدانلر اوزرينه دائما محافظه ايتمك؛ حقيقتڭ خاصّهِٔ فارقهسيدر. بو خاصّهيى بيلمزسڭ، حقيقتدن بيگانهسڭ.
دردنجيسى:ترغيب ويا ترهيب حيلهسيله آنجق يالڭز بر تأثيرِ سطحى ايدوب و عقله قارشى سد طُرق ايدهجكدر. شو حالده أعماقِ قلوبه نفوذ و أرقِّ حسّياتى تهييج و شكوف مثال اولان إستعداداتى إنكشاف ايتديرمك و كامنه و نائمه اولان سجيهلرى ايقاظ و تنبيه و جوهرِ إنسانيتى فورانه گتيرمك و قيمتِ ناطقيتى إظهار ايتمك، شعاعِ حقيقتڭ خاصّهسيدر.
أوت قساوتِ مجسّمهنڭ مثالِ مشخّصى اولان"وَأْدِ بَنَات"گبى اُمورلردن قلبلرينى تصقيل ايتمهسى و رقّتِ لطافتڭ لمعهسى اولان حيواناته مرحمت، حتى قارينجهيه شفقت گبى امور ايله تزيين ايتمهسى؛ اويله بر إنقلابِ عظيمدر -خصوصا اويله أقوام بدويده- كه، هيچ بر قانونِ طبيعيهيه توفيق اولماديغندن، خارقُ العاده اولديغى، مصدّق گردهِٔ أربابِ بصيرتدر. بصيرتڭ وارسه تصديق ايدهجكسڭ.
شيمدى نقطهيى ديڭله:ايشته تاريخِ عالم شهادت ايدركه، أڭ بيوك داهى اودركه؛ بر ويا ايكى حسّڭ و سجيهنڭ و إستعدادڭ إنڭشافنه و ايقاظنه و فورانه گتيرمهسنه موفّق اولسون. زيرا اويله بر حسّ نائم ايقاظ ايديلمزسه، سعى هباءً گيدر و موقّت اولور. ايشته أڭ بيوك داهى آنجق بر ويا ايكى حسّڭ ايقاظنه موفّق اولابيلمشدر،
أزجمله:حسِّ حرّيت و حميت و محبّت... بو نقطهيه بناءً جزيرةُ العرب صحراءِ وسيعهسنده اولان أقوام بدويده كامنه و نائمه و مستوره اولان
— 152 —
حسيّاتِ عاليه -كه، بيڭلره بالغدر- بردن إنڭشاف، بردن ايقاظ، بردن فوران و غليانه گتيرمك؛ شمسِ حقيقتڭ، ضياءِ شعله فشانڭ خاصّهسيدر. بو نقطهيى عقلنه صوقميانڭ، بز جزيرةُ العربى گوزينه صوقهجغز. ايشته جزيرةُ العرب... اون اوچ عصرِ بشرڭ ترقّياتندن صوڭره، أڭ مكمّل فيلسوفلردن يوز دانهيى گوندرسين، يوز سنه قدر چاليشسين؛ عجبا بو زمانه نسبةً او زمانه نسبت، ياپديغنڭ يوزده برينى ياپابيلير مي؟..
إشارت:
كيم توفيق ايسترسه، عادتُ الله و خلقت و فطرت ايله آشنالق ايتمك و دوستلق ايتمك گركدر. يوقسه، فطرت توفيقسزلكله بر جوابِ ردّ ويرهجكدر. جريان عمومي ايسه، مخالف حركتده بولونانلري عدم آباد هيچا هيچه آتاجقدر. ايشته بوڭا بناءً تماشا ايت. گورهجكس كه: خلقتده جارى اولان قوانينِ عميقهِٔ دقيقه -كه، خرده بينِ عقل ايله گورولمز- حقائقِ شريعت نه درجهده مراعات و مُعارَفت و مناسبتده بولونمشلردركه، او قوانينِ خلقتڭ موازنهسنى محافظه ايتمشدر. أوت شو أعصارِ طويلهده شو مصادماتِ عظيمه ايچنده حقائقنى محافظه، بلكه داها زياده إنكشافه گتيرديگندن گوسترر كه؛ رسولِ أكرم عليه السلامڭ مسلگى، هيچ بر وقت محو اولميان حق اوزرينه مؤسَّسدر.
شو نكته و نقطهلرى بيلدكدن صوڭره گنيش و محاكمهلى و مدقّق بر ذهنله ديڭله كه: محمّد هاشمى عليه الصلاة والسلام أمّيتى و عدمِ قوّتِ ظاهرهسى و عدمِ حاكميتى و عدمِ ميلِ سلطنت ايله برابر، غايت خطرلى مواقعده كمالِ وثوق ايله تشبّث ايدهرك أفكاره غلبه ايتمكله، أرواحه تحبّب و طبائعه تسلّط، غايت كثيره و مستمرّه و راسخه و مألوفه اولان عادات و أخلاق وحشيانهيى
— 153 —
أساسيله هدم ايدهرك، اونلرڭ يرينه أخلاقِ عاليهيى غايت متين بر أساس ايله لحم و دملرينه قاريشمش گبى تأسيس ايتمكله برابر؛ زاويهِٔ وحشتده خامد اولان بر قَومدهكى قساوتِ وحشيهيى إخماد و حسّيات دقيقهيى تهييج... أوت، حسّياتِ عاليهيى ايقاظ و جوهرِ إنسانيتلرينى إظهار ايتمكله برابر أوجِ مدنيته بر زمانِ قصيرده إصعاد ايدهرك، شرق و غربده اوطورمش بر دولتِ جسيمهيي بر زمانِ قليلده تشكيل ايدوب، آتشِ جوّال گبى، بلكه نورِ نوّار گبى وياخود عصاىِ موسٰى گبى سائر دولتلرى بلع و إمحا درجهسنه گتيرديگندن؛ بصرِ بصيرتى كور اولميانلره صدقنى و نُبوّتنى و حق ايله تمسّكنى گوسترمشدر. ايشته أگر سن گورمزسڭ، سنى إنسانلرڭ دفترندن سيلديرهجكدر.
دردنجى مسلك
صحيفهِٔ مستقبلدن، لاسيّما مسئله شريعتدر.
ايشته درت نكتهيى نظرِ دقّتدن دور ايتمهمليسڭ.
برنجيسى:بر شخص درت ويا بش فنده ملكه صاحبى و متخصّص اولماز. مگر خارقه اوله...
ايكنجيسى:مسئلهِٔ واحده، ايكى متكلّمدن صدور ايدر. بريسى، مبدأ و منتهاسى و سياق و سباقه ملايمتنى و أخواتيله نسبتنى و موضعِ مناسبده إستعمالنى، يعنى منبت بر زمينده صَرفنى نظره آلديغى ايچون او فنده اولان مهارتنه و ملكهسنه و علمنه دلالت ايتديگى حالده؛ اوتهكى متكلّم، شو نقطهلرى إهمال ايتديگى ايچون سطحيتنه و تقليديتنه دلالت ايدر. حالبوكه كلام ينه او كلامدر. أگر عقلڭ بونى فرق ايتمزسه، روحڭ حس ايدر.
اوچنجيسى:"ايكنجى مقدمه"ده گچديگى گبى، بر ايكى
— 154 —
عصر أول خارقه صاييلان كشف، بو زمانه قدر مستور قالسه ايدى، تكمّلِ مبادى جهتيله بر چوجق ده كشف ايدهبيلديگنى نظره آل. اون اوچ عصر گرى گيت، او زمانڭ تأثيراتندن كنديڭى تجريد ايت، دهشت أنگيز اولان جزيرةُ العربده اوطور، دقّتله تماشا ايت، گورورسڭ كه: اُمّى، تجربه گورمهمش، زمان و زمين يارديم ايتمهمش تك بر آدم كه؛ يالڭز ذكايه دگل، بلكه غايت كثير تجاربڭ محصولى اولان فنونڭ قوانينيله اويله بر نظام و عدالتى تأسيس ايدييوركه؛ إستعدادِ بشرڭ قامتى، نتائجِ أفكاري تشرّبندن تكبّر ايدرسه، أو شريعت دخى توسّع ايدهرك أبده توجه ايدر. كلامِ أزليدن گلديگنى إعلان ايتمكله برابر، ايكى عالمڭ سعادتنى تأمين ايدر. إنصاف ايدرسهڭ، بو ايسه يالڭز او زمانڭ إنسانلرينڭ دگل، بلكه نوعِ بشرڭ طَوْقى خارجنده گورهجكسڭ. مگر أوهامِ سيّئه، سنڭ شو طرفه متوجّه اولان فطرتنڭ طرفنى (٭): دقّت لازمدر. چوروتمش اوله...
دردنجيسى:"اوننجى مقدمه"ده گچديگى گبى، هم ده ايكنجى نقطهِٔ إعتراضڭ جوابنده ده گلهجگى گبى شودركه : جمهورڭ إستعدادِ أفكارى درجهسنده شريعتڭ إرشاد ايتمهسيدر. شويله كه: جمهورڭ عاميلگى ايچون، حقائقِ مجردهيى، مألوفلرى واسطه اولمقسزين عدمِ تلقّيلرى سببيله، متشابهات و تشبيهات و إستعارات ايله تصوير ايتمهسيدر. هم ده فنون أكوانده جمهورڭ، حسِّ ظاهر سببيله خلافِ واقعى، ضرورى تلقى ايتمكله برابر، مبادى باصامقلرى عدمِ إنعقاد و تكمّلندن، مغلطهلرڭ ورطهلرينه دوشمهمك ايچون، شريعت اويله مسائلده إبهام ايتدى و مطلق بيراقدى؛ لٰكن حقيقتى ايمادن خالى بيراقمدى.
— 155 —
وهم و تنبيه:رسولِ أكرمڭ هر بر فعل و هر بر حالنده صدق لمعان ايدر. فقط هر فعلى و هر حالى خارقه اولمق لازم دگلدر. زيرا إظهارِ خارقه، تصديقِ مدّعا ايچوندر. حاجت اولماديغى ويا مناسب اولماديغى وقتده جريان عموميهيه متابعتله، قوانينِ عاداتُ اللّٰهه دسته دادِ تسليم اولويور. هم ده اويله اولمق گركدر.
أي برادر!.. شو "تنبيه"، برنجى مسلگڭ مقدّمهسنڭ طائفهسندندر. نسيانڭ خطاسيله يولنى شاشيرمقله يرينى غائب ايدوب شورايه گيرمشدر. اييجه شو نكتهلرى طوت . ايشته نتيجهيه گيرييورز:
باق أى برادر!.. فنون و علومڭ زبدهِٔ حقيقيهسى براهينِ عقليه اوزرينه مؤسَّس اولان ديانت و شريعتِ إسلاميه اويله فنونلرى تضمّن ايتمشدر... أزجمله: "فنِّ تهذيبِ روح" و "رياضةُ القلب" و "تربيةُ الوجدان" و "تدبيرُ الجسد" و "تدويرُ المنزل" و "سياسةُ المدنيه" و "نظاماتُ العالم" و "فنُّ الحقوق" و سائره... لزوم گورولن يرلرده تفصيل و لزوم اولميان ويا أذهانڭ ويا زمانڭ مستعد و مساعد اولماديغى يرلرده برر فذلكه ايله قواعدِ أساسيهيى وضع ايدهرك تنميه و تفريعنى، عقولڭ مشورت و إستنباطاتنه حواله ايتمشدركه؛ بو فنونڭ مجموعنه دگل، بلكه أقلّنه اون اوچ عصر ترقّيدن صوڭره أڭ مدنى يرلرده أڭ خارقه ذكا ايله موصوف اولانلر، طاقتِ بشرڭ خارجنده -باخصوص او زمانده- اولديغنى تصديقدن وجدانِ منصفانه سنى، منع ايدهمييور.
ايشته فضل اودركه؛ أعداء اوڭا شهادت ايده. يڭى دنيانڭ أن مشهور فيلسوفى اولان"قَارْلآيْل"،آلمانيانڭ مشهور بر حكيمندن و رجالِ سياسيهسندن نقلًا دييوركه: "او تدقيقاتندن صوڭره كندي كندينه سؤال ايدهرك
— 156 —
ديمش: إسلاميت بويله اولورسه عجبا مدنيتِ حاضره حقائقِ إسلاميتڭ دائرهسنده ياشايهبيلير مى؟" كنديسى كندينه "أوت" ايله جواب ويرييور. شيمديكى محقّقلر او دائره ايچنده ياشامقدهدرلر. أوّلكى فيلسوف دخى دييوركه: "حقائقِ إسلاميت چيقدقلرى زمان؛ آتشِ جوّال گبى حطبڭ پارچهلرينه بڭزهين سائر أفكار و أديانى بلع ايتدى. هم ده حقّى واردر. زيرا باشقهلرڭ سفسطياتندن بر شى چيقماز، إلى آخره..."
أوت اون اوچ عصردن برى او قدر دهشتلى مصادماته قارشى حقائقنى محافظه ايتمشدر. بلكه بو مصادمه، كشماكش؛ حقيقتِ إسلاميتڭ اوموزى اوستندن ترابِ خفايى ترقيق و تخفيف ايدييور. نعم، وجود و حالِ عالم بوڭا شاهد در. مقاله اُولىدهكى مقدماتى نظره آلمق گركدر.
وهم و تنبيه:
أگر ديسهڭ:"هر بر فنده يالڭز بر فذلكهيى بيلمك بر آدم ايچون ممكندر؟..."
الجواب:نعم، لا!.. زيرا اويله بر فذلكه كه: حسنِ إصابت و موقعِ مناسبده و منبت بر زمينده إستعمال گبى؛ سابقًا مذكور سائر نقطهلر ايله جام گبى ماوراسندن إطّلاعِِ تام و ملكهيى گوسترن فذلكهلر ممكن دگلدر. أوت، كلام واحد ايكى متكلّمدن چيقارسه: برينڭ جهلنه و اوتهكيسنڭ علمنه، بعض امورِ مرموزهِٔ غيرِ مسموعه ايله دلالت ايدر.
إشارت و إرشاد و تنبيه:
أى بنمله شو كتابڭ أولِ منازلندن خياليله سير و سفر ايدن برادر وجدان! گنيش بر نظر ايله نظر ايت و موازنه ايت. كندى خيالڭده محاكمه ايتمك ايچون بر مجلسِ عاليهيى تشكيل ايت. صوڭره ده "مقدماتِ إثنا عَشر"دن منتخباتنى دعوت ايت، حاضر اولسونلر. صوڭره ده شو قاعدهلرله مشاوره ايت! ايشته:
— 157 —
بر شخص چوق فنونده متخصّص و ملكه صاحبى اولماز. هم ده بر كلام ايكى متكلّمدن متفاوتدر، باشقهلاشير. و هم ده فنون، مرورِ زمان ايله تلاحقِ أفكارڭ نتيجهسيدر. هم ده مستقبلدهكى بديهى بر شى، ماضيده نظرى اولابيلير. هم ده مدنيلرڭ معلومى، بدويلره مجهول اولابيلير. هم ده ماضىيى، مستقبله قياس ايتمك، بر قياسِِ خادعِ مثبّطدر. هم ده أهلِ وَبر و باديهنڭ بساطتى ايسه؛ أهلِ مَدر و مدنيتڭ حيله و دسائسنه متحمّل دگلدر. أوت، نعم؛ حيله، مدنيتڭ پردهسى آلتنده تستّر ايدهبيلير. هم ده پك چوق علوم، عادات و أحوال و وقوعاتڭ تلقيناتيله تشكّل ايدهبيلير. هم ده بشرڭ نورِ نظرى، مستقبله نفوذ ايدهمز؛ مستقبله مخصوص اولان شيلرى گورهمز. هم ده بشرڭ قانونى ايچون بر عمرِ طبيعى واردر. نفس بشر گبى او ده إنقطاع ايدر. هم ده محيط، زمان و مكانڭ، نفوسڭ أحوالنده بيوك بر تأثيرى واردر. هم ده أسكيده خارق العاده اولان شيلر، شيمدى عادى صيرهسنه گچهبيلير؛ زيرا مبادى تكّمل ايتمشلر... هم ده ذكا أگر چندان خارقه اولسه ده، بر فنّڭ تكميلنه كافى دگلدر. ناصل چوق فنلرده كفايت ايدهجكدر؟
ايشته أى برادر! شو ذاتلر ايله مشاوره ايت. صوڭره ده مفتشلك صفتيله نفسڭى تجريد ايت.. خيالاتِ محيطيه و أوهامِ زمانيهنڭ ألبسهلرينى چيقارت، چيپلاق اول. بحرِ بيگِرانِ اولان زمانڭ، شو عصرڭ ساحلندن، ايچنه گير؛ تا عصرِ سعادت اولان آطايه چيق. ايشته هر شيدن أول سنڭ نظريڭه چارپهجق و تجلّى ايدهجك شودركه:
وحيد، ناصرى يوق، سلطنتى مفقود، تك بر شخص، عموم عالمه قارشى مبارزه ايدر. و كرهِٔ زميندن داها بيوك بر حقيقتى اوموزينه آلمش و بتون نوعِ بشرڭ سعادتنه تكفّل ايدن بر شريعتى كه: او شريعت، فنونِ حقيقيه
— 158 —
و علومِ إلٰهيهنڭ زبدهسى اولارق إستعدادِ بشرڭ نموّى درجهسنده توسّع ايدوب ايكى عالمده ثمره ويرهرك أحوالِ بشرى گويا بر مجلسِ واحد، بر زمانِ واحدڭ أهلى گبى تنظيم ايدن اويله بر عدالتى تأسيس ايدر. أگر او شريعتڭ نواميسندن سؤال ايدرسهڭ كه:
"نره دن گلييورسڭز؟ و نرهيه گيدهجكسڭز؟"
سڭا شويله جواب ويره جكلر كه: "بز كلام أزليدن گلمشز. نوعِ بشرڭ سلامتى ايچون أبدڭ يولنده رفاقت ايچون أبده گيدهجگز. شو دنياىِ فانيهيى كسدكدن صوڭره، بزم صورى اولان إرتباطمز كسيليرسه ده؛ دائما معنوياتمز بشرڭ رهبرى و غداىِ روحانىسيدر."
خاتمه
شبهات و شكوكڭ اوچ منبعلرى واردر. شويله: أگر مقصودِ شارعدن و أفكارڭ إستعدادلرى نسبتنده اولان إرشاددن تجاهل ايدوب، بتون أوهامِ سيّئهنڭ يوواسى حكمنده اولان شويله بر مغلطه ايله إعتراض ايدرسهڭ كه، شريعتڭ باشى اولان قرآنده اوچ نقطه واردر:
برنجيسى:قرآنڭ مابِهِ الإمتيازى و وضوحِ إفاده اوزرينه مؤسّس اولان بلاغته منافيدر كه، وجودِ متشابهات و مشكلاتدر.
ايكنجيسى:شريعتڭ مقصودِ حقيقيسى اولان إرشاد و تعليمه منافيدر كه؛ فنونِ أكوانده بر درجه إبهام و إطلاقاتيدر.
اوچنجيسى:طريقِ قرآن اولان تحقيق و هدايته مخالفدر؛ ايشته او ده بعض ظواهرى، دليلِ عقلينڭ خلافنه إماله ايدوب، خلافِ واقعه إحتماليدر.
أى برادر!.. توفيق أللّٰهدندر. بن ده ديرم كه: سببِ نقصان گوسترديگڭ اولان شو"اوچ نقطه"،توهّم ايتديگڭ گبى دگلدر. بلكه اوچى ده إعجازِ قرآنڭ أن صادق شاهدلريدر. ايشته:
— 159 —
برنجى نقطهيه جواب:ذاتًا ايكى دفعه شو جوابى ضمنًا گورمشسڭ. شويله كه: ناسڭ أكثرى جمهورِ عوامدر. نظرِ شارعده أقلّ، أكثره تابعدر. زيرا عوامه موجَّه اولان خطابى، خواص فهم و إستفاده ايدييورلر. بِالعكس اولورسه اولاماز. ايشته جمهورِ عوام ايسه، مألوف و متخيّلاتندن تجرّد ايدوب حقائقِ مجرده و معقولاتِ صِرفهيى تماشا ايدهمزلر. مگر متخيّلاتلرى، دوربين گبى توسيط ايتسهلر... فقط متخيّلاتڭ صورتلرينه حصر و وقفِ نظر ايتمك، جسميت و جهت گبى محال شيلرى إستلزام ايدر. لٰكن نظر، او صورتلردن گچهرك حقائقى گورويور. مثلا: كائناتدهكى تصرّفِ إلٰهىيى سلطانڭ سريرِ سلطنتنده اولان تصرّفنڭ صورتنده تماشا ايدهبيليرلر. اِنَّ اللّٰهَ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوٰى گبى...
ايشته حسّياتِ جمهور شو مركزده اولدقلرندن، ألبته إرشاد و بلاغت إقتضا ايدركه؛ اونلرڭ حسّياتى، رعايت و إحترام ايديلسين و أفكارلرى دخى بر درجه مماشات و إحترام ايديلسين. ايشته رعايت و إحترام، عقولِ بشره قارشى اولان (تنزّلاتِ إلٰهيه ايله تسميه اولونور. أوت او تنزّلات، تأنيسِ أذهان ايچوندر. "اوننجى مقدمه" يه مراجعت ايت.
ايشته بونڭ ايچوندركه؛ حقائقِ مجرّدهيه تماشا ايتمك ايچون، حسّيات و خيال آلود جمهورڭ نظرلرينى اوقشايان صُوَرِ متشابههدن برر دوربين وضع ايديلمشدر. ايشته شو جوابى تأييد ايدن معانئِ عميقه ويا متفرّقهيى بر صورتِ سهل و بسيطهده تصور ويا تصوير ايتمك ايچون ناسڭ كلامنده إستعاراتِ كثيرهيى ايراد ايدرلر. ديمك متشابهات دخى إستعاراتڭ أن أغمض اولان قسميدر. زيرا أن خفى حقائقڭ صُوَرِ مثاليهسيدر.
— 160 —
ديمك إشكال ايسه معنىنڭ دقّتندندر، لفظڭ إغلاقندن دگلدر.
أى معترض! إنصافله نظر ايت كه، فكرِ بشرڭ باخصوص عوامڭ فكرلرندن أڭ اوزاق اولان حقائقى، شويله بر طريق ايله تقريب ايتمك؛ عجبا طريقِ بلاغت اولان مقتضاىِ حالڭ مطابقتنه موافق و مقامڭ نسبتنده كمالِ وضوح و إفادهيه مطابقدر؛ ياخود توهّم ايتديگڭ گبيدر؟ حكَم سن اول...
ايكنجى نقطهيه جواب:ايكنجى مقدمه ده مفصلا گچمشدر. عالمده ميلُ الإستكمالڭ دالى اولان إنساندهكى ميلَ التّرقّينڭ ثمراتي و تجاربِ كثيره ايله و نتائجِ أفكارڭ تلاحقيله تشكّل ايدن و نردبانِ ترقّينڭ باصامقلرى حكمنده اولان فنون ايسه؛ مترتّبه و متعاونه و متسلسلهدرلر. أوت متأخرڭ إنعقادى، متقدّمڭ تشكّلنه وابستهدر. ديمك مقدَّم اولان "فنّ"، علومِ متعارفهنڭ درجهسنه گلهجك؛ صوڭره متأخرينه مقدّمه اولابيلير. بو سرّه بناءًدر كه: شو زمانده تَمخّض تجاربله سطحه چيقوب و تولّد ايتمش اولان بر فنّڭ، فرضا اون عصر أول بر آدم تفهيم و تعليمنه چاليشسه ايدى، مغلطه و سفسطهيه دوشورمكدن باشقه بر شى ياپاماز ايدى.
مثلا، دينيلسه ايدى: "شمسڭ سكونيله أرضڭ حركتنه و بر قطره صوده بر ميليون حيواناتڭ بولوندقلرينه تماشا ايدڭ، تا صانعڭ عظمتنى بيلهسڭز." جمهورِ عوام ايسه؛ حسّ ظاهر ويا غلطِ حسّڭ سببيله خلافلرينى ضرورى بيلدكلرى ايچون يا تكذيب ويا نفسلرينه مغالطه ويا محسوس اولان شيئه مكابره ايتمكدن باشقه أللرندن بر شى گلمزدى. تشويش ايسه؛ باخصوص اوننجى عصره قدر، منهاجِ إرشاده بيوك
— 161 —
بر ورطهدر. أزجمله، سطحيتِ أرض و دورانِ شمس اونلرجه بديهياتِ حسيهدن صاييليردى.
تنبيه:
شو گبى مسئلهلر، مستقبلدهكى نظرياته قياس اولونماز. زيرا مستقبله عائد اولان شيلره حسّ ظاهر تعلّق ايتمديگى ايچون، ايكى جهتى ده محتملدر. إعتقاد اولونهبيلير. إمكان درجهسندهدر. إطمئنان قابلدر. اونڭ حقِ صريحى تصريح ايتمكدر. لٰكن حينا كه حسّڭ غلطى، بزم (مَا نَحْنُ فِيهِ) مزى امكان درجهسندن بداهته، يعنى جهلِ مركّبه چيقاردى؛ اونڭ نظرِ بلاغتده هيچ إنكار اولونماز اولان حقّى ايسه؛ إبهام و إطلاقدر؛ تا، أذهان مشوّش اولماسينلر. فقط حقيقته تلويح و رمز و ايماء ايتمك گركدر. أفكار ايچون قپولرى آچمق، دخوله دعوت ايتمك لازمدر. ناصلكه شريعتِ غرّاء اويله ياپمشدر.
ياهو أى برادر! إنصاف ميدر، تحرّئِ حقيقت بويله ميدركه: سن إرشادِ محض و عينِ بلاغت و هدايتڭ مغزى اولان شيئى، إرشاده منافى و مباين توهّم ايدهسڭ؟ و بلاغتجه عين كمال اولان شيئي، نقصان تخيّل ايدهسڭ؟
يا أيّها الحوتو! عجبا سنڭ ذهن سقيمڭده بلاغت او ميدركه، أذهانى تغليط و أفكارى تشويش و محيطڭ مساعدهسزلگى و زمانڭ عدم إعدادندن أذهان مستعد اولمادقلرى ايچون عقوله تحميل ايديلمهين شيلري تكليف ايتمكدر؟ كلّا. كَلِّمِ النَّاسَ عَلٰى قَدَرِ عُقُولِهِمْ بر دستور حكمتدر. ايسترسهڭ مقدماته مراجعت ايت! باخصوص "برنجى مقدمه"ده ايى تفكّر ايت!.. ايشته بعض ظواهرى، دليلِ عقلينڭ خلافنه گوسترمك اولان "اوچنجى نقطه"يه جواب:
— 162 —
"برنجى مقدمه"ده تدبّر ايت، صوڭره بونى ده ديڭله كه؛ شارعڭ إرشادِ جمهوردن مقصودِ أصليسى: إثباتِ صانعِ واحد و نُبوّت و حشر و عدالتده منحصردر. اويله ايسه: قرآندهكى ذكرِ أكوان، إستطرادى و إستدلال ايچوندر. جمهورڭ أفهامنه گوره صنعتده ظاهر اولان نظامِ بديع ايله، نظّامِ حقيقى اولان صانعِ ذو الجلاله إستدلال ايتمك ايچوندر. حالبوكه، صنعتڭ أثرى و نظامى، هر شيدن تظاهر ايدر. كيفيتِ تشكّل ناصل اولورسه اولسون، مقصدِ أصلىيه تعلّق ايتمز.
تنبيه:
مقرردركه: دليل، مدّعادن أول معلوم اولماسى گركدر. بونڭ ايچوندركه؛ بعض نصوصڭ ظواهرى، إتّضاحِ دليل و إستيناسِ أفكار ايچون جمهورڭ معتقداتِ حسّيهلرينه إماله اولونمشدر. فقط دلالت ايتمك ايچون دگلدر. زيرا قرآن، آياتنڭ تلافيفنده اويله أمارات و قرائنى نصب ايتمشدركه؛ او صدفلردهكى جواهرى و او ظواهردهكى حقيقتلرى أهلىِ تحقيقه پارمقله گوسترر و إشارت ايدر.
أوت "كلمة الله" اولان كتاب مبينڭ بعض آياتى، بعضسنه مفسّردر. يعنى: بعض آياتى، أخواتنڭ ما فى الضّميرلرينى إظهار ايدر. اويله ايسه؛ بعضلرى ديگر بر بعضه قرينه اولابيلير كه؛ معناىِ ظاهرى مراد دگلدر.
وهم و تنبيه:
أگر إستدلالڭ مقامنده دينيلسه ايدى كه: ألكتريقڭ عجائبى و جاذبهِٔ عموميهنڭ غرائبى و كرهِٔ أرضڭ يوميه و سنويه اولان حركتى و يتمشدن زياده اولان عناصرڭ إمتزاج كيميويهلرينى و شمسڭ إستقراريله برابر صوريه اولان حركتنى نظره آليڭز، تا صانعى بيلهسڭز!. ايشته او وقت دليل اولان صنعت، معرفتِ صانع اولان نتيجهدن داها خفى و داها غامض و قاعدهِٔ إستدلاله منافى اولديغندن بعضِ ظواهرى، أفكاره گوره إماله اولونمشدر. بو ايسه: يا مستتبعاةُ التراكيب قبيلهسندن ويا كنائى نوعندن اولديغى
— 163 —
ايچون مدارِ صدق و كذب اولماز. مثلا: (قَالَ) لفظندهكى ألف، ألفدر. أصلى(واو)اولسه،(قاف)اولسه، نه اولورسه اولسون تأثير ايتمز.
أى برادر!... إنصاف ايت... عجبا شو اوچ نقطهِٔ إعتراض، جميع أعصارده، جميع إنسانلرڭ، إرشادلرى ايچون إنزال اولونان قرآنڭ إعجازينه أڭ ظاهر دليل دگل ميدر؟.. أوت...
وَالَّذ۪ى عَلَّمَ الْقُرْاٰنَ الْمُعْجِزَ اِنَّ نَظَرَ الْبَش۪يرِ النَّذ۪يرِ وَ بَص۪يرَتَهُ النَّقَّادَةَ اَدَقُّ وَ اَجَلُّ وَ اَجْلٰى وَ اَنْفَذُ مِنْ اَنْ يَلْتَبِسَ اَوْ يَشْتَبِهَ عَلَيْهِ الْحَق۪يقَةُ بِالْخَيَالِ وَاِنَّ مَسْلَكَهُ الْحَقَّ اَغْنٰى وَ اَعْلٰى وَ اَنْزَهُ وَ اَرْفَعُ مِنْ اَنْ يُدَلِّسَ اَوْ يُغَالِطَ عَلَى النَّاسِ
(٭): شو عربى العباره ايكى مذهبِ باطلڭ ردينه إشارتدر.
نعم.. خيالڭ نه حدّى واردركه؛ نور أفشان اولان نظرينه قارشى كندينى حقيقت گوسترهبيلسڭ. أوت، مسلگى نفسِ حق و مذهبى عين صدقدر. حق ايسه، تدليس و تغليط ايتمكدن مستغنيدر.
— 164 —
بشنجى مسلك
معروفه و مشهوره اولان خوارقِ ظاهره و معجزاتِ محسوسهدر. سِير و تاريخڭ كتابلرى اونلر ايله مشحوندر. علماىِ كرام (جزاهم الله خيرًا) حقيله تفسير و تدوين ايتمشلردر. معلومڭ تعليمى لازم گلمهمك ايچون بز تفصيلندن قطعِ نظر ايتدك.
إشارت:
شو خوارقِ ظاهرينڭ هر بر فردى أگر چندان متواتر دگلدر، مطلقا جنسلرى، بلكه چوق أنواعى قطعيًا و يقينًا متواترِ بالمعنىدر. او خوارق بر قاچ نوع اوزرندهدر. ايشته:
بر نوعى:إرهاصاتِ متنوّعهدر. گويا او عصر پيغمبردن (ع.ص.م) إستفاده و إستفاضه ايدهرك، كرامت صاحبى اولديغندن، قلب حساسندن حسّ قبل الوقوعه بناءً إرهاصاتله، فخرِ عالمڭ گلهجگنى إخبار ايتمشدر.
بر نوعى دخى:غيبدن اولان إخباراتِ كثيرهسيدر. گويا طيّار اولان روحِ مجرّدى، زمان و مكانِ معيّنڭ قيدلرينى قيرمش و حدودِ ماضيه و مستقبلهيى چيگنهمش، هر طرفنى گورهرك بزه سويلهمش و گوسترمشدر.
بر قسمى دخى:تحدّى وقتنده إظهار اولونان خوارقِ حسيهدر. بيڭه قريب تعداد اولونمشدر. ديمك سويلهديگمز گبى هر بر فردى، آحادى ده اولورسه مجموعى، متواترِ بالمعنىدر.
بريسى:مبارك اولان پارمقلرندن صويڭ نبعانيدر. گويا معدنِ سخاوت اولان يدِ مباركهسندن مايهِٔ حيات اولان صويڭ نبعانيله، منبعِ هدايت
— 165 —
اولان لسانندن، مايهِٔ أرواح اولان زلالِ هدايتڭ فوراننى حسًّا تصوير ايدييور.
برى ده:تكّلمِ شجر و حجر و حيواندر. گويا هدايتندهكى حياتِ معنويه، جمادات و حيواناته دخى سرايت ايدهرك نطقه گتيرمشدر.
بري ده:إنشقاقِ قمردر. گويا قلبِ سماء حكمنده اولان قمر، مبارك اولان قلبيله إنشقاقده بر مناسبت پيدا ايتمك ايچون، سينهِٔ صاف و براقنى مبارك پارمغڭ إشارتيله إشتياقا شقّ و چاك ايتمشدر.
تنبيه:
إنشقاقِ قمر، متواترِ بالمعنىدر. وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ اولان آيتِ كريمه ايله ثابتدر. زيرا، حتى قرآنى إنكار ايدن دخى، بو آيتڭ معنىسنه ايليشمهمشدر. هم ده إحتمال ويرمگه شايان اولميان بر تأويلِ ضعيفدن باشقه تأويل و تحويل ايديلمهمشدر.
وهم و تنبيه:
إنشقاق، هم آنى، هم گيجه، هم وقتِ غفلت، هم شو زمان گبى آسمانه عدمِ ترصّد، هم وجودِ سحاب، هم إختلافِ مطالع جهتيله، بتون عالمڭ گورمهلرى لازم گلمز و لازم دگلدر. هم ده هَمْ مَطْلَع اولانلرده ثابتدركه، گورولمشدر. بريسى و أڭ برنجيسى و أڭ كبرىسى اولان قرآنِ مبيندر. ايشته سابقًا بر نبذهسنه ايماء أولونان -يدى جهتله إعجازى مبرهندر. إلى آخره...- سائر معجزاتى كتبِ معتبرهيه حواله ايدييورم.
— 166 —
خاتمه
أى بنم كلاممى مطالعه ايدن ذوات! گنيش بر فكر ايله و متيقّظ بر نظر ايله و موازنهلى بر بصيرتله مجموع كلاممى يعنى مسالك خمسهيى محيط بر دائره ويا مستدير بر سور گبى نظره آليڭز، محمّد عليه الصلاة والسلامڭ نُبوّتنه مركز گبى تماشا ايديڭز. وياخود سلطانڭ أطرافنه حلقه طوتمش اولان عساكرِ متعاونهنڭ نظريله باقڭز! تا كه بر طرفدن هجوم ايدن أوهامى، متجاوبه و متعاونه اولان جوانبِ سائره دفع ايدهبيلسين. ايشته شو حالده ژاپونليلرڭ سؤالى اولان:
(حاشيه-١): روسى مغلوب ايدن ژاپونڭ باش قماندانى، مشيخاتِ إسلاميهدن بو سؤالى سورمش، أسكى سعيد بو مقامِ ثالث ايله جواب ويرمش.
مَا الدَّل۪يلُ الْوَاضِحُ عَلٰى وُجُودِ الْاِلٰهِ الَّذ۪ى تَدْعُونَنَا اِلَيْهِ
يه قارشى ديرم:
ايشته محمّد عليه الصلاة والسلام ... (حاشيه-٢): ما شاء الله گوزل بر جواب.
إشارت و إرشاد و تنبيه:
وقتا كائنات طرفندن، حكومتِ خلقت جانبندن مستنطق و سائل صفتيله گوندريلن فنِّ حكمت، إستقباله توجّه ايدن نوعِ بشرڭ طليعهلرينه راست گلمش؛ بردن فنِّ حكمت شويله بر طاقم سؤاللرى ايراد ايتمش كه:
"أى إنسان أولادلرى! نرهدن گلييورسڭر؟ كيمڭ أمريله؟ نه ايدهجكسڭر؟ نرهيه گيدهجكسڭز؟ مبدأڭر نرهدن؟ و منتهاڭز نرهيهدر؟" او وقت نوعِ بشره خطيب و مرشد و رئيسى اولان محمّد عليه الصلاة والسلام آياغه قالقارق، حكومتِ خلقت جانبندن گلن فنِِّ حكمته شويله جواب ويرمشدركه:
"أى مستنطق أفندى! بز معاشر موجودات، سلطانِ أزلڭ أمريله، قدرتِ إلٰهيهنڭ دائرهسندن مأموريت صفتيله گلمشز. شو حُلّهِٔ وجودى بزه گيديرهرك و شو سرمايهِٔ سعادت اولان إستعداداتى ويرن، جميع أوصافِ كماليه ايله متّصف و
— 167 —
واجبُ الوجود اولان حاكمِ أزلدر. بز معاشرِ بشر دخى، شيمدى سعادتِ أبديهنڭ أسبابنى تدارك ايتمكله مشغولز. صوڭره بردن أبده متوجّها شهرستانِ أبدُ الآباد اولان حشرِ جسمانىيه گيدهجگز."
ايشته أى حكمت، خلط ايتمه و سفسطه ياپمه!.. گورديگڭ و ايشيتديگڭ گبى سويله!..
اوچنجى مقصد
حشرِ جسمانيدر
أوت، خلقت اونسز اولماز و عبثدر. نعم، حشر حقدر و طوغريدر. برهانڭ أن واضحى، محمّد عليه الصلاة والسلامدر.
مقدمه
قرآنِ مبين، حشرِ جسمانىيى او درجه ايضاح ايتمشدركه؛ أدنا بر شبههيى بيراقمامش. ايشته بز ده قوّتمزه گوره اونڭ براهيننى بر درجه تفسير ايچون بر قاچ مقاصد و مواقفنه إشارت ايدهجگز.
برنجي مقصد:أوت كائناتدهكى نظام أكمل، هم ده خلقتدهكى حكمتِ تامّه، هم ده عالمدهكى عدمِ عبثيت، هم ده فطرتدهكى عدمِ إسراف، هم ده جميعِ فنون ايله ثابت اولان إستقراءِ تام، هم ده يوم و سنه گبى چوق أنواعده اولان برر نوع قيامت مكرّره، هم ده إستعدادِ بشرڭ جوهرى، هم ده إنسانڭ لايتناهى اولان آمالى، هم ده صانعِ حكيمڭ رحمتى، هم ده رسولِ صادقڭ لسانى، هم ده قرآن معجزڭ بيانى؛ حشر جسمانىيه صادق شاهدلر و حق و حقيقي برهانلردر.
— 168 —
موقف و إشارت
١ - أوت سعادتِ أبديه اولمازسه نظام، بر صورت ضعيفهِٔ واهيهدن عبارت قالير. جميع معنويات و روابط و نسب، هباءً گيدر. ديمك نظّامى، سعادت أبديهدر.
٢ - أوت عنايتِ أزليهنڭ تمثالى اولان حكمتِ إلٰهيه، كائناتدهكى رعايتِ مصالح و حِكم ايله مجهّز اولديغندن، سعادتِ أبديهيى إعلان ايدر. زيرا سعادتِ أبديه اولمازسه؛ كائناتده بِالبداهه ثابت اولان حِكم و فوائده قارشى مكابره ايديلهجكدر.
٣ - نعم، عقل و حكمت و إستقرائڭ شهادتلريله ثابت اولان خلقتدهكى عدم عبثيت؛ حشر جسمانيدهكى سعادتِ أبديهيه إشارت، بلكه دلالت ايدر. زيرا عدمِ صِرف، هر شيئى عبث ايدر.
٤ - أوت، فطرتده، أزجمله؛ عالمِ صغرى اولان إنسانده، فنِّ منافعُ الأعضانڭ شهادتيله ثابت اولان عدمِ إسراف گوسترر كه: إنسانده اولان إستعداداتِ معنويه و آمال و أفكار و ميولاتنڭ عدمِ إسرافنى إثبات ايدر. او ايسه؛ سعادتِ أبديهيه نامزد اولديغنى إعلان ايدر.
٥ - أوت، اويله اولمازسه؛ عمومًا قورور، هباءً گيدر. فيا للعجب!. بر جوهرِ جهان بهانڭ قلفنه نهايت درجه دقّت و إعتنا ايديليرسه، حتى غبارڭ قونماسندن محافظه ايديليرسه، ناصل و نه صورتله او جوهرِ يگانهيى قيرارق محو ايدهجكدر؟ كلّا.. اوڭا إعتنا، اونڭ خاطرهسى ايچوندر.
٦ - أوت سابقًا بيان اولونديغى گبى، جميع فنونله حاصل اولان إستقراءِ تام ايله ثابت اولان إنتظامِ كامل، او إنتظامى إختلالدن خلاص أيلهين و تكمّل و عمرِ أبدىيه مظهر ايدن حشرِ جسمانينڭ صدفنده اولان سعادتِ آبديهيى بالضروره إقتضا ايدر.
— 169 —
٧ - أوت، ساعتڭ ثانيه و دقيقه و ساعت و گونلرى صايان چرخلرينه بڭزهين يوم و سنه و عمرِ بشر و دَوران دنيا، بربرينه مقدّمه اولارق دونر، ايشلر. گيجهدن صوڭره صباحى، قيشدن صوڭره بهارى ايشلدكلرى گبى، موتدن صوڭره قيامت دخى او دستگاهدن چيقهجغنى خبر ويرييورلر.
أوت، إنسانڭ هر فردي، برر نوع گبيدر. زيرا نورِ فكر اونڭ آمالنه اويله بر وسعت ويرمش كه؛ بتون أزمانى يوتسه طوق اولماز. سائر أنواعڭ أفرادلرينڭ ماهيتى، قيمتى، نظرى، كمالى، لذّتى، ألمى ايسه جزئى و شخصى و محدود و محصور و آنيدر. بشرڭ ايسه؛ عُلْوى، كلّى، سرمديدر. يوم و سنهده اولان چوق نوعلرده اولان برر نوع قيامت مكرّرهِٔ نوعيه ايله إنسانده بر قيامتِ شخصيهِٔ عموميهيه رمز وإشارت، بلكه شهادت ايدر.
٨ - نعم، بشرڭ جوهرنده غيرِ محصور إستعداداتنده مندمج اولان غيرِ محدود اولان قابلياتدن نشئت ايدن ميولاتدن حاصل اولان لايتناهى آمالندن تولّد ايدن غيرِ متناهى افكار و تصوّراتى؛ ماوراىِ حشرِ جسمانىده اولان سعادتِ أبديهيه ألنى اوزاتمش و مدِّ نظر ايدهرك او طرفه متوجّه اولمشدر.
٩ - نعم، صانعِ حكيم و رحمان الرحيمڭ رحمتى ايسه؛ جميع نعمى نعمت ايدن و نقمتلكدن خلاص ايدن و كائناتى فراقِ أبديدن حاصل اولان واويلالردن خلاص أيلهين سعادتِ أبديهيى نوع بشره ويرهجكدر. زيرا شو هر بر نعمتڭ رئيسى اولان سعادتِ أبديهيى ويرمزسه، جميع نعمتلر نقمته تحوّل ايدهرك، بالضروره و بِالبداهه و عموم كائناتڭ شهادتيله ثابت اولان رحمتى إنكار ايتمك لازم گلير.
ايشته أى برادر!.. متنوّع اولان نعمتلردن يالڭز محبّت و عشق و شفقته دقّت ايت. صوڭره ده، فراقِ أبدى
— 170 —
و هجرانِ لايزالىيى نظره آل! ناصل او محبّت، أڭ بيوك مصيبت اولور!.. ديمك هجرانِ أبدى، محبّّته قارشى چيقاماز. ايشته سعادتِ أبديه، أو فراقِ أبديهيه اويله بر طوقات وورهجق كه، عدم آباد هيچا هيچه آتاجقدر.
١٠ - نعم، سابق اولان بش مسلگى ايله صدق و حقّانيتى مبرهن اولان پيغمبريمزڭ لسانى، حشر جسمانينڭ دفينهسندهكى سعادتِ أيديهنڭ آناختاريدر.
١١ - نعم، يدى جهتله اون اوچ عصرده إعجازى مصدّق اولان قرآنِ معجز البيان، حشرِ جسمانينڭ كشّافيدر و فتّاحيدر و بسمله كشيدر.
ايكنجى مقصد:قرآنده إشارت اولونان حشره دائر ايكى دليلڭ بيانندهدر. ايشته، نَخُو: بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
بو رسالهنڭ مؤلّفى، استاد بديع الزمان حضرتلرى بو رسالهنڭ تأليفندن اوتوز سنه صوڭره تأليف ايتديگى رسالهِٔ نور كلّياتندن"طوقوزنجى شعاع"نڭباشنده دييوركه:
"لطيف بر عنايتِ ربّانيهدركه: بوندن اوتوز سنه أوّل أسكى سعيد يازديغى تفسير مقدمهسى"محاكمات"نامندهكى أثرڭ آخرنده،"ايكنجى مقصد:قرآنده حشره إشارت ايدن ايكى آيت تفسير و بيان ايديلهجك. نَخُو: بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ" دييوب طورمش. داها يازهمامش. خالقِ رحيممه دلائل و أماراتِ حشريه عددنجه شكر و حمد اولسون كه، اوتوز سنه صوڭره توفيق إحسان أيلدى."
* * *