— 4 —
محاكمات
مؤلّفى
بديع الزمان سعيد النورسى
— 5 —
مريض بر عصرڭ، خسته بر عنصرڭ، عليل بر عضوڭ رچتهسى
و ياخود
صيقل الإسلاميت
و ياخود
بديع الزمانڭ
محاكماتى
— 7 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
جمله تحيّات، اول حاكمِ أزل و حكيمِ أزلى و رحمانِ لم يزلىيه ألْيَقدر كه: بزى إسلاميتله سرفراز و شريعتِ غرّاء ايله صراطِ مستقيمه هدايت ايتمشدر.
اويله بر شريعت كه؛ عقل و نقل، دست بَدست إتّفاق ويرهرك اول شريعتڭ حقائقنڭ حقّانيتنى تصديق ايتمشلردر.
اويله حقائق كه؛ كوكلرى حقيقت زميننده رسوخ ايله برابر دال و بوداقلرى كمالاتڭ گوكلرينه يوكسلوب، إنتشار ايدوب.. اويله فروعات كه؛ ميوهلرى سعادتِ داريْندر. و بزى قرآنِ معجز ايله إرشاد أيلهمش...
اويله كتاب كه: قاعدهلرى ايله خلقتِ عالمڭ كتابندن دستِ قدر و قلمِ حكمت ايله مكتوب و جارى اولان قوانينِ عميقهِٔ دقيقهِٔ إلٰهيهيى إظهار ايتديگندن؛ أحكامِ عادلانهسيله نوعِ بشرڭ نظام و موازنت و ترقّيسنه كفيلِ مطلق و استادِ كلّ اولمشدر.
صلواتِ بىنهايه، اول سرورِ كائنات و فخرِ عالمه هديه اولسون كه: عالم، أنواع و أجناسيله اونڭ رسالتنه شهادت و معجزهلرينه دلالت و خزينهِٔ غيبدن
— 8 —
گتيرديگى متاعِ عالىيه دلّاللق ايدييور. گويا عالمه تشريف ايتديگندن هر بر نوع، كندى لسانِ مخصوصيله آلقيشلاديغى گبى؛ سلطانِ أزل، زمين و آسمانڭ أوتارينى إنطاق ايدوب هر بر تل باشقه لسان ايله معجزاتنڭ نغماتنى إنشاد ايتمكله، او صداىِ شيرين بو قبّهِٔ ميناده إلَى الأبد طنين أنداز ايتمشدر. گويا آسمان، كندى معراج و مَلك و قمرڭ ألسنهِٔ سماويهسيله رسالتنى تبريك و زمين كندى حجر و شجر و حيوانڭ ديللريله معجزهلرينه ثناخوان و جوِّ فضا، كندى جنّ و بلوطلرڭ إشاراتيله نبوّتنه بشارت و سايهبان و زمانِ ماضى، أنبياء و كتب و كاهنلرڭ رموز و تلويحاتيله او شمسِ حقيقتڭ فجرِ صادقنى گوسترهرك مژدهجى و زمانِ حال يعنى عصرِ سعادت لسانِ حاليله طبيعتِ عربدهكى إنقلابِ عظيمڭ و بدويتِ صِرفدن مدنيتِ محضانڭ دفعةً تولّدينى شاهد گوسترهرك نبوّتنى إثبات و زمانِ مستقبل كندى وقوعات و فنوننڭ أطوارِ مدقّقانهسيله اونڭ موكبِ إقبالنى إستقبال و لسانِ حكيمانه ايله إرشاداتنه تشكّر؛ نوعِ بشر كندى محقّقلريله باخصوص خطيبِ بليغى كه، شمس گبى كندى كندينه برهان اولان محمّدڭ (ع.ص.م.) لسانِ فصيحانهسيله حقدن گلديگنى إعلان و ذاتِ ذو الجلال كندى قرآننڭ لسانِ بليغانهسيله اول نبىِّ أمّينڭ فرمانِ رسالتنى قرائت ايدييورلر و اوقويورلر.
بيت:
جُمْلَه ش۪يرَانِ جِهَانْ بَسْتَهِٔ ا۪ينْ سِلْسِلَه اَنْد
رُوبَه اَزْ ح۪يلَه چِه سَانْ بِگُسَلَدْ ا۪ينْ سِلْسِلَه رَا
— 9 —
أمّا بعد: شو فقير، غريب النورسى كه، بدعت الزمان لقبيله مسمّا اولمغه لايق ايكن خبرى اولمادن بديع الزمان ايله مشهور اولان بيچاره؛ تدنّئِ ملّتدن جگرى يانمش گبى فرياد و فغان ايدهرك، آه!. آه!.. آه!.. وا أسفا دير كه: إسلاميتڭ مغز و لبّنى ترك ايدهرك قشرينه و ظاهرينه وقفِ نظر ايتدك و آلداندق. و سوءِ فهم و سوءِ أدب ايله إسلاميتڭ حقّنى و مستحق اولديغى حرمتى ايفاء ايدهمدك. تا او ده بزدن نفرت ايدهرك أوهام و خيالاتڭ بلوطلريله صاريلوب تستّر أيلدى.
هم ده حقّى وار. زيرا بز إسرائيلياتى اصولنه و حكاياتى عقائدينه و مجازاتى حقائقنه قاريشديرارق قيمتنى تقدير ايدهمدك. او ده جزاء اولارق بزى دنياده تأديب ايچون ذلّت و سفالت ايچنده بيراقدى. بزى قورتارهجق ينه اونڭ مرحمتيدر.
اويله ايسه، أى إخوانِ مسلمين!.. گليڭز، اوڭا ترضيه ويرهجگز. أل برلگيله دستِ صداقتى اوزاتهجغز، بيعت ايدهجگز. اونڭ حبل المتيننه صاريلاجغز.
هم ده بِلا پروا اولارق إعلان ايدرم: بنى گچمش عصرلرڭ أفكارينه قارشى مبارزهيه هيجان و شجاعته گتيرن و يوزر سنهلردن بَرى سَوْقُ الْجيش ايله قوّت بولان خيالات و أوهامڭ مدافعهسنه بنى غيرته گتيرن إعتقادم و يقينمدر كه: حق نشو و نما بولاجقدر، أگر چندان طوپراقده گيزلنسه... و طرفدار و ملتزملرى مظفّر اولاجقلردر، أگر چندان زمان و زمينڭ مرحمتسزلگندن آز و ضعيف اولسهلر...
هم ده إعتقادمدر كه: إستقباله حكم سورهجك و هر قطعهسنده حاكمِ مطلق اولاجق يالڭز حقيقتِ إسلاميتدر. أوت سعادت سراىِ إستقبالده تخت نشين حقائق و معارف يالڭز إسلاميت اولاجقدر. اونى فتح ايدهجك يالڭز اودر؛ أمارهلر گورونويورلر... زيرا ماضى
— 10 —
قطعهسنده، وحشت آباد صحرالرنده خيمه نشين تعصّب و تقليد؛ و ياخود جهلستان ئولكهسنده منزل نشين مزخرفات و إستبداد اولانلره، شريعتِ غرّانڭ غلبهِٔ مطلق و إستيلاءِ تامّنه سد و مانع اولان سكز أمر، اوچ حقيقت ايله زير و زبر اولمشلردر و اولويورلر. او مانعلر ايسه: أجنبيلرده تقليد و جهالت و تعصّب و قسّيسلرڭ رياستى. و بزدهكى مانع ايسه؛ إستبدادِ متنوّع و أخلاقسزلق و مشوّشيتِ أحوال و عطالتى إنتاج ايدن يأسدر كه، شمسِ إسلاميتڭ كسوفه يوز طوتماسنه سبب اولمشلردر.
سكزنجى و أڭ برنجى مانع و بلا بودر: بز ايله أجنبيلر؛ بعض ظواهرِ إسلاميت و بعض مسائلِ فنون اورتهسنده خيالِ باطل (!) ايله توهّم أيلهديگمز مصادمت و مناقضاتدر. آفرين معارفڭ همّتِ فيّاضانهسنه و فنونڭ همّتِ مردانهسنه كه؛ مَيلِ تحرّئِ حقيقت و محبّتِ إنسانيت و مَيلِ إنصاف اولان حقائقى تجهيز ايدهرك او مانعلره گوندروب زير و زبر ايتمش و ايدييور.
أوت، أڭ بيوك سبب كه: بزى دنيا راحتندن و أجنبيلرى آخرت سعادتندن محروم ايدن، شمسِ إسلاميتى منكسف ايتديرن، سوءِ تفهّم ايله توهّمِ مصادمت و مخالفتدر. فيا لِلْعجب!... كوله أفنديسنه و خدمتكار رئيسنه و ولد پدرينه ناصل دشمن و معارض اولابيلير؟ حالبوكه إسلاميت، فنونڭ سيّدى و مرشدى و علومِ حقيقيهنڭ رئيس و پدريدر. فقط وا أسفا بو سوءِ تفهّم و شو توهّمِ باطل، شيمدىيه قدر حكمنى إجرا ايدهرك وسوسهسيله يأسى إلقاء ايدوب بابِ مدنيت و معارفى أكراد و أمثاللرينه قپاتديردى. زيرا بعض ظواهرِ دينيهيى، فنونڭ بعض مسائلنه معارض تخيّل ايدهرك اوركديلر.
أزجمله:كرويتِ أرض كه، فنونڭ أڭ برنجى درجهسى اولان جغرافيانڭ أڭ برنجى باصامغيدر. ايلريده گلهجك
— 11 —
آلتى مسئلهيه منافى ظن ايتدكلرندن، بو بديهى مسئلهده مكابره ايتمكدن چكينمديلر.
أى بنم شو كتابمه إمعانِ نظر ايله نظر ايدن ذات، معلومڭ اولسون! بو كتابله ايستديگم خدمت بودر: إسلاميتده اولان طريقِ مستقيمى گوسترمكله أهلِ تفريط اولان أعداىِ دينڭ تشكيكاتنى ردّ و يوزلرينه وورمقله برابر؛ طريقِ مستقيمڭ اوتهكى جانبنى و صديقِ أحمق عنواننه لايق اولان أهلِ إفراط و ظاهر پرستلرڭ توهّملرينى طرد و أصلسزلغنى گوسترمك و أصل رهبرِ حقيقت و عالمِ إسلاميتڭ إقبال و إستقبالنه يول آچان و صراطِ مستقيمده كمالِ اُميدِ ظفر ايله چاليشان محقّقينِ إسلام و عاقل صدّيقلره يارديم ايتمك و قوّت ويرمكدر.
الحاصل:مقصدم: اول ألماس قيلنجه صيقل وورمقدر.
أگر سؤال ايدرسهڭ:سنڭ بو تلاشڭ و علومِ متعارفه حكمنه گچن شيلره برهان گتيرمگه نه لزوم واردر؟ زيرا تلاحقِ أفكار و تجاربڭ كشفياتيله ميدانِ بداهته گلن مسائله برهان گتيرمك، معلومى إعلام ديمكدر؟..
جوابًا ديرم:مع التأسّف بنم ايله شو زمانڭ قطعهسنده إشتراك ايدن جملهسى؛ أگر چندان، صورةً اون اوچنجى عصرڭ أولاديدرلر، فقط فكر و ترقّى جهتيله قرونِ وسطٰىنڭ يادگارلريدرلر. گويا معاصرلريمز، اوچنجى عصرڭ نهايتندن اون اوچنجى عصره قدر گچمش اولان عصرلرڭ فهرستهسى و ياخود أنموذجى و ياخود ملز بر قَومدرلر. حتّى بو زمانڭ چوق بديهياتى، اونلرجه موهومات صاييلير.
* * *
— 12 —
مقدّمه
بو كتاب اوچ مقاله ايله اوچ كتاب اوزرينه مرتّبدر.
برنجى مقاله، عنصرِ حقيقتڭ و ياخود بعض مقدّمات و مسائل ايله إسلاميته صيقل وورمانڭ بيانندهدر.
ايكنجى مقاله، عنصرِ بلاغتى كشف ايدر.
اوچنجيسى، عنصرِ عقيده ايله أجوبهِٔ ژاپونيا بيانندهدر.
كتابلر ايسه قرآنده إشارت اولونان علم السماء و علم الأرض و علم البشرى تحقيق ايله بر نوع تفسيردر.
برنجى مقاله
مقصده عروج ايتمك ايچون مقدّمهلردن إستمداد ايتمك، أهلِ تحقيقڭ دستورلرندندر. اويله ايسه بز ده اون ايكى باصامقلى بر نردبان ياپاجغز.
برنجى مقدّمه
تقرّر ايتمش اصولدندر: عقل و نقل تعارض ايتدكلرى وقتده، عقل أصل إعتبار و نقل تأويل اولونور. فقط او عقل، عقل اولسه گركدر.
هم ده تحقّق ايتمش: قرآنڭ هر بر طرفنده إنتشار ايدن مقاصدِ أساسيه و عناصرِ أصليه درتدر.
— 13 —
اونلر ده: إثباتِ صانعِ واحد و نبوّت و حشرِ جسمانى و عدالتدر. يعنى حكمت طرفندن كائناته ايراد اولونان سؤاللره شويله: "أى كائنات!. نرهدن و كيمڭ أمريله گلييورسڭز؟ سلطانڭز كيمدر؟ دليل و خطيبڭز كيمدر؟ نه ايدهجكسڭز؟ و نرهيه گيدهجكسڭز؟" قطعى جواب ويرهجك يالڭز قرآندر. اويله ايسه قرآنده مقاصددن باشقه اولان كائنات بحثى إستطراديدر. تا صنعتڭ إنتظاميله صانعِ ذو الجلاله إستدلال يولى گوستريلسين. أوت إنتظام گورونور و كمالِ وضوح ايله كندينى گوسترر. صانعڭ وجود و قصد و إرادهسنه قطعيًا شهادت ايدن إنتظامِ صنعت، كائناتڭ هر جهتنده بويننى قالديرهرق هر جانبندن لمعان ايدن حسنِ خلقتى نظرِ حكمته گوسترييور. گويا هر بر مصنوع برر لسان اولوب صانعڭ حكمتنى تسبيح ايدييور. و هر بر نوع پارمغنى قالديرهرق شهادت و إشارت ايدييور. مادام مقصد بودر و مادام كائناتڭ كتابندن إنتظامه اولان رموز و إشاراتنى تعلّم ايدييورز. و مادام نتيجه بر چيقار؛ تشكّلاتِ كائنات نفسُ الأمرده ناصل اولورسه اولسون، بزه بِالذّات تعلّق ايتمز. فقط او مجلسِ عالئِ قرآنىيه گيرمش اولان كائناتڭ هر فردى درت وظيفه ايله موظّفدر:
برنجيسى:إنتظام و إتّفاق ايله سلطانِ أزلڭ سلطنتنى إعلان...
ايكنجيسى:هر برى برر فنِّ حقيقينڭ موضوع و منتخبى اولدقلرندن إسلاميت فنونِ حقيقيهنڭ زبدهسى اولديغنى إظهار...
اوچنجيسى:هر برى برر نوعڭ نمونهسى اولدقلرندن خلقتده جارى اولان قوانين و نواميسِ إلٰهيهيه إسلاميتى تطبيق و مطابق اولديغنى إثبات.. تا او نواميسِ فطريهنڭ إمداديله، إسلاميت نشو و نما بولسون. أوت بو خاصيتله دينِ مبينِ إسلام؛ سائر هوا
— 14 —
و هوس ايچنده معلّق و مددسز، بعضًا ايشيق و بعضًا ظلمت ويرن و چابوق تغيّره يوز طوتان دينلردن ممتاز و سرفرازدر.
دردنجيسى:هر برى برر حقيقتڭ نمونهسى اولدقلرندن، أفكارى حقائق جهتنه توجيه و تشويق و تنبيه ايتمكدر. أزجمله: قرآنده قَسَم ايله تميّز ايتمش اولان أجرامِ عُلْويه و سفليهيى تفكّردن غفلت ايدنلرى دائما ايقاظ ايدرلر. أوت قسماتِ قرآنيه، نومِ غفلتده طالانلره قرع العصادر.
شيمدى تحقّق ايتمش شو شويلهدر. اويله ايسه: شك و شبهه ايتمهمك لازمدر كه؛ معجز و أڭ يوكسك درجهِٔ بلاغتده اولان قرآنِ مرشد، أساليبِ عربه أڭ موافقى و طريقِ إستدلالڭ أڭ مستقيم و أڭ واضحى و أڭ قيصهسنى إختيار ايدهجكدر. ديمك حسّياتِ عامّهيى تفهيم و إرشاد ايچون، بر درجه إحترام ايدهجكدر. ديمك دليل اولان إنتظامِ كائناتى اويله بر وجه ايله ذكر ايدهجك كه؛ اونلرجه معروف و عقللرينه مأنوس اوله... يوقسه دليل، مدّعادن داها خفى اولمش اولور. بو ايسه، طريقِ إرشاده و مسلكِ بلاغته و مذهبِ إعجازه مخالفدر. مثلا: أگر قرآن ديسه ايدى: يا أيّها النّاس!.. فضاده اوچان مجذوب و مسافر و متحرّك اولان كُرهِٔ زمينه و جريانيله برابر مستقرّنده إستقرار ايدن شمسه و أجرامِ عُلْويهيى بربريله باغلايان جاذبهِٔ عموميهيه و فضاىِ غيرِ متناهيده دال و بوداقلرى منتشر اولان شجرهِٔ خلقتدن، عناصرِ كثيرهدن اولان مناسباتِ كيميويهيه نظر و تدبّر ايديڭز؛ تا صانعِ عالمڭ عظمتنى تصوّر ايدهسڭز. و ياخود: او قدر كوچكلگيله برابر بر عالمِ حيواناتِ خردهبينيهيى إستيعاب ايدن بر قطره صويه، عقلڭ خردهبينيله تماشا ايديڭز؛ تا صانعِ كائناتڭ هر شيئه قادر اولديغنى تصديق ايدهسڭز.
— 15 —
عجبا او حالده؛ دليل مدّعادن داها خفى و داها محتاجِ ايضاح اولماز مى ايدى؟ هم ده اونلرجه مظلم بر شيله، حقيقتى تنوير ايتمك و ياخود اونلرڭ بداهتِ حسلرينه قارشى مغالطهِٔ نفس گبى بر أمرِ غيرِ معقوله تكليف اولماز مى ايدى؟ حالبوكه إعجازِ قرآن پك يوكسك و پك منزّهدر كه؛ اونڭ صافى و پارلاق دامننه، إخلالِ إفهام اولان غُبار قونابيلسين.
بونڭله برابر قرآنِ معجز البيان آياتِ بيّناتڭ تلافيفنده مقصدِ حقيقىيه تلويح و إشارت ايتديگى گبى، بعض ظواهرِ آياتى -كنايهده اولديغى گبى- مقصده منار ايتمشدر.
هم ده اصولِ مقرّرهدندر: صدق و كذب ياخود تصديق و تكذيب؛ كنايات و أمثاللرنده، فنِّ بيانده "معانئِ اولٰى" تعبير اولونان صورتِ معنايه راجع دگلدرلر. آنجق "معانئِ ثانوى" ايله تعبير اولونان مقصد و غرضه توجّه ايدرلر. مثلا: "فلانڭ قلنجنڭ بندى اوزوندر" دينيلسه؛ قلنجى اولمازسه ده، فقط قامتى اوزون اولورسه، ينه حكم طوغريدر، يالان دگلدر. هم ده ناصل كلامده بر كلمه، إستعارهيه قرينهِٔ مجازدر. اويله ده؛ كلمهِٔ واحد حكمنده اولان كلام اللّٰهڭ بر قسم آياتى، سائر إخواننڭ حقيقت و جوهرلرينه قرينه وره نما و قومشولرينڭ قلبلرندهكى سرلره دليل و ترجمان اولويورلر.
الحاصل:بو حقيقتى پيشِ نظره گتيرهمهين و آيتلرى موازنه و طوغرى محاكمه ايدهمهين، مشهور بكتاشى گبى كه: نمازڭ تركنده تعلّل يولنده ديمش: "قرآن دييور: لَا تَقْرَبُوا الصَّلٰوةَ ايلريسنه ده حافظ دگلم." نظرِ حقيقته قارشى مسخره اولاجقدر.
* * *
— 16 —
ايكنجى مقدّمه
ماضيده نظرى اولان بر شى، مستقبلده بديهى اولابيلير. شويله تحقّق ايتمشدر. عالمده مَيل الإستكمال واردر.
(٭): بزم بر كرد ديمشدر:
هر ذرّهده تمايل عياندر تكامله
هر صويده فيوضِ هويدانما ايله
بر نقطهِٔ كماله شتاب اوزره كائنات،
اول نقطهيه توجّه ايله يوكسلير حيات.
قهريات
اونڭ ايله خلقتِ عالم، قانونِ تكامله تابعدر. إنسان ايسه؛ عالمڭ ثمرات و أجزاسندن اولديغندن، اونده دخى مَيل الإستكمالدن بر مَيل الترقّى موجوددر. بو مَيل ايسه تلاحقِ أفكاردن إستمداد ايله نشو و نما بولور. تلاحقِ أفكار ايسه؛ تكمّلِ مبادى ايله إنبساط ايدر. تكمّلِ مبادى ايسه؛ فنونِ أكوانڭ تخملرينى صلبِ خلقتدن زمانڭ تربيهگردهسى بر زمينه إلقاء ايله تلقيح ايدر. او تخملر ايسه تدريجى تجربهلر ايله بيور و نشو و نما بولور.
بوڭا بناءًًدر: بو زمانده بديهيه و علومِ عاديه صيرهسنه گيرمش پك چوق مسائل وار؛ زمانِ ماضيده غايت نظرى و خفى و برهانه محتاج ايديلر. زيرا گورويورز: شيمديلك جغرافيا و قوزموغرافيه و كيميا و تطبيقاتِ هندسيهدن چوق مسائل وار كه: مبادئ و وسائطڭ تكمّليله و تلاحقِ أفكارڭ كشفياتيله، بو زمانڭ چوجقلرينه دخى مجهول قالمامشلردر. بلكه اويونجق گبى اونلر ايله اوينايورلر. حالبوكه ابن سينا و أمثالنه نظرى و خفى قالمشلردر. حالبوكه حكمتڭ بر پدرى حكمنده اولان ابن سينا، شدّتِ ذكا و قوّتِ فكر و كمالِ حكمت و وسعتِ قريحه نقطهسنده بو زمانڭ يوزلرجه حكماسيله موازنه
— 17 —
اولونسه، ترجّح ايدوب و آغير گلهجكدر. نقصانيت ابن سيناده دگل؛ چونكه ابن زماندر. اونى ناقص بيراقان، زمانڭ نقصانيتى ايدى.
عجبا بديهى دگل ميدر كه، قولومبِ ذو فنونڭ سببِ إشتهارى اولان يڭى دنيانڭ كشفى، فرضا بو زمانه قدر قالمش اولسه ايدى؛ هيچ قپودان آراسنده قيمتى اولميان بر قاييق صاحبى ده يڭى دنيايى أسكى دنيايه قومشو ايتمگه مقتدر اولاجقدى. أوّلكى كشّافڭ تبحّرِ فكرينه و مهالكى إقتحامنه بدل، بر كوچك سفينه ايله بر پوصولا كفايت ايدهجكدى. فقط بونڭله برابر شيمدى گلهجك بر حقيقتى نظرِ دقّته آلمق لازمدر. شويله كه: مسائل ايكى قسمدر:
بريسندهتلاحقِ أفكار تأثير ايدر. بلكه اوڭا متوقّفدر. ناصلكه مادّياتده بيوك بر طاشى قالديرمق ايچون تعاون لازمدر.
قسمِ ديگريدهأساس إعتباريله تلاحق و تعاون تأثيرسزدر. بيڭ ده، بر ده بردر. ناصلكه خارجده بر اوچوروم اوزرندن آتلامق و ياخود بر طار يردن گچمكده كلّ و كلِّ واحد بردر. تعاون فائده ويرمز.
بو قياسه بناءً فنونڭ بر قسمى، بيوك طاشڭ قالديريلماسى گبى تعاونه محتاجدر. بونلرڭ أكثرى، علومِ مادّيهدندر. ديگر بر قسمى، ايكنجى مثاله بڭزر. تكمّلى دفعى، ياخود دفعى گبى اولور. بو ايسه، أغلبى معنويات ويا علومِ إلٰهيهدندر. لٰكن أگر چندان تلاحقِ أفكار بو قسمِ ثانينڭ ماهيتنى تغيير و تكميل و تزييد ايدهمز ايسه ده؛ برهانلرڭ مسلكلرينه وضوح و ظهور و قوّت ويرر.
هم ده نظرِ دقّته آلمق لازمدر كه: كيم بر شيده چوق توغّل ايتسه؛ غالبًا باشقهسنده غبيلشمهسنه سببيت ويرر. بو سرّه بناءًدر كه: مادّياتده
— 18 —
توغّل ايدن، معنوياتده غبيلشير و سطحى اولور. بو نقطهيه نظرًا؛ مادّياتده مهارتى اولانڭ معنوياتده حكمى حجّت اولماسنه سبب اولماديغى گبى، چوق دفعه سوزى دخى شايانِ إستماع دگلدر. أوت بر خسته؛ طبّى هندسهيه قياس ايدهرك، طبيبه بدلًا مهندسه مراجعت ايدوب گوسترديگى علاجى إستعمال ايدر ايسه؛ أقرباسنه تعزيه ويرمگه دعوت و كنديسى ايچون قبرستانِ فنانڭ خستهخانهسنه نقلِ مكان ايتمك ايچون بر راپورى ايستهمك ديمكدر. كذالك حقائقِ محضه و مجرّداتِ صِرفهدن اولان معنوياتده، مادّيونڭ حكملرينه مراجعت و فكرلريله إستشاره ايتمك، عادتا لطيفهِٔ ربّانيه دينيلن قلبڭ سكتهسنى و جوهرِ نورانى اولان عقلڭ سكراتنى إعلان ايتمك ديمكدر. أوت هر شيئى مادّياتده آرايانلرڭ عقللرى گوزلرندهدر. گوز ايسه معنوياتى گورهمز...
* * *
اوچنجى مقدّمه
إسرائلياتڭ بر طائفهسى و حكمتِ يونانيهنڭ بر قسمى، دائرهِٔ إسلاميته دخول ايتمهلريله، دين سوسيله گورونهرك، أفكارى إختلاله ويرديلر. شويله كه:
او نجيب قَومِ عرب، زمانِ جاهليتده بر اُمّتِ أمّيه ايدى. وقتا كه ايچلرندن حق تجلّى ايدوب إستعدادِ حسّياتلرى اوياندى ده ميدانده يول آچان دينِ مبينى گوردكلرندن عموم رغبات و مَيللرى، يالڭز دينڭ معرفتنه إنحصار أيلديلر. فقط كائناته اولان نظرلرى تشريحاتِ حِكَمِيَه نظريله دگل، بلكه إستطرادًا يالڭز إستدلال ايچون ايدى. اونلرڭ او حسّاس ذوقِ طبيعيلرينه إلهام ايدن، يالڭز اونلرڭ فطرتلرينه مناسب اولان گنيش و عُلْوى محيطلرى؛ و صافى و مستعد اولان
— 19 —
فطرتِ أصليهلرى تعليم و تربيه ايدن يالڭز قرآن ايدى. بوندن صوڭره قَومِ عرب سائر أقوامى بلع ايتديگى گبى، مللِ سائرهنڭ معلوماتلرى دخى مسلمان اولمغه باشلاديغندن، محرّفه اولان إسرائيليات ايسه وهب، كعب گبى علماءِ أهلِ كتابڭ إسلاميتلرينڭ جهتيله عربلرڭ خزائنِ خيالاتنه بر مجرى و منفذ بولارق او أفكارِ صافيهيه قاريشديلر. هم صوڭره ده إحترام دخى گورديلر. زيرا علماءِ أهلِ كتابدن إسلاميته گلنلر، إسلاميت شرفيله غايت جلالت و تكمّل ايتدكلرندن، معلوماتِ مزخرفهِٔ سابقهلرى مقبوله و مسلّمه گبى اولديلر، ردّ ايديلمهدى. چونكه إسلاميتڭ اصولنه مصادم اولماديغندن، حكايات گبى روايت اولونور ايكن، أهمّيتسزلگى ايچون تنقيدسز ديڭلهنيرلر ايدى. فقط حيفا! صوڭره حق اولارق قبول ايديلديلر، چوق شبه و شكوكاته سببيت ويرديلر.
هم ده وقتا كه شو إسرائيليات، كتاب و سنّتڭ بعض ايماآتلرينه مرجع و بعض مفاهيملرينه بر مناسبتله مأخذ اولابيليرلر ايدى. فقط آيات و حديثڭ معنىلرى دگل. بلكه فرضا طوغرى اولسهلر ايدى، ماصدق و أفرادندن اولمالرى ممكن اولديغندن؛ سوءِ إختيارلريله باشقه بر مأخذى بولميان ويا عطفِ نظر ايتمهين ظاهر پرستلر، بعض آيات و أحاديثى او حكاياتِ إسرائيليهيه تطبيق ايدهرك تفسير أيلديلر. حالبوكه قرآنى تفسير ايدهجك، ينه قرآن و حديثِ صحيحدر. يوقسه أحكامى منسوخ اولديغى گبى، قيصهسى دخى محرّفه اولان إنجيل و تورات دگلدر. أوت ماصدق ايله معنى آيريدرلر. حالبوكه ماصدق اولمغه ممكن اولان شى، معنى يرينه إقامه اولوندى. چوق ده إمكانات وقوعاته قاريشديريلدى.
هم ده وقتا حكمتِ يونانيهيى مسلمان ايتمك ايچون مأمونڭ عصرنده ترجمه اولوندى. فقط پك چوق
— 20 —
أساطير و خرافاتڭ منبعندن چيقان او حكمت، بر درجه متعفّنه اولديغندن صافيه اولان أفكارِ عربڭ ايچلرينه تداخل ايتديگندن، بر درجه أفكارلرى قاريشديرديغى گبى تحقيقدن تقليده بر يول آچدى.
هم ده آبِ حيات اولان إسلاميتدن قريحهِٔ فطريهلريله إستنباط ايتمگه قابل ايكن، او حكمتڭ تَلَمُّذينه تنزّل ايتديلر. أوت ناصلكه إختلاطِ أعجام ايله كلامِ مضرينڭ مَلكهسى فساده يوز طوتمقله، محقّقينِ علماء او مَلكهيى محافظه ايتمك ايچون، علومِ عربيهنڭ قواعدينى تدوين ايتديلر. اويله ده شو حكمت و إسرائيليات دخى دائرهِٔ إسلاميته دخوللريله برابر، بعض نقّادِ محقّقينِ إسلام تمييز و تصفيهلرينه تشبّث ايتديلر. فقط حيفا!. تماميله موفّق اولامديلر. ايش بو قدر ده قالمادى. چونكه تفسيرِ قرآنه صَرفِ همّت ايديلديگى وقت، بعض أهلِ ظاهر قرآنڭ نقلياتنى بعض إسرائلياته تطبيق و بر قسم عقلياتنى دخى حكمتِ مزبورهيه توفيق ايتديلر. چونكه گورديلر كه، قرآن معقول و منقوله مشتملدر. حديث ده اويله... صوڭره كتاب و سنّتڭ بعض نقلياتِ صادقهلريله و بعض محرّف إسرائلياتڭ اورتهسنده بر مطابقت و مناسبت إستنباط ايتديلر.
هم ده حقيقى اولان عقلياتلريله موهوم و مُمَوَّهْ اولان شو حكمت آراسنده بر مشابهت و موافقت توهّم أيلهدكلرندن، شو مطابقت و مشابهتى كتاب و سنّتڭ معنىلرينه تفسير و مقصدلرينه بيان ظن ايدوب حُكم أيلديلر.
كلّا.. ثمّ كلّا!.. زيرا كتابِ معجز البيانڭ مصداقى إعجازيدر. مفسّرى أجزاسيدر. معنىسى ايچندهدر. صدفى ده دُرّدر، مَدَرْ دگلدر. فرضا بو مطابقتى إظهار ايتمكدن مقصد، او شاهدِ صادقڭ تزكيهسى
— 21 —
ايچون اولسه ده ينه عبثدر. زيرا قرآنِ مبين، اوڭا مقاليدِ إنقيادى تسليم ايدن اويله عقل و نقلڭ تزكيهلرندن پك يوكسك و غنيدر. چونكه او، اونلرى تزكيه ايتمزسه؛ شهادتلرى مسموع اولاماز. أوت ثريّايى ثراده دگل، سماده آرامق گركدر. قرآنڭ معانيسنى ده أصدافنده آرا. يوقسه قارمهقاريشيق اولان سنڭ جيبندن آراما؛ زيرا بولامييورسڭ. بولسهڭ ده سكّهِٔ بلاغت اولماديغندن قرآن قبول ايتمز.
زيرا مقرّردر: أصل معنى اودر كه: ألفاظ اونى صماخده بوشالتديغى گبى ذهنه نفوذ ايدهرك وجدان دخى تشرّب ايتمكله، أزاهيرِ أفكارى فيضياب ايدن شيدر. يوقسه باشقه شيئڭ كثرتِ توغّلندن سنڭ خيالنه تداخل ايدن بعض إحتمالات.. و ياخود حكمتڭ أباطيلندن و حكاياتڭ أساطيرندن سرقت ايدوب جيبده طولديرهرق صوڭره آيات و أحاديثڭ تلافيفنده گيزلتمك، چيقارتمق، ألده طوتمق، چاغيرمق كه: "بودر معنى، گليڭز، آليڭز" ديديگڭ وقت آلاجغڭ جواب شودر: "ياهو!. ايشته سنڭ معنىڭ سيليكدر. سكّهسى تقليددر، نقّادِ حقيقت ردّ ايدر. سلطانِ إعجاز دخى اونى ضرب ايدنى طرد ايدر. سن آيت و حديثڭ نظاملرينه تعرّض ايتديگندن آيت شكايت ايدوب حاكمِ بلاغت سنڭ خولياڭى، سنڭ خيالنده حپس ايدهجكدر. و مشترئِ حقيقت دخى سنڭ بو متاعنى آلميهجقدر. زيرا دييهجك: آيتڭ معنىسى دُرّدر. بو ايسه مَدَرْدر. حديثڭ مفهومى مُهَجْ، بو هَمَجْدر.
تنوير ايچون بر ضربِ مَثل:
كردلرڭ أمثالِ أدبيهسندندر: بر آدمڭ إسمى "عَلُو" ايمش. بال خيرسزليوردى. اوڭا دينيلدى؛ خيرسزلغڭ تبيّن ايدهجكدر. او ده آلداتمق ايچون بر بوش پتكده يابانجى آريلرى طولديروب بالى باشقه يردن خيرسزلر، كُوارده
— 22 —
صاقلايور ايدى. برى سؤال ايتسه ايدى، ديردى: "بو، بال مهندسى اولان آريلريمڭ صنعتيدر." صوڭره ده آريلرى ايله قونوشديغى وقت مشترك بر لسان ايله
فِظْ فِظْ ژِوَه هِنْگِف۪ينْ ژِمِنْ
ديردى. يعنى: "طنين سزدن، بال بندن..."
أى تشهّى و هوس ايله تأويل ايديجى أفندى! بو تشبيه ايله تسلّى ايتمه. زيرا بو تشبيه تمثيلدر. سنڭ معنىڭ بال دگل، زهردر. او ألفاظ آريلر دگل، بلكه قلب و وجدانه أرواحِ حقائقى وحى ايدن او كتابِ كاملڭ كلماتى ملائكه گبيدرلر. حديث، معدنِ حيات و مُلهمِ حقيقتدر.
الحاصل:إفراط گبى تفريط ده مضردر، بلكه داها زياده. فقط إفراط، تفريطه سبب اولديغندن داها قباحتليدر. أوت إفراط ايله مسامحهنڭ قپوسى آچيلدى. چوروك شيلر او حقائقِ عاليهيه قاريشديغندن؛ أهلِ تفريط ايله إنصافسز اولان أهلِ تنقيد، غايت حقسزلق اولارق شو چوروك شيلرڭ يوزر مِثلنه اولان حقائقِ عاليه ايچنده گوردكلرندن اوركديلر، نفرت ايتديلر. حاشا.. لكهدار و قيمتسز ظن ايتديلر. عجبا دفينهيه خارجدن گيرمش بر سيليك پاره بولونسه و ياخود بر بوستانده باشقه يردن دوشمش اولان چوروك و آجى بر ألما گورونسه، حق و إنصاف ميدر كه؛ عموم دفينهيى قلپ و عموم ألمالرى آجى ظن ايدوب وازگچمكله لكهدار ايديلسين...
خاتمه
بو مقدّمهدن مقصدم، أفكارِ عموميه بر تفسيرِ قرآن ايستهيور. أوت هر زمانڭ بر حكمى وار. زمان دخى بر مفسّردر. أحوال و وقوعات ايسه، بر
— 23 —
كشّافدر. أفكارِ عامّهيه خواجهلق ايدهجك ينه أفكارِ عامّهِٔ علميهدر. بو سرّه بناءً و إستنادًا ايسترم كه: مفسّرِ عظيم اولان زمانڭ تحتِ رياستنده، هر برى بر فنده متخصّص محقّقينِ علمادن منتخب بر مجلسِ مبعوثانِ علميه تشكيلى ايله مشورت ايله بر تفسيرى تأليف ايتمكله، سائر تفاسيردهكى منقسم اولان محاسن و كمالاتى مهذَّبه و مذَهَّبه اولارق جمع ايتمليدرلر. أوت مشروطيتدر، هر شيده مشورت حكم فرمادر. أفكارِ عموميه دخى ديدهباندر. إجماعِ اُمّتڭ حجّيتى، بوڭا حجّتدر.
* * *
دردنجى مقدّمه
شهرت، إنسانڭ مالى اولميانى ده إنسانه مال ايدر. شويله كه: بشرڭ سجيهلرندندر، غريب ويا قيمتدار بر شيئى أصيلزاده گوسترمك ايچون، او قيمتدار شيلرڭ جنسيله مشتهر اولان ذاته نسبت و إسناد ايتمكدر. يعنى سوزلرى رواج بولمق ويا تكذيب اولونمامق و ياخود باشقه أغراض ايچون، ظالمانه و إستبدادكارانه، بر ملّتڭ نتائجِ أفكارينى ويا محاسنِ أطوارينى بر شخصده گوروب اوندن بيليرلر. حالبوكه او آدمڭ شانندندر، او هديهِٔ مستبدانهيى ردّ ايده... زيرا گوزل بر صفت ويا عُلْوى بر صنعتله مشهور اولان بر آدم، حسنِ صورينڭ ماوراسنى گورمك شانندن اولان نظرِ صنعت پرورانهسنه حقسز اولارق اوڭا إسناد اولونان أمر أرض ايديلوب گوستريلير ايسه؛ "سنڭ دستِ خطّڭدر" دينيلير ايسه؛ او أمر صنعتڭ تناسب و موازنهسندن ناشى اولان گوزللگنى إخلال ايتديگى ايچون، ردّ ايدوب إعراض و تبرّى ايدهجكدر. "حاشا و كلّا" دييهجكدر. بو سجيهيه بنا ايله مشهور قاعدهيه - "بر شى ثابت اولسه، لوازميله ثابت اولور."- إستنادًا إنسانلر او شخصِ مشهورده تخيّلاتلرينه
— 24 —
بر نظام ويرديرمك ايچون مضطردرلر كه؛ چوق قوّت و عظمت و ذكا گبى لوازمِ خارق العادهيى إسناد ايتسينلر، تا او شخصڭ جمله منسوباتنه مرجعيتى ممكن اولابيلسين. او حالده او آدم بر أعجوبه اولارق ذهنلرنده تجسّم ايدر. أگر ايسترسهڭ خيالاتِ عجمانه ايچنده پرورده اولان رستمِ زالڭ تمثالِ معنويسنه باق، گور.. نه أعجوبهدر! زيرا شجاعتله مشتهر اولديغندن و هيچ ايرانيلر تضييقاتندن قورتولاميان إستبداد سرّيله و شهرت قوّتيله ايرانيلرڭ مفاخرينى غصب و غارت ايدهرك بيولتدى. خياللرده بيويوب شيشدى. يالان، يالانه مقدّمه اولديغى ايچون شو خارق العاده شجاعت خارق العاده بر عمر و دهشتلى بر قامت و اونلرڭ لوازم و توابعلرى اولان چوق أمرلرى طوپلايوب، ايچنده او خيالِ حائل نعره وورهرق "بن نوعٌ منحصرٌ فِى الشَّخْصم" دير. غول يبانى گبى خرافاتى آرقهسنه طاقهرق، ديللرڭ دستانلرنده دونويور. أمثالنه دخى ميدان آچار.
أى حقيقتى چيپلاق گورمك ايستهين ذات!.. بو مقدّمهيه دقّت ايت؛ زيرا خرافاتڭ قپوسى بو يردن آچيلير. و بابِ تحقيق دخى بونڭ ايله سدّ اولور. هم ده قصّهدن حصّه و مَيل الترقّيله متقدّمينڭ أساسلرى اوزرينه بنا و سلفلرڭ موْرُوثاتنده تصرّف و زيادهيه جسارت بو شورستانده محو اولور. أگر ايسترسهڭ مشهور ملا نصر الدّين أفندىيه ده: "بو غريب سوزلر عمومًا سنڭ ميدر؟" ألبته سڭا دييهجكدر: "شو سوزلر جلدلرى طولديرييور. أپيجه عمر ايستر. زيرا بتون سوزلرم نوادردن دگلدر. بن خواجهيم. اونلرڭ زكاتنى ده بڭا ويرسهلر راضىيم و كافيدر. فضلهسنى ايستهمم. زيرا ظرافتمى طبيعيلكدن چيقاروب تصنّعه قلب ايدر." ياهو، بو كوكدن خرافات و موضوعات بيتر و تنبّت ايدر و طوغرى شيئڭ قوّتنى بيتيرر.
— 25 —
خاتمه
إحسانِ إلٰهىدن فضله إحسان، إحسان دگلدر. بر دانهِٔ حقيقت بر خرمان خيالاته مرجّحدر. إحسانِ إلٰهى ايله توصيفده قناعت ايتمك فرضدر. جمعيته داخل اولان، جمعيتڭ نظامنى إخلال ايتمهمك گركدر. بر شيئڭ شرفى نسلنده دگلدر، ذاتندهدر. بر شيئڭ أصلنى گوسترن ثمرهسيدر. برينڭ مالنه باشقه مال وَلَوْ قيمتلى ده اولسه قاريشيرسه، مالنى قيمتسز ايتديگى گبى، حجز ايتمهسنه دخى سبب اولور. شيمدى بو نقطهلره إستنادًا ديرم كه: ترغيب ويا ترهيب ايچون عوام پرستانه ترويج و تشويق ايله بعض أحاديثِ موضوعهيى ابن عبّاس گبى ذاتلره إسناد ايتمك بيوك بر جهالتدر. أوت حق مستغنيدر. حقيقت ايسه، زنگيندر. تنويرِ قلوبه ضيالرى كافيدر. مفسّرِ قرآن اولان أحاديثِ صحيحه بزه كفايت ايدر. و منطغڭ ميزانيله طارتيلمش اولان تواريخِ صحيحهيه قناعت ايدرز.
* * *
بشنجى مقدّمه
مجاز، علمڭ ألندن جهلڭ ألنه دوشسه حقيقته إنقلاب ايدر، خرافاته قپو آچار. شويله كه: مجازات و تشبيهات، نه وقت جهلڭ يسارِ مظلمانهسى، علمڭ يمينِ نورانيسندن قاچيروب غصب ايتسه و ياخود مجاز ايله تشبيه بر اوزون عمر سورسهلر، حقيقته إنقلاب ايدهرك طراوت و زلالندن بوش اولوب، شراب ايكن سراب و نازنين و حسنا ايكن عجوزهِٔ شَمْطاء و قوجهقارى اولور. أوت مجاز شفّافيتيله شعلهِٔ حقيقت اوندن تلمّع ايدر. فقط حقيقته إنقلابيله كثيف اولوب، حقيقتِ أصليهيى منكسف ايدر. لٰكن بو تحوّل بر قانونِ فطريدر.
— 26 —
بوڭا شاهد ايسترسهڭ لغتڭ تجدّد و تغيّراتنڭ و إشتراك و ترادفڭ سرلرينه مراجعت ايت. ايى قولاق ويرسهڭ ايشيدهجكسڭ كه: سلفڭ ذوقلرينه گيدن چوق كلماتى ويا حكاياتى ويا خيالاتى ويا معانى، إختيار و زينتسز اولدقلرندن خلفڭ هوسِ شبابانهلرينه توافق ايتمدكلرندن مَيلِ تجدّده و فكرِ ايجاده و جرئتِ تغييره سبب اولمشلردر. بو قاعده لغاتده اولديغى گبى، خيالات و معانى و حكاياتده دخى جريان ايدر. اويله ايسه هر شيئه ظاهره گوره حكم ايتمهمك گركدر. محقِّقڭ شأنى؛ غوّاص اولمق، زمانڭ تأثيراتندن تجرّد ايتمك، ماضينڭ أعماقنه گيرمك، منطغڭ ترازيسيله طارتمق، هر شيئڭ منبعنى بولمقدر. بو حقيقته بنى مطّلع ايدن، بر وقت صباوتمده آى طوتولدى. والدهمدن سؤال ايتدم. ديدى كه: "ييلان آيى يوتمش."
ديدم: "نهدن داها گورونويور؟"
ديدى كه: "آسمانڭ ييلانى نيم شفّافدر."
ايشته باق: ناصل تشبيه حقيقت اولوب حيلولتيله حقيقتِ حالى منخسف ايتمشدر. زيرا مائلِ قمر، منطقة البروج ايله رأس و ذَنَبده تقاطع ايتدكلرندن او ايكى دائرهِٔ موهومهدن ايكى قوسى، ييلانڭ مرادفى اولان تنّين ايله أهلِ هيئت بر تشبيهه بناءً تسميه أيلديلر. ذاتًا آى رأس ويا ذنبه و گونش دخى اوتهكيسنه گليرسه؛ أرضڭ حيلولتيله إنخساف وقوع بولور...
أى بنم شو مشوّش سوزلرمدن اوصانميان ذات! بو مقدّمهيه دخى دقّت ايت. بر خردهبين ايله باق. زيرا بو أصل اوزرينه پك چوق خرافات و خلافات تولّد ايدرلر. منطغى و بلاغتى رهبر ايتمك گركدر.
— 27 —
خاتمه
معناىِ حقيقينڭ بر سكّهسى اولمق گركدر. او سكّهيى تشخيص ايدن، مقاصدِ شريعتڭ موازنهسندن حاصل اولان حسنِ مجرّددر. مجازڭ جوازى ايسه، بلاغتڭ شرائطى تحتنده اولمق گركدر. يوقسه مجازى حقيقت و حقيقتى مجاز صورتيله گورمك، گوسترمك؛ جهلڭ إستبدادينه قوّت ويرمكدر. أوت هر شيئى ظاهره حمل ايتديره ايتديره نهايت ظاهريّون مسلكِ متعسّفهسنى توليد ايتمك شاننده اولان مَيل التفريط نه درجهده مضر ايسه؛ اويله ده هر شيئه مجاز نظريله باقديره باقديره نهايتده باطنيونڭ مذهبِ باطلهسنى إنتاج ايتمك شأننده اولان حبِّ إفراط دخى چوق درجه داها مضردر.
حدِّ أوسَطى گوسترهجك، إفراط و تفريطى قيرهجق يالڭز فلسفهِٔ شريعتله بلاغت و منطق ايله حكمتدر. أوت حكمت ديرم، چونكه خيرِ كثيردر. شرّى واردر؛ فقط جزئيدر. اصولِ مسلّمهدندر كه: شرِّ جزئى ايچون خيرِ كثيرى تضمّن ايدن أمرى ترك ايتمك، شرِّ كثيرى ايشلهمك ديمكدر. أهون الشّرّى إختيار ألزمدر. أوت أسكى حكمتڭ خيرى آز، خرافاتى چوق، أذهان إستعدادسز، أفكار تقليد ايله مقيّد، جهل عوامده حكم فرما اولدقلرندن سلف بر درجه حكمتدن نهى ايتديلر. فقط شيمديكى حكمت اوڭا نسبةً مادّى جهتنده خيرى چوق، يالانى آز؛ أفكار دخى حرّ، معرفت حكم فرمادر. ذاتًا هر زمانڭ بر حكمى اولمق گركدر.
* * *
— 28 —
آلتنجى مقدّمه
مثلا: تفسيرده مذكور اولان هر بر أمر، تفسيردن اولمق لازم گلمز. علم علمه قوّت ويرر. تحكّم ايتمهمك شرطدر. شويله مسلّماتدندر كه: هندسه گبى بر صنعتده ماهر اولان ذات، طب گبى باشقه صنعتده عامى و طُفيلى و دخيل اولابيلير. و قواعدِ اصوليهدندر كه: فقيه اولميان، وَلَوْ كه اصول الفقهده مجتهد اولسه، إجماعِ فقهاده معتبر دگلدر. زيرا او، اونلره نسبةً عاميدر.
هم ده حقائقِ تاريخيهدندر كه: بر شخص چوق فنلرده مَلكه صاحبى و متخصّص اولاماز. آنجق فريد بر آدم، درت ويا بش فنلرده متخصّص اولابيلير. عمومه أل آتمق، عمومى ترك ايتمك ديمكدر. بر فنده مَلكه، او فنّڭ صورتِ حقيقيهسيدر. اونڭله تمثّل ايتمك گركدر. زيرا بر فنده متخصّص و معلوماتِ سائرهسنى متمّمه و مدد ويريجى ايتمز ايسه معلوماتِ پريشانندن بر صورتِ عجيبه تمثّل ايدهجكدر.
تنوير ايچون بر لطيفهِٔ فرَضيهدر:
ناصلكه باشقه عالمدن بو كُرهيه گلن تصويرجى بر نقّاش فرض اولونسه؛ حالبوكه نه إنسانى و نه إنسانڭ غيريسى، تام صورتنى گورمهمش بلكه هر بريسندن بعض أعضاسنى گورمكله إنسانڭ تصويرى و ياخود گورديگى أشيانڭ عمومندن بر صورتى تصوير ايتمك ايسترسه؛ مثلا: إنساندن گورديگى بر أل، بر آياق، بر گوز، بر قولاق، يارى يوز و بورون و عمامه گبى شيلرڭ تركيبيله بر إنسانڭ تمثالى؛ ياخود نظرينه تصادف ايدن آتڭ قويروغى، دوهنڭ بويننى؛ إنسانڭ يوزينى، آرسلانڭ باشى بر حيوانڭ صورتى ياپسه؛ ناصلكه إمتزاجسزلقله قابلِ حيات اولماديغى ايچون شرائطِ حيات بويله أعجوبهلره مساعد
— 29 —
دگلدر دييهجكلر و نقّاشى متّهم ايدهجكلر. شيمدى بو قاعده، فنلرده عينًا جريان ايدر. چارهسى اودر كه: بر فنّى أساس طوتوب سائر معلوماتنى آوْزَنْ (٭): كردجهدر و زَنْآوْ گبى ياپمقدر. هم ده عاداتِ مستمرّهدندر كه؛ كتابِ واحدده علومِ كثيره تزاحم ايدر. زيرا علوم بربرينى إنتاج و بربرينڭ ألنى طوتمقله تعانق و تجاوب ايتدكلرندن او درجهده إشتباك حاصل اولور كه؛ بر فنده تأليف اولونان بر كتابده او فنّڭ مسائلى او كتابڭ محتوياتنه نسبتى آنجق زكاتى چيقهبيلير. بو سردن غفلت ايلهدر كه؛ بر شريعت ويا بر تفسير كتابنده إستطرادًا درج اولونمش بر مسئلهيى گورن بر ظاهر پرست ويا مغالطهجى بر آدم دير كه: "شريعت و تفسير بويله" دير. أگر دوست اولسه دييهجك: "بونى قبول ايتمهين مسلمان دگلدر." شايد دشمن اولسه، او بهانه ايله دير: شريعت ويا تفسير (حاشا) ياڭليش.
أى إفراط و تفريط صاحبلرى!.. تفسير و شريعت باشقهدر، تفسير و شريعتده تأليف اولونان كتاب ينه باشقهدر. زيرا كتاب داها گنيشدر. او دكّانده جوهردن باشقه قيمتسز شيلر دخى بولونور. أگر بونى فهم ايدهبيلدڭ؛ حيص بَيْصَدن قورتولاجقسڭ. دقّت ايت، ناصلكه بر أوڭ لوازمِ متنوّعهسى يالڭز بر صنعتكاردن آلينماز، بلكه هر بر حاجتده او صنعتده متخصّص اولانه مراجعت اولمق گركدر. اويله ده سعادت سراىِ كمالاتده او قانونه تطبيقِ حركت ايتمك گركدر. عجبا گورولمييور مى كه؛ برينڭ ساعتى قيريلسه ترزىيه ساعتمى ديك ديسه؛ يوهادن باشقه جواب وار ميدر؟..
إشارت:
بو مقدّمهنڭ أسّ الأساسى بودر كه: صانعِ ذو الجلالڭ خلقتِ عالمده جارى و تقسيم الأعمال
— 30 —
قاعدهسندن آقان قانونِ تكمّل و ترقّيده مندمج اولان رضا و إشارتنڭ إمتثالى فرض ايكن، إطاعت تمام ايديلمهمشدر. شويله: قاعدهِٔ تقسيم الأعمالى مقتضى اولان حكمتِ إلٰهيهنڭ دستِ عنايتيله بشرڭ ماهيتنده أكمش اولديغى إستعدادات و ميولاتله شريعتِ خلقتڭ فرض الكفايهسى حكمنده اولان فنون و صنايعڭ أداسنه بر أمرِ معنوى ويرمشكن، سوءِ إستعمالمز ايله او إستعداددن تولّد ايدن مَيله قوّت و مدد ويريجى اولان شَوْقى بو حرصِ كاذب و شو رأسِ رياء اولان مَيل التفوّق ايله ضايع ايدوب سوندوردك. ألبته عصيان ايدن، جهنّمه مستحق اولور. بز ده بو خلقت دينيلن شريعتِ فطريهنڭ أوامرينه إمتثال ايدهمديگمزدن جهنّمِ جهل ايله معذّب اولدق. بو عذابدن بزى قورتارهجق، تقسيم الأعمال قانونيله عمل ايتمكدر. زيرا سلفلريمز تقسيم الأعمالڭ عملى ايله جِنانِ علومه داخل اولمشلردر.
خاتمه
بر غيرِ مسلم يالڭز مسجده گيرمكله مسلمان اولماسنه كافى اولماديغى گبى؛ تفسيرڭ ويا شريعتڭ كتابلرينه، حكمت ويا جغرافيا ويا تاريخ گبى بر فنّڭ مسئلهسى گيرمهسيله تفسير ويا شريعت اولاماز. هم ده بر مفسّر ويا فقيه متخصّص اولمق شرطيله، حكمى يالڭز نفسِ شريعت و تفسيرده حجّتدر. يوقسه طُفيلى اولارق إذنسز تفسير، شريعت كتابلرينه گيرمش أمرلرده حجّت دگلدر. زيرا اونلرده طُفيلى اولابيلير. ناقله عتاب يوقدر. أوت بر فنده سوزى حجّت اولانڭ سائر فنلرده نقل ويا دعوا جهتيله حكمنى حجّت طوتمق، تقسيم المحاسن و تفريق المساعى اولان قانونِ إلٰهىسنه وجهِ رضا گوسترمهمك ديمكدر.
— 31 —
هم ده منطقجه مسلّمدر كه: حكم، موضوع ايله محمولڭ يالڭز وَجْهٌ مَا ايله تصوّرلرينى إقتضا ايدر. و اونلرڭ تشريحاتِ سائرهسى ايسه، او فندن دگلدر. باشقه فنّڭ مسائلندن اولمق گركدر.
هم ده مقرّردر كه؛ عام، خاصّه دلالاتِ ثلاثهنڭ هيچ بريسى ايله دلالت ايتمز. مثلا: تفسيرِ بيضاويده بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ اولان آيتنده أرمنيه و آذربيجان طاغلرينڭ مابيْننده اولان تأويلنه نظرِ قطعى ايله باقمق، أڭ بيوك منطقسزلقدر. زيرا أساسًا نقلدر. هم ده تعيينى قرآنڭ مدلولى دگلدر. تفسيردن صاييلماز. زيرا او تأويل، آيتڭ بر قيدينڭ باشقه فنّه إستنادًا بر تشريحيدر. بناءً عليه او مفسّرِ جليلڭ تفسيردهكى مَلكهِٔ راسخهسنه بويله ضعيف نقطهلرى بهانه طوتمق، شبههلرى ايراث ايتمك، إنصافسزلقدر. ايشته أصل حقائقِ تفسير و شريعت ميداندهدر. ييلديزلر گبى پارلايور. او حقائقدهكى وضوح و قوّتدر، بنم گبى بر عاجزه جسارت ويرييور. بن ده دعوا ايدرم: تفسيرڭ و شريعتڭ نه قدر حقائقِ أساسيهسى وارسه برر برر نظرِ تدقيقه گتيريلسه، گورولور كه؛ حقيقتدن چيقوب حكمت ايله طارتيلوب حق اولارق حقّه منصرفدر. نه قدر شبههلى نقطهلر وارسه؛ عمومًا جربزهلى ذهنلردن چيقوب صوڭره ده اونلره قاريشمش. كيمڭ أصلِ حقيقتلرينه بر شبههسى وارسه؛ ايشته ميدان كندينى إظهار ايتسين!..
* * *
يدنجى مقدّمه
مبالغه إختلالجيدر. شويله كه: بشرڭ سجيهلرندندر، تلذّذ ايتديگى شيده مَيل التزيّد و وصف ايتديگى
— 32 —
شيده مَيل المجازفه و حكايه ايتديگى شيده مَيل المبالغه ايله، خيالى حقيقته قاريشديرمقدر. بو سجيهِٔ سيّئه ايله اييلك ايتمك، فنالق ايتمك ديمكدر. بيلمديگى حالده تزييدندن نقصان، إصلاحندن فساد، مدحندن ذمّ، تحسينندن قبح تولّد ايدر. زيرا موازنت و تناسبدن ناشئ اولان حسنى،
مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُ
إخلال ايدر. ناصلكه بر علاجى إستحسان ايدوب إزدياد ايتمك، دوايى دائه إنقلاب ايتمكدر. اويله ده هيچ بر وقت حق اوڭا محتاج اولميان مبالغهلى ترغيب و ترهيب ايله، غيبتى قتله مساوى ويا آياقده بَوْل ايتمك زنا درجهسنده گوسترمك ويا بر درهمى تصدّق ايتمك حجّه مقابل طوتمق گبى موازنهسز سوزلر، قتل و زنايى تخفيف و حجّڭ قيمتنى تنزيل ايدييورلر. بو سرّه بناءً: واعظ هم حكيم، هم محاكمهلى اولماليدر. أوت موازنهسز واعظلر، چوق حقائقِ نيّرهِٔ دينيهنڭ خسوفنه سبب اولمشلردر. مثلا: إنشقاقِ قمر اولان معجزهِٔ متواترهِٔ باهرهيى، مَيل المجازفه ايله، أرضه نزول ايله پيغمبرڭ جيبنه گيروب چيقمش اولان علاوه، او گونش مثال معجزهيى سُها ييلديزى گبى مخفى و قمر مثال اولان برهانِ نبوّتى منخسف ايتديگى گبى منكِرلرينڭ بهانهلرينه قپولر آچدى.
حاصلِ كلام:هر محبِّ دينه و عاشقِ حقيقته لازمدر: هر شيئڭ قيمتنه قناعت ايتمك و مجازفه و تجاوز ايتمهمكدر. زيرا مجازفه قدرته إفترادر و"دائرهِٔ إمكانده داها أحسن يوقدر" اولان سوزى، إمامِ غزالىيه ديديرن خلقتدهكى كمال و حُسنه عدمِ قناعتدر و إستخفاف ديمكدر.
— 33 —
أى مخاطب أفندى! بعضًا برهانڭ خدمتنى تمثيل ده گورويور. اويله ايسه باق ناصل ألماس، آلتون، گوموش، رصاص، حديد إلخ... هر برينڭ برر قيمت و خاصيتِ مخصوصهسى واردر و متخالفدر. اويله ده: دينڭ مقاصدى، قيمت و أدلّهجه متفاوتدر. برينڭ يرى خيال اولسه، اوتهكينڭ وجداندر. بريكى، سرّڭ سرّندهدر. أوت تجارتده بر فلس ويا اون پاره يرنده بر ألماس ويا بر آلتونى ويرسه، ناصل سفاهتنه حكم و تصرّفدن حَجْر اولونور. عكسِ قضيّه ايله اولسه، پك يرنده يوها ايشيدهجك. و تجّار اولمغه بدل، حيّال بر مسخره اولديغى گبى. كذالك حقائقِ دينيهيى تمييز ايتمهين و هر بريسنه مستحق اولديغى حق و إعتبارى ويرمهين و هر حكمده شريعتڭ سكّهسنى طانيميان، حتّى او فابريقهِٔ معظّمهدهكى أجزالر، هر برى محورى اوزرنده حركتنه سكته ويرن غيرِ مميّزلر، هر برى بر عجمى آدمه بڭزر كه؛ غايت منتظم و جسيم بر ماكينه ايچنده كوچك و لطيف بر چرخى گورويور كه، حركت و وضعيتده بيوك چرخلره نظرِ سطحيسنجه مناسب گورونمديگندن، ماكينه فنّنده بهرهسزلگيله برابر، غرورِ نفس نظرِ سطحيسنى إغفال ايله آلداتهرق، إصلاح نيَتيله وضعِ منتظمهدن تغييره تشبّث ايدوب بيلمديگى حالده فابريقهيى هرج و مرج ايدر، باشنى ير...
الحاصل:شريعتڭ هر بر حكمنده شارعڭ بر سكّهِٔ إعتبارى واردر. او سكّهيى اوقومق لازمدر. سكّهنڭ قيمتندن باشقه او حكم هر شيدن مستغنيدر. هم ده لفظ پردازانه و مبالغهجويانه و إفراط پرورانهلرڭ تزيين و تصرّفلرندن بيڭ درجه مستغنيدر. دقّت اولونسون كه، بويله مجازفلر نصيحت ايتدكلرى وقتده نظرِ حقيقتده نه درجه چركين اولويورلر.
أزجمله:بونلردن بريسى بر مجمعِ عظيمده مسكراتدن تنفير
— 34 —
يولنده زجرِ شرعى ايله قناعت ايتمهدن اويله بر شى ديمش كه، يازمهسندن بن حجاب ايتدم. يازدقدن صوڭره چيزدم. أى حريف!. بو سوزلرڭله شريعته عداوت ايدييورسڭ. فرضا صديق اولسهڭ، صديقِ أحمق اولورسڭ. عدوِّ الدّيندن داها مضرسڭ.
خاتمه
أى خارجدن و اوزاقدن إسلاميتى تنقيد ايتمگه چاليشان إنصافسزلر! آلدانمهيڭ.. محاكمه ايدڭ.. نظرِ سطحى ايله إكتفا ايتمهيڭز... زيرا شو سزڭ بهانهلريڭزه سبب اولانلر، لسانِ شريعتده علماءِ سوء ايله مسمّادرلر. اونلرڭ موازنهسزلك، ظاهر پرستلكلرندن نشئت ايدن حجابڭ ماوراسنه باقڭز. گورهجكسڭز كه: هر بر حقيقتِ إسلاميه نجمِ منير گبى برهانِ نيّردر. نقشِ أزل و أبد اوزرنده گورونويور. أوت كلامِ أزليدن گلن أبده گيدهجكدر. فقط أسفا! حبِّ نفس و طرفدارِ نفس و عجز و أنانيتدن نشئت ايدن تبرّئِ نفس ايله كندى قباحتنى باشقهسنه آتييور. شويله ياڭليشه محتمل اولان سوزينى ويا خطايه قابل اولان فعلنى، بر بيوك ذاته و ياخود معتبر بر كتابه، حتّى بعضًا دينه، چوق دفعه حديثه، أڭ نهايت قدره إسناد ايتمكله، كندينى تبرّى ايتمك ايستهيور. حاشا ثمّ حاشا... نوردن ظلمت گلمز. كندى آيينهسنده گورولن ييلديزلرى ستر ايتسه ده، سمادهكى ييلديزلرى ستر ايدهمز. فقط كندى گورهمز.
أى معترض آغا!.. آغلامق ايستهين چوجق گبى ويا إنتقام ايستهين كينهدار دشمن گبى بهانه مهانه آرامقله خلافِ شريعتله وجوده گلن أحوالى و سوءِ تفهّمدن نشئت ايدن شبهاتى سند طوتمق، إسلاميته لكه گتيرمك پك بيوك إنصافسزلقدر. زيرا بر مسلمڭ هر بر صفتى إسلاميتدن نشئت ايتمك لازم گلمز.
* * *
— 35 —
سكزنجى مقدّمه
تمهيد:
شو گلن اوزون مقدّمهدن اوصانمه. زيرا نهايتى، نهايت درجهده مهمدر. هم ده شو گلن مقدّمه، هر كمالى محو ايدن يأسى ئولديرر. و هر بر سعادتڭ مايهسى اولان اُميدى حياتلانديرر. و ماضى باشقهلره و إستقبال بزه اولاجغنه بشارت ويرر. تقسيمه راضىيز. ايشته موضوعى: أبناىِ ماضيله أبناىِ مستقبلى موازنه ايتمكدر. هم ده مكاتبِ عاليهده ألف و با اوقونمييور. ماهيتِ علم بر دخى اولسه، صورتِ تدريسى باشقهدر. أوت ماضى دينيلن مكتبِ حسّياتله، إستقبال دينيلن مدرسهِٔ أفكار بر طرزده دگلدر.أوّلا:أبناىِ ماضيدن مرادم، إسلاملرڭ غيريسندن اوننجى عصردن أوّل اولان قرونِ وسطٰى و اولٰىدر. أمّا ملّتِ إسلام، اوچ يوز سنهيه قدر ممتاز و سرفراز و بش يوز سنهيه قدر فى الجمله مظهرِ كمالدر. بشنجى عصردن اون ايكنجى عصره قدر بن ماضيله تعبير ايدرم، اوندن صوڭره مستقبل ديرم. بوندن صوڭره معلومدر كه: إنسانده مدبّرِ غالب، يا عقل ويا بصردر. تعبيرِ ديگر ايله يا أفكار ويا حسّياتدر. و ياخود يا حقدر ويا قوّتدر. و ياخود يا حكمت ويا حكومتدر. و ياخود يا ميولاتِ قلبيهدر ويا تمايلاتِ عقليهدر. و ياخود يا هوا ويا هُدادر. بوڭا بناءً گورويورز كه: أبناىِ ماضينڭ بر درجه صافى اولان أخلاق و خالص اولان حسّياتلرى غلبه چالارق غيرِ منوّر اولان أفكارلرينى إستخدام ايدهرك شخصيات و إختلافات ميدانى آلدى. فقط أبناىِ مستقبلڭ بر درجه منوّر اولان أفكارلرى هوس و شهوتله مظلم اولان حسّياتلرينه غلبه ايدهرك أمرينه مسخّر أيلهديگندن، حقوقِ عموميهنڭ حكم فرما اولاجغى محقّق اولدى. إنسانيت بر درجه تجلّى ايتدى. بشارت ويرييور كه: أصل إنسانيتِ كُبرى
— 36 —
اولان إسلاميت، سماءِ مستقبلده و آسيانڭ جنانى اوزرنده بلوطسز گونش گبى پَرْتَوْ أفشان اولاجقدر.
وقتا كه ماضى درهلرنده حكم فرما اولان غرض و خصومت و مَيل التفوّقى توليد ايدن حسّيات و ميولات و قوّت ايدى. او زمانڭ أهلنى إرشاد ايچون إقناعياتِ خطابيه كافى ايدى. زيرا حسّياتى اوقشايان و ميولاته تأثير ايتديرن، مدّعايى مزيَّنه و شعشعهلانديرمق و ياخود هائله ويا قوّهِٔ بلاغتله خياله مأنوس قيلمق، برهانڭ يرينى طوتار ايدى. فقط بزى اونلره قياس ايتمك، حركتِ رجعيّه ايله او زمانڭ كوشهلرينه صوقمق ديمكدر. هر بر زمانڭ بر حكمى وار. بز دليل ايسترز، تصويرِ مدّعا ايله آلدانمايز.
وقتا كه حال صحراسنده إستقبال طاغلرينه دائما ياغمور ويرن حقائقِ حكمتڭ معدنِ تبخّراتى أفكار و عقل و حق و حكمت اولدقلرندن و يڭى تولّده باشلايان مَيلِ تحرّئِ حقيقت و عشقِ حق و منفعتِ عموميهيى منفعتِ شخصيهيه ترجيح و مَيلِ إنسانيتكارانهيى إنتاج أيلهين براهينِ قاطعهدن باشقه إثباتِ مدّعا بر شيله اولماز... بز أهلِ حالز، نامزدِ إستقبالز. تصوير و تزيينِ مدّعا، ذهنمزى إشباع ايتمييور. برهان ايسترز.
برآز ده ايكى سلطان حكمنده اولان ماضى و إستقبالڭ حسنات و سيّئاتلرينى ذكر ايدهلم. ماضى ئولكهسنده أكثريتله حكم فرما، قوّت و هوا و طبيعت و ميولات و حسّيات اولديغندن؛ سيّئاتندن برى، هر بر أمرده، -وَلَوْ فى الجمله اولسون- إستبداد و تحكّم وار ايدى. هم ده مسلكِ غيره خصومته، كندى مسلگنه إلتزام و محبّتدن داها زياده إهتمام اولونور ايدى. هم ده بر شخصه خصومتڭ، باشقهسنڭ محبّتى صورتنده
— 37 —
تظاهرى ايدى. هم ده كشفِ حقيقته مانع اولان إلتزام و تعصّب و طرفدارلغڭ مداخلهلرى ايدى.
حاصلِ كلام:ميولات مختلفه اولدقلرندن طرفدارلق حسّى، هر شيئه پارمق وورمق ايله إختلافاتله إختلال چيقاريلديغندن، حقيقت ايسه قاچوب گيزلهنيردى. هم ده إستبدادِ حسّياتڭ سيّئهلرندندر كه: مسالك و مذاهبى إقامه ايدهجك، غالبًا تعصّب ويا تضليلِ غير ويا سفسطه ايدى. حالبوكه اوچى ده نظرِ شريعتده مذموم و اخوّتِ إسلاميهيه و نسبتِ همجنسيهيه و تعاونِ فطرىيه منافيدر. حتّى او درجه اولويور؛ بونلردن برى تعصّب و سفسطهسنى ترك ايدهرك ناسڭ إجماع و تواترينى تصديق ايتديگى گبى، بردن مذهب و مسلگنى تبديل ايتمگه مضطر قالييور. حالبوكه تعصّب يرنده حق و سفسطه يرنده برهان و تضليلِ غير يرنده توفيق و تطبيق و إستشاره ايدرسه، دنيا برلشسه حق اولان مذهب و مسلگنى بر پارچه تبديل ايدهمز. ناصلكه زمانِ سعادتده و سلفِ صالحين زمانلرنده حكم فرما حق و برهان و عقل و مشورت اولدقلرندن، شكوك و شبهاتڭ حكملرى اولماز ايدى. كذالك گورويورز كه: فنّڭ همّتيله، زمانِ حالده فى الجمله، إن شاء الله إستقبالده بِتمامِهِ حكم فرما قوّته بدل حق و سفسطهيه بدل برهان و طبعه بدل عقل و هوايه بدل هدا و تعصّبه بدل متانت و غرضه بدل حميت و ميولاتِ نفسانيهيه بدل تمايلاتِ عقول و حسّياته بدل أفكار اولاجقلردر؛ قرنِ أوّل و ثانى و ثالثدهكى گبى و بشنجى قرنه قدر فى الجمله اولديغى گبى. بشنجى عصردن شيمدىيه قدر قوّت حقّى مغلوب أيلهمش ايدى.
سلطنتِ أفكارڭ إجراىِ حسنهسندندر كه: حقائقِ إسلاميتڭ گونشى، أوهام و خيالات بلوطلرندن قورتولمش،
— 38 —
هر يرى تنويره باشلامشدر. حتّى دينسزلك باتاقلغنده تعفّن ايدن آدملر دخى او ضياء ايله إستفادهيه باشلامشدرلر. هم ده مشورتِ أفكارڭ محاسنندندر كه: مقاصد و مسالك، برهانِ قاطع اوزرينه تأسّس و هر كماله ممدّ اولان حقِّ ثابت ايله حقائقى ربط أيلهمسيدر. بونڭ نتيجهسى؛ باطل، حق صورتنى گيمكله أفكارى آلداتماز.
أى إخوانِ مسلمين!.. حال، لسانِ حال ايله بزه بشارت ويرييور كه: سرِّ
قَدْ جَاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْبَاطِلُ
بويننى قالديرمش، أل ايله إستقباله إشارت ايدوب، يوكسك سس ايله إعلان ايدييور كه: دهره و طبايعِ بشره، دامنِ قيامته قدر حاكم اولاجق، يالڭز عالمِ كَونده عدالتِ أزليهنڭ تجلّى و تمثالى اولان حقيقتِ إسلاميتدركه، أصل إنسانيتِ كبرٰى دينيلن شى اودر.
إنسانيتِ صُغرى دينيلن محاسنِ مدنيت، اونڭ مقدّمهسيدر. گورولمييور مى كه: تلاحقدن نشئت ايدن تنوّرِ أفكار ايله طوپراغه بڭزهين أوهام و خيالاتى حقائقِ إسلاميهنڭ اوموزى اوزرنده خفيفلشديرمشدر. بو حال گوسترييور كه: نجومِ سماىِ هدايت اولان او حقائق تمامًا إنكشاف و تلئلؤ و لمعه نثار اولاجقدر.
عَلٰى رَغْمِ اُنُوفِ الْاَعْدَاءِ
أگر ايسترسهڭ إستقبال ايچنه گير، باق! حقيقتلرڭ ميدانڭده حكمتڭ تحتِ نظارت و مراقبهسنده تثليث ايچنده توحيدى آرايانلر، سفسطه ايدهرك أصل توحيدِ محض و إعتقاد كامل و عقل سليم قبول ايتديگى عقيدهِٔ حق ايله مجهّز و سيفِ برهان ايله متقلّد اولانلرله مبارزه و محاربه ايدرسه؛ ناصل بردن مغلوب و منهزم اولويور...
— 39 —
قرآنڭ أسلوبِ حكيمانهسنه يمين ايدرم كه: نصارايى و أمثالنى هوالانديرهرق ضلالت درهلرينه آتان، يالڭز عقلى عزل و برهانى طرد و رهبانى تقليد ايتمكدر. هم ده إسلاميتى دائما تجلّى و إنبساطِ أفكار نسبتنده حقائقى إنكشاف ايتديرن، يالڭز إسلاميتڭ حقيقت اوزرنده اولان تأسّس و برهان ايله تقلّدى و عقل ايله مشورتى و تحتِ حقيقت اوستنده بولونماسى و أزلدن أبده متسلسل اولان حكمتڭ دساتيرينه مطابقت و محاكاتيدر. عجبا گورولمييور: آياتڭ أكثر فواتح و خواتمنده نوعِ بشرى وجدانه حواله و عقلڭ إستشارهسنه حمل ايتديرييور. دييور:
اَفَلَا يَنْظُرُونَ و﴿ فَانْظُرُوا و اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ و اَفَلَا يَتَذَكَّرُونَ و تَفَكَّرُوا و مَا يَشْعُرُونَ و يَعْقِلُونَ و مَايَعْقِلُونَ و يَعْلَمُونَ و فَاعْتَبِرُوا يَٓا اُولِى الْاَبْصَارِ
بن دخى ديرم: ﴿ فَاعْتَبِرُوا يَٓا اُولِى الْاَلْبَابِ
خاتمه
فَاعْتَبِرُوا يَٓا اُولِى الْاَلْبَابِ ظاهردن عبور ايديڭز! حقيقت سزى بكلهيور. فقط گورديگڭز وقت اينجيتمهيڭز. أصحّ و لازم...
* * *
— 40 —
طوقوزنجى مقدّمه
عقولِ سليمه ياننده محقّقدر كه: خلقتده خير أصل، شر ايسه تَبَعيدر. خير كلّى، شر جزئيدر. شويله گورونويور كه: عالمڭ هر بر نوعنه دائر بر فن تشكّل ايتمش و ايتمكدهدر. فن ايسه، قواعدِ كلّيهدن عبارتدر. كلّيتِ قاعده ايسه، او نوعده اولان حسنِ إنتظامنه كشّافدر. ديمك جميع فنون، حسنِ إنتظامه برر شاهدِ صادقدر. أوت كلّيت إنتظامه دليلدر. زيرا بر شيده إنتظام اولمازسه، حكم كلّيتيله جريان ايدهمز. چوق إستثناآتيله پريشان اولويور. بو شاهدلرى تزكيه ايدن، نظرِ حكمتله إستقراءِ تامدر. فقط بعضًا إنتظام گورولمييور. چونكه دائرهسى، اُفقِ نظردن داها گنيش، تمامًا تصوّر و إحاطه اولونمديغى ايچون، نظامڭ تصويرِ بىمثالى كندينى گوسترهمييور. بناءً عليه عموم فنونڭ شهادتلريله و نظرِ حكمتدن نشئت ايدن إستقراءِ تامّڭ تصديقى ايله ثابتدر كه: خلقتِ عالمده مقصودِ بِالذّات و غالبِ مطلق، يالڭز حُسن و خير و حق و كمالدر. أمّا شر و قبح و باطل ايسه؛ تبعيه و مغلوبه و مغمورهدرلر. أگر چندان صولت ايتسهلر ده موقّتدر. هم ده ثابتدر كه: أكرمِ خلق بنى آدمدر. إستعدادى و صنعتى بوڭا شاهددر. هم ده بنى آدمڭ أڭ أشرفى، أهلِ حق و حقيقت اولان طوغرى مسلمانلردر. حقائقِ إسلاميت بوڭا شهادت ايتديگى گبى إستقبالڭ وقوعاتى ده تصديق ايدهجكدر. هم ده ثابتدر كه: أكملِ كلّ محمّددر (عليه الصلاة و السلام). معجزاتى و أخلاقِ كاملهسى شهادت ايتديگى گبى، محقّقينِ نوعِ بشر ده تصديق ايدرلر. حتّى أعداسى ده تسليم ايدييورلر و ايتمگه مجبوردرلر.
وقتا كه بو بويله، شو شويله و او اويلهدر. عجبا نوعِ بشر شقاوتيله او فنونلرڭ شهادتنى جرح و إستقراءِ تامّى
— 41 —
نقض و إبطال و مشيئتِ إلٰهيهسنڭ قارشيسنده تمرّد، تعنّده مقتدر اولاجق ميدر؟ كلّا، مقتدر اولماز و اولاماز. عادل و حكيمِ مطلقڭ رحمان و رحيم إسمنه قَسَم ايدرم: نوعِ بشر، شر و قبح و باطلى، زحمتسز يعنى (بِسلامة الأمر) ايله هضم ايدهميهجكدر. هم ده حكمتِ إلٰهيه مساعده ايتميهجكدر.
أوت حقوقِ عموميهِٔ كائناته جنايت ايدن عفو اولونماز، راهِ عدم ويريلمز. أوت بيڭلر سنه شرّڭ غلبهسى يالڭز بو دنياده أڭ أقلّ بيڭ سنه مغلوبيتِ مطلقه ايله نتيجه ويرهجكدر. عالمِ اُخرٰىده خير، شرّى إعدامِ أبدى ايله محكوم ايدهجكدر. يوقسه عالمڭ منتظمه و مكمّله و أوامرِ إلٰهيهيه مطيعه اولان سائر أنواع و أجناس؛ بو پريشان و شقاوتجى اولان نوعِ بشرى كنديلرى ايچنده قبول ايتميهرك، حقوقِ وجوددن إسقاط و ظلمتخانهِٔ عدمه نفى و وظيفهِٔ خلقتدن طرد ايتمك، إقتضا و عرضِ حال ايدهجكلردر. بو ايسه بتون إستعداداتِ بشريهيى و عالمده سلطنت سورمك و آخرتده سعادتِ أبديهيه مظهر اولمق ايچون مجهّز ايديلن قابلياتى و ميولاتى عبث و بيهوده اولمقلغى إستلزام ايدر. عبث ايسه إستقراءِ تامّه مناقض اولديغى گبى صانعِ حكيمڭ حكمتنه دخى معارض و نبىِّ صادقڭ حكمنه ده مخالفدر. أوت إستقبال بو دعوالرڭ بر قسمنى تصفيه ايدهجكدر. فقط تمام تصفيهسى ايسه آخرتده گورولهجكدر. شويله: أشخاصدن قطعِ نظر، نوعى و عمومى حسن و حقّڭ ميدانِ غلبهسى إستقبالدر. بز ئولسهك، ملّتمز باقيدر. قرق سنه ايله راضى دگلز. أڭ أقلّ بيڭ سنه غلبهيى ايسترز. لٰكن هم شخصى، هم عمومى، هم جزئى، هم كلّى اولان حسن، حق و خير و كمالڭ ميدانِ غلبهسى و محكمهِٔ كُبرىسى؛ و بشرى، سائر إخوانى اولان كائناتِ منتظمه
— 42 —
گبى تنظيم و إستعداديله متناسب تجزيه و مكافات ويرن، يالڭز دارِ آخرتدر. زيرا اونده حق و عدالتِ محضه تجلّى ايدهجكدر. أوت بو طار دنيا، بشرڭ جوهرنده مندمج اولان إستعداداتِ غيرِ محدوده و أبد ايچون مخلوق اولان ميولات و آرزولرينڭ سنبللنمهسنه مساعد دگلدر. بسلهمك و تربيه ايچون باشقه عالمه گوندريلهجكدر. إنسانڭ جوهرى بيوكدر، ماهيتى عاليهدر، جنايتى دخى عظيمدر. إنتظامى ده مهمدر، سائر كائناته بڭزهمز؛ إنتظامسز اولاماز. أوت أبده نامزد اولان بيوكدر؛ مهمل قالاماز، عبث اولاماز. فناءِ مطلق ايله محكوم اولاماز. عدمِ صِرفه قاچاماز. جهنّم آغزينى، جنّت دخى آغوشِ نازندارانهسنى آچوب بكلهيورلر.
خاتمه
إسلامڭ و آسيانڭ إستقبالى، اوزاقدن غايت پارلاق گورونويور. چونكه آسيانڭ حاكمِ أوّل و آخرى اولان إسلاميتڭ غلبهسى ايچون درت بش مقاومتسوز قوّتلر إتّفاق و إتّحاد ايتمكدهدرلر.
برنجى قوّت:معارف و مدنيت ايله مجهّز اولان إسلاميتڭ قوّتِ حقيقيهسيدر.
ايكنجيسى:تكمّلِ مبادى و وسائطله مجهّز اولان إحتياجِ شديددر.
اوچنجيسى:آسيايى غايت سفالتده، باشقه يرلرى نهايت رفاهتده گورمكدن نشئت ايدن تنبّهِ تام و تيقّظِ كامل ايله مجهّز اولان غبطه و رقابت و كينِ مضمردر.
دردنجيسى:أهلِ توحيدڭ دستورى اولان توحيدِ كلمه و زمينڭ خاصيتى اولان إعتدال و تعديلِ مزاج و زمانڭ ضياسى اولان تنوّرِ أذهان و مدنيتڭ قانونى
— 43 —
اولان تلاحقِ أفكار و بدويتڭ لازمى اولان سلامتِ فطرت و ضرورتڭ ثمرهسى اولان خفيفلك و جرئتِ تشبّث ايله مجهّز اولان إستعدادِ فطريدر.
بشنجيسى:بو زمانده مادّةً ترقّىيه متوقّف اولان إعلاىِ كلمة الله؛ إسلاميتڭ أمريله و زمانڭ إلجاآتيله و فقرِ شديدڭ إجبارى ايله و هر آرزويى ئولديرن يأسڭ ئولمهسيله حيات بولان اُميد ايله مجهّز اولان آرزوىِ مدنيت و مَيلِ تجدّددر. و بو قوّتلره يارديم ايتمك ايچون أجانب ايچنه إختلال ويرن و مدنيتلرى إختيارلانديران مساوئِ مدنيتڭ محاسننه غلبهسيدر. و سعيڭ سفاهته عدمِ كفايتيدر. بونڭ ايكى سببى واردر:
برنجيسى:دين و فضيلتى دستورِ مدنيت ايتمهمكلكدن نشئت ايدن مساعدهِٔ سفاهت و موافقتِ شهوتِ نفسدر.
ايكنجيسى:حبّ الشهوات و ديانتسزلگڭ نتيجهسى اولان مرحمتسزلكدن نشئت ايدن معيشتدهكى مدهش مساواتسزلقدر. أوت شو ديانتسزلك آوروپا مدنيتنڭ ايچ يوزينى اويله قاريشديرمش كه؛ او قدر فِرَقِ فساديهيى و إختلاليهيى توليد ايتمش. فرضا حبل المتينِ إسلاميه و سدِّ ذو القرنيْن گبى شريعتِ غرّانڭ حقيقتنه إلتجا و تحصّن ايديلمزسه، بو فِرَقِ فساديه، اونلرڭ عالمِ مدنيتلرينى زير و زبر ايدهجكلردر. ناصلكه شيمديدن تهديد ايدييورلر.
عجبا حقيقتِ إسلاميهنڭ بيڭلر مسائلندن يالڭز زكات مسئلهسى، دستورِ مدنيت و معاونت اولورسه، بو بلايه و ييلانڭ يوواسى اولان معيشتدهكى مدهش مساواتسزلغه دواءِ شافى اولميهجق ميدر؟ أوت أڭ مكمّل و بوزولماز بر دَواء اولاجقدر.
أگر دينيلسه:شيمدىيه قدر آوروپايى غالب ايتديرن سبب، بوندن صوڭره نهدن ايتمهسين؟
— 44 —
جواب:بو كتابڭ مقدّمهسنى مطالعه ايت. صوڭره بوڭا ده دقّت ايت. سببِ ترقّيسى، هر شيئى گج آلمق و گج ده بيراقمق و متانت ايتمك شأننده اولان برودتِ مملكت و مكان و مسكنڭ طارلغى و ساكنلرڭ كثرتندن نشئت ايدن فكرِ معرفت و آرزوىِ صنعت و دڭز و معدن و سائر وسائطڭ مساعدهسيله حاصل اولان تعاون و تلاحق ايدى. فقط شيمدى تكمّلِ وسائطِ نقليه ايله عالم بر شهرِ واحد حكمنه گچديگى گبى، مطبوعات و تلغراف گبى وسائطِ مخابره و مداوله ايله أهلِ دنيا بر مجلسڭ أهلى حكمندهدر.و الحاصل:اونلرڭ يوكلرى آغير، بزمكى خفيف اولديغندن يتيشوب گچهجگز. أگر توفيق رفيق اوله...
خاتمهنڭ خاتمهسى
آسيانڭ بختنى، إسلاميتڭ طالعنى آچاجق يالڭز مشروطيت و حرّيتدر. فقط شريعتِ غرّانڭ تربيهسنده قالمق شرطيله...
تنبيه:محاسنِ مدنيت دينيلن أمرلر، شريعتڭ باشقه شكله چوريلمش برر مسئلهسيدر.
* * *
اوننجى مقدّمه
بر كلامده، هر فهمه گلن شيلرده متكلّم مؤاخذه اولونماز. زيرا مسوقِ له الكلامدن باشقه مفهوملر إراده ايله درعهده ايدر. إراده ايتمزسه، عتاب اولونماز. فقط غرض و مقصده مطلقه ضامندر. فنِّ بيانده مقرّردر: صدق و كذب، متكلّمڭ قصد و غرضنڭ آرقهسنده گيدييورلر. ديمك مقصود و مساقِ كلامده اولان مؤاخذه و تنقيد متكلّمه عائددر. فقط كلامڭ مستتبعاتى تعبير اولونان تلويحات و
— 45 —
تلميحاتنده و سُوَرِ معانى و طرزِ إفاده و معانئِ اولٰى تعبير اولونان وسائل و أسلوب غرضنده اولان گناه و مؤاخذه؛ متكلّمڭ ذمّتنده دگل، بلكه عُرف و عادته و قبولِ عمومىيه عائددر. زيرا تفهيم ايچون، قبولِ عمومى و عُرف، إحترام اولونور. هم ده أگر حكايه ايسه، خلل و خطا مَحْكِىٌّ عنهه عائددر. أوت متكلّم صُوَرْ و مستتبعاتده مؤاخذه اولونماز. زيرا اونلره أل آتمق، ثمراتنى آلمق ايچون دگلدر. بلكه داها يوقارى مقاصدڭ داللرينه چيقمق ايچوندر. أگر ايسترسهڭ كنائى شيلره دقّت ايت. مثلا: "فلانڭ قلنجنڭ بندى اوزوندر" و"رمادى چوقدر" دينيلديگى وقت، او آدم اوزون و سخى اوله... رماد و قلنجى هيچ اولمازسه ده كلام صادقدر. أگر ايسترسهڭ مثال و مُثُلِ فرَضيهيه دقّت ايت. گورهجكسڭ: إشتهاردن نشئت ايدن قيمت و قوّت ايله مداولهِٔ أفكار و عقللر آراسنده سفارته مستعد اولويورلر. حتّى مثنوى صاحبى و سعدئِ شيرازى گبى أڭ طوغرى مؤلّف و أڭ محقّق حكيم، او مُثُلِ فرَضيهيى إستخدام و إستعمال ايتمهلرندن، مشاحّت گورمهمشلردر. أگر بو سرّ سڭا گوروندى و ايشيقلاندى: مومنى اوندن ياندير، قصّات و حكايتڭ كوشهلرينه گيت. زيرا جزءده جارى اولان، بعضًا كلّده دخى جارى اولابيلير...
تنبيه:
اوچنجى مقالهده مشكلات و متشابهاتِ قرآنيهيه دائر بر قاعده گلهجكدر. إقتضاءِ مقام ايله شيمديلك بر نبذهسنى ذكر ايدهجگز. شويله: وقتا كه، كتابِ حكيمدن مقصودِ أهمّ، أكثريتى تشكيل ايدن جمهورڭ إرشادى ايدى. چونكه خواص، عوامڭ مسلگندن إستفاده ايدهبيليرلر. فقط عوام ايسه، خواصّه خطاب اولونان كلامى حقّيله فهم ايدهمزلر. حالبوكه جمهور ايسه أكثرى عوام و عوام ايسه مألوفات و متخيّلاتندن
— 46 —
تجرّد ايدوب حقيقتِ محضه و مجرّداتِ صِرفهيى چيپلاق اولارق گورهمزلر. فقط گورمكلرى تأمين ايدهجك يالڭز ذهنلرينڭ تأنيسى ايچون، مألوف اولان زىّ و لباس ايله مجرّدات عرضِ أندام ايتمكدر. تا مجرّداتى، سُوَرِ خياليه آرقهسنده تماشا ايتمكله گوروب طانيسين. اويله ايسه حقيقتِ محضه، مألوفلرينى گييهجكدر. فقط صورته حصرِ نظر ايتمهمك گركدر. بو سرّه بناءًدر: أساليبِ عربده عقولِ بشره اولان تنزّلاتِ إلٰهيه تعبير اولونان مراعاتِ أفهام و مماشاتِ أذهان، قرآنِ معجز البيانده جريان ايتدى. أزجمله:
فَاسْتَوٰى عَلَى الْعَرْشِ و يَدُ اللّٰهِ فَوْقَ اَيْد۪يهِمْ و جَاءَ رَبُّكَ و أمثالى... هم ده تَغْرُبُ ﴿الشَّمْسُ﴾ ف۪ى عَيْنٍ حَمِئَةٍ و هم ده وَ الشَّمْسُ تَجْر۪ى لِمُسْتَقَرٍّ و نظائرى بو أسلوبه برر مجرىدر.
ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ ف۪يهِ
خاتمه
صعب اولان بر كلامڭ إغلاق و إشكالى، يا لفظ و أسلوبڭ پريشانلغندن نشئت ايدر -بو قسم قرآنِ واضح البيانه ياناشمهمشدر- و ياخود معنىنڭ دقيق، درين و ياخود قيمتدار و ياخود غيرِ مألوف، غيرِ مبذول اولديغندن گويا فهمه قارشى نازلانمق و شَوْقى آرتديرمق ايچون كندينى گوسترمهمك و قيمت و أهمّيت ويرمك ايستر؛ مشكلاتِ قرآنيه بو قسمدندر.
— 47 —
تنبيه:
حديثِ شريفده وارد اولديغى گبى هر آيتڭ برر ظاهر و باطن و هر ظاهر و باطنڭ برر حدّ و مطّلعى و هر حدّ و مطّلعڭ چوق شجون و غصونى واردر. علومِ إسلاميه بوڭا شاهددر. بو مراتبڭ هر برينڭ برر درجهسى، برر قيمتى، برر مقامى واردر؛ تمييز لازمدر. لٰكن تزاحم يوقدر. فقط إشتباك إشتباهى إنتاج ايدر. ناصل دائرهِٔ أسباب دائرهِٔ عقائده قاريشديريلسه؛ يا توكّل ناميله بر بطالت ويا مراعاتِ أسباب ناميله بر إعتزالى إنتاج ايدر. اويله ده دوائر و مراتب تفريق اولونمازسه، بويله نتيجهلرى ويرر.
* * *
اون برنجى مقدّمه
كلامِ واحدده أحكامِ متعدّده اولابيلير. بر صدف، چوق جواهرى تضمّن ايدهبيلير. ذوى الألبابجه مقرّردر: قضيهِٔ واحده، متعدّد قضايايى تضمّن ايدر. او قضيهلرڭ هر برى آيرى برر معدندن چيقديغى گبى، آيرى آيرى برر ثمره ده ويرر. برى برندن فرق ايتمهين حقدن بيگانه قالير. مثلا: حديثده دينيلمش: اَنَا وَ السَّاعَةُ كَهٰذَيْنِ يعنى: بن و قيامت بو ايكى پارمق گبىيز. مابيْنمزده توسّط ايدهجك پيغمبر يوقدر. ويا حديثڭ مرادى نه ايسه حقدر. شيمدى بو حديث اوچ قضيهيى متضمّندر
برنجيسى:بو كلام پيغمبرڭ كلاميدر. بو قضيه ايسه، تواترڭ -أگر اولسه- نتيجهسيدر.
ايكنجيسى:كلامڭ معناىِ مرادى حق و صادقدر. بو قضيه ايسه، معجزهلردن تولّد ايدن برهانڭ نتيجهسيدر.
— 48 —
بو ايكيسنده إتّفاق ايتمك گركدر. فقط برنجيسنى إنكار ايدن، مكابر، كاذب اولور. ايكنجيسنى إنكار ايدن آدم ضلالته گيدر، ظلمته دوشر.
اوچنجى قضيه:بو كلامده مراد بودر. و بو صدفده اولان جوهر بودر؛ بن گوسترييورم. بو قضيه ايسه تشهّى ايله دگل، إجتهادڭ نتيجهسيدر. ذاتًا مجتهد اولان باشقه مجتهدڭ تقليدينه مكلّف دگلدر. بو اوچنجى قضيهده إختلافات فوران ايدرلر. قال و قيل بوڭا شاهددر. بونى إنكار ايدن آدم أگر إجتهاد ايله اولسه، نه مكابردر و نه كفره گيدر. زيرا عام، بر خاصّڭ إنطفاسيله منتفى دگلدر. بناءً عليه هر أوه كندى قپوسيله گيتمك لازمدر. زيرا هر أوڭ بر قپوسى وار. و هر كليدڭ بر آناختارى واردر...
خاتمه
بو اوچ قضيه حديثده جريانى گبى آيتده ده جريان ايدر. زيرا عموميدر. فقط قضيهِٔ اولٰىده بر فرقِ دقيق واردر. و بوندن باشقه بر كلامده چوق أحكامِ ضمنيه بولونور. فقط خصوصيدر. هر برى آيرى بر أصل، آيرى بر ثمرهسى اولابيلير.
تنبيه:
إلتزامِ خلاف و تعصّبِ بارد و مَيل التفوّق و حسِّ طرفدارلق و وهمڭى بر أصله إرجاع ايله كندينه عذر گوسترمك، آرزوسنه موافق اولان ضعيف شيلرى قوى گورمك و غيرڭ تنقيصيله كندى كمالنى گوسترمك و غيرى تكذيب ويا تضليل ايتمكله كندى صدق و إستقامتنى إعلان ايتمك گبى سفيل و سفلى أمرلرڭ منشئى اولان حبِّ نفس ايله بويله مقاملرده مغالطه ايدهرك چوق بهانهلر بولابيلير.
وَ اِلَى اللّٰهِ الْمُشْتَكٰى
* * *
— 49 —
اون ايكنجى مقدّمه
لبّى بولميان، قشر ايله مشغول اولور. حقيقتى طانيميان خيالاته صاپار. صراطِ مستقيمى گورهمهين، إفراط و تفريطه دوشر. موازنهسز و ميزانسز اولان چوق آلدانير، آلداتير.
ظاهر پرستلرى آلداتان بر سبب: قصّهنڭ حصّه ايله مناسبتى و مقدّمهنڭ مقصود ايله ذهنده مقارنتى، وجودِ خارجيده اولان مقارنتله إلتباس اولونماسيدر. بو نقطهيه دقّت ايت، صوڭره محتاج اولاجقسڭ.
هم ده إختلالاتى توليد ايدن، إختلافاتى ايقاع ايدن، خرافاتى ايجاد ايدن، مبالغاتى إنتاج ايدن أسبابڭ بريسى و بلكه أڭ برنجيسى، خلقتده اولان حُسن و عظمت و عُلْويته عدمِ قناعتدر. حاشا ذوقِ فاسدهسيله إستخفافِ نظام ايتمكدر. حالبوكه عقل و حكمت نظرلرنده هر برى قدرتڭ أڭ باهر معجزهلرندن اولان حقائقِ عالمده اولان حسنِ إنتظام و كمال و عُلْويت، او درجه دستِ حكمت ايله نقش اولمش كه: بتون خيال پرستلرڭ و مبالغهجيلرڭ خوليالرندن گچمش اولان خارق العاده حُسن و كماله نسبت اولونسه؛ او خارق العاده خياللر غايت عادى و او عادات الله غايت خارق العاده بر حُسن و حشمت گوسترهجكدر. فقط جهلِ مركّبڭ همشيرهسى و نظرِ سطحينڭ آننهسى اولان الفت، مبالغهجيلرڭ گوزلرينى قپاتمشدر. بويله گوزلرى آچمق ايچوندر: مألوف اولان آفاق و أنفسده دقّتِ نظره، كتابِ حكيم أمر ايدر. أوت گوزلرى آچان يالڭز نجومِ قرآنيهدر. اويله نجومِ ثاقبهدرلر كه: جهلڭ ظلمنى و نظرِ سطحينڭ ظلماتنى دفع ايتدكلرى گبى؛ آياتِ بيّنات، يدِ بيضا ايله، الفت و سطحيتڭ حجابلرينى و ظاهر پرستلگڭ پردهسنى پارچه پارچه ايدهرك، عقولى آفاق و أنفسڭ حقائقنه توجيه ايدوب إرشاد ايتمشلردر.
— 50 —
هم ده مَيل المبالغاتى توليد ايدن، بشرڭ كندى مَيلنى قوّهدن فعله چيقارمسنه ميلانِ فطريهسيدر. زيرا ميللرندن بريسى؛ حيرت ويرهجك عجيب شيلرى گورمگه و گوسترمگه و تجدّده و ايجاده اولان ميليدر. بوڭا بناءً وقتا بشر، نظرِ سطحى ايله كائنات قاپلرنده الفت قپاغى آلتنده اولان غداىِ روحانىيى ذوق ايدهمديگندن قابى و قپاغى يالامقله اوصانمق و قناعتسزلك و خارق العادهيه مَيل و خيالاته إشتهادن باشقه نتيجه ويرمديگندن مَيلِ خارق العاده ايله يا تجدّد ويا ترويج ايچون مَيل المبالغه تولّد ايدر. او مبالغه ايسه، طاغ تپهسنده بر قارطوپى گبى يوارلهمقله تا خيالڭ يوكسك ذروهسندن لسانه قدر تكرلنسه، صوڭره لساندن لسانه يووارلانوب گيدركن كندى حقيقتنڭ چوق پارچهلرينى طاغيتمقله برابر، هر لساندن مَيل المبالغه ايله چوق خيالاتى كندينه طوپلار، شاپه گبى بيور. حتّى قلبه دگل، بلكه صماخده، بلكه خيالده بيله يرلشهمييور. صوڭره بر نظرِ حق گلير، اونى تجريد ايتمكله چيپلاق ايدهرك توابعنى طاغيتوب أصلنه إرجاع ايدر. "حق گلير، باطل ئولور" سرّى ده ظاهر اولور.
أزجمله:بوگونلرده بر حكايه بوڭا مثال اولابيلير: فخر اولماسين؛ زمانِ صباوتمدن بَرى أسّ الأساسِ مسلگم؛ إفراط و تفريط ايله حقائقِ إسلاميته سورولن لكهلرى تميزلهمك و او ألماس گبى حقيقتلرينه صيقل وورمق ايدى. بو مسلگمه تاريخِ حياتم، پك چوق وقوعاتيله شهادت ايدر. بونڭله برابر، بوگونلرده كرويتِ أرض گبى بديهى بر مسئلهيى ذكر ايتدم. او مسئلهيه تماس ايدن مسائلِ دينيهيى تطبيق و توفيق ايدهرك دشمنلرڭ إعتراضاتنى و محبِّ دينڭ وسوسهلرينى دفع أيلدم. ناصلكه مسائلده مفصّلًا گلهجكدر. صوڭره غول يبانى گبى، خيالاته آليشان ظاهر پرستلرڭ
— 51 —
دماغلرى قبول ايتميهجك گبى گورونديلر. فقط أصل سبب باشقه غرض اولمق گركدر. گويا گوز يوممقله گوندوزى گيجه ويا ئوفلهمكله گونشى سوندورمگه إحتمال ويرمك گبى بر حركتِ مجنونانهده بولونديلر. گويا اونلرڭ ظنّنجه كرويتِ أرضه حكم ايدن، دينده چوق مسائله مخالفت ايدييور. اونى بهانه ايدهرك بيوك بر إفترايى ايتديلر. او درجهده قالمادى. وسوسهلى أذهانى، إفترانڭ بيومهسنه مساعد بر زمين بولدقلرندن، إفترايى او درجه بيوتديلر كه؛ أهلِ ديانتڭ حقيقةً جگرلرينى داغدار و أهلِ حميتى، گردِ ترقّياتندن مأيوس ايتديلر.
لٰكن بو حال بيوك بر درسدر. بنى ايقاظ ايتدى كه: جاهل دوست، دشمن قدر ضرر ويرهبيلير. اويله ايسه شيمدىيه قدر يالڭز دشمنڭ طرفنه باقوب ألدهكى ألماس قلنجله اونلرڭ تفريطلرينى قيراردم؛ فقط شيمدى مجبورم: اويله دوستلرڭ تربيهلرى ايچون، اونلرڭ عوام پرستانه و إفراطكارانه اولان خيالاتلرينه، او قلنجى بر درجه ايليشديرهجگم. أگر چندان بويله شخصى شيلرڭ بويله مباحثاتده ذكرلرى لازم دگلدر. فقط شخصيتده قالمادى. مدرسهلرڭ حياتلرينه تعلّق ايدر بر مسئلهِٔ عمومى حكمنه گچدى. او ظاهر پرستلر أمين اولسونلر كه، سعيلرى بيهودهدر. شيمدىيه قدر بويله عوام پرستانه سفسطهلر ايله بزى جاهل بيراقديلر. بوندن صوڭره بزى جاهل بيراقمقله جهلمزدن إستفاده ايتمك ايستهيورلر. اولماز و اولاماز؛ مدرسهلر حياتلانهجقدر و السلام...
هم ده ظاهريّونڭ أفكارينى تشويش ايدن و خيالاتنى إنتظامدن چيقاران صدقِ أنبيانڭ دلائلى يالڭز خارق العادهلرده منحصر اولدقلرينى إعتقاد ايتمهلريدر. هم ده پيغمبريمزڭ جمله حالى ويا أكثريتى، خارقه اولمق إعتبار ايتمهلريدر. بو ايسه، وجود مساعده ايتمديگى ايچون متخيّلاتلرى إنتظام بولامييور. حالبوكه
— 52 —
بويله إعتقاد؛ سرِّ حكمتِ إلٰهيهدن و خلقتِ عالمده جارى اولان قوانينِ إلٰهيهيه پيغمبرلرڭ تسليم و إتّباعلرندن غفلت، پك بيوك بر غفلتڭ نتيجهسيدر. أوت پيغمبريمزڭ هر بر حال و حركتى، صدقنه دلالت و حقّه تمسّكنه شهادت ايتمكله برابر، پيغمبر ده عادات اللّٰهه إتّباع و إنقياد ايدييور... مقالهِٔ ثالثهده بو سرّه تنبيه ايديلهجكدر.
هم ده خارق العادهنڭ إظهارى تصديقِ نبوّت ايچوندر. تصديق ايسه، ظاهر اولان معجزاتيله، أكملِ وجه ايله حاصل اولابيلير. أگر حاجتدن فضله خارقه اولسه، يا عبثدر ويا سرِّ تكليفه منافيدر. زيرا تكليف، نظرى اولان شيده بر إمتحاندر. بديهيات ويا بداهته ياقين اولان شيلرده أدنا، أعلا ايله مساوى اولابيلير. و ياخود جريانِ حكمتڭ سرّينه تسليم و إطاعته مخالفدر. حالبوكه پيغمبرلر هركسدن زياده عبوديت و تسليمه مكلّفدرلر.
أى شو پريشان سوزلريمه نظر ايدن طالبِ حق!.. سنڭ ماهيتنده أكيلمش اولان ميولات، شو اون ايكى مقدّمهده سكونيله برابر جريان ايدن شمسِ حقيقتڭ ضياسيله، نشو و نما بولوب چيچكلر آچاجقدر...
خاتمه
سيّد اولميان، "سيّدم" و سيّد اولان، "دگلم" دييَنْلر، ايكيسى ده گناهكار و دخول ايله خروج حرام اولدقلرى گبى.. حديث و قرآنده دخى، زياده ويا نقصان ايتمك ممنوعدر. فقط زياده ايتمك، نظامى بوزديغى و وهمه قپو آچديغى ايچون داها ضررليدر. نقصانه، جهل بر درجه عذر اولور. فقط زياده ايتمك، علم ايله اولور. عالم اولان معذور دگلدر. كذالك ديندن بر شيئى فصل ويا اولميانى وصل ايتمك، ايكيسى ده جائز دگلدر.
— 53 —
بلكه حكاياتڭ باقيرلرى و إسرائلياتڭ مزخرفاتى و تشبيهاتڭ مموّهاتى ألماسِ عقيدهده، جوهرِ شريعتده، دُرَرِ أحكامده إدخال ايتمك؛ قيمتنى داها زياده تنزيل و متحرّئِ حقيقت اولان مشتريسنى داها زياده تنفير و پشيمان ايدر.
خاتمهنڭ خاتمهسى
بر آدم مستعد و قابل اولديغى شيئى ترك و أهل اولميان شيئه تشبّث ايتمك، شريعتِ خلقته بيوك بر إطاعتسزلكدر. زيرا شانى اودر كه؛ إستعدادى صنعتده إنتشار و تداخل و صنعتڭ مقاييسنه إحترام و محبّت و نواميسنه تمثّل و إمتثال.. الحاصل، فنا فى الصنعت اولمقدر. وظيفهِٔ خلقت بو ايكن، بو يولسزلقله صنعتڭ صورتِ لايقهسنى تغيير ايدر و نواميسنى اينجيتير. و أصل مستعد اولديغى صنعته اولان ميليله؛ تشبّث ايتديگى غيرِ طبيعى صنعتڭ صورتنى چركين ايدر. زيرا بِالقوّه اولان مَيل و بِالفعل اولان صنعتڭ إمتزاجسزلغى ايچون بر كشماكش اولور. بو سرّه بناءً پك چوق آدم مَيل الآغالق و مَيل الآمريت و مَيل التفوّق ايله متحكّم گچينمك ايستديگندن، علمڭ شاننده اولان تشويق و إرشاد و نصيحت و لطفى ترك ايدوب كندى إستبداد و تفوّقنه وسيلهِٔ جبر و تعنيف ايدر. علمه خدمته بدل، علمى إستخدام ايدر. بوڭا بناءً وظائف، أهل اولميانڭ أللرينه گچدى. باخصوص مدارس، بونڭ ايله إندراسه يوز طوتدى. بوڭا چارهِٔ يگانه: دائرهِٔ واحدهنڭ حكمنده اولان مدرّسلرى، دار الفنون گبى چوق دوائره تبديل و ترتيب ايتمكدر. تا هركس سَوقِ إنسانيسيله حقّنه گيتمكله، حكمتِ أزليهنڭ أمرِ معنويسنى، مَيلِ فطريسيله إمتثال ايدوب قاعدهِٔ تقسيم الأعماله تطبيق ايديلسين.
— 54 —
تنبيه:
علومِ مدارسڭ تدنّيسنه و مجراىِ طبيعيدن چويرلمسنه بر سببِ مهمّ بودر: علومِ آلِيَه مقصودِ بِالذّات صيرهسنه گچديگندن، علومِ عاليه مهمل قالديغى گبى، لباسِ معنى حكمنده اولان عبارهِٔ عربيهنڭ حلّى أذهانى ضبط ايدهرك، أصل مقصود اولان علم ايسه، تبعى قالمقله برابر عبارهلرى بر درجه مبذول اولان و سلسلهِٔ تحصيله رسمًا گچن كتابلر؛ أوقات، أفكارى كندينه حصر ايدوب خارجه چيقماسنه ميدان ويرمهملريدر.
أى برادرِ وجدان!.. ظن ايدييورم: شيمدى شو مقدّمات اوزرينه ترتّب ايدهجك اولان كتبِ ثلاثهيى، نه ماهيتده اولدقلرينى گورمك ايستهيورسڭ، فقط داها صبر ايت. شيمديلك سڭا بر موضوع سويلهيهجگم كه؛ او كتبڭ بر زمينِ إجماليسنى، تعبيرِ ديگر ايله كوچك بر فوطوغرافنى ويا إجمالى بر خريطهسنى تشكيل ايدر. هم ده او كتبده سكز طوقوز مسئلهيى، عجله ايدوب سڭا تقديم ايدهجگم. اوچنجى مقالهدن صوڭره أگر مشيئتِ إلٰهيه تعلّق ايتسه و توفيقِ ربّانى رفيق اولسه، تفصيلاتنى ذكر ايتمك فكرندهيم. ايشته موضوع و زمين بودر:
قرآنڭ گوسترديگى وسائل ايله، طوغرى حكمتڭ قوّتيله، بر سيرِ روحانى اولارق سماواتڭ علوملرينه چيقهجغم. تا اورادن تماشا ايدوب گورهجگز كه: كُرهِٔ أرض، هول ويا طوپ ويا فرفره ويا صاپان طاشى گبى صانعِ حكيم دستِ قدرتله دونديروب، آتمقله چويرييور. تا پارچه پارچه ايدهرك داها اييسنه تبديل ايدهجگنه نظرِ حكمتله گورهجگز. صوڭره ده سماواتدن آصيلوب، جوّدن گچهجگز. تدريجًا، بشيگمز اولان و بشرڭ ياتوب و إستراحت أيلهمسى ايچون خالقِ رحمان، سطحنى سروب مهيّا
— 55 —
و ممهّد ايتمش اولان كُرهِٔ أرضه اينهجگز. صوڭره ده بشر، چوجقلغندن چيقديغى گبى بشيگنى آتوب خراب ايتمكله بشرى سعادت سراىِ أبديهيه گوندريلمهسنه نظرِ دقّتله تماشا ايدهجگز. بونى تمامًا تماشا ايتديگمزدن صوڭره، زمان و مكان ايله مقيّد اولميان سيرِ روحانى ايله زمانِ ماضى قطعهسنه گيروب أبناىِ جنسمز اولان أبناىِ ماضى ايله سيّالهِٔ برقيهِٔ تاريخيه ايله مخابره ايدهجگز. او مغربِ إختفانڭ كوشهسنده وقوعه گلن حادثاتى اوگرنوب، اوندن فكر ايچون بر شمندوفرى ياپاجغز. صوڭره دونوب گلمك اوزره اولان أبناىِ جنسمزى زيارت و إستقبال ايچون سعادتڭ فجرِ صادقنى اوزاقدن گورمك و گوسترمك ايله مشرقِ إستقباله متوجّه اولارق شمندوفرِ ترقّىيه و توفيق دينيلن سفينهِٔ سعيه بينديگمز ايله برابر أللريمزده اولان برهانڭ مصباحيله، او بدايتى قراڭلق گورولن فقط آرقهسى غايت پارلاق اولان زمانه داخل اولاجغز. تا أبناىِ مستقبل ايله مصافحه ايدوب سعادتلرينى تبريك ايدهجگز...
ايشته بو كوچك فوطوغرافده اويله بر گوزل رسم مندمجدر كه، ايلريده تحرير ايله سڭا گورونهجكدر. شيمدى بو زمينده كتبِ مزبورهنڭ شجرهلرى تنبّت و مقالاتِ ثلاثهنڭ جداوليله صولانهجقدر.
أى برادر!.. سنڭ ألنى طوتوب خزينهِٔ حقائقه گوتورمكدن أوّل وعد ايتديگم بر قاچ مسئله ايله عجله ايدوب بصرِ بصيرتڭزه غشاوت و پرده اولان خيالاتى دفع ايدهجگم. اويله خيالات، غول يبانى گبى أللريله سنڭ گوزينى قپار، گوگسنه وورور، سنى تخويف ايدر. فرضا گوسترسه ده نورى نار، دُرّى مدرّ گبى گوسترر. او خيالاتدن صاقين!.. سنڭ وسوسهلرينڭ أڭ بيوك منشئى، كرويته تعلّق ايدن بر قاچ مسئلهدر.
أزجمله:ثَوْر و حوت و قاف طاغى و سدِّ ذو القرنيْن و جبالڭ أوتاديتلرى
— 56 —
و ير آلتنده جهنّمڭ يرينى تعيين ايتمك و دَحٰيهَا و سُطِحَتْ و اَلشَّمْسُ تَجْر۪ى لِمُسْتَقَرٍّ و ﴿ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِنْ جِبَالٍ ف۪يهَا مِنْ بَرَدٍ گبى مسائلدر. حقيقتلرينى بيان ايدهجگم؛ تا، دينڭ دشمنلرينڭ گوزلرى قپاتيلسين و دوستلرينڭ گوزلرى دخى آچيلسين. ايشته باشلايورم:
برنجى مسئله
سنڭ منصف اولان ذهننه معلومدر كه: كرويتِ أرض و يرڭ يووارلقلغنه؛ محقّقينِ إسلام -أگرچه إتّفاقِ سكوتيله اولسه- إتّفاق ايتمشلردر. أگر بر شبههڭ وارسه "مَقَاصِد" و"مَوَاقِف"ه گيت؛ مقصده وقوف و إطّلاع پيدا ايدهجكسڭ و گورهجكسڭ: سعد و سيّد، طوپ گبى كُرهيى أللرنده طوتمشلر، هر طرفنه تماشا ايدييورلر.
أگر او قپو سڭا آچيلامدى؛ "مفاتيح الغيب" اولان إمامِ رازينڭ گنيش اولان تفسيرينه گير و سريرِ تدريسده او داهى إمامڭ حلقهِٔ درسنده اوطور، درسنى ديڭله.
أگر اونڭ ايله مطمئن اولامدڭ؛ أرضى، كرويت قابنه صيغيشديرهمدڭ؛ إبراهيم حقّينڭ آرقهسنه دوش، حجّة الإسلام اولان إمامِ غزالينڭ ياننه گيت، فتوا ايسته... ده كه: "كرويتده مشاحّت وار ميدر؟" ألبته دييهجك: "قبول ايتمزسهڭ مشاحّت واردر." زيرا تا زمانندن بَرى شويله بر فتوا گوندرمش: "كيم كرويتِ أرض گبى برهانِ قطعيله ثابت اولان بر أمرى، دينه حمايت بهانهسيله إنكار و ردّ ايتسه؛ دينه
— 57 —
جنايتِ عظيم ايتمش اولور. زيرا بو، صداقت دگل، خيانتدر."
أگر أمّيسڭ فتوايى اوقويهمييورسڭ، بزم همعصريمز و فكرًا برادريمز اولان حسينِ جسرينڭ سوزينى ديڭله!.. زيرا يوكسك سسله منكِرِ كرويتى تهديد ايتديگى گبى، حقيقت قوّتيله پرواسز اولارق دير: "كيم دينه إستناد ايله، حمايت يولنده مدوّريتِ أرضى إنكار ايدر ايسه صديقِ أحمقدر، عدوِّّ شديددن داها زياده ضرر ويرمش اولور."
أگر بو يوكسك سسله سنڭ ياتمش اولان فكرِ حقيقتڭ اويقودن قالقمديسه و گوزڭ ده آچيلامدى؛ ابن همام و فخر الإسلام گبى ذاتلرڭ أللرينى طوت، إمامِ شافعىيه گيت، إستفتاء ايت، ده كه:
"شريعتده واردر: بر وقتده بش وقتڭ نمازى قيلينير. هم ده بر قوم واردر، ياتسو نمازلرينڭ وقتى بعض وقتده يوقدر. هم ده بر قوم واردر: گونش چوق گونلرده غروب و چوق گيجهلرده طلوع ايتمز؛ ناصل اوروج طوتهجقلر؟ هم ده إستفسار ايت كه: شرطڭ تعريفِ شرعيسى اولان سائر أركانه مقارن اولان شيدر. ناصل نمازده شرط اولان إستقبالِ قبلهيه إنطباق ايدر. حالبوكه يالڭز قيام و يارى قعودده مقارنت واردر؟"
أمين اول، إمامِ شافعى مسئلهِٔ اولٰىيى شرقدن و غربدن گچن دائرهنڭ مدوّريتيله تصوير ايدهجكدر. ايكنجى و اوچنجى مسئلهيى دخى، جنوبدن شماله ممتد اولان دائرهنڭ مقوّسيتيله تطبيق ايدهجكدر. برهانِ عقلى گبى جواب ويرهجكدر. هم ده قبله مسئلهسنده دييهجك: "قبله و كعبه اويله بر عمودِ نورانيدر كه؛ سماواتى عرشه قدر طاقمش و نظم ايدوب كُرهِٔ أرضڭ طبقاتنى فرشه قدر دهلهرك كائناتڭ منتظم بر عمودِ نورانيسى اولمشدر. أگر غطاء و پرده كشف اولونسه،
— 58 —
خطِّ شاقول ايله سنڭ گوزينڭ شعاعى، نمازڭ هر بر حركتنده عينِ قبله ايله تماس و مصافحه ايدهجكدر.
أى برادر!.. أگر سن ظن ايتديگم آدملردنسهڭ، عجيب خوليالرڭ عالمِ خيالدن باشقه بر ير بولامديغڭدن بر قيمتى يوقدر. تا قلبه گيرهبيلسين. سن ده اينانمييورسڭ، نفسنى قانديرامييورسڭ؛ فقط صاپمشسڭ. أگر او خيالاته آچيق و حقيقته قپالى اولان قلبڭزده پك چوق دفعه متخيّلڭزدن داها كوچك اولان كُرهِٔ أرض يرلشمز ايسه توسيعِ ذهن ايچون نظرڭ اُفقنى گنيشلتدير. بر مجلس حكمنده گچينن أرضڭ ساكنلرينى گور، سؤال ايت. زيرا أو صاحبى أوينى بيلير. اونلر عمومًا مشاهده و تواتر ايله بر لسانله سڭا سويلهيهجكلر: "ياهو!.. بزم بشيگمز و فضاىِ عالمده شمندوفريمز اولان كُرهمز او قدر ديوانه دگلدر. أجرامِ عُلْويهده جارى اولان قاعده و قانونِ إلٰهىدن شذوذ و سركشلك ايتسين." هم ده دلائلِ مجسّمهِٔ مسطّحه اولارق خريطهلرى إبراز ايدهجكدر.
إشارت:
نظامِ خلقتِ عالم دينيلن شريعتِ فطريهِٔ إلٰهيه؛ مولوى گبى جذبه طوتان مجذوب و مسافر اولان كُرهِٔ أرضه، گونشه إقتدا ايدن صف بسته ييلديزلرڭ صفنده طوروب إطاعت ايتمهسنى فرض و واجب قيلمشدر. زيرا زمين، زوجى ايله برابر اَتَيْنَا طَٓائِع۪ينَ ديمشلردر. طاعت ايسه، جماعت ايله داها أفضل و داها أحسندر.
الحاصل:صانعِ عالم، أرضى ايستديگى گبى و حكمتى إقتضا ايتديگى گبى ياراتمشدر. سزڭ -أى أهلِ خيال!..- تشهّى ايله ايستديگڭز گبى ياراتمامشدر؛ عقللريڭزى كائناته مهندس ايتمهمشدر.
— 59 —
تنبيه:
ضعفِ عقيدهيه و ياخود سوفسطائى مذهبنه اولان مَيله؛ و ياخود داها آلمامش، يڭى مشترى اولماسنه إشارت ايدن امورڭ برى ده؛ "بو حقيقت، دينه منافيدر" اولان كلمهِٔ حمقادر. زيرا برهانِ قطعى ايله ثابت اولان بر شيئى حق و حقيقت اولان دينه مخالف اولديغنه إحتمال ويرن و منافاتندن خوف ايدن آدم، خالى دگل؛ يا دماغنده بر سوفسطائى گيزلنمش قاريشديرييور و ياخود قلبنى دهلهرك بر موسوس صاقلانمش، إختلال ايدييور و ياخود يڭيدن دينه مشترى اولمش، تنقيد ايله آلمق ايستهيور...
* * *
ايكنجى مسئله
پوشيده اولماسين، ثَوْر و حوتڭ قصّهِٔ مشهورهسى إسلاميتڭ دخيل و طُفيليسيدر. راويسيله برابر مسلمان اولمشدر. ايسترسهڭ مقدّمهِٔ ثالثهيه گيت، گورهجكسڭ؛ هانگى قپودن دائرهِٔ إسلاميته داخل اولمشدر. أمّا ابن عبّاسه اولان نسبتڭ إتّصالى ايسه، دردنجى مقدّمهنڭ آيينهسنه باق، او إلحاقڭ سرّينى گورهجكسڭ. بوندن صوڭره مرويدر: "أرض، ثَوْر و حوت اوزرندهدر." حديث اولارق روايت ايديلييور.
أوّلا:تسليم ايتمييورز كه، حديثدر. زيرا إسرائلياتڭ نشانى واردر.
ثانيًا:حديث اولسه ده ضعفِ إتّصال ايچون يالڭز ظنّى إفاده ايدن آحاددندر. عقيدهيه داخل اولماز، زيرا يقين شرطدر.
ثالثًا:متواتر و قطعىّ المتين اولسه ده قطعىّ الدلالت دگلدر. أگر ايسترسهڭ بشنجى مقدّمهيه مراجعتله، اون برنجى مقدّمه ايله مشاوره ايت!
— 60 —
گورهجكسڭ ناصل خيالات، ظاهر پرستلرى هوالانديرمش. بو حديثى محاملِ صحيحهدن چويرمشلردر. ايشته وجوهِ صحيحه اوچدر:
ناصل ثَوْر و نثر و إنسان و ديگريله مسمّا اولان حَمَلهِٔ عرش، ملائكهدر. بو ثَوْر و حوت دخى، اويله ايكى ملائكهدر. يوقسه عرشِ أعظمى ملائكهيه؛ كُرهيى، كره گبى همّته محتاج اولان بر اوكوزه تحميل ايتمك، نظامِ عالمه منافيدر. هم ده لسانِ شريعتدن ايشيديلييور: هر بر نوعه مخصوص و او نوعه مناسب بر مَلكِ مؤكّل واردر. بو مناسبته بناءً او مَلك او نوعڭ إسميله مسمّا، بلكه عالمِ ملائكهده اونڭ صورتيله متمثّل اولويور... حديث اولارق ايشيديلييور: "هر آقشامده گونش عرشه گيدر، سجده ايدر. إذن آلييور، صوڭره گلييور." أوت شمسه مؤكّل اولان مَلك؛ إسمى شمس، مثالى ده شمسدر. اودر گيدر، گلير. هم ده حكماءِ إلٰهيون نزدنده هر بر نوع ايچون حىّ و ناطق و أفراده إمداد ويريجى و مستمدّى بر ماهيتِ مجرّده واردر. لسانِ شريعتده مَلك الجبال و مَلك البحار و مَلك الأمطار گبى إسملر ايله تعبير ايديلير. فقط تأثيرِ حقيقيلرى يوقدر. مؤثّرِ حقيقى يالڭز ذاتِ أقدسدر.
اِذْ لَا مُؤَثِّرَ فِى الْكَوْنِ اِلَّا اللّٰهُ
أسبابِ ظاهريهنڭ وضعندهكى حكمت ايسه: إظهارِ عزّت و سلطنت تعبير اولونان دستِ قدرت پردهسز دائرهِٔ أسبابه منعطف اولان نظره قارشى، ظاهرًا امورِ خسيسه ايله مباشرت و ملابستى گورولمهمكدهدر. فقط دائرهِٔ عقيده دينيلن حق و ملكوتيتده هر شى عُلْويدر. دستِ قدرتڭ پردهسز مباشرتى عزّته مناسبدر.
ذٰلِكَ تَقْد۪يرُ الْعَز۪يزِ الْعَل۪يمِ
— 61 —
ايكنجى محمل:ثَوْر، عمارت و زراعتِ أرضڭ أڭ بيوك واسطهسى اولان اوكوزدر. حوت ايسه، أهلِ سواحلڭ بلكه پك چوق نوعِ بشرڭ مدارِ معيشتى اولان باليقدر. ناصل برى سؤال ايدرسه: "دولت نه شى اوستندهدر؟" جواب ويريلير: "قلنجله قلم اوستندهدر." و ياخود "مدنيت نه ايله قائمدر؟" "معرفت و صنعت و تجارت ايله" جواب ويريلير. و ياخود "نوعِ بشر، نه شى اوزرنده بقاء بولور؟" جواب ايسه: "علم و عمل اوستنده بقاء بولور." كذالك واللهُ أعْلَمُ فخرِ كائنات بوڭا بناءً جواب ويرمش. شويله سؤال ايدن ذات -ايكنجى مقدّمهنڭ سرّيله- بويله حقائقه ذهنى إستعداد كسب ايتمديگندن وظيفهسى اولميان بر شيدن سؤال ايتديگى گبى، پيغمبريمز ده أصل لازم اولان شويله جواب بيوردى كه: "ير، ثَوْر اوستندهدر." زيرا يرڭ عمارتى نوعِ بشر ايلهدر. نوعِ بشردن اولان أهلِ قرىنڭ منبعِ حياتلرى زراعت ايلهدر. زراعت ايسه، اوكوزڭ اوموزى اوستندهدر و ذمّتندهدر. قسمِ ديگرى اولان أهلِ سواحلڭ أعظمِ معيشتلرى، بلكه أهلِ مدنيتڭ بيوك بر معدنِ تجارتلرى باليغڭ جوفنده و حوتڭ اوستندهدر.
كُلُّ الصَّيْدِ ف۪ى جَوْفِ الْفَرٰى مسئلهسنه ماصدقدر. بو لطيف بر جوابدر. مزاح ده اولسه حقدر. زيرا مزاح ايتسه ده يالڭز حق سويلر. فرضا سائل كيفيتِ خلقتدن سؤال ايتمشسه؛ فنِّ بيانده اولان تَلَقَّى السَّامِعُ بِغَيْرِ الْمُتَرَقَّبِ قاعدهسنڭ أسلوبِ حكيمانهسيله، لازم و ايستديگى جوابى ويرمشدر. يوقسه خسته اولان سائل، إشتهاءِ كاذبيله ايستديگى جوابى ويرمهمشدر.
— 62 —
و يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْاَهِلَّةِ قُلْ هِىَ مَوَاق۪يتُ لِلنَّاسِ بو حقيقته بر براعت الإستهلالدر.
اوچنجى محمل:ثَوْر و حوت، أرضڭ محركِ سنويسنده مقدّر اولان ايكى برجدر. او برجلر أگر چندان فرضى و موهومهدرلر. أصل أجرامى نظم و ربط ايله يوكلنمش اولان عالمده جارى و لفظًا و إصطلاحًا جاذبهِٔ عموميه ايله مسمّا اولان عادات اللّٰهڭ قانونى او برجلرده تمركز و تحصّل ايتديگندن، "أرض برجلر اوستندهدر" اولان تعبيرِ حكيمانه جائزدر. بو محمل، حكمتِ جديده نقطهِٔ نظرندهدر. زيرا حكمتِ عتيقه برجلرى سماده، حكمتِ جديده ايسه مدارِ أرضده فرض ايتمشلردر. بو تأويل يڭى حكمتڭ نظرنده بيوك بر قيمتى تضمّن ايدر.
هم ده مرويدر: سؤال تعدّد ايتمش. بر كرّه "حوت اوستندهدر." ديمك بر آيدن صوڭره "ثَوْر اوستندهدر" دينيلمشدر. يعنى فضاىِ غيرِ محدودهنڭ هر طرفنده منتشر اولان مزبور قانونڭ خيوط و أشِعّهلرينڭ نقطهِٔ محراقيهسى اولان حوت برجنده تمركز ايتديگندن، كُرهِٔ أرض دلو برجندن قوشوب حوتدهكى تدلّى ايدن قانونى طوتوب، شجرهِٔ خلقتڭ بر داليله ثمره گبى آصيلدى. و ياخود قوش گبى قوندى. صوڭره طيّار اولان ير، يوواسنى برجِ ثَوْر اوستنده ياپمش ديمكدر. بونى بيلدكدن صوڭره إنصافله دقّت ايت! بشنجى مقدّمهنڭ سرّيله أهلِ خيالڭ إختراع كردهسى اولان قصّهِٔ عجيبهِٔ مشهورهده عجبا حكمتِ أزليهيه إسنادِ عبثيت و صنعتِ إلٰهيهده إثباتِ إسراف و برهانِ صانع اولان نظامِ بديعى إخلال ايتمكدن باشقه نه ايله تأويل اولونهجقدر؟ نفرين، هزاران نفرين، جهلڭ يوزينه...
* * *
— 63 —
اوچنجى مسئله
"قاف طاغي"در
إشارت:
معلومدر، بر شيئڭ ماهيتنڭ كيفيتنى بيلمك باشقهدر، او شيئڭ وجودينى تصديق ايتمك ينه باشقهدر. بو ايكى نقطهيى تمييز ايتمك لازمدر. زيرا چوق شيلرڭ أصل وجودى يقين ايكن، و هم اونده تصرّف ايدهرك تا إمكاندن إمتناع درجهسنه چيقارييور. ايسترسهڭ يدنجى مقدّمهدن سؤال ايت؛ سڭا "نعم" جوابى ويرهجكدر. هم ده چوق شيلرڭ متنلرى قطعى ايكن دلالتلرنده ظنون تزاحم أيلهمشلردر. بلكه "مراد نهدر" اولان سؤالنڭ جوابنده أفهام، متحيّر اولمشلردر. ايسترسهڭ اون برنجى مقدّمهنڭ صدفنى آج. بو جوهرى بولاجقسڭ.
تنبيه:
وقتا كه بو بويلهدر. "قاف" ه إشارت ايدن قطعىّ المتنلردن يالڭز قٓ وَ الْقُرْاٰنِ الْمَج۪يدِ در. حالبوكه جائزدر؛ "قاف"، "صاد" گبى اولسون. دنيانڭ شرقنده دگل، بلكه آغزڭ غربندهدر. شو إحتمال ايله دليل يقينيتدن دوشر. هم ده قطعىّ الدلالت بوندن باشقه اولماديغنڭ بر دليلى؛ شرعڭ مجتهدلرندن اولان "قرافي"نڭ لَا اَصْلَ لَهُ ديمهسيدر. لٰكن ابن عبّاسه إسناد اولونان كيفيتِ مشهورهسى، دردنجى مقدّمهيه باق. وجهِ نسبتى سڭا تمثّل ايدهجكدر. حالبوكه ابن عبّاسڭ هر سويلهديگى سوزى، حديث اولماسى لازم گلمديگى گبى، هر نقل ايتديگى شيئى ده اونڭ مقبولى ده
— 64 —
اولمق لازم گلمز. زيرا ابن عبّاس گنجلگنده إسرائلياته، بعض حقائقڭ تظاهرى ايچون حكايت طريقيله بر درجه عطفِ نظر أيلهمشدر.
أگر ديرسهڭ: "محقّقينِ صوفيه، "قاف"ه دائر پك چوق تصويراتده بولونمشلردر؟" بوڭا جوابًا ديرم: "مشهور اولان عالمِ مثال، اونلرڭ جَوَلانگاهيدر. بز ألبسهمزى چيقارديغمز گبى، اونلر ده جسدلرينى چيقاروب سيرِ روحانى ايله او مَعْرَضْگاهِ عجائبه تماشا ايدييورلر. "قاف" ايسه؛ او عالمده اونلرڭ تعريف ايتدكلرى گبى متمثّلدر. بر پارچه آيينهده، سماوات و نجوم تمثّل ايتدكلرى گبى، بو عالمِ شهادتده وَلَوْ كوچك شيلر ده اولسه -چكردك گبى- عالمِ مثالده تجسّمِ معانينڭ تأثيريله بر بيوك آغاج اولويور. بو ايكى عالمڭ أحكاملرى بربرينه قاريشديريلماز. محيى الدّينِ عربينڭ مغزِ كلامنه مطّلع اولان بونى تصديق ايدر. أمّا عوامڭ ياخود عوام گبى آدملرڭ مابيْنلرنده مشتهر اولان كيفيتى كه: "قاف" يره محيطدر و متعدّددر.. هر ايكيسنڭ اورتهسنده بش يوز سنهدر.. و ذروهسى سمانڭ كتفنه مماسدر.. إلٰى آخرِ خيالاتهم... بونى، نه قيمتده اولديغنى بيلمك ايسترسهڭ، گيت اوچنجى مقدّمهدن فنارينى ياق؛ صوڭره گل، بو ظلماته گير. بلكه آبِ حيات اولان بلاغتنى گورهجكسڭ.
أگر بزم بو مسئلهده اولان إعتقاديمزى آڭلامق ايسترسهڭ؛ بيل كه بن "قاف" ڭ وجودينه جزم ايدرم؛ فقط كيفيتى ايسه، حواله ايدرم. أگر بر حديثِ صحيح و متواتر، كيفيتڭ بياننده ثابت اولورسه ايمان ايدرم كه؛ مرادِ نبى صادق و طوغرى و حقدر. فقط مرادِ نبوى اوزرينه... يوقسه ناسڭ متخيَّللرى اوزرينه دگلدر. زيرا بعضًا فهم اولونان شى، مرادڭ غيريسيدر. بو مسئلهده معلوممز بودر:
— 65 —
قاف طاغى، أكثر شرقى إحاطه ايدن و أسكى زمانده بدوى و مدنيلرڭ آرالرنده فاصل اولان و أعظمِ جبالِ دنيا اولان چامولرينڭ آننهسى اولان همالايا سلسلهسيدر. بو سلسلهنڭ عِرقندن جبالِ دنيانڭ أكثريسى تشعّب أيلهدكلرى دينيلير. بو حال اويله گوسترييور كه: "قاف" ڭ دنيايه مشهور اولان إحاطهنڭ فكر و خيالى بو أصلِ تشعّبدن نشئت ايتمش اولمق گركدر.
و ثانيًا:عالمِ شهادته صورتيله و عالمِ غيبه معنىسيله مشابه و ايكيسنڭ مابيْننده بر برزخ اولان عالمِ مثال او معمّايى حلّ ايدر. كيم ايسترسه كشفِ صادق پنجرهسيله ويا رؤياىِ صادق منفذيله ويا شفّاف شيلر دوربينيله و هيچ اولمازسه خيالڭ وراءِ پردهسيله او عالمه بر درجه سيرجى اولابيلير. بو عالمِ مثالڭ وجودينه و اونده معانينڭ تجسّم ايتمهلرينه پك چوق دلائل واردر. بناءً عليه بو كرهده اولان "قاف"، او عالمده ذو العجائب اولان "قاف" ڭ چكردگى اولابيلير. هم ده صانعڭ ملكى گنيشدر. بو سفيل كُرهيه منحصر دگلدر. فضا ايسه غايت واسع، اللّٰهڭ دنياسى غايت عظيم اولديغندن ذو العجائب اولان "قاف" ڭ إستيعاب ايدهبيلير. فقط أيّامِ إلٰهيه ايله بش يوز سنه بزم كرهدن اوزاق اولمقله برابر موجِ مكفوف اولان سمايه تماس ايتمك، إمكانِ عقليدن خارج دگلدر. زيرا "قاف" سما گبى شفّاف و غيرِ مرئى اولمق جائزدر.
و رابعًا:نهدن جائز اولماسين كه "قاف"، دائرهِٔ اُفقدن تجلّى ايدن سلسلهِٔ أعظمدن عبارت اوله... ناصل اُفقڭ إسمى ده "قاف"ه مأخذ اولابيلير. زيرا دوائرِ متداخله گبى نرهيه باقيليرسه، سلسلهلردن بر دائره گورولور. گيده گيده نظر قالير، خياله تسليم ايدر. أڭ نهايت خيال ايسه سلاسلِ جبالدن بر دائرهِٔ محيطى تخيّل ايدر كه، سمانڭ أطرافنه تماس ايدييور. كرويت سرّيله، بش يوز سنه ده اوزاق اولورسه ينه متّصل گورونور.
* * *
— 66 —
دردنجى مسئله
"سدِّ ذوالقرنين"در
ناصل بيلدڭ كه: بر شيئڭ وجودينى بيلمك، او شيئڭ كيفيت و ماهيتنى بيلمكدن آيريدر. هم ده بر قضيه، چوق أحكامى تضمّن ايدر. او أحكامڭ بعضسى ضرورى و بعضسى دخى نظرى و"مختلفٌ فيها"در. هم ده معلومدر؛ بر متعنّد و مقلّد بر سائل، إمتحان جهتيله، بر كتابده گورديگى بر مسئلهيى، أگرچه بر درجه ده محرّف اولسه، بر آدمدن سؤال ايتسه.. تا، غيبده اولان معلومنه جواب ويرسه، او جواب ايكى جهتله طوغريدر: يا طوغريدن طوغرىيه جواب ويرسه و ياخود سائلِ متعنّدڭ معلومنه يا بِالذّات ويا تأويل ايله جوابِ موافق ويرييور. ايكيسى ده طوغريدر. ديمك بر جواب، هم واقعى راضى ايدر، زيرا حقدر. هم سائلى إقناع ايدر؛ زيرا أگرچه مراد دگلسه، معلومنه تطبيق ايدر. هم مقامڭ خاطرينى دخى قيرمييور؛ زيرا جوابده عقدهِٔ حياتيهيى درج ايدر كه: مقاصدِ كلام اوندن إستمدادِ حيات ايدر.
ايشته جوابِ قرآن دخى بويلهدر. بوندن صوڭره ضرورى و غيرِ ضرورىيى تفريق ايدهجگز. ايشته جوابِ قرآنيده مفهوم اولان ضرورى حكملر كه؛ إنكارى قبول ايتمز. شودر: ذو القرنيْن "مؤيّد مِنْ عند الله" بر شخصدر. اونڭ إرشاد و ترتيبيله ايكى طاغ آراسنده بر سد بنا ايديلمشدر. ظالملرڭ و بدويلرڭ دفعِ فسادلرى ايچون... و يأجوج مأجوج ايكى مفسد قبيلهدرلر. أمرِ إلٰهى گلديگى وقت سد خراب اولاجقدر. إلى آخره. بو قياس ايله، اوڭا قرآن دلالت ايدن حكملر، قرآنڭ ضرورياتندندرلر. بر حرفڭ إنكارى دخى قابل دگلدر.
فقط او موضوعات و محمولاتڭ كيفياتلرينڭ تشريحاتلرى و ماهيتلرينڭ حدودى ايسه؛ قرآن اونلره
— 67 —
قطعىّ الدلالت دگلدر. بلكه "عام خاصّه، دلالتِ ثلاثهدن هيچ بريسيله دلالت ايتمز" قاعدهسيله و منطقده بيان اولونديغى گبى "بر حكم، موضوع و محمولڭ وَجْهٌ مَا ايله تصوّر ايتمك، كافى اولديغى"نڭ دستوريله ثابتدر كه، قرآن اونلره دلالت ايتمز فقط قبول ايدهبيلير. ديمك او تشريحات، أحكامِ نظريهدندر. باشقه دلائله محوَّلدر. إجتهادڭ مظنّهسيدر. اونده تأويل ايچون مجال واردر. محقّقينڭ إختلافاتى نظريتنه دليلدر.
فقط وا أسفا... جوابڭ سؤاله، هر جهتله لزومِ مطابقتڭ تخيّليله، سؤالدهكى خَلَله أهمّيت ويرميهرك جوابڭ ضرورى و نظرى اولان حكملرينى، بردن مأخذِ سائلدن و منبتِ سؤالدن خوشهچين اولوب، آلوب مفسّر اولديلر. يوق، بلكه مؤوِّل، يوق بلكه ماصدقى معنى يرينه معنى گوسترديلر. يوق، بلكه ماصدقى اولمق جائز و بر درجه ممكن اولان شيئى، مدلول و مفهوم اولارق تأويل ايتديلر.
حالبوكه اوچنجى مقدّمهنڭ سرّيله ظاهر پرستلر قبول ايدهرك و محقّقين دخى حكايات گبى أهمّيتسز اولديغندن تنقيدسز شو تأويلى ديڭلهديلر. او تشريحاتى، محرّف اولان تورات و إنجيلده اولديغى گبى قبول ايدرسه، عقيدهِٔ أهلِ سنّت و جماعتده اولان معصوميتِ أنبيايه مخالفت اولويور. قصّهِٔ لوط و داود عليهما السلام، بوڭا ايكى شاهددر. وقتا كه كيفيتده إجتهاد و تأويلڭ مجالى واردر. بن ده بِتوفيق الله ديرم: إعتقادِ جازم خدا و پيغمبريمزڭ مرادلرينه قطعيًا واجبدر؛ زيرا ضرورياتِ دينيهدندر. فقط مراد هانگيسيدر، مختلفٌ فيهدر. شويله:
ذو القرنيْن، إسكندر ديمهم؛ زيرا إسم بيراقماز. بعض مفسّر مَلِك "لامڭ كسريله"، بعض مَلك "لامڭ
— 68 —
فتحيله"، بعض نبى، بعض ولى، إلٰى آخر ديمشلردر. هر حالده ذو القرنيْن، "مؤيّد مِنْ عند الله" و سدّڭ بناسنه مرشد بر شخصدر.
أمّا سد ايسه:بعض مفسّر سدِّ چين و بعض مفسّر باشقه يرده جبللشمش و بعض مفسّر سدِّ مخفيدر، إنقلاب و أحوالِ عالم ستر أيلمشدر. و بعض و بعض.. ديمشلردر، ديمشلردر... هر حالده مفسدلرڭ دفعِ شرلرى ايچون بر ردمِ عظيم و جسيم بر ديواردر.
أمّا يأجوج مأجوج،بعض مفسّر "ولدِ يافثدن ايكى قبيله" و بعض ديگر "مغول و مانچور" و بعض دخى "أقوامِ شرقيهِٔ شمالى" و بعض دخى "بنى آدمدن بر جمعيتِ عظيمه، دنيا و مدنيتى هرج و مرج ايدن بر طائفه" و بعض دخى "مخلوقِ إلٰهىدن يرڭ ظهرنده و ياخود بطننده آدمى ويا غيرِ آدمى بر مخلوقدر كه قيامته، بويله نوعِ بشرڭ هرج و مرجنه سبب اولاجقدر." بعض و بعض و بعض ديدكلرينى ديديلر... نقطهِٔ قطعيه و جهتِ إتّفاقى بودر: يأجوج و مأجوج، أهلِ غارت و فساد و أهلِ حضارت و مدنيته أجلِ قضا حكمنده ايكى طائفهِٔ مخلوق اللّٰهدر.
أمّا خرابيتِ سد؛بعض، قيامتده و بعض، قيامته ياقين و بعض، أمارهسى اولمق شرطيله اوزاقدر و بعض، خراب اولمشدر فقط دَكّ اولمامش. "قيله"لر چوق. هر حالده نقطهِٔ إتّفاق؛ سدّڭ إنهدامى، يرڭ صقالنه بر بياض دوشمك و اوغلى اولان نوعِ بشر ده إختيار اولماسنه بر علامتدر. أگر بو مذاكراتى موازنه و محاكمه ايتمشسهڭ جائزدر، تجويز ايدهسڭ: سدِّ قرآن، سدِّ چيندر كه: چوق فرسخلر ايله اوزون و عجائبِ سبعهِٔ مشهورهدن بر "مؤيّد مِنْ عند الله"ڭ إرشاديله بنا اولونمش، او زمانڭ أهلِ مدنيتى، أهلِ بدويتڭ شرلرندن تأمين أيلهمشدر. أوت او وحشيلردن
— 69 —
هون قبيلهسى آوروپايى هرج و مرج ايتديگى گبى، اونلردن مغول طائفهسى ده آسيايى زير و زبر أيلهمشدر. صوڭره سدّڭ خرابيتى قيامته علامت اولور. باخصوص دَكّ، اوندن باشقهدر. پيغمبر: "أشراطِ ساعتدنم. بن و قيامت بو ايكى پارمق گبىيز." ديسه نهدن إستغراب اولونسون كه، خرابيتِ سد زمانِ سعادتدن صوڭره علامتِ قيامت اولسون... هم ده سدّڭ إنهدامى عمرِ أرضه نسبةً يرڭ يوزنده إختيارلقدن بر بروشقلقدر. بلكه تمامِ نهاره نسبةً وقتِ إصفرار گبيدر. أگرچه بيڭلر سنه ده فاصل اولسه... كذالك يأجوج و مأجوجڭ إختلاللرى، نوعِ بشرڭ شيخوختندن گلمه بر حُمّا و صيتمهسى حكمندهدر. بوندن صوڭره اون ايكنجى مقدّمهنڭ فاتحهسنده بر تأويلِ آخَر سڭا فتحِ باب ايدر. شويله: قرآن حصص ايچون قيصهسى ذكر ايتديگى گبى عُقَدِ حياتيه حكمنده و مقاصدِ قرآنيهدن بر مقصدينه مناسب نقطهلرى إنتخاب و ربطِ مقصده إتّصال ايتديرييور. أگرچه خارجده و حصولده بربرينڭ نارى ويا نورى بربريله گورونمديگى حالده، ذهننده و أسلوبده تعانق و مصاحبت ايدهبيليرلر. حينا كه، قصّه حصّه ايچوندر؛ سڭا نه لازم تشريحاتى.. ناصل اولورسه اولسون سڭا تعلّق ايدهمز. كندى حصّهڭى آل، گيت. هم ده اوننجى مقدّمهدن إستظهار ايت. گورهجكسڭ: مجاز مجازه قپو آچار.. وَ تَغْرُبُ ﴿الشَّمْسُ﴾ ف۪ى عَيْنٍ حَمِئَةٍ ظاهر پرستلرى طيشارىيه سورييور.
معلوم اولسون كه: أساليبِ عربده تجلّى ايدن حجّة اللّٰهڭ مفتاحى، يالڭز إستعاره و مجاز اوزرينه مؤسّس و أصلِ إعجاز اولان بلاغتدر. يوقسه شهرت سببيله يالانجى حدسله لقيطه اولونان و رضالرى اولماديغى حالده أصدافِ آياتده صاقلانان بونجقلر دگلدر. ايسترسهڭ
— 70 —
اوننجى مقدّمهنڭ خاتمهسنى إستشمامله ذوق ايت. زيرا ختامى مسكدر و ايچنده بالدر. هم ده جائزدر كه: مجهول الكيفيت اولان سد باشقه يرده سائر علاماتِ قيامت گبى مستور و قيامته قدر باقى و بعض إنقلاباتيله مجهول قالارق قيامتده خراب اولاجقدر.
إشارت:
معلومدر: مسكن، ساكنلرندن داها زياده ياشار. قلعه، أهلِ تحصّندن داها زياده عمرى اوزوندر. سكون و تحصّن، وجودينڭ علّتيدر، بقاء و دوامنه دگلدر. بقاء و دوامنه اولسه ده، إستمرار و عدمِ خُلُوّى إقتضا ايتمز. بر شيدهكى غرضڭ دوامى، بلكه ترتّبى او شيئڭ دوامنڭ ضرورياتندن دگلدر. پك چوق بنالر سكنا ويا تحصّن ايچون ياپلمشكن خاوى و خالى اولارق اورتهده معلّق قالييور. بو سرّڭ عدمِ تفهّمندن، توهّملره يول آچيلمشدر.
تنبيه:
شو تفصيلدن مقصد؛ تفسيرى تأويلدن، قطعىيى ظنّيدن، وجودى كيفيتدن، حكمى أطرافڭ تشريحاتلرندن، معنايى ماصدقدن، وقوعى إمكاندن تمييز و تفريق ايله بر يول آچمقدر.
* * *
بشنجى مسئله
مشهوردر: "جهنّم ير آلتندهدر." فقط بز أهلِ سنّت و جماعت قطعًا و يقينًا يرينى تعيين ايدهمهيز. لٰكن ظاهر اولان تحتيتدر و ير آلتنده اولماسيدر. بوڭا بناءً ديرم: شجرهِٔ طوبٰى گبى اولان خلقتِ عالمڭ سائر نجوملرى گبى بزم كُرهمز دخى بر ثمرهسيدر. ثمرهنڭ آلتى او آغاجڭ عموم أغصانى آلتنه
— 71 —
شامل اولور. بوڭا بناءً جهنّم ير آلتنده او داللر ايچندهدر. نرهده اولسه يرى واردر. تحتيتڭ مسافهسى اوزون و إتّصالى إقتضا ايتمز. حكمتِ جديدهنڭ نقطهِٔ نظرنده، آتش أكثر كائناته مستوليدر. بو حال آرقه طرفنده گوسترر كه: بو آتشڭ أصل و أساسى و نوعِ بشر ايله برابر أبده گيدن و يولده رفاقت ايدن جهنّم، بر گون پردهيى ييرتهجق، حاضر اولڭ دييهجك، ميدانه چيقهجقدر. بو نقطهده دقّت ايسترم...
ثانيًا:كُرهنڭ تحتى و آلتى مركزى و داخليسيدر. بو نقطهيه بناءً كُرهِٔ أرض شجرهِٔ زقّومِ جهنّمڭ چكردگيله حاملهدر. گونڭ برنده طوغهجقدر. بلكه فضاده طيران ايدن أرض اويله بر شيئى يمورطليهجقدر كه، او يمورطهده جهنّم تماميله اولونماز ايسه.. باشى ويا ديگر بر أعضاسى مطوى اولارق تضمّن ايتمش كه؛ يومِ قيامتده دركات و أعضاىِ سائرهسيله برلشهجك، دِيوِ عجيبِ جهنّم، أهلِ عصيانه هجوم ايدهجكدر. ياهو!.. كندڭ جهنّمه گيتمزسهڭ حساب و هندسهسنى اورايه قدر گوتورهبيلير. هر اوتوز اوچ مترهده تقريبًا بر درجهِٔ حرارت تزايد أيلهديگندن، مركزه قدر ايكى يوز بيڭ درجهيه ياقين حرارت موجود اولويور. بو نارِ مركزيهنڭ بزم غالبًا بيڭ درجهيه بالغ اولان آتشمزله نسبتى ايكى يوز دفعه اولديغى گبى مشهور حديثدهكى: "جهنّم آتشى آتشمزدن ايكى يوز دفعه داها شديددر" اولان نسبتڭ عيننى إثبات ايدر. هم ده جهنّمڭ بر قسمى زمهريردر. زمهرير ايسه برودتيله يانديرر. حكمتِ طبيعيهده ثابتدر كه: آتش بر درجهيه گلير كه، صويى بوز ايدر. حرارتى دفعةً بلع ايتديگى ايچون، برودتله إحراق ايدر. ديمك عموم مراتبى إحتوا ايدن آتشڭ بر قسمى ده زمهريردر.
— 72 —
تنبيه:
معلوم اولسون كه: أبده نامزد اولان عالمِ اُخروى فنا ايله محكوم اولان بو عالمڭ مقايسيله مساحه و معامله اولونماز. منتظر اول. اوچنجى مقالهنڭ آخرنده آخرت بر درجه سڭا عرضِ ديدار ايدهجكدر...
إشارت:
عموم فنونڭ گوسترديگى إنتظامڭ شهادتيله و حكمتڭ إستقراءِ تامّنڭ إرشاديله و جوهرِ إنسانيتڭ رمزيله و آمالِ بشرڭل تناهيسزلگنڭ ايماسيله يوم و سنه گبى چوق أنواعده اولان برر نوع قيامتِ مكرّرهنڭ تلميحيله و عدمِ عبثيتڭ دلالتيله و حكمتِ أزليهنڭ تلويحيله و رحمتِ بىپايانِ إلٰهيهنڭ إشارتيله و نبىِّ صادقڭ لسانِ تصريحيله و قرآنِ معجزڭ هدايتيله، جنّت آباد اولان سعادتِ اُخرويهدن نظرِ عقلڭ تماشاسى ايچون سكز قپو، ايكى پنجره آچيلير.
* * *
آلتنجى مسئله
محقّقدر كه: تنزيلڭ خاصّهِٔ جاذبهدارى، إعجازدر. إعجاز ايسه، بلاغتڭ يوكسك طبقهسندن تولّد ايدر. بلاغت ايسه خصائص و مزايا، باخصوص إستعاره و مجاز اوزره مؤسَّسهدر. كيم إستعاره و مجاز دوربينيله تماشا ايتمزسه، مزاياسنى گورهمز. زيرا أذهانِ ناسڭ تأنيسى ايچون، أساليبِ عربده ينابيعِ علومى إساله ايدن تنزيلڭ ايچنده تنزّلاتِ إلٰهيه تعبير اولونان مراعاتِ أفهام و إحترامِ حسّيات و مماشاتِ أذهان واردر. وقتا كه بو بويلهدر، أهلِ تفسيره لازمدر: قرآنڭ حقّنى بخس و قيمتنى نقصان ايتمهسين. و بلاغتڭ تصديق و سكّهسى اولميان بر شيله، قرآنى
— 73 —
تأويل ايتمهسينلر. زيرا هر حقيقتدن داها ظاهر و داها واضح تحقّق ايتمش كه؛ قرآنڭ معنىلرى حق اولدقلرى گبى، طرزِ إفاده و صورتِ معنىسى دخى بليغانه و عُلْويدر. جزئياتى او معدنه إرجاع و تفرّعاتى او منبعه إلحاق ايتمهين، قرآنڭ ايفاءِ حقّنده مطفّفيندن اولويور. بر ايكى مثال گوسترهجگز. زيرا نظرى جلب ايدر.
برنجى مثال:وَ جَعَلْنَا الْجِبَالَ اَوْتَادًا (اللّٰه أعْلَمُ بِمُرَادِهِ). جائزدر: إشارت اولونان مجاز، بويله بر تصوّرى ايماء ايدر كه: سفينه گبى اولان كره، بحرِ محيطِ هوائينڭ ايچنده تحت البحر بر گميسى و عمّان گبى فضاده ديرك ويا دمير گبى طاغلريله إرسا و تعميد ايدهرك هوا ايله إشتباك ايتديگندن موازنهلى محافظه اولونمشدر. ديمك طاغلر او گمينڭ دمير و ديركلرى حكمندهدرلر.
ثانيًا:إنقلاباتِ داخليهدن إهتزازات، او طاغلر ايله إسكات اولونورلر. زيرا طاغلر يرڭ مساماتى حكمندهدر. داخلى بر هيجان اولديغى وقت أرض طاغلر ايله تنفّس ايتديگندن غضبى وحدّتى سكونت بولور. ديمك أرضڭ سكون و سكونتى طاغلر ايلهدر.
ثالثًا:عمارتِ أرضڭ ديرگى بشردر. حياتِ بشرڭ ديرگى دخى، منابعِ حيات اولان ماء و تراب و هوانڭ إستفادهيه لايق صورتيله محافظهلريدر. حالبوكه شو اوچ شرائطِ حياتڭ كفيلى دخى طاغلردر. زيرا طاغ و جبال مخازنِ ماء اولديغى گبى، جذبِ رطوبت خاصيتيله هوايه مشّاطه اولويور... حرارت و برودتى تعديل ايتديگى گبى، هوايه مخلوط اولان مضر غازلرڭ ترسّبنه و هوانڭ تصفيهسنه سبب اولديغى گبى، طوپراغه ده ترحّم ايدييور. چامورلق و باتاقلق و بحرڭ تسلّطندن محافظه ايدر.
— 74 —
رابعًا:بلاغتجه وجهِ مناسبت و مشابهت بودر: فرضا بر آدم خيال بالونيله كرهدن يوكسك يره اوچارسه؛ طاغلرڭ سلسلهلرينه باقسه، عجبا طبقهِٔ ترابيهيى ديركلر اوستنه سريلوب آتيلمش بدوى خيمهلر گبى تخيّل ايدرسه و منفرد طاغلرى ده بر ديرك اوستنده قورولان بر چاديره بڭزهتيلسه، عجبا طبيعتِ خياله مخالفت اولور مى؟ فرضا سن او سلسلهلرى مستقل طاغلر ايله برابر سطحِ أرضه كيفيتِ وضعيتى بر بدوى عربڭ قارشيسنده تصوير طرزنده تخيّل و تخييل ايدرسهڭ، شويله: بو سلسلهلر أعرابِ بدويهنڭ خيمهلرى گبى أرض صحراسنده قورولمش و طرف طرف ده چاديرلر تخلّل ايتمش ديسهڭ... عربلرڭ خيالى اولان أسلوبلرندن اوزاق دوشمييورسڭ... هم ده أگر وهم ايله بو قصرِ مشيَّدِ عالمدن تجرّد ايدوب اوزاقدن حكمت دوربينيله مهدِ بشر اولان يره و سقفِ مرفوع اولان سمايه تماشا ايدرسهڭ.. صوڭره سلسلهِٔ جبالده تمثّل و أطرافِ سمايه تماس ايدن دائرهِٔ اُفق ايله محدود اولان سمايى، بر فسطاط گبى يرڭ اوستنه وضع و جبال أوتاديله ربط اولونمش بر چادير قبّهسنى تخيّل و توهّم ايدرسهڭ متّهم ايدهمزلر. سكزنجى مسئلهنڭ تنبيهنده بر ايكى مثال داها گلهجكدر.
* * *
يدنجى مسئله
قرآنده ذكر اولونان: دَحٰيهَا و سُطِحَتْ و فُرِّشَتْ و تَغْرُبُ ﴿الشَّمْسُ﴾ ف۪ى عَيْنٍ حَمِئَةٍ و أمثاللرى گبى؛ بعض أهلِ ظاهر تغليطِ أذهان ايچون، اونلر ايله تمسّك ايدرلر. لٰكن مدافعهيه
— 75 —
بز محتاج دگلز. زيرا مفسِّرينِ عظام، آياتڭ ضمائرندهكى سرائرلرى إظهار أيلهمشلردر. بزه حاجت بيراقمامشلر فقط بر درسِ عبرت ويرمشلر و سَرْمَشْق يازمشلر.
وَلٰكِنْ بَكَوْا قَبْل۪ى فَهَيَّجُوا لِىَ الْبُكَاءَ وَ هَيْهَاتَ ذُو رَحْمٍ يَرُقُّ لِبُكَائ۪ى
معلومدر: معلومى إعلام، باخصوص مشاهد اولورسه، عبثدر. ديمك ايچنده بر نقطهِٔ غرابت لازمدر، تا اونى عبثيتدن چيقارسين. أگر دينيلسه: باقڭز ناصل أرض كرويتيله برابر مسطّحه و سزه مهد اولمشدر، دڭزڭ تسلّطندن قورتولمش. و ياخود ناصل شمس، إستقرارله برابر تنظيمِ معيشتڭز ايچون جريان ايدييور. و ياخود ناصل بيڭلر سنه ايله اوزاق اولان شمس، عينِ حمئهده غروب ايدييور. معانئِ آيات كنايتدن صراحته چيقمش اولويور... أوت شو غرابت نقطهلرى، بلاغت نكتهلريدر.
* * *
سكزنجى مسئله
إشارت:
أهلِ ظاهرى حيص بَيْصَ ورطهلرينه آتانلردن بريسى، بلكه أڭ برنجيسى: إمكاناتى، وقوعاته قاريشديرمق و إلتباس ايتمكدر. مثلا دييورلر: "بويله اولسه، قدرتِ إلٰهيهده ممكندر. هم عقولمزجه عظمتنه داها زياده دلالت ايدر. اويله ايسه بو واقع اولمق گركدر..." هيهات!.. أى مسكينلر! نرهده عقلڭز كائناته مهندس اولمغه لياقت گوسترمشدر؟ بو جزئى عقلڭز ايله حسنِ كلّىيى إحاطه ايدهمزسڭز. أوت بر ذراع قدر بر بورون آلتوندن اولسه، يالڭز اوڭا دقّت ايديلسه، گوزل گورن بولونور.
— 76 —
هم ده اونلرى حيرتده بيراقان توهّملريدر كه: إمكانِ ذاتى، يقينِ علمىيه منافيدر. او حالده يقينيه اولان علومِ عاديهده تردّد ايتدكلرندن "لا اَدْرى"لره ياقلاشييورلر. حتّى اوتانمييورلر كه؛ مسلكلرنده لازم گلير؛ وان دڭزى، سبحان طاغى گبى بديهى شيلرده تردّد ايديلسين. زيرا اونلرڭ مسلگنجه ممكندر: وان دڭزى دوشاب و سبحان طاغى ده شكر ايله اورتولمش باله إنقلاب ايتسين. و ياخود او ايكيسى بعض آرقداشمز گبى كرويتدن راضى اولميهرق سفره گيتدكلرندن آياقلرى سورچهرك عمّانِ عدمه گيتمهلرى محتملدر. اويله ايسه، دڭز و سبحان، أسكى حاللريله باقى اولدقلرينى تصديق ايتمهمك گركدر. ألا! أى منطقسز مسكين! نردهسڭز؟ باقڭز. منطقده مقرّردر، محسوساتدهكى وهميات بديهياتدندر. أگر بو بداهتى إنكار ايدرسهڭز، سزه نصيحته بدل تعزيه ايدهجگم. زيرا علومِ عاديه سزجه ئولمش و سفسطه دخى حيات بولمش درجهسندهدر.
دردنجى بلا كه،أهلِ ظاهرى تشويش ايدر: إمكانِ وهمىيى، إمكانِ عقلى ايله إلتباس ايتدكلريدر. حالبوكه إمكانِ وهمى، أساسسز اولان عِرقِ تقليددن تولّد ايله سفسطهيى توليد ايتديگندن، دليلسز اولارق هر برى بديهياتده بر "بلكه"، بر "إحتمال"، بر "شكّ"ه يول آچار. بو إمكانِ وهمى، غالبًا محاكمهسزلكدن، قلبڭ ضعفِ أعصابندن و عقلڭ سيڭير خستهلغندن و موضوع و محمولڭ عدمِ تصوّرندن ايلرى گلير. حالبوكه إمكانِ عقلى ايسه: واجب و ممتنع اولميان بر مادّهده، وجود و عدمه بر دليلِ قطعيه دسترس اولميان بر أمرده تردّد ايتمكدر. أگر دليلدن نشئت ايتمش ايسه مقبولدر. يوقسه معتبر دگلدر. بو إمكانِ وهمينڭ أحكامندندر كه: بعض وهّاملر دييور: محتملدر، برهانڭ گوسترديگى گبى اولماسين. زيرا عقل، هر بر شيئى
— 77 —
درك ايدهمز. عقلمز ده بوڭا إحتمال ويرر. أوت، يوق بلكه إحتمال ويرن وهمڭزدر. عقلڭ شأنى برهان اوزرينه گيتمكدر. أوت عقل هر بر شيئى طارتاماز، فقط بويله مادّياتى و أڭ كوچك خادمى اولان بصرڭ قبضهسندن قورتولميان بر أمرى طارتار. فرضا طارتمز ايسه، بز ده او مسئلهده چوجق گبى مكلّف دگلز.
تنبيه:
بن ظاهر پرست و نظرِ سطحى صاحبى تعبيريله ياد ايتديگم و توبيخ و تعنيف ايله تشهير ايتديگم مخاطبِ ذهنيهم؛ أغلبِ حالده أهلِ تفريط اولان و جمالِ إسلامى گورمهين و نظرِ سطحيله اوزاقدن إسلاميته باقان خصمِ ديندر. فقط بعضًا، أهلِ إفراط اولان، اييلك بيلهرك فنالق ايدن دينڭ جاهل دوستلريدر.
بشنجى بلا:أهلِ تفريط و إفراط اولان بيچارهلرڭ أللرينى طوتهرق ظلماته آتان بريسى ده؛ هر مجازڭ هر يرنده تحرّئِ حقيقت ايتمكدر. أوت مجازده بر دانهِٔ حقيقت بولونمق لازمدر كه، مجاز اوندن نشو و نما بولارق سنبللنسين. و ياخود حقيقت، ايشيق ويرن فتيلدر؛ مجاز ايسه، ضياسنى تزييد ايدن شيشهسيدر. أوت، محبّت قلبده و عقل دماغدهدر. ألده و آياقده آرامق عبثدر...
آلتنجى بلا:نظرى طمس ايدن و بلاغتى ستر ايدن، ظاهره اولان قصرِ نظردر. ديمك نه قدر عقلده حقيقت ممكن ايسه، مجازه تجاوز ايتمزلر. مجازه گيديلسه ده مئالى طوتولور. بو سرّه بناءًدر: آيت و حديثڭ تفسير ويا ترجمهسى، اونلردهكى حُسن و بلاغتى گوسترهمز. گويا اونلرجه قرينهِٔ مجاز، عقلًا حقيقتڭ إمتناعيدر. حالبوكه قرينهِٔ مانعه، عقلى اولديغى گبى حسّى و عادى و مقامى.. داها باشقه چوق شيلر ايله ده اولابيلير. أگر ايسترسهڭ جنّت الفردوس گبى اولان دلائل الإعجازڭ ايكى يوز يگرمى برنجى قپوسندن گير.
— 78 —
گورهجكسڭ: او قوجه عبد القاهر غايت حدّتلى اولارق بويله متعسّفلرى ياننه چكمش، توبيخ و تكدير ايدييور.
يدنجى بلا:معرَّفى منكَّر ايدن برى ده: حركه گبى بر عرضى، ذاتيه و أينيهيه حصر ايتدكلرندن، "غيرِ من هو لَهُ" اولان وصفِ جارىيى إنكار ايتمك لازم گلديگندن، شمسِ حقيقت طرزِ جريانندن چيقاريلمشدر. عجبا بويلهلر عربلرڭ أسلوبلرينه هيچ نظر ايتمهمشلردر كه: ناصل دييورلر: طاغلر بزه راست گلدى. صوڭره بزدن آيريلدى. باشقه بر طاغ باشنى چيقاردى. صوڭره گيتدى، بزدن مفارقت أيلدى. دڭز دخى گونشى يوتدى.. إلخ... "مفتاحِ سكّاكى"ده بيان اولونديغى گبى؛ پك چوق يرلرده صنعتِ بيانيهدن اولان قلبِ خيالى، أسرارِ بيانيه ايچون إستعمال ايتمكدهدرلر. بو ايسه دوران سرّيله مغلطهِٔ وهميه اوزرينه مؤسّس بر لطافتِ بيانيهدر. شيمدى سَرْمَشْق اولارق ايكى مثالِ مهمّهيى بيان ايدهجگم. تا كه او منوال اوزرينه ايشليهسڭ. شويله:
وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِنْ جِبَالٍ ف۪يهَا مِنْ بَرَدٍ ٭ وَ الشَّمْسُ تَجْر۪ى لِمُسْتَقَرٍّ
شو ايكى آيت غايت شايانِ دقّتدرلر. زيرا ظاهره جمود، بلاغتڭ حقّنى جُحود ديمكدر. زيرا برنجى آيتده اولان إستعارهِٔ بديعه، او درجه حرارتليدر كه؛ بوز گبى اولان جمودى أريتير. و بلوط گبى ظاهر پردهسنى برق گبى ييرتار. ايكنجى آيتده بلاغت او قدر مستقر و محكم و پارلاقدر كه، سيرى ايچون گونشى طورديرر.
أوّلكى آيت،قَوَار۪يرَ مِنْ فِضَّةٍ نظيرهسيدر. او ده اونڭ گبى بر إستعارهِٔ بديعهيى تضمّن أيلهمشدر. شويله كه: جنّتڭ أوانيلرى شيشه اولماديغى گبى گوموش دخى دگلدر.
— 79 —
بلكه شيشهنڭ گموشه اولان مباينتى بر إستعارهِٔ بديعهنڭ قرينهسيدر. ديمك شيشه شفّافيتيله، فضّه دخى بياض و پارلاقلق حسبيله، گويا جنّتڭ قدحلرينى تصوير ايتمك ايچون ايكى نمونهدرلر كه صانعِ رحمان بو عالمه گوندرمش. تا نفس و ماللريله جنّته مشترى اولانلرڭ رغباتنى تهييج و إشتهالرينى آچسين.
عينًا بونڭ گبى، مِنْ جِبَالٍ ف۪يهَا مِنْ بَرَدٍ بر إستعارهِٔ بديعه اوندن تقطّر ايدييور. او إستعارهنڭ زمينى ايسه، زمين و آسمان مابيْننده حُكمِ خيال ايله تصوّر اولونان مسابقات و رقابتڭ تخيّلى اوزرينه مؤسّسدر. مزرعهسى شويلهدر كه؛ زمين قار و بَرَدْ ايله تزمُّل ويا تعمّم ايدن طاغلريله و رنگارنك بساتينيله سوسلنديگى گبى، گويا اوڭا رقابةً و عنادًا آسمان دخى جبال و بساتينى آڭديران رنگارنك ايله تشكّل ايدن و طاغلره نظيرهلر ياپمق ايچون پارچه پارچه طاغيلان بلوطلريله صاريلوب جلوهگر اولويور. او طاغ گبى پارچه پارچه بلوطلر؛ سفينهلر و ياخود طاغلر و ياخود دوهلر و ياخود بوستان و درهلردر دينيلسه، تشبيهده خطا ايديلمهمش اولور. او جوّدهكى سيّارهلرڭ چوبانى رعددر. قامچى گبى، برقنى باشلرى اوزرينه سيلكهليوب طولاشديرييور. او مسخّر سابحهلر ايسه، او بحرِ محيطِ هوائيده سير و جريان ايتمكله، محشره تصادف ايتمش طاغلرى آنديررلر. گويا سما، صو بخارينڭ ذرّاتنى رعد ايله سلاح باشنه دعوت ايتديگى گبى.. "راحت اولڭ" أمريله هركس يرينه گيدر، گيزلهنير. أوت چوق دفعه بلوط طاغڭ لباسنى گيديگى گبى، هيكلى ايله تشكّل ايتمكله برابر بَرَدْ و قارين بياضيله تلوّن و رطوبت و برودتيله تكيّف ايدر. اويله ايسه بلوط و طاغ قومشو، آرقداشدرلر. بربرينه لوازماتنى عاريه
— 80 —
ويرمگه مجبوردرلر. بو اخوّت و مبادلتى قرآنڭ چوق يرلرى گوسترر. زيرا بعضًا اونى، اونڭ لباسنده و اوتهكينى بريكينڭ صورتنده بزه گوسترر. هم ده تنزيلڭ پك چوق منازلنده طاغ و بلوط بربرينڭ ألنى طوتوب مصافحه ايتدكلرى واردر. ناصل كتابِ عالمڭ بر صحيفهسى اولان زمينده معانقه و مصافحهلرى شاهددر. زيرا عمّانِ هواده إسكله حكمنده اولان طاغ تپهسنده لَنْگَرْاَنْدَازْ اولدقلرينى گورويورز...
ايكنجى آيت:﴿ وَ الشَّمْسُ تَجْر۪ى لِمُسْتَقَرٍّ أوت تَجْر۪ى بر أسلوبه إشارت ايتديگى گبى، لِمُسْتَقَرٍّ دخى بر حقيقتى تلويح ايدر. ديمك جائزدر كه، تَجْر۪ى لفظيله شويله بر أسلوبه إشارت اولسون. شويله: شمس، دميرى آلتوندن ياپيلمش مهذّب، مذهّب، زِرْهْلى بر سفينه گبى أثيردن اولان و موجِ مكفوف تعبير اولونان عمّانِ سماده سياحت و يوزويور. أگر چندان مستقرّنده لَنْگَرْاَنْدَازْدر. لٰكن او بحرِ سماده او "ذهبِ ذائب" جريان ايدييور. فقط او جريان عرضى و تبعى و تفهيم ايچون مراعات و إحترام اولونان نظرِ حسّيلهدر. فقط حقيقى ايكى جريانى واردر. اولماز ايسه ده اولور. زيرا مقصد، بيانِ إنتظامدر. أساليبِ عربده اولديغى گبى تبعى ايسه ويا ذاتى ايسه، نظامڭ نقطهِٔ نظرنده بردر.
ثانيًا:شمس مستقرّنده، محورى اوزرنده متحرّك اولديغندن او أريمش آلتون گبى أجزالرى دخى جريان ايدييور. بو حركهِٔ حقيقيه أوّلكى حركهِٔ مجازيهنڭ دانهسيدر، بلكه زنبرگيدر
— 81 —
ثالثًا:شمسڭ، مستقرّى دينيلن تختِ روانيله و سيّارات دينيلن عساكرِ سيّارهسيله گوچوب صحراىِ عالمده سير و سفرى، مقتضاىِ حكمت گورونويور. زيرا قدرتِ إلٰهيه هر شيئى حىّ و متحرّك قيلمشدر و سكونِ مطلق ايله هيچ بر شيئى محكوم ايتمهمشدر. موتڭ برادرى و عدمڭ عمِّ زادهسى اولان عطالتِ مطلق ايله، رحمتى بيراقمامش كه قيد ايديلسين. اويله ايسه شمس ده حرّدر. قانونِ إلٰهيه إطاعت ايتمك شرطيله سربستدر، گزهبيلير. فقط باشقهسنڭ حرّيتنى بوزمامق گركدر و شرطدر. أوت شمس، أمرِ إلٰهىيه تمثّل ايدن و هر بر حركتنى مشيئتِ إلٰهيهيه تطبيق ايدن بر چول پاشاسيدر. أوت جريان حقيقى و ذاتى اولديغى گبى عرضى و حسّى ده اولابيلير. ناصل حقيقيدر، اويله ده مجازيدر. بو مجازڭ منارى، تَجْر۪ى در. أسلوبڭ عقدهِٔ حياتيهسنه تلويح ايدن لفظ، لِمُسْتَقَرٍّ در.
الحاصل:مقصدِ إلٰهىسى، نظام و إنتظامى گوسترمكدر. نظام ايسه شمس گبى پارلايور. كُلِ الْعَسَلْ وَلَا تَسَلْ قاعدهسنه بناءً، نظامى إنتاج ايدن حركتِ شمس و ياخود دورانِ أرض، هانگيسى اولورسه اولسون، أصل مقصدى إخلال ايتمديگى ايچون سببِ أصلينڭ تحرّيسنه مجبور دگلز. مثلا: قَالَ نڭ ألفيله خفّت حاصلدر. أصلى نه اولورسه اولسون، "واو"ه بدل "قاف" دخى اولسه فرق ايتمز. ينه ألف، ألف و خفيفدر.
— 82 —
إشارت:
بو تصويراتله برابر حسِّ ظاهره إستنادًا؛ ظاهر، متعصّبانه بر جمودِ باردى گوسترمك، ناصلكه بلاغتڭ حرارت و لطافتنه منافيدر. اويله ده: دليلِ صانع اولان نظامِ عالمڭ أساسى اولان حكمة اللّٰهڭ شاهدى اولان إستحسانِ عقلىيه جارح و مخالفدر. شويله مثلا: سبحان طاغنه چوق فرسخله اوزاق بر مسافهدن متوجّه اولسهڭ و ايستهسهڭ كه: سبحان سنڭ جهاتِ أربعهڭه مقابل گلسه و ياخود هر جهته مقابل اولارق گورمشسڭ، بو تبديل و تبدّله لازم اولان راحت بر سببى اولان قاچ حركتِ وضعيه ايله بر قاچ آديم آتمق گبى أڭ قيصه يولى ترك و سبحان طاغى گبى دهشتلى بر جِرمِ عظيمى سنى حيرتده بيراقهجق بر دائرهِٔ عظيمهيى قطع ايتمهسنى تخيّل ويا تكليف ايتمك گبى غايت اوزون بر يولى و إسراف و عبثيته عجيب بر مثالى، نظامِ عالمه أساس طوتمق، بنجه نظامه جنايت ايتمكدر. شيمدى إنصافله نظرِ حقيقتله بو تعصّبِ باردهيه باق: ناصل إستقراءِ تامّڭ شهادتيله ثابت اولان بر حقيقتِ باهرهيه معارضه ايدييور. او حقيقت ايسه بودر: خلقتده إسراف و عبث يوقدر. و حكمتِ أزليه، قيصه و مستقيم يولى ترك ايتمز. اوزون و متعسّف يولى إختيار ايتمز. اويله ايسه؛ عجبا إستقراءِ تامّڭ مجازه قرينه اولماسندن نه مانع تصوّر اولونور و نهدن جائز اولماسين؟..
تنبيه:
أگر ايسترسهڭ مقدّماته گير. برنجى مقدّمهيى صُغرى و اوچنجى مقدّمهيى كُبرى ياپ. سڭا نتيجه ويرهجكدر كه: أهلِ ظاهرڭ ذهنلرينى تشويش ايدن، فلسفهِٔ يونانيهيه إنجذابلريدر. حتّى او فلسفهيه فهمِ آيتده بر أساسِ مسلّمه نظريله باقييورلر. حتّى اوغلى ئولمش بر قوجهقارىيى گولديرهجك درجهده بر مثال بودر كه: بعضلر اويله بر ذاتڭ كلامندهكى
— 83 —
فلوسِ فلسفهيى، جوهرِ حقيقتدن تمييز ايتميهجك درجهدن پك چوق درجهده عالى اولان او ذاتِ نقّاد، كردجه ديمش كه: عَنَاصِرْ چِهَارِنْ ژِوَانِنْ مَلَكْ حالبوكه: بو سوز ايله حكمانڭ مذهبى اولان كه: "ملائكهِٔ كرام مادّهدن مجرّددرلر" ردّ يولنده تصريح ايدييور كه: "ملائكهِٔ كرام عناصردن مخلوق أجسامِ نورانيهدرلر." اونلر فهم ايتمشلر كه: عناصر درت اولدقلرى، إسلاميتدندر. عجبا.. درتلگى و عنصريتى و بساطتى، حكما إصطلاحاتندن و مزخرف اولان علومِ طبيعيهنڭ أساسلرندندر. هيچ اصولِ إسلاميهيه تعلّقلرى يوقدر، بلكه ظاهر مشاهدتله حُكم اولونان بر قضيهدر. أوت دينه تماسى اولان هر شى، ديندن اولماسى لازم گلمييور. و إسلاميتله إمتزاج ايدن هر بر مادّه، إسلاميتڭ عناصرندن اولديغنى قبول ايتمك، عنصرِ إسلاميتڭ خاصيتنى بيلمهمك ديمكدر. زيرا كتاب و سنّت و إجماع و قياس اولان عناصرِ أربعهِٔ إسلاميه، بويله مادّهلرى تركيب و توليد ايتمز..
الحاصل:عنصريت و بساطت و أربعيت، فلسفهنڭ باتاقلغندندر؛ شريعتڭ معدنِ صافيسندن دگلدر. فقط فلسفهنڭ ياڭليشى، سلفلريمزڭ لسانلرينه گيرديگندن، بر محملِ صحيح بولمشدر. زيرا سلف، "درتدر" ديدكلرندن مراد، ظاهرًا درتدر. و ياخود حقيقةً أجسامِ عُضْويهيى تشكيل ايدن مولّد الماء و مولّد الحموضه و آزوت و قاربون.. ينه درتدر.
أگر حرّ فكرسهڭ بو فلسفهنڭ شرّينه باق: ناصل أذهانى أسارتله سفالته آتمشدر. آفرين، حرّيت پرور اولان حكمتِ جديدهنڭ
— 84 —
همّتنه كه، او مستبد حكمتِ يونانيهيى درت ديواريله زير و زبر ايتمشدر. ديمك محقّق اولدى كه: آياتڭ دلائلِ إعجازينڭ مفتاحى و أسرارِ بلاغتڭ كشّافى، يالڭز بلاغتِ عربيهنڭ معدنندندر. يوقسه فلسفهِٔ يونانيهنڭ دستگاهندن دگلدر.
أى برادر!
وقتا كه كشفِ أسرار مراقى بزى شو مقامه قدر گتيردى. بز ده سنى برابر چكدك. سنى تعجيز ايتدك. هم سنڭ چوق يورغونلغڭى دخى بيليرز. شيمدى عنصر البلاغت و إعجازڭ مفتاحى اولان ايكنجى مقالهنڭ ايچريسنهسنى گزديرمك ايستهيورم. صاقين او مقالهنڭ إغلاقِ أسلوبى و ايچنده جلوهگر اولان مسائلڭ ألبسهلرينڭ پريشانيتى، سنى تماشاسندن متنفّر ايتمهسين. زيرا إغلاق ايدن، معنىسندهكى دقّت و قيمتدر. و پريشان ايدن و زينتِ ظاهريهدن مستغنى ايدن، معنىسندهكى جمالِ ذاتيهسيدر.
أوت، نازلانان و إستغنا گوسترن نازنينلرڭ مَهرلرى دقّتدر. و منزللرى دخى قلبڭ سويداسيدر. بونلره گيديرديگم ألبسه، زمانڭ موداسنه مخالفدر. زيرا كرد مكتبى دينيلن يوكسك طاغلرده بيومش اولديغمدن آلاتورقه ترزيلگه آليشامدم. هم ده شخصڭ أسلوبِ بيانى، شخصڭ تمثالِ شخصيتيدر. بن ايسه گورديگڭز ويا ايشيتديگڭز گبى، حلّى مشكل بر معمّايم...
تَمَّ ... تَمَّ
* * *
— 85 —
عنصر البلاغت
— 86 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
اَلطَّيِّبَاتُ لِلّٰهِ وَ الصَّلَوَاتُ عَلٰى نَبِيِّهِ
ايكنجى مقاله
بلاغتڭ روحنه تعلق ايدن بر قاچ مسئلهنڭ بيانندهدر.
برنجى مسئله
تاريخ لسانِ تأسفله بزه درس ويرييور كه: سلطنتِ عربڭ جاذبهسيله أعجام، عربلره مختلط اولدقلرندن؛"كلامِ مضرى"نڭملكهسى دينيلن بلاغت قرآنيهنڭ معدننى مشوّش ايتدكلرى گبى، اويله ده عجملرڭ و عجميلر بلاغتِ عربيهنڭ صنعتنه گيردكلرندن فكرڭ مجراىِ طبيعيسى اولان نظمِ معانيدن، ذوقِ بلاغتى نظمِ لفظه چويرمشلردر. شويله كه:
أفكار و حسّياتڭ مجراىِ طبيعيسى نظمِ معانيدر. نظمِ معانى ايسه منطقله مشيددر. منطقڭ أسلوبى ايسه متسلسل اولان حقائقه متوجّهدر. حقائقه گيرن فكرلر ايسه، قارشيسنده اولان دقائق ماهياتده نافذدرلر. دقائقِ ماهيات ايسه، عالمڭ نظامِ أكملنه
— 87 —
مُمِد و مستمِددرلر. نظامِ أكملده هر بر حُسنڭ منبعى اولان حسنِ مجرد مندمجدر. حسنِ مجرد ايسه مزايا و لطائف دينيلن بلاغت چيچكلرينڭ بوستانيدر. چيچكلرڭ بوستانى، جنانِ خلقتده جلوهگر اولان، أزهاره پرستش ايدن و شاعر دينيلن بلبللرڭ نغماتيدر. بلبللرڭ نغماتنه آهنگِ روحانى ويرن ايسه، نظمِ معانيدر.
حال بويله ايكن، عربدن اولميان دخيل و طُفيلى و عجميلر، بلاغتِ عربيهده أدبا صيرهسنه گچمگه چاليشدقلرندن، ايش چيغيردن چيقدى. زيرا بر ملّتڭ مزاجى او ملّتڭ حسّياتنڭ منشئى اولديغى گبى؛ لسانِ ملّيسى ده، حسّياتنڭ معكسيدر... ملّتڭ أمزجهلرى مختلف اولديغى گبى، لسانلرندهكى إستعدادِ بلاغت دخى متفاوتدر. لاسيّما عربى لسانى گبى نحوى بر لسان اولسه...
بو سره بناءً جريانِ أفكاره مجرى و بلاغت چيچكلرينه چمنگاه اولمغه چوق درجه ناقص و قيصه و قورو و قِرآوْ اولان نظمِ لفظ؛ مجراىِ طبيعيسى اولان نظمِ معنايه مقابله ايدهرك بلاغتى مشوّش ايتمشدر.
زيرا عجميلر سوءِ إختيار ويا سوقِ إحتياجله لفظڭ ترتيب و تحسيننه و معانئِ لُغَويهنڭ تحصيلنه داها زياده محتاج اولدقلرندن و ألفاظ، مجرى اولمق جهتيله داها آسان و داها ظاهر و نظرِ سطحييه داها مونس و هَوام گبى عوامڭ نظرلرينى داها جاذبهدار و عوام پرستانه نمايشلره داها مستعد بر زمين اولديغندن، ألفاظه داها زياده صَرفِ همّت ايتمشلردر...
يعنى نه قدر بر مسافه قطع ايدرسه اوڭلرينه چوق مشعشع صحرالر كنديلرينى گوسترمك شاننده اولان ترتيبِ معانيده اولان تغلغلدن ذهنلرينى چويروب، ألفاظ آرقهسنه قوشوب، طولاشييورلر. معانينڭ تصورلندن صوڭره ألفاظڭ آرقهسنه گيتمكله فكرلرى چتاللشمشدر. گيده گيده ألفاظ معنايه غلبه
— 88 —
ايتمكله إستخدام ايدهرك؛ "لفظ، معنايه خدمت ايتمڭ اولان قضيهِٔ طبيعيه عكسنه چوريلديگندن، طبيعتِ بلاغتدن بويله لفظ پرست مُتصلِّفلرڭ صنعتنه قدر، يوق بلكه تصنعلرينه اوزون بر مسافه گيرمشدر.
أگر ايسترسهڭ"حريرى"گبى بر داهيهِٔ أدبڭ"مقامات"نهگير، گور! او داهيهِٔ أدب ناصل حبِّ لفظه مغلوب اولارق لفظ پرستلك هَوسى او قيمتدار أدبنى لكهدار ايتديگى گبى، لفظ پرستلره ده بسطِ عذر ايتمشدر و نمونهِٔ إمتثال أولمشدر. اونڭ ايچون او قوجه عبدالقاهر بو خستهلغى تداوى ايتمك ايچون،"دلائلُ إعجاز و أسرارُ البلاغت"ڭبر ثلثنى اونڭ علاجلرندن طولديرمشدر.أوت لفظ پرستلك بر خستهلقدر، فقط بيلينمز كه خستهلقدر...
تنبيه:
لفظ پرستلك ناصل بر خستهلقدر.. اويله ده ؛ صورت پرستلك و أسلوب پرستلك و تشبيه پرستلك و خيال پرستلك و قافيه پرستلك شيمدى فى الجمله، ايلريده إفراط ايله تام بر خستهلق و معنايى كندينه فدا ايدهجك درجهده بر مرض اولاجقدر. حتى بر نكتهِٔ ظرافت ايچون ويا قافيهنڭ خاطرى ايچون، چوق أديب أدبده أدبسزلك ايتمگه شيمديدن باشلامشلردر.
أوت لفظه زينت ويريلملى، فقط طبيعتِ معنى ايستهمك شرطيله .. و صورتِ معنايه حشمت ويرمهلى، فقط مثالڭ إذنينى آلمق شرطيله .. و أسلوبه پارلاقلق ويرمهلى، فقط مقصودڭ إستعدادى مساعد اولمق شرطيله.. و تشبيهه رَونق ويرمهلى، فقط مطلوبڭ مناسبتنى گوزه آلمق و رضاسنى تحصيل ايتمك شرطيله.. و خياله جَوَلان و شعشعه ويرمهلى، فقط حقيقتى اينجيتمهمك و آغير گلمهمك و حقيقته مثال اولمق و حقيقتدن إستمداد ايتمك شرطيله گركدر.
— 89 —
ايكنجى مسئله
كلامڭ حياتلانمسى و نشو و نماسى؛ معنىلرڭ تجسميله و جماداته نفخِ روح ايتمكله بر مكالمه و مباحثهيى ايچلرينه آتمقدر. شويله: دوران ايله تعبير اولونان، وجودده و عدمده ايكى شيئڭ مقارنتيله برى اوتهكيسنه علّت و مأخذ و منشأ ظن اولونمهسى اولان إعتقادِ عرفى اوزرينه مؤسَّس اولان مغلطهِٔ وهميه اوستنه مبنى اولان قوهِٔ خيالدن نشئت ايدن سِحرِ بيانيله سحّار گبى جماداتى حياتلانديرر، بربريله سويلتير. ايچلرينه يا عداوتى ويا محبّتى آتار. هم ده معنىلرى تجسم ايتديرر، حيات ويرر، ايچنده حرارتِ غريزيهيى درج ايدر.
أگر ايسترسهڭ"گورولتولى منزل"إطلاقنه شايسته اولان بو بيته گير:
يُنَاج۪ينِىَ الْاِخْلَافُ مِنْ تَحْتِ مَطْلِهِ وَ تَخْتَصِمُ الْاٰمَالُ وَ الْيَاْسُ ف۪ى صَدْر۪ى
يعنى: "مُماطلهِٔ حق پردهسى آلتنده خُلْف الوعد بنمله قونوشويور. دير: آلدانما !.. اونڭ ايچون سينهمده اُميدلرم يأس ايله غوغايه باشلاديلر، او متزلزل خانه اولان صدريمى خراب ايدييورلر." گورهجكسڭ ناصل شاعرِ ساحر أمل و يأسى تجسيم ايتمكله حياتلانديرهرق نمّام اولان إخلافڭ فتنهسيله بر محاربه و مخاصمهيى تمثيل أيلدي. گويا سينهماطوغراف گبى بو بيت سنڭ عقلڭه رؤيا گورونويور. أوت بو سحرِ بيانى بر نوع تنويم ايدر.
وياخود يرڭ ياغمور ايله معاشقه و شكواسنى ديڭله! ايشته:
تَشَكَّى الْاَرْضُ غَيْبَتَهُ اِلَيْهِ وَ تَرْشَفُ مَائَهُ رَشْفَ الرُّضَابِ
— 90 —
يعنى: ياغمورڭ گج گلمهسنى اوڭا تشكى ايدر. محبوبڭ آغز صويى گبى صوينى أمر. عجبا يرى مجنون، سحابى ليلا حالتلرنده بو شعر سڭا تخييل ايتمييور مي؟
تنبيه:
بو شعرى گوزل گوسترن، ايچندهكى خيالڭ حقيقته بر درجه مشابهتيدر. زيرا ياغمور گجكسه صوڭره گلسه طوپراق وظ وظ گبى بر صوتي چيقارتارق صوينى چكر. بو حالى گورن گچلگنه و شدّتِ إحتياجنه إنتقال ايتديگندن، مشهور دورانڭ سريله و توهّمڭ تصرّفاتيله بر معاشقه و مكالمه صورتنه إفراغ ايدر.
إشارت:
هر بر خيالده بو چِظْنوُكْ گبى بر دانه حقيقت بولونمق شرطدر...
اوچنجي مسئله
كلامڭ ألبسهِٔ فاخرهسى و ياخود جمالى و صورتى، أسلوب ايله در. يعنى قالبِ كلام ايلهدر. شويله كه: يا دقّتِ نظر ويا توغّل ويا مباشرت ويا صنعتڭ تلقّحيله خيالده تولد ايدن تمايلاتڭ خصوصياتندن تشكّل ايدن صورتلردن تركب ايدن إستعارهِٔ تمثيليهنڭ پارچهلري تلاحق ايتدكلرندن تنوّر و تشرّب و تشكّل ايدن أسلوب، كلامڭ قالبى اولديغى گبى، جمالڭ معدنى و حُللِ فاخرهنڭ دستگاهيدر. گويا عقلڭ بورازانى دينيلمگه شايان اولان إراده سس ايتمكله، قلبڭ قرڭلق كوشهلرنده ياتان معنىلر چيپلاق، يالين آياق، باش آچيق اولارق چيقدقلرندن محلِ صُوَر اولان خياله گيررلر.
او خزينةُ الخيالده بولدقلرى صورتى گييرلر. أڭ أقل بر يازمهيى صارار. ويا بر پابوجى گيير، لا أقل
— 91 —
بر نشان ايله چيقار. هيچ اولمازسه بر دوگمه ايله ويا بر كلمه ايله كندينڭ نرهده تربيه اولديغنى گوسترر.
أگر بر كلامڭ -فقط طبيعتدن چيقمش بر كلامڭ- أسلوبنده إمعانِ نظر ايدرسهڭ، كندى صنعتى ايچنده ايشلهين متكلّمى او آيينه مثال أسلوبڭ ايچنده گورهجكسڭ. حتى نفسنى نَفَسِنْدن و سسندن؛ ماهيتنى نَفَثِنْدن (اوفورمسندن) توهّم و مزاج و صنعتنى كلاميله ممتزج تخيّل ايتسهڭ، خياليون مذهبنده معاتَب اولميورسڭ. أگر تردد ايله سنڭ خيالڭ خستهلغى وار ايسه، قصيدهِٔ برئيه دن اولان:
وَاسْتَفْرِغِ الدَّمْعَ مِنْ عَيْنٍ قَدِ اْمَتَلَاتْ مِنَ الْمَحَارِمِ وَالْزَمْ حِمْيَةَ النَّدَمِ
اولان بيمارخانيه گيت، گور! ناصل حكيمِ بوصيرى، إستفراغله و ندامتڭ پرهيزيله سڭا رچته يازار.
أگر إشتهانڭ آچيلماسيله أسلوب دينيلن حقيقتڭ شيشهسندهكى زلالِ معنى ناصل كنديڭه موافق و ناصل إمتزاج ايتمهسنى سير ايتمك و او زلالى ايچمگه إشتهاڭ وار ايسه ميخانهيه گيت و دى: "أى ميخانهجى، كلامِ بليغ نه در؟"
ألبته اونڭ صنعتى اونى شويله سويلتديرهجك:
كلامِ بليغ، علم دينيلن چوملكلرده پيشيريلن و حكمت دينيلن بيوك كوپلرده طوران و فهم دينيلن سوزگچ ايله سوزولن، آبِ حيات گبى بر معنايى، ظرفاء دينيلن ساقيلر دونديروب أفكار ايچر؛ أسرارده تمشِّى ايتمكله، حسّياتى إهتزازه گتيرن كلامدر.
أگر بويله سرخوشلرڭ سوزلرندن خوشلانمييورسهڭ، صويڭ مهندسى اولان هُدْهُدِ سليمانڭ سبأدن گتيرديگى نبأ و خبرى ديڭله !.. ناصل إنزالِ قرآن و إبداعِ سماوات و أرض ايدن ذو الجلالڭ توصيفنى ايتمشدر.
— 92 —
هُدْهُدْ دييور: "بر قومه راست گلدم. زمين و آسماندن مخفياتى چيقاران اللّٰهه سجده ايتمييورلر..." باق أوصافِ كماليه ايچنده، هُدْهُدْ هندسهسنه تلويح ايدن وصفِ مزبورى يالڭز إختيار أيلدى.
إشارت:
أسلوبدن مرادم كلامڭ قالبيدر و صورتيدر. باشقهلر باشقه دييورلر. و بلاغتجه فائدهسى، قِصّتڭ تفاريقنى و پريشان اولان پارچهلرينى إلتحام و بيتيشتيرمكدر. تا قاعدهِٔ "بر شى ثابت اولورسه لوازميله ثابتدر" سريله، بر جزئى تحريك ايتمكله قِصّتڭ كُلّنى إهتزازه گتيرمكدر. گويا متكلّم، أسلوبڭ بر كوشهسينى مخاطبه گوسترسه، مخاطب كندى كندينه ولو بر درجه قراڭلق اولسه ده، تمامنى گورهبيلير. باق نرهده اولورسه اولسون "مبارزه" لفظى پنجره گبى ميدانِ حربى، ايچنده حرب اولارق سڭا گوسترر.
أوت چوق بويله كلمهلر واردر. خيالڭ سينهماطوغرافيسى دينيلسه جائزدر.
تنبيه:
أسلوب مراتبى پك متفاوتدر. بعضا او قدر لطيف و رقيقدركه، نسيمِ سحردن داها آهسته أسر. بعضا او قدر گيزلى اولويوركه، بو زمانڭ حربينڭ ديپلوماتلرينڭ دسائسِ حربيهلرندن داها مستوردر. بر ديپلوماتڭ قوهِٔ شامّهسى لازمدر، تا إستشمام ايدهبيلسين.
أزجمله:يٰسٓ سورهسنده مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَ هِىَ رَم۪يمٌ شيوهِٔ إفادهدن، زمخشرى مَنْ يَبْرُزُ اِلَى الْمَيْدَانِ أسلوبنى إستشمام ايتمشدر. أوت إنسان عصيانله، خالقڭ أمرينه قارشى معنى مدافعه و مبارزه ايدر...
— 93 —
دردنجى مسئله
كلامڭ قوّت و قدرتى ايسه؛ كلامڭ قيوداتى بربرينه جواب ويرمك و كيفياتى بربرينه معاونت ايتمكله عمومًا (قارنجه قدرنجه) أصل غرضه إشارت و هر برى پارمغنى مقصد اوزرينه بيراقمق ايله
عِبَارَاتُنَا شَتّٰى وَحُسْنُكَ وَاحِدٌ وَكُلٌّ اِلٰى ذَاكَ الْجَمَالِ يُش۪يرُ
دستورينه تمثال اولمقدر. ديمك قيودات زَنْآوْ گبى وياخود درهلر گبى.. مقصد ايسه اورتهلرندن إستمداد ايديجى بر حوض گبى اولمق گركدر.
الحاصل:ذهنڭ شبكهسى اوستنده ترسيم اولونان و نظرِ عقل ايله آلينان صورتِ غرض، مشوّش اولمامق ايچون، تجاوب و تعاون و إستمداد لازمدر.
إشارت:بو نقطهدن إنتظام نشئت ايتمكله، تناسب تولد ايدوب حسن و جمال پارلار. أگر ايسترسهڭ ربِ عزّتڭ كلامنه تأمل ايت...
أزجمله:ذرّهسى بيوك بر طاش قدر بيوك اولان عذابدن تخويف و إنسانى، قلق و تحملسز اولدقلرينى گوسترمك ايچون سوق ايديلن وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ اولان آيته باق . ناصلكه "شيئى ضدندن إنعكاس ايتديرمك" اولان قاعدهِٔ بيانيهيه بناءً، تهويل و تخويف ايچون عذابڭ بر پارچهسنڭ درجهِٔ تأثيرينى گوسترمك ايستديگندن، قلّت اولان أساس مقصده، ناصل كلامڭ هر طرفى ألنى اورايه اوزاتوب قوّت ويرييور. شويله :
اِنْ لفظندهكى تشكيك ايله تخفيف
و مَسَّتْ دهكى يالڭز تماس
و نَفْحَةٌ مادّهسنده و صيغهسنده
— 94 —
و تنكيرند دهكى تقليل و تحقير..
و مِنْ دهكى تبعيض
و (نِكَالْ) له بدل عَذَابِ ذكرندهكى تهوين
و رَبِّكَ دهكى ايماءِ رحمت، عمومًا تقليلى گوسترمكله، عذابى نهايت درجهده تعظيم و تهويل ايدر.
زيرا آزى بويله اولورسه، چوغندن الله أسيرگهسين...
تنبيه :بو سڭا"سرمشقدر".يازهبيليرسهڭ مشق ايت. زيرا بتون آياتِ قرآنيه بو إنتظام و تناسب و حُسنه مظهردرلر. فقط مقاصد بعضا متداخلا متسلسلدر. هر برينڭ توابعى اوتهكيله مقارن اولور، فقط مختلط اولماز. دقّت ايتمڭ گركدر. زيرا نظرِ سطحى بويله يرلرده چوق خلط ايدر.
بشنجى مسئله
كلامڭ ثروت و وسعتى ايسه؛ ناصل صورتِ تركيب، نفسِ مقصدى گوسترر، اويله ده؛ مستتبعاتنڭ تلميحاتيله و أساليبڭ إشاراتيله غرضڭ لوازم و توابعنى گوسترمك و إهتزازه گتيرمكدر. زيرا تلميح و إشارت ايسه، ساكن اولان خيالاتى إهتزازه و ساكت اولان جوانبنى سويلتديرمكله قلبلرڭ أڭ اوزاق كوشهلرندهكى إستحسانى و آلقيشلامايى تهييج ايتمگه بيوك بر أساسدر. أوت تلميح و إشارت ايسه، يولڭ أطرافنى تماشا ايله تنزّه ايتمك ايچوندر. قصد و طلب و تصرّف ايچون دگلدر. ديمك، متكلّم اونده مسئول اولماز. أگر ايسترسهڭ بو بيْتلر ايچلرينه گير. بر درجه سيره شايان نقطهلر واردر:
— 95 —
ايشته چال اولان آتنه بينمش، نازنين قارشيسنده گنجلنمك ايستهين إختيار بابانڭ صقالنڭ ايچنه باق، بلاغتڭ چوق آناختارلرينى بولاجقسڭ. آل قپولرى آچ، ايشته:
قَالَتْ كَبِرْتَ وَ شِبْتَ قُلْتُ لَهَا هٰذَا غُبَارُ وَقَايِعِ الدَّهْرِ
يعنى: ديدى: "إختيار اولدڭ"، ديدم: "دگلدر؛ بلكه مصائبِ دهرڭ گورولتيسندن آياقلرى آلتنده چيقوب صقالمه قونمش بر بياض غباردر."
هم ده:
وَلَا يُرَوِّعْكِ ا۪يمَاضُ الْقَت۪يرِ بِهِ فَاِنَّ ذَاكَ ابْتِسَامُ الرَّاْىِ وَالْاَدَبِ
يعنى: صقالمڭ بياضلانمقله پارلاماسى سنى قورقوتماسين. زيرا نورِ متجسِّم گبى؛ دماغدن أريمش، صقالدن مجرى بولوب كندينى گوسترن فكر و أدبڭ تبسميدر.
هم ده:
وَعَيْنُكَ قَدْ نَامَتْ بِلَيْلِ شَب۪يبَةٍ فَلَمْ تَنْتَبِهْ اِلَّا بِصُبْحِ مَش۪يبٍ
يعنى : گيجه گبى گنجلكده گوزڭ نومِ غفلتده طالمش، آنجق صبح مثال اولان صقالڭ بياضيله اويانهبيلدى.
هم ده:
وَكَاَنَّمَا لَطَمَ الصَّبَاحُ جَب۪ينَهُ فَاقْتَصَّ مِنْهُ وَخَاضَ ف۪ى اَحْشَائِهِ
يعنى: جريدى ايستهمك يولنده، صباح، آتمڭ يوزينه يدِ بيضاسيله بر طوقات ووردى. آتم دخى قِصاصنى آلمق ايچون طيّار اولان صبحه ايريشدى، يره ووردى، ايچنده درت آياغيله گزيندى. ديمك آتم چالدر.
هم ده:
كَاَنَّ قَلْب۪ى وُشَاحَاهَا اِذَا خَطَرَتْ وَقَلْبَهَا قُلْبُهَا فِى الصَّمْتِ وَالْخَرَسِ
— 96 —
يعنى: قلبم معشوقمڭ كمرى گبى حركت و خِشْ خِشْ ايتمكده؛ اونڭ قلبى ايسه اونڭ بيلهزيگى گبى سكون و سكوتدهدر. ديمك بلى اينجه، بيلهگى قالين اولديغى گبى؛ قلبم مشتاق، اونڭ قلبى مستغنيدر. ديمك حسن و عشقى وإستغنايى و إشتياقى بر طاش ايله وورمشدر.
هم ده:
وَاَلْقٰى بِصَحْرَاءِ الْغَب۪يطِ بَعَاعَهُ نُزُولَ الْيَمَانِىِّ ذِى الْعِيَابِ الْمُحَمَّلِ
يعنى: تاجرِ يمنى گبى ياغموردن گلن سيل، يوكلرينى، أثقاللرينى "غبيط" صحراسنه آتدى. ناصلكه بر تجار آقشامده بر كويه گلسه، گيجهده كويليلر رنگارنك أشيالرينى صاتون آلسهلر؛ صباحلين هركس بر رنك ايله سوسلنمش اولديغى حالده أوندن چيقييور. حتى كويڭ چوبانى دخى قيرمزى بر منديلى باغلايور. اويله ده، سيل صحرايه يوكنى آتديغى گبى؛ تجارتِ خفيهيه بڭزر إمتزاجاتِ كيميويه ايله، چيچكلرڭ نازنينلرينه گويا رنگارنك ألبسه آلينير، ديكيلير. حتى چيچكلرڭ چوبانى إطلاقنه شايان اولان كَفْنَه (٭): تيكنلى، إحراق ايديلير بر طاغ محصوليدر. باشنى قيرمزيلاشديرييور.
هم ده:
غَارَ الْوَفَاءُ وَفَاضَ الْغَدْرُ وَانْفَرَجَتْ مَسَافَةُ الْخُلْفِ بَيْنَ الْقَوْلِ وَالْعَمَلِ
يعنى : وفاء، غورِ إنعدامه چكيلدى.. طوفانِ غدر فورانه باشلادى. قَوْل و عمل اورتهسنده اوزون بر مسافه آچيلدى...
اوزاغه گيتمك ايستهمييورسهڭ بو مقالهنڭ بر پارچه ماقبلنه نظر ايت، بو مسئلهيه نمونه اولمق ايچون چوق پارچهلرى بولاجقسڭ.
أزجمله:"آياتڭ دلائلِ إعجازينڭ مفتاحى و أسرارِ بلاغتنڭ كشّافى يالڭز
— 97 —
بلاغتِ عربيهدر. فلسفهِٔ يونانيه دگلدر."
وياخود مقالهِٔ اُولىده اولان مسئلهِٔ اُولىنڭ خاتمهسندهكى إشارته باق . ايشته خلقت دينيلن شريعتِ فطريه، مجذوب و مسافر اولان كرهِٔ أرضه فرض ايتمشدركه: شمسه إقتدا ايدن ييلديزلرڭ صفنده طورمق، شذوذ ايتمهمك ... زيرا زمين زوجيله برابر اَتَيْنَا طَٓائِع۪ينَ ديمشلردر. طاعت ايسه جماعتله داها أحسندر"
شيمدى تأمل ايت! بو مثاللر، قارشى و آرقهلرندن اويله مقاماتى گوسترر كه، آرقهلرندن باشقه مقامات خيال ميال گبى باشنى چيقارييور.
آلتنجى مسئله
كلامڭ ثمراتى ايسه؛ طبقاتِ مختلفهده ، صُوَرِ متعددهده تشكّل ايدن معانيدر. شويله: كيميايه آشنا اولانلره معلومدر: بر مادّهيى، مثلا آلتون گبى بر عنصرى إستحصال ايديلديگى وقت، ماكينه ويا فابريقه ايله متعدد بورولر ايله مختلف ترسُّباتيله، متنوّع تشكّلات ايله طبقاتِ متفاوتهده گچر. اَلنِّهايت اوندن بر قسم تحصل ايدر.
كلام دينيلن معانئِ متفاوتهنڭ فوطوغرافيله آلينمش مختصر بر خريطهنڭ إستيعاب ايتديگى گبى.. مفاهيمِ متفاوتهنڭ صورتِ تشكّلى بودركه: تأثيراتِ خارجيهدن قلبڭ بر قسم إحتساساتى إهتزازه گلمكله، ميولات تولد ايدر. اوندن هوائى معنىلر بر درجه عقلڭ نظرينه ايليشمكله، عقلى كندينه متوجّه
— 98 —
ايدر. صوڭره او بخار حالندهكى معنى بر قسمى تكاثف ايتمكله تمايلات و تصوراتڭ بر قسمى معلّق قالوب بر قسم دخى تقطر ايتديگندن، عقل او ڭا رغبت گوسترر. صوڭره مايع حالندهكى قسمدن بر قسم تصلب و تحصل ايتديگندن، عقل اونى كلام ايچنه آلييور. صوڭره او متصلبدن بر رسمِ مخصوص ايله تمثّل و تجلّى ايتديگندن، عقل اونڭ قامتنه گوره بر كلامِ مخصوص ايله اونى گوستر.
ديمك متشخص اولانى، كلامڭ صورتِ مخصوصهسى ايچنه آلييور. و تصلب ايتمهينى فحوانڭ ألنه ويرر. و تحصل ايتمهينى إشارت و كيفيتِ كلامه يوكلر. و تقطر ايتمهينى كلامڭ مستتبعاتنه حواله ايدر. و تبخر ايتمهينى أسلوبڭ إهتزازاتنه وكلام ايله رفاقت ايدن متكلّمڭ أطواريله ربط ايدر.
ايشته بو سلسلهنڭ بورولرندن إسمڭ مسماسى و فعلڭ معنىسى و حرفڭ مدلولى و نظمڭ مظروفى و هيئتِ مفهومى وكيفياتڭ مرموزى و مستتبعاتڭ مشارٌ إليهلرى و خطابى تشييع ايدن أطوارڭ محركلرى، هم ده"دالّ بالعباره"نڭمقصودى و"دالّ بالإشارت"ڭمدلولى و"دالّ بالفحوى"نڭمفهومِ قياسيسى و"دالّ بالإقتضا"نڭمعناىِ ضروريسى و داها باشقه مفاهيم عمومًا بو سلسلهنڭ برر طبقهسندن إنعقاد ايدر و شو معدندن چيقار. أگر سير ايتمك ايسترسهڭ كندى وجدانڭه باق، شو مراتبى گورهجكسڭ. شويله :
سنڭ محبوبڭ وقتا گوزيڭزڭ پنجرهسندن شعاع و برقِ حسنينى وجدانڭزه إلقاء ايدرسه، او عشق دينيلن نارِ مُوقده بردن يانديرمغه باشلاديغندن، حسّيات إلتهابه باشلامقله، آمال و ميولات دخى هيجانه گلوب بردن او آماللر اُوسْتْ قاتدهكى خيالڭ طاباننى دهلر، إمداد ايستدكلرندن او خَزينةُ الخيالده صف بستهِٔ حركت و محبوبڭ محاسننى
— 99 —
أللرنده طوتمش وياخود اونڭ محاسننى خاطره گتيرمكله تصوير ايدن، باشقهسنڭ محاسنى ايله إشباع اولونمش اولان خيالات ايسه او آمالڭ إمدادينه قوشارلر، برابر هجوم ايدوب خيالدن لسانه قدر اينمكله برابر، زلالِ وصاله اولان ميلى آرقهلرنده و فراقدن اولان تألمى صاغده.. و تعظيم و تأديب و إشتياقى صوله.. و ترحّم و لطفى إقتضا ايدن محبوبڭ محاسننى اوڭلرينه.. و هديه اولارق مديحهنڭ گرداننى و ثنانڭ دُرلرينى أللرينه آلمقله برابر او اَلنَّارُ الْمُوقَدَةُ عَلَى الْاَفْئِدَةِ إطلاقنه شايان اولان او آتشى سوندورمك ايچون زُلالِ وِصالى جلب ايدن توصيفِ بالفضائل ايله عرضِ حاجت ايدرلر.
ايشته باق! قاچ طبقاتده بيلديگڭ معنىدن باشقه نه قدر معانى باشلرينى چيقاروب گورونويور. أگر قورقمييورساڭ ابنِ فارضڭ ويا أبو طيبڭ گوزلرندن مدهش اولان وجدانلرينه باق. و وجدانڭ ترجمانى اولان
غَرَسْتُ بِاللَّحْظِ وَرْدًا فَوْقَ وَجْنَتِهَا
حَقٌّ لِطَرْفِى اَنْ يَجْنِىَ الَّذ۪ى غَرَسَا
هم ده:
فَلِلْعَيْنِ وَالْاَحْشَاءِ اَوَّلَ هَلْ اَتٰى تَلَاعَائِدِىَ الْاٰسِى وَ ثَالِثَ تَبَّتِ
هم ده:
صَدٌّ حَمَا ظَمَائ۪ى لُمَاكَ لِمَاذَا وَ هَوَاكَ قَلْب۪ى صَارَ مِنْهُ جُذَاذًا
هم ده:
حُشَاىَ عَلٰى جَمْرٍ ذَكِىٍّ مِنَ الْغَضَا وَ عَيْنَاىَ ف۪ى رَوْضٍ مِنَ الْحُسْنِ تَرْتَعُ
گور و ديڭله كه چندان گوزلرى جنّتده تنزّه ايدر، فقط وجدانلرندهكى جهنّم تعذيب ايدر. اويله ده محاسننه
— 100 —
إشارت و إستغناسنه رمز و تألمِّ فراقه ايماء و شوقه تصريح و طلبِ وصاله تلويح و ترحمنى جلب ايدن حُسننه تنصيص ايتمكله برابر، حسّياتنى تحريك ايدن هيئت أطواريله چوق خيالاتِ رقيقهيى گوسترمشلردر.
إشارت:
ناصل بر حكومتڭ إنتظامنده، هر مأموره إستعدادى نسبتنده، وظيفه درجهسنده، خدمت مقدارنجه اجرت ويرمڭ لازمدر. اويله ده، بويله مراتبِ متفاوتهدن إختلاط ايدن معنىلر ايسه، غرضِ كلّى اولان مَسوقُ لَهُ الكلامڭ مركزينه قربيتى نسبتنده و مقصوده خدمت درجتهسنده هر برينه عنايت و إهتمامده حِصّه و نصيبلرينى تقسيمِ عادل ايله تفريق ايتمڭ گركدر. تا كه، او معادلتله إنتظام و او إنتظامدن تناسب و او تناسبدن حسنِ وفاق و او حسنِ وفاقدن حسنِ معاشرت و او حسنِ معاشرتدن كلامڭ كمالنه بر ميزانُ التعديل چيقهبيلسين. يوقسهوظيفهسى خدمتكارلق و طبيعتى چوجقلق اولانلر، بيوك رتبهيه گيرمكله تكبر ايدر. تكبر ايتمكله تناسبنى بوزوب معاشرتى تشويش ايدر.ديمك قيوداتِ كلامڭ إستعدادلرينى نظره آلمق گركدر.
أوت هر شيئى إستعدادى نسبتنده ترفيع ايتمك لازمدر. زيرا گورونويوركه گوز، بورون گبى بر أعضا نه قدر گوزل اولورسه، حتى آلتوندن اولورسه، حدّندن بيوك اولديغى حالده صورتى چركين ايدر.
تنبيه:
ناصل بعضا أن كوچك بر نفر بر خدمته مثلا دشمن اوردوسنه كشفِ رازه گيدر، مشير گيدهمز وياخود بر كوچك طلبه ياپديغى ايشى بيوك بر عالم ياپاماز. چونكه بيوك آدم هر شيده بيوك اولمق لازم گلمزهركس كندى صنعتنده بيوكدر.
كذالك او معانئِ متزاحمه ايچنده بعضا بر كوچك
— 101 —
معنى رياست ايدر. او قيمتدار اولويور. زيرا اونڭ وظيفهسى شيمدى گلهجك بر أسباب ايله أهمّيتليدر.
بوڭا إشارت ايدن و قيمتنه منار اولان صريح حكم و لازمِ قريبنڭ عدمِ صلاحيتيدركه، اونڭ خاطرهسى ايچون إرسالِ لفظ و سوقِ خطاب ايديلسين و كلام دخى پوستهجيلق ايتسين. زيرا يا بديهى و معلومدر، گورونويور. وياخود خفيف و ضعيفدر، أصل غرضده أهمّيتى يوقدر. وياخود اونى حسنِ تلقى و قبول ايدهجك و اوڭا قولاق ويرهجك مخاطب يوقدر. وياخود متكلّمڭ حالنه موافقت و تكلمه داعى اولان آرزويه خدمت ايدهمز. وياخود مخاطبڭ شأن و حيثيتنه إمتزاج، إستمزاج ايدهمز. وياخود كلامڭ مقامنده و مستتبعاتڭ توابعنده أجنبى گورونويور. وياخود غرضڭ محافظهسنه و لوازمڭ تداركنه مستعد دگلدر.
ديمك هر بر مقامده بو أسبابلردن يالڭز برينڭ سوزى ديڭلنير. فقط عمومًا إتّحاد ايتسهلر، كلامى أڭ يوكسك طبقهيه چيقارتييورلر.
خاتمه
بعض معانئِ مُعلَّقه واردركه، بر شكلِ معينهسى و بر وطنِ خصوصيهسى يوقدر. مفتش گبى هر بر دائرهيه گيرر. بعض كندينه خصوصى بر لفظ طاقييور. بو معلّقاتڭ بر قسمى ايسه"حرفيه"و"هوائيه"گبيدر. باشقه كلمه اونى دروننه چكر. بعضا بر جملهيه بلكه بر قِصَّته نفوذ ايدر. نه وقت او جملهيى أزديررسهڭ روح گبى او معنى تقطر ايدر. مثلا حسرت و إشتياق و تمدّح و تأسّف إلى آخر.. گبى معنىلردر...
— 102 —
يدنجي مسئله
بلاغتڭ عقدهِٔ حياتيهسى، تعبيرِ ديگر ايله بيانڭ فلسفهسى و ياخود شعرڭ حكمتى ايسه ؛ خارجياتڭ نواميس و مقاييسنى تمثّل ايتمكدر. شويله:
حقائقِ خارجيهدهكى قانونلرى قياسِ تمثيلى جهتيله و دوران طريقيله و وهمڭ تصرّفيله شاعرانه اولان معنويات و أحوالده يرلشديرمكدر. ديمك آيينه گبى، خارجدن إنعكاس ايدن حقيقتڭ شعاعلرينى تمثّل ايدر. گويا كندى صنعتِ خياليهسيله و نقشِ كلاميسيله خلقت و طبيعتى تقليد و محاكات ايدر.
أوت كلامده حقيقت اولماز ايسه ده، أڭ أقلّ شبيه و نظامندن إستمداد ايتمك و اونڭ دانهسى اوزرنده سنبللنمك گركدر. فقط هر دانهنڭ مخصوص بر سنبلى واردر. بر بغداى بر آغاج قدر سنبللنمز. فلسفهِٔ بيان نظره آلينماز ايسه ؛ بلاغت، خرافات گبى، "خَيَالْ غُولْ" گبى سامعه حيرتدن باشقه بر فائده ويرمز.
إشارت :
فلسفهٔ بيانيهيه مشابه، نحوڭ دخى بر فلسفهسى واردر. او فلسفه ايسه، واضعڭ حكمتنى بيان ايدر. كتبِ نحوده مذكور اولان، مناسباتِ مشهوره اوزرينه مؤسسدر.
مثلا بر معموله ايكى عامل داخل اولماز. و (هَل) لفظى فعلى گورديگى گبى صبر ايتمز، وصال ايستر. هم فاعل قوّتليدر، قوى اولان ضمهيى كندينه غصب ايدهر. (مَثَلًا:)، خارج و كائناتده جارى اولان قانونلرڭ برر عكسِ مثاليسيدر.
تنبيه :
بو مناسباتِ نحويه و صَرفيه اولان حكمتِ واضع ايسه ؛ فلسفهِٔ بيان درجهسنده اولماز ايسه ده، پك بيوك بر قيمتى واردر.
أزجمله:إستقراء ايله ثابت اولان علومِ نقليهيى، علومِِ عقليهنڭ صورتلرينه چويرييور.
— 103 —
سكزنجى مسئله
"معانئِ بيانيهنڭ"آشيلامسى و تلقيحى و معنىلرڭ بجايش و إنقلابلرى؛ كلمهنڭ معناىِ حقيقيسى، يا غرض وياخود معناىِ معلّقهدن بريسينى تشرّب و ايچينه جذب ايتمكدر. زيرا ايچينه گيرديگى وقت صاحبُ البيت اولان حقيقته و أساسه دونويور. و أصل لفظڭ صاحبى اولان معنى ايسه بر صورتِ حياتيهيه دونويور. اوڭا مدد ويرر. و مستتبعاتدن إستمداد ايدر. بو سردندركه كلمهِٔ واحدهنڭ معانئِ متعددهسى اولويور. و بجايش و تلقيحات بوندن چيقار. بو نقطهدن غفلت ايدن، بيوك بر بلاغتى غيب ايدر...
إشارت:
برشى مَرْكَبْ و بينيلمش ايسه عَلٰى لفظنه مستحق اولديغى گبى، ظرف گبى ايچينه آلديغندن فِى لفظنى ايستر. تَجْر۪ى فِى الْبَحْرِ گبى.
هم ده بر شى آلت اولديغندن (بَاء) لفظنى ايستر. سَعَدْتُ السَّطْحَ بِالسُّلَّمِ گبى. و مكان و مَرْكَبْ اولديغندن فِى و عَلٰى لفظلرينى دخى ايستر.
هم ده غايه اولديغندن اِلٰى و حَتّٰى لفظلرينى ايستر. عِلّت و ظرف اولديغندن (لَامْ) و (فِى) لفظلرينى دخى ايستر. وَ الشَّمْسُ تَجْر۪ى لِمُسْتَقَرٍّ گبى. ايشته سرمشق؛ سن ده قياس ايدهبيليرسهڭ ايت...
— 104 —
تنبيه:
بو متداخل معنىلرڭ هانگيسى داها زياده سنڭ غرضڭه تماس ايدر و مقصده صلهِٔ رحم واردر، ايلرىيه سور و إظهار ايت. باقيلرى اوڭا تشييع ايديجى ياپدير. يوقسه سنڭ طرزِ إفادڭ حشمت و زينتِ بيانيهدن چيپلاق اولاجقدر.
طوقوزنجي مسئله
إرادهِٔ جزئيهيى و تصوّرِ بسيطى عاجز بيراقان كلامڭ يوكسك طبقهسى شودركه: متداخلا متسلسل اولان مقاصدڭ تعددى و متناسلًا مرتبط اولان مطالبڭ تسلسلى و نتيجهِٔ واحدهيى توليد ايدن أصللرڭ إجتماعى و هر برى آيرى آيرى ثمره ويرن فروعِ كثيرهنڭ إستنباطنه إستعداد ويا تضمّنى ايلهدر. شويله كه:
مقصدُ المقاصد اولان أڭ اوزاق و يوكسك هدفِ غرضدن آيريلوب گلمكده اولان مقصدلر بربرينه مرتبط و بربرينڭ نقصانيتنى تكميل و قومشولق حقّنى أدا ايتمكله، كلامه وسعت و عظمت ويرر. گويا برينى وضع ايتمكله اوتهكى و ديگرى و باشقهسنى و داها باشقهسنى وضع ايدر. و صاغ و صولده و هر جهتڭ نسبتنى گوزتمكله بردن او مقاصدى، كلامڭ قصرِ مُشيّدهسنه قۈرويور. گويا چوق عقللرى كندى عقلنه معاونت ايتمك ايچون إستعاره ايتمش، إستخدام ايدييور. صانكه او مجموعِ مقاصدده هر بر مقصد، تصاويرِ متداخلهدن مشتركٌ فِيه بر جزءدر.
ناصل متداخل تصويرلرده سياه بر نقطهيى بر رسام قويسه؛ او نقطه برينڭ گوزى، اوتهكيسنڭ يوزينڭ خالى، بريكيسنڭ بُرونينڭ دليگى، باشقهسنڭ آغزى اولديغى گبى كلامِ عالىده دخى اويله نقطهلر واردر.
— 105 —
ايكنجي نقطه:قياسِ مُرَكّّب و مُتشَعَب سريله مطالب تناسل ايدوب تسلسل ايتمكدر. گويا متكلّم او مطالبڭ بقاء و تناسلنڭ بر تاريخِ طبيعيسنه إشارت ايدر. مثلا:
عالم گوزلدر. ديمك صانعى، حكيمدر. عبث ياراتماز، إسراف ايتمز، إستعداداتى مهمل بيراقماز. ديمك إنتظامى دائما تكميل ايدهجك. جِگر شِكاف و تحملسوز و أمل اولديريجى، بتون كمالاتى زِير و زَبَر ايدن هجرانِ أبدى اولان عدمى، إنسانه مسلط ايتمز. ديمك سعادتِ أبديه اولاجقدر. اوچنجى مقالهنڭ ايكنجى شهادتنڭ مقدمهسنده نُبوّتِ مطلقهنڭ مبحثنده إنسانڭ حيواندن اوچنجى جهتِ فرقى، بوڭا ايى بر مثالدر.
او چنجى نقطه:نتيجهِٔ واحدهيى تَناتُج ايدن اصولِ متعددهيى جمع و ذكر ايتمكدر. زيرا هر بر أصلڭ يوكسك نتيجه ايله قصدا و بِالذّات إرتباطى اولماز ايسه، لا أقلّ بر درجه إهتزازه و إنكشافه گتيرر. گويا اصول دينيلن مَظاهر و آيينهلرڭ إختلافيله و نتيجه و متجلّىنڭ وحدتيله مقصدڭ تجرّدينه و عُلْويتنه و حياتِ عالمَ دينيلن دَوَرانِ عمومى تسميه اولونان حياتِ كلّيه ايله ياد ايديلن حقيقتيله كلامڭ قوهِٔ حياتيهسنڭ إتّصالنه إشارتدر . اوچنجى مقالهنڭ آخرندهكى اوچنجى مقصدده اولان برنجى مقصد بوڭا بر درجه مثالدر. هم ده اوچنجى مقالهده دردنجي مسئله و مسلكدن اولان إشارت و إرشاد و تنبيه و محاكمه بوڭا مثالدر.
فَانْظُرْ اِلٰى كَلَامِ الرَّحْمٰنِ الَّذ۪ى عَلَّمَ الْقُرْاٰنَ فَبِاَىِّ اٰيَاتِ رَبِّكَ لَا تَتَجَلّٰى هٰذِهِ الْحَق۪يقَةُ فَوَيْلٌ ح۪ينَئِذٍ لِلظَّاهِرِيّ۪ينَ الَّذ۪ينَ يَحْمِلُونَ مَا لَا يَفْهَمُونَ عَلَى التَّكْرَارِ
— 106 —
أوت ربِّ عِزّتڭ كلامنه دقّت ايديلسه بو حقيقت هر يرده نور گبى پارلار. أوت، نور گبى كوشهلرنده و مَقَاطِعلرنده إجتماع ايدوب زلالِ بلاغت فيشقيرييور. نفرين او ظاهر پرستلرهكه؛ بو حقيقتدن غفلت ايدوب، تكراره حمل ايدييورلر.
دردنجي نقطه:كلامى اويله إفراغ ايتمك و إستعداد ويرمكدركه: پك چوق فروعلرڭ تخملرينى متضمّن و پك چوق أحكامه مأخذ و پك چوق معانىيه و وجوهِ مختلفهيه دلالت ايتمكدر. گويا بو إستعدادى تضمّن ايله كلامڭ قوهِٔ ناميهسنڭ قوّتنه تلويح ايدر و حاصلاتنڭ كثرتنى گوسترر. صانكه او فروع و وجوهلرڭ محشرى اولان مسئلهده جمع ايدر، تا كه مزايا و محاسننى موازنت ايدوب هر بر فرعى بر غرضه سوق و هر بر وجهى بر وظيفهيه تعيين ايدر.
فَانْظُرْ اِلٰى قِصَّةِ مُوسٰى فَاِنَّهَا اَجْدٰى مِنْ تَفَار۪يقِ الْعَصَا اَخَذَهَا الْقُرْاٰنُ بِيَدِهَا الْبَيْضَاءِ فَخَرَّتْ سَحَرَةُ الْبَيَانِ سَاجِد۪ينَ لِبَلَاغَتِهِ
أوت قصهِٔ موسٰى مشهور ضربِ مثلدهكى "تفاريقُ العصا"دن داها نافعدر. ناصل او عصا نه قدر پارچهلانسه ينه بر ايشه يارار. قصهِٔ موسٰى دخى اويلهدر. بو خاصيتنه بناءًدر كه، قرآن يد بيضاءِ معجزِ البيانيله او قصهيى آلدى و صُوَرِ متعددهده گوستردى. هر بر جهتى حسنِ إستعمال ايتدى. فنِّ بيانڭ سَحَرهسى، بلاغتنه سجده بَر زمينِ حيرت و محبّت ايتديلر.
أى برادر! بو مسئلهده اولان خيال ميال بلاغت، بو أساليب ايله سڭا اويله بر شجرهيى ترسيم ايدركه ؛ جسيم
— 107 —
عُروقى متشابكه، اوزون بوغوملرى متناسقه و مُتَشَاعِب داللرى متعانقه، ميوه و ثمراتى متنوّعه اولان بر شجرهِٔ حقيقت سڭا تصوير ايدر. أگر ايسترسهڭ آلتنجى مسئلهيه تماشا ايت. زيرا چندان مشوّش ايسه، بر درجه بو مسئلهنڭ بر پارچهسنه مثال اولابيلير.
تنبيه و إعتذار:أى برادر! بيليرم كه شو مقاله سڭا غايت مُغلق گورونويور. فقط نه چاره، مقدمهنڭ شأنى إجمال و ايجازدر. كتبِ ثلاثهده سڭا تجلّى ايدهجكدر.
اوننجى مسئله
كلامڭ سلاستى ايسه: بر درجه حسّياتدن طَفْرهلق و إشتباك ايتمهمڭ و طبيعتى تقليد و خارجه تمثّل و مسيلِ غرضده سَدَاد و مقصد و مستقرّڭ تميّزيدر. شويله كه:
كلامده حسّياتده تمام اولمادن چيفته آتمق، باشقهسيله مزج ايتمك، سلاستنى تغيير ايدر.
و نظامسز إشتباكدن تَوَقِّى و معانئِ متسلسله دن تدرّج لازمدر.
هم ده صنعتِ خياليهسيله طبيعته شاكردلك ايتمك گركدر. تا طبيعتڭ قوانينى، اونڭ صنعتنده إنعكاس ايدهبيلسين.
هم ده تصوراتنى اويله خارجياته محُاَكى و مُشَاكِلْ ايتمك لازمدر. فرضا تصوراتى دماغدن قاچوب خارجده تجسّم ايتسهلر، خارج اونلرى إستلحاق و نسبلرينى إنكار ايتمهسين و ديسين: "اونلر بنم" وياخود كَاَنَّهُ وياخود "بنم ولدمدر."
هم ده غرضڭ مسيلنده و قصدڭ مجرىسنده تفرق ايتمهمك ايچون سداد ايتمك، چله چپه (٭): بو كلمه كردجهدر. تمايل
— 108 —
ايتمهمكدر. تا جانبلر غرضڭ قوّتنى تشرّب ايتمكله أهمّيتسز ايتمهسين. بلكه كوشهلر، تضمّن ايتدكلرى طراوت و لطافتيله زَنْآوْ گيى غرضه إمداد و قُوَّت ويرمك گركدر.
هم ده قصدڭ مستقَرّى تميّز و أغراضڭ ملتقاسى تعيّن ايتمك، سلاستڭ سلامتنه لازمدر.
اون برنجى مسئله
بيانڭ سلامت و صحّتى ايسه؛ حكمى، لوازم و مباديسيله و آلاتِ مدافعهسيله إثبات ايتمكدر. شويله كه:
بر حكمڭ لوازمنى إخلال ايتمهمك، راحتلغنى بوزمامق و نظره آلمق و مباديسندن إستمدادِ حيات ايتمك ايچون مراجعت ايتمك و هجوم ايدن أوهامڭ إعتراضاتنه مقابله ايدهجك سؤالِ مُقدّره جواب اولان قيوداتيله تقلّد ايتمك گركدر. ديمك كلام ميوهدار بر آغاجدر. جنايت و إجتنادن حمايت ايتمك ايچون تيكنلرى و سونگولرى ديزيلمشلر.
گويا او كلام، بر چوق مناظراتڭ نتيجهسى و پك چوق محاكماتڭ زبدهسى اولديغندن، غايت عُلوى اولارق أوهامڭ شياطينى، إستراقِ سمع ايدهمزلر؛ أگرى نظر ايله باقامازلر. گويا مُتكلّم آلتى جهتنى نظره آلوب، أطرافنه بر سور چكمشدر. يعنى موضوع وياخود محمولى تقييد ايله.. وياخود توصيف ايله.. وياخود باشقه جهتله وهمڭ هجومنه مساعد نقطهلرده برر مُدافِع مُهيّا ايدهرك، باشدن آشاغىيه قدر مُقدَّر سؤاللره جواب حكمنده اولان قيوداتيله مُجهّز ايتمكدر.
أگر بوڭا مثال ايسترسهڭ شو كتاب بِتمامِهِ بوڭا اوزونجه بر مثالدر. لاسيّما مقالهِٔ ثالثه أڭ پارلاق بر مثالدر.
— 109 —
اون ايكنجى مسئله
كلامڭ سلامت و رَنْدَچْلنمسى و إعتدالِ مزاجى ايسه، هر قيدڭ إستحقاق و إستعدادينه گوره عنايتى تقسيم و خِلْعتِ أسلوبى توزيع و گيدرمكدر. هم ده حكايتده اولورسه، متكلّم كندينى مُحْكِىٌّ عَنْه يرنده فرض ايتمك گركدر. شويله: أگر باشقهسنڭ حسّيات و أفكارينڭ تصويرنده ايسه، مَحْكِىٌّ عَنْهَه حلول ايتمك و اونڭ قلبنده مسافر اولمق و لسانيله تكلّم ايتمك گركدر. أگر كندى مالنده تصرّف ايتسه، علامتِ قيمت اولان إعتبار و إهتمامڭ تقسيمنده هر قيدڭ إستحقاق و إستعداد و رتبهسنى نظره آلمق ايله تقسيمنده عدالت و أسلوبلرده إستعدادڭ قامتنه گوره كسمكدر. تا هر بر مقصد، اونڭ مناسبنده اولان أسلوبدن جلوهگر اولابيلسين. زيرا أسلوبڭ أساسلرى اوچدر:
برنجيسي:أسلوبِ مجرّددر. سيد شريفڭ و نصيرالدين "طوسى"نڭ ساده اولان مَعْرَضِ كلاملرى گبى...
ايكنجيسي:أسلوبِ مُزَيَّنْدر. عبدالقاهرڭ"دَلائلُ الإعجاز"و"أسرارُ البلاغه"سندهكىمُشعشع و پارلاق كلامى گبى ...
اوچنجيسى:أسلوبِ عالىدر. سكّاكى و زمخشرى و "ابن سينا"نڭ بعض محتشم كلاملرى گبى... وياخود شو كتابڭ مئالندهكى عَرَبِىُّ الْعِبَارَه، لاسيّما مقالهِٔ ثالثهدهكى مُشوّش فقط مُحكم پارچهلرى گبى. زيرا موضوعڭ عُلْويتى شو كتابى أسلوبِ عالىيه إفراغ ايتمشدر. يوقسه بنم صنعتمڭ تأثيرى جزئيدر.
الحاصل:أگر إلٰهِيات و اُصولڭ بحث و تصويرنده ايسه، شدّت و قُوّت و هيبتى تضمّن ايدن أسلوبِ عالىدن آيريلمامق گركدر.
— 110 —
أگر خطابيات و إقناعياتده ايسهڭ، زينت و پارلاقلق و ترغيب و ترهيبى تضمّن ايدن أسلوبِ مزينى ألِڭدن گليرسه ألدن بيراقمه. فقط گوستريش و تصنّع و عَوَام پَرَستانه نمايش ايتمهمك گركدر.
أگر معاملات و محاورات و آلت اولان عِلملرده ايسهڭ؛ وفاء وإختصار و سلامت و سلاست و طبيعيلگى تكفّل ايدن و سادهلگيله جمالِ ذاتيهيى گوسترن "أسلوبِ مُجرّد"ده إقتصار ايت.
بو مسئلهنڭ خاتمهسى:كلامڭ قناعت و إستغناسى و عصبيتى ايسه، مقامڭ خارجنده أسلوبى آرامامقدر. شويله كه: معنىنڭ قامتنه گوره بر أسلوبى كسديرمك ايستديگڭ وقت، داخلِ مقامده اولان منبعدن و موضوعڭ فابريقهسندن لا أقلّ كلامڭ تضمّن ايتديگى موضوعڭ ويا قِصَّتِڭ ويا صنعتڭ لوازمنڭ پارچه پارچهسندن و توابعنڭ قطعه قطعهسندن بر أسلوبى ديكمك، ضرورت اولمادن خارجه مَدِّ نظر ايتمهمڭ، (تعبير خطا اولماسه)، خارجه بويقوتاژ ايتمك ايله ألبته كلامڭ قُوّتى تزايد ايتديگى گبى، ثروتڭ طاغلمامسنه أڭ بيوك أساسدر. ديمك معنى و مقام و صنعت ايسه، كلامڭ دلالتِ وضعيهسنه يارديم ايدهبيلير. ناصل كلام، دلالتِ وضعيه ايله معنايى گوسترر، اويله ده بويله أسلوب ايسه طبيعتيله معنايه إشارت ايدر. أگر بر نمونه ايسترسهڭ طوقوزنجى مسئلهدهكى عربى پارچهلرينه باق. ايشته:
فَانْظُرْ اِلٰى كَلَامِ الرَّحْمٰنِ الَّذ۪ى عَلَّمَ الْقُرْاٰنَ فَبِاَىِّ اٰيَاتِ رَبِّكَ لَا تَتَجَلّٰى هٰذِهِ الْحَق۪يقَةُ فَوَيْلٌ ح۪ينَئِذٍ لِلظَّاهِرِيّ۪ينَ الَّذ۪ينَ يَحْمِلُونَ مَا لَا يَفْهَمُونَ عَلَى التَّكْرَارِ
— 111 —
فَاِنْ شِئْتَ فَانْظُرْ اِلٰى قِصَّةِ مُوسٰى فَاِنَّهَا اَجْدٰى مِنْ تَفَار۪يقِ الْعَصَا اَخَذَهَا الْقُرْاٰنُ بِالْيَدِ الْبَيْضَاءِ فَخَرَّتْ سَحَرَةُ الْبَيَانِ مَحَبَّةً وَحَيْرَةً سَاجِد۪ينَ لِبَلَاغَتِهِ
أگر ايسترسهڭ"عُلومِ آليه"نڭكتابلرينڭ ديباجهلرينه باق. أگر چندان او ديباجهلرده شو صنعتِ بلاغت چوق دقيق و لطيف اولمازسه ده؛ فقط اوندهكى براعتُ الإستهلال، بو حقيقته بر براعتُ الإستهلالدر.
هم ده شو كتابڭ ديباجهسنده معجزاته إشارت يولنده پيغمبريمزڭ ذاتى، نُبوّتنه معجزه گوستريلمشدر.
هم ده اوچنجى مقالهنڭ ديباجهسنده، كلمهِٔ شهادتڭ ايكى جملهسى بربرينه شاهد گوستريلمشدر.
هم ده يدنجى مُقدِّمهده، إنشقاقِ قمره يره اينمگى علاوه ايدنلره دينيلمش: معجزهنڭ قمرينى مُنْخسِف و شمس گبى برهانِ نُبوّتى"سُهَى"گبى مخفى اولماسنه سبب اولديڭر. بوڭا قياسا شو حقيقته، شو كتابده بر چوق نمونه بولابيليرسڭ. زيرا بو كتابڭ مسلگى، بنم گبى خارجه بويقوتاژدر. حتى ضرورت اولمازسه، أفكار و مسائلده و مثاللرده و أساليبده خارجه بويقوتاژ ايتمكدر. فقط توافقِ خاطر اولابيلير. زيرا حقيقت بردر. هانگى قَپُو ايله گيرسهڭ، عيننى گورهجكس.
خاتمه
سويلهننه باق، سويلهينه باقمه؛ سويلهنيلمشدر... فقط بن ديرم :
كيم سويلهمش؟
كيمه سويلهمش؟
نه ايچنده سويلهمش؟
نه ايچون سويلهمش؟
سويلهديگى سوزى گبى دقّت ايتمك، بلاغت نقطهِٔ نظرندن لازمدر، بلكه ألزمدر.
— 112 —
إشارت:
معلوم اولسون كه؛ فََنِّ معانى و بيانڭ مزاياسنڭ بلاغتجه مهم بر شرطى، قصدا و عمدا غرضڭ جهتنه أمارات ايله إشارت و علاماتڭ نصبيله قصد و عمدينى گوسترمكدر. زيرا اونده تصادف بر پاره ايتمز.
فَنِّ بديعڭ و تزييناتِ لفظيهنڭ شرطى ايسه، تصادف و عدمِ قصددر. وياخود تصادفى گبى طبيعتِ معنايه ياقين اولمقدر.
تلويح:
پوشيده اولماسين كه، طبيعته و حقيقتِ خارجيهيه دلالت ايدن و حكمِ ذهنىيى قانونِ خارجى ايله ربط ايدن ؛ (تعبير جائز ايسه) پردهيى دهلهرك، آلتندهكى حقّى گوسترن آلَتلرڭ أڭ ثَقَّابى اِنَّ هِٔ تحقيقيهدر. أوت شو اِنَّ نڭ شو خاصيتنه بناءًدر كه، قرآنده كثرتله إستعمال اولونمشدر.
تنبيه:
أى برادر! بو مقالهدهكى قوانينِ لطيفه، شو پريشان أساليبدن تبرّى و نفرت ايتمهسى سنى تغليط ايتمهسين. مثلا: أگر بو قانونلر ايى اولسيديلر، اونلرى وضع ايدهنه ايى بر درسِ بلاغتى ويرهجكلر ايدى. هم ده گوزل بر أسلوبى گييهجكلر ايدي. حالبوكه اونلرى وضع ايدن ايسه أمّيدر. أسلوبلرى دخى پريشاندر، گبى بر وهمه ذاهب اولمه. ياهو! بو وهمه أهمّيت ويرمه. زيرا بر فنده هر بر علم صاحبى اونده صنعتكار اولمق لازم گلمز.
هم ده "إِلىَ الْمَرْكَزِيَّه" اولان قُوّهِٔ جاذبه، "عَنِ الْمَرْكَزِيَّه" اولان قُوّهِٔ دافعهيه غالبدر. چونكه قولاغڭ دماغه قرابتى و عقل ايله صلهِٔ رحمى واردر. حالبوكه معدنِ كلام اولان قلب ايسه، لساندن اوزاق و أجنبيدر. و هم ده چوق دفعه لسان، قلبڭ ديلنى تمامًا
— 113 —
آڭلامييور. لاسيّما قلب بعضا مسئلهنڭ درين يرلرندن - قويو ديبنده گبى- بر طِنْ طِنْ ايدر ايسه لسان ايشيدهمز، ناصل ترجمانلق ايدهجكدر؟..
الحاصل:فهم، إفهامدن داها أسهلدر والسّلام...
إعتذار
أى شو طار و اينجه و قراڭلق اولان يولده بنم ايله آرقداشلق ايدن صبرلى و متانتلى ذات! ظن ايدييورم بو"ايكنجى مقاله"دهيالڭز حيرتله سيرجى اولدڭ، مستمع اولمادڭ. چونكه آڭلامدڭ. حقّڭز وار. زيرا مسائل غايت درين و عِرْقْلرى اوزون و عباره ايسه غايت مختصر و مُغلق و توركجهم ده أپيجه نقصان و مُشوّش و وقتم دخى طار.. بن ده عجله .. صحّّتم مُختل.. باشم نزلهليدر. شو قاريشق زمينده آنجق شويله بر ورق پاره چيقهبيلير.
وَالْعُذْرُ عِنْدَ كِرَامِ النَّاسِ مَقْبُولٌ
أي برادر!. ."عُنْصُر حَقيقت"ىكبرٰى گبى و"عُنْصُر بَلَاغَت"ىبلاغت صُغرى گبى مزج ايت. ألكتريق شعاعى گبى اولان حَدْسِ صادقى گچير. تا غايت حرارتلى و پارلاق ضيالى اولان"عُنْصُر عَقِيده"يىنتيجه ويرمك ايچون سنڭ ذهنڭه إستعدادات ويرهبيلسين. ايشته"عُنْصُر عَقِيده"يى "اوچنجى مقاله"دهآرايهجغز. ايشته باشلايورم:نَخُو)... (٭): كردجهدر.
* * *
— 115 —
عنصر العقيده
اوچنجى مقاله
— 116 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ
بو كلمه عاليه، أسّ الأساسِ إسلاميت اولديغى گبى كائنات اوستنده تموّج ايدن إسلاميتڭ أڭ نورانى و أڭ عُلْوى بايراغيدر.
أوت ميثاقِ أزليه ايله پيمان و يمينمز اولان ايمان، بو منشورِ مقدّسده يازيلمشدر.
أوت آبِ حيات اولان إسلاميت ايسه، بو كلمهنڭ عين الحياتندن نَبََعان ايدر.
أوت أبده نامزد اولان نوعِ بشر ايچنده سعادت سراىِ أبديهيه تعيين و تبشير اولونانڭ أللرينه ويريلمش بر فرمان أزليدر.
أوت قلب دينيلن عوالمِ غيبه قارشى اولان پنجرهسنده قورولمش اولان لطيفهِٔ ربّانيهنڭ فوطوغرافيله آلينان تِمثالِ نورانيله سلطانِ أزلى إعلان ايدن خريطهِٔ نورانيهسيدر و ترجمانِ بليغيدر.
أوت وجدانڭ أسرار أنگيز اولان نطقِ بليغانهسنى جمعيتِ كائناته قارشى وكالةً إنشاد ايدن خطيبِ فصيحى و كائناته حاكمِ أزلى إعلان ايدن ايمانڭ مُبلّغِ بليغى اولان لسانڭ ألنده بر منشورِ لايزاليدر.
إشارت:
بو كلمهِٔ شهادتڭ ايكى كلامى بربرينه شاهدِ صادقدر و بربرينى تزكيه ايدر. أوت اُلوهيّت
— 117 —
نُبوّته"بُرهانِ لِمّى"در.محمّد عليه السلام، صانع ذو الجلاله ذاتيله و لسانيله"بُرهانِ إنّى"در...
تنبيه:
حقائقِ عقائدِ إسلاميه، بتون تفرعاتيله كتبِ إسلاميه ده مُفصّلًا مُبَرْهنه و مُصَرَّحهدر، گورونهبيلير. و گورولن شيئى گوسترمك، ظاهرڭ خفاسنه ويا مخاطبڭ غباوتنه إشارت و تجهيل اولديغندن، عقيدهنڭ يالڭز اوچ درت عنصرينى بيان ايدهجگم. ديگر حقائقنى فحولِ علمانڭ كتابلرينه حواله ايدرم. زيرا بڭا حاجت بيراقمامشلر.
مقدمه
أهلِ دقّتڭ معلوميدركه: مقاصدِ قرآنيهنڭ فذلكهسى درتدر:
"صانعِ واحدڭ إثباتى" و "نُبوّت" و "حشرِ جسمانى" و "عدل"در.
برنجى مقصد:دلائلِ صانع بيانندهدر. بر برهانى ده محمّددر (عليه الصّلاة والسّلام). صانعڭ وجود و وحدتى، إثباته إحتياجدن مستغنيدر. لاسيّما مسلمانلره قارشى چوق درجه أجلى و أظهردر. بناءً عليه خطابمى أجانبه، باخصوص ژاپونيايه توجيه أيلدم. زيرا اونلر اسكيده بعض سؤاللر ايتمشديلر، بن ده جواب ويرمشدم. شيمدى إختصار ايله يالڭز بر ايكى سؤالرينه متعلّق او جوابڭ بر پارچهسنى سويلهيهجگم.
اونلردن بر سؤال:
مَا الدَّل۪يلُ الْوَاضِحُ عَلٰى وُجُودِ الْاِلٰهِ الَّذ۪ى تَدْعُونَنَا اِلَيْهِ وَالْخَلْقُ مِنْ اَىِّ شَيْءٍ اَمِنَ الْعَدَمِ اَوِ الْمَادَّةِ اَوْ ذَاتِهِ اِلٰى اٰخِرِ سُؤَالَاتِهِمُ الْمُرَدَّدَةِ
يعنى: "وجودِ صانعه دليلِ واضح نهدر؟"
— 118 —
إشارت:
غيرِ متناهى اولان "معرفة الله"، بويله محدود اولان كلامه صيغيشماز. بناءً عليه كلاممدهكى إغلاقڭ معذور طوتولماسى مرجودر.
تنبيه:
بَرْوَجْهِ آتى، كلامدن مقصد؛ محاكمه و موازنهنڭ طريقنى گوسترمكدر. تا كه، مجموعنده حقيقت تجلّى ايتسين. يوقسه ذهنڭ جزئيتى سببيله، أو مجموعڭ هر بر جزئنده نتيجهنڭ تمامنى تحرّى ايتمك، قوهِٔ واهمهنڭ تسلّط و تردّديله حقيقتى أوهام ايچنده ستر ايتمكدر.
مقدمه
حقيقتڭ كشفنه مانع اولان آرزوىِ خلاف وإلتزامِ مخالف و طرفدارِ نفس جهتيله أصلسز أوهامنى بر أصله إرجاع ايتمكله كندينى معذور گوسترمك و مشترينڭ نظرى گبى يالڭز معايببى گورمك و چوجق طبيعتى گبى بهانه ايله مهانه طوتمق گبى أمرلردن نفسڭى تجريد ايله شرطمه مراعات ايدهبيليرسهڭ حضور قلب ايله ديڭله:
برنجى مقصد
جميع ذرّاتِ كائنات، برر برر ذات و صفات و سائر وجوه ايله غيرِِ محدوده اولان إمكانات مابيْننده متردّد ايكن، بر جهتى تعقيب، حيرت بخشا مصالحى إنتاج ايتمكله صانعڭ وجوب وجودينه شهادتله، عوالمِ غيبيهنڭ أنموذجى اولان لطيفهِٔ ربّانيهدن إعلانِ صانع ايدن إعتقادڭ مصباحنى ايشيقلانديرييورلر.
أوت هر بر ذرّه كندى باشيله صانعى إعلان ايتديگى گبى، تصاويرِ متداخلهيه
— 119 —
بڭزهين مركّباتِ متشابكهِٔ متصاعدهِٔ كائناتڭ هر بر مقام و هر بر نسبتنده هر بر ذرّه، موازنهِٔ جريانِ عمومىيى محافظه و هر نسبتده آيري آيرى مصالحى إنتاج ايتدكلرندن، صانعڭ قصد و حكمتنى إظهار و قرائت ايتدكلرى ايچون صانعڭ دلائلى، ذرّاتدن قات قات زيادهدر.
أگر ديسهڭ:نهدن هركس عقليله گورهميور؟..
الجواب:كمالِ ظهورندن... أوت شدّتِ ظهوردن گورونمهمك درجهسنه گلنلر واردر. (جِرم شمس گبى.)
تَاَمَّلْ سُطُورَ الْكَائِنَاتِ فَاِنَّهَا مِنَ الْمَلَاِ الْاَعْلٰى اِلَيْكَ رَسَٓائِلُ
يعنى: أبعادِ واسعهِٔ عالمڭ صحيفهسنده نقّاشِ أزلينڭ يازديغى سلسلهِٔ حادثاتڭ سطرلرينه حكمت نظريله باق و فكرِ حقيقتله صاريل. تا كه مَلأِ أعْلادن گلن سلاسلِ رسائل سنى أعلاىِ علّيّينِ يقينه چيقارسين.
إشارت:
قلبنده نقطهِٔ إستمداد، نقطهِٔ إستناد ايله وجدانِ بشر صانعى اونوتمامقدهدر. أگر چندان دماغ تعطيلِ أشغال ايتسه ده، وجدان ايدهمز. ايكى وظيفهِٔ مهمّه ايله مشغولدر. شويله كه: وجدانه مراجعت اولونسه، قلب، بدنڭ أقطارينه نشرِ حيات ايتديگى گبى.. قلب گبى قلبدهكى عقدهِٔ حياتيه اولان معرفتِ صانع دخى؛ جسد گبى إستعداداتِ غير محدودهِٔ إنسانيه ايله متناسب اولان آمال و ميولِ متشعبهيه نشرِ حيات ايدر؛ لذتى ايچنه آثار و قيمت وير و بسط و تمديد ايدر. ايشته نقطهِٔ إستمداد...
هم ده بونڭله برابر غاوغه و مزاحمتڭ ميدانى اولان دغدغهِٔ حياته پَىْ در پَىْ هجوم گوسترن عالمڭ بيڭلر مصيبت و مزاحملره قارشى يگانه نقطهِٔ إستناد معرفتِ صانعدر...
— 120 —
أوت هر شيئى حكمت و إنتظامله گورن صانعِ حكيمه إعتقاد ايتمزسه و عَلَى العَمْياَ تصادفه حواله ايدرسه و او بليّاته قارشى ألندهكى قدرتڭ عدمِ كفايتنى دوشونسه؛ توحّش و دهشت و تلاش و خوفدن مُركّب بر حالتِ جهنّم نُمون و جگر شكافده قالديغندن، أشرف و أحسنِ مخلوق اولان إنسان، هر شيدن داها پريشان اولديغندن نظامِِ كامل كائناتڭ حقيقتنه مخالف اولويور. ايشته نقطهِٔ إستناد... أوت ملجأ يالڭز معرفتِ صانعدر.
ديمك شو ايكى نقطه ايله بو درجه نظامِ عالمده حكم فرمالق، حقيقتِ نفسُ الأمريهنڭ خاصّهِٔ منحصرهسى اولديغى ايچون، هر وجدانده ايكى پنجره اولان شو ايكى نقطهدن وجودِ صانع تجلّى ايدييور. عقل گورمزسه ده فطرت گورويور... وجدان نظّاردر، قلب پنجرهسيدر.
تنبيه:
عرشِ كمالات اولان معرفتِ صانعڭ معراجلرينڭ اصولى درتدر:
برنجيسى:تصفيه و إشراقه مؤسَّس اولان محقّقينِ صوفيهنڭ منهاجيدر.
ايكنجيسى:إمكان و حدوثه مبنى اولان متكلّمينڭ طريقيدر.
بو ايكى أصل، فى الواقع قرآندن تشعُّب ايتمشلردر. لٰكن فكرِ بشر باشقه صورته إفراغ ايتديگى ايچون، طويل الذيل و مشكللشمشدر.
اوچنجيسى:حكمانڭ مسلگيدر.
اوچى ده تعرّضِ أوهامدن مصون دگلدرلر...
دردنجيسىكه، بلاغتِ قرآنيهنڭ عُلُوِّّ رتبهسنى إعلان ايدن و إستقامت جهتيله أن قيصهسي و وضوح جهتيله بشرڭ عمومنه أڭ أشملى اولان معراجِ قرآنيدر. ايشته بز دخى بونى إختيار ايتدك . بو ده ايكي نوعدر:
— 121 —
برنجيسى: "دليلِ عنايت"دركه؛ منافعِ أشيايى تعداد ايدن بتون آياتِ قرآنيه بو دليله ايماء و شو برهانى تنظيم ايدييورلر. بو دليلڭ زبدهسى، كائناتڭ نظامِ أكملنده رعايتِ مصالح و حِكََمْدر. بو ايسه: صانعڭ قصد و حكمتنى إثبات و تصادف وهمنى اورتهدن نفى ايدييور.
مقدمه:
أگر چندان هر آدم عالمدهكى رعايتِ مصالح و إنتظامده إستقراءِ تام ايدهمز وإحاطه ايدهمز. فقط نوع بشردهكى تلاحقِ أفكار سايهسنده، كائناتڭ هر بر نوعنه مخصوص قواعدِ كلّيهِٔ منتظمهدن عبارت اولان بر فن تشكّل ايتمش و ايتمكدهدر.
بونڭله برابر بر أمرده إنتظام اولمازسه حكم، كلّيتيله جريان ايدهمديگى ايچون، قاعدهنڭ كلّيتى نوعڭ حسنِ إنتظامنه دليلدر. ديمك جميعْ فنونِ أكوان قاعدهلرينڭ كلّيتلرينه بناءً، إستقراءِ تام ايله نظامِ أكملى إنتاج ايدن برر برهاندرلر.
أوت، فنونِ كائنات بتمامها موجوداتڭ سلسلهلرندهكى حلقهلردن آصيلمش اولان مصالح و ثمراتى و إنقلاباتِ أحوالڭ تلافيفنده صاقلانمش اولان حِكَمْ و فَوَائدى گوسترمكله صانعڭ قصد و حكمتنه پارمق ايله شهادت و إشارت ايتدكلرى گبى، شياطينِ أوهامه قارشى برر نجمِ ثاقبدر.
إشارت:
جهلِ مُرّكبى إنتاج ايدن، نظرِ سطحىيى توليد ايدن اُلفتدن تجريدِ نظر ايتسهڭ و عقله قارشى سدِّ طُرق ايدن أوهامڭ آشيانى اولان ممارساتِ الزامياتدن نفسڭى تخليه ايتسهڭ؛ خرده بينى بر حيوانڭ صورتى آلتنده اولان ماكينهِٔ دقيقهِٔ بديعهِٔ إلٰهيهنڭ شعورسز، مَجْرى و مَحْرَكلرى تحديد اولونمايان و إمكاناتنده أوْلَويّت اولميان أسبابِ بسيطهِٔ جامدهِٔ طبيعيهدن
— 122 —
حصول پذير و او دستگاهڭ مصنوعى اولديغنى كندى نفسڭى قانديروب مُطْمَئِنْ و إقناع ايدهمييورسڭ. مگر هر بر ذرّهده أفلاطون قدر بر شعور و جالينوس قدر بر حكمتى إثبات ايتدكدن صوڭره، ذرّاتِ سائره ايله واسطهسز مخابرهيى إعتقاد و أسبابِ طبيعيهنڭ أُسّ الأساسى حكمنده اولان جُزءِ لا يَتجزّادهكى قوهِٔ جاذبه و قوهِٔ دافعهنڭ إجتماعلرينڭ خرطومى اوزرندهكى محاليتڭ طامغهسنى قالديرهبيلسهڭ...
أگر نفسڭ بو مُحالاته إحتمال ويرسه، سنى إنسانيت دفترندن سيلديرهجكدر. فقط جائزدركه؛ هر بر شيئڭ أساسى ظن ايتدكلرى اولان"جذب"و"دفع"و"حركت"،عاداتُ الله قانونلرينه برر إسم اولسون. فقط قانون، قاعدهلكدن طبيعيلگه و ذهنيلكدن خارجيلگه و إعتباردن حقيقته و آلَتِيَتْدن مُؤثِّريته گلمهمڭ شرطيله قبول ايدرز.
تنبيه:
فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ
نظريڭى عالمه گزدير. هانگى يرنده نقصانيتى گورهبيليرسڭ؟ كَلّا... گورن گورمز. مگر كور اوله ويا قصرِ نظر علتيله مبتلا اوله. ايسترسهڭ قرآنه مراجعت ايت. دليلِ عنايتى وجوهِ ممكنهنڭ أن أكمل وجهيله بولاجقسڭ. زيرا قرآن، كائناتده تفكّره أمر ويرديگى گبى، فوائدى تذكار و نعمتلرى تعداد ايدر. ايشته او آيات، شو برهانِ عنايته مَظَاهِرْدر. إجمالى بودر، طوت!.. تفصيلى ايسه: أگر مشيئتِ إلهيّه تعلّق ايدرسه آياتِ آفاقيه و أنفسيهيى تفسير طريقنده سماء و بشر و أرضڭ علملرينه معقود اولان كتبِ ثلاثهده تفسير ايديلهجكدر. او وقت شو برهان تمامِ صورتيله سڭا گورونهجكدر.
— 123 —
ايكنجى دليلِ قرآنى: "دليلِ إختراع"در.بونڭ خلاصهسى: مخلوقاتڭ هر نوعنه، هر فردينه و او نوعه و او فرده مُرَتَّبْ اولان آثارِ مخصوصهسنى مُنْتِِجْ و إستعدادِ كمالنه مناسب بر وجود ويريلمسيدر. زيرا هيچ بر نوعِ مُتسَلسِل، أزلى دگلدر. "إمكان" بيراقماز. هم ده بالضروره بعضنڭ "حدوث"ى نظرڭ مشاهدهسيله و سائرلرى دخى عقلڭ حكمت نظريله گورولور.
وهم و تنبيه:
إنقلابِ حقيقت اولماز. نوعِ مُتوسِّطڭ سلسلهسى دوام ايتمز. تحوّلِ أصناف، إنقلابِ حقائقڭ غيريسيدر.
إشارت:
هر بر نوعڭ بر آدمى و بر بيوك پدرى اولديغندن سلسلهلردهكى تناسلدن نشئت ايدن وهمِ باطل او آدملرده، او أوّل پدرلرنده توهّم اولونماز. أوت حكمت، فنّ طبقاتِ الأرض و علمِ حيوانات و نباتات لسانيله ايكى يوز بيڭى متجاوز اولان أنواعڭ آدملرى حكمنده اولان مبدأِ أوّللرينڭ هر برينڭ مستقلًّا حدوثنه شهادت ايتديگى گبى؛ موهوم و إعتبارى اولان قوانين و شعورسز اولان أسبابِ طبيعيه ايسه، بو قدر حيرت فزا سلسلهلر و بو سلسلهلرى تشكيل ايدن و أفراد دينيلن دهشت أنگيز حدسز ماكينهِٔ عجيبهِٔ إلٰهيهنڭ تصنيع و ايجادينه عدمِ قابليتلرى جهتيله هر بر فرد و هر بر نوع، مستقلًّا صانعِ حكيمڭ يدِ قدرتندن چيقديغنى إعلان و إظهار ايدييور. أوت صانعِ ذو الجلال هر شيئڭ جبههسنده حدوث و إمكان طامغهسنى قويمشدر.
تنبيه:
أزليّتِ مادّه و حركت ذرّاتدن تشكّلِ أنواع گبى امورِ باطلهيه إحتمال ويرمك، صِرف باشقه شى ايله نفسنى إقناع ايتمك صددنده اولديغى ايچون،
— 124 —
او اُمورڭ أساسِ فاسدهسنى تبعى نظريله عدمِ دركندن نشئت ايدر. أوت نفسنى إقناع ايتمك صورتنده متوجّه اولورسه، محاليت و عدمِ معقوليتنه حكم ايدهجكدر. فرضا قبول ايتسه ده "تغافل عن الصانع" سببيله حاصل اولان إضطرار ايله قبول ايدهبيلير.
تنبيه:
مكَّرم اولان إنسان، إنسانيتڭ جوهرينڭ إعتباريله دائما حقّى صاتون آلمق ايستهيور و دائما حقيقتى آرايور و دائما مقصدى سعادتدر. فقط باطل و ضلال ايسه، حقّى آرايور ايكن خبرى اولمادن ألنه دوشر. حقيقتڭ معدننى قازاركن إختيارسز باطل اونڭ باشنه دوشر. وياخود حقيقتى بولمقدن مُضطَر ويا تحصيلِ حقدن خائب اولدقجه، أصلى فطرتى و وجدانى و فكرى؛ مُحال و غيرِ معقول بيلديگى بر أمرى، نظرِ سطحى و تبعى ايله قبولنه مجبور اولويور.
ايشته بو حقيقتى پيشِ نظره آل! گورهجكسڭ كه: بتون نظامِ عالمدن أثرِ غفلت اولارق توهّم ايتدكلرى "أزليتِ مادّه و حركت" و شو بتون عقللرى حيرتده بيراقان نقش و صنعتِ بديعهده تخيّل ايتدكلرى تصادفِ عَمْيى و بتون حِكَمڭ شهاداتنه رغما أسبابِ جامدهدن إعتقاد ايتدكلرى تأثيرِ حقيقي و نفسلرينه مغالطه ايدوب وهمڭ (إستمراره إستنادًا) إغواسيله تجسّم و تخيّل اولونان طبيعتِ مَوهُومهيى مرجع ياپمقله تسلّى ايتدكلرى؛ ألبته فطرتلرى رد ايدر. فقط يالڭز حقّه توجّه و حقيقته قصد ايتدكلرى ايچون شو أوهامِ باطله دعوتسز اولارق يولڭ جانبندن تعرّض ايتدكلرى ايچون، ألبته هدفِ غرضنه نظرينى ديكمش اولان آدم او أوهامه تبعى و سطحى بر نظر ايله باقييور. اونڭ ايچون، مزخرف اولان ايچنه نفوذ ايدهمز... فقط نه وقت رغبت و قصد و صاتون آلمق نظريله با قسه؛ آلمغه دگل، بلكه إلتفات ايتمگه و باقمغه تنزّل ايتمز!..
— 125 —
أوت شو قدر چركين بر شيئى وجدان و عقل محال گورويور. قلب دخى قبول ايتمز. إلّا كه مشاغبه ايله سفسطه ايدوب هر بر ذرّهيه حُكمانڭ عقللرينى و حُكّامڭ سياستلرينى ويروب، تا هر بر ذرّه أخَواتيله إتّفاق و إنتظام مسئلهسنده مشاوره و مخابره ايتسينلر. أوت بو صورتده بر مسلگى، إنسان دگل حيوان دخى قبول ايتمز. فقط نه چاره، مسلگڭ لازم بيّنى مسلكدندر. شو مسلك ايسه ، بو صورتدن باشقه بر شى ايله تصوير ايديلمز. أوت باطلڭ شأنى شويلهدر: نه وقت تبعى بر نظر ايله باقيليرسه، صحّتنه بر إحتمال ويريلير. فقط إمعانِ نظر أيلهدكجه، إحتمالِ صحّت بَرْطرف اولور.
إشارت:
مادّه ديدكلرى شى ايسه؛ صورتِ متغيره، هم ده حركتِ زائلهِٔ حادثهدن تجرّد ايتمز. ديمك حدوثى محقّقدر. فيا عجبا! صانعِ واجبُ الوجودڭ لازمهِٔ ضروريهِٔ بيّنهسى اولان أزليتى ذهنلرينه صيغيشديرهميان، ناصل اولدى ده هر بر جهتدن أزليته منافى اولان مادّهنڭ أزليتنى ذهنلرينه صيغيشديرهبيليرلر؟ حقيقةً جاىِ تعجّبدر... أوت إنسان دوشوندكجه، جميع صفاتِ كماليه ايله مُتّصف اولان صانعدن إستغراب و إستنكار ايتدكلرى شو حيرت أفزا مصنوعاتى، تصادفِ عَمْيايه و حركتِ ذرّاته إسناد ايتدكلرى ايچون، إنسانى إنسانيتدن پشيمان ايدر.
تلويح:
حركاتِ ذرّاتدن حصولى دعوا اولونان قوّت و صورتلر، عَرَضِيتلرى جهتيله أنواعدهكى مباينتِ جوهريهيى تشكيل ايدهمز. عَرَضْ جَوْهر اولاماز. ديمك بتون أنواعڭ فصللرى و عموم أعراضڭ خواصِ مُميِّزهلرى، عدمِ صِرفدن مُختَرعدرلر. تناسل، تسلسلده شرائطِ عاديهِٔ إعتباريهدندر.
— 126 —
ايشته دليلِ إختراعينڭ إجمالى... أگر آچيق اولارق مفصلا ايسترسهڭ قرآنڭ فردوسنه گير. زيرا هيچ بر رطب و يابس يوقدركه؛ او تنزّهگاهده يا چيچك ويا غنجه حالنده بولونماسين. أگر أجل مساعد و مشيئت تعلّق و توفيق رفيق اولورسه، ألفاظِ قرآنيهنڭ أصدافنده شو برهانى تزيين ايدن جوهرلرى، گلهجك كتبده تفصيل ايديلهجكدر.
وهم و تنبيه:
أگر سؤال ايتسهڭ: "نه در شو طبيعت كه دائما اونڭ ايله طِنْ طِنْ ايدييورلر؟ نهدر شو قَوَانين و قُوَى كه دائما اونلر ايله مُتَدَمْدِمْدرلر؟"
جواب ويرهجگزكه: عالمِ شهادت دينيلن، جسدِ خلقتڭ عناصر و أعضاسنڭ أفعاللرينى إنتظام و ربط آلتنه آلان شريعتِ فطريهِٔ إلٰهيه واردر. ايشته شو شريعتِ فطريهدركه"طبيعت"ويا"مطبعهِٔ إلٰهيه"ايله مُسمّادر.أوت طبيعت، خلقتِ كائناتده جارى اولان قوانينِ إعتباريهسنڭ مجموع و مُحصّلهسندن عبارتدر.
ايشته قُوَى ديدكلرى شى، هر برى شو شريعتڭ برر حُكميدر. و قوانين ديدكلرى شى، هر برى شو شريعتڭ برر مسئلهسيدر. فقط او شريعتدهكى أحكامڭ إستمرارينه إستنادًا، هم ده خيالى حقيقت صورتنده گورن و گوسترن نفوسڭ إستعدادلرى بر زمينِ شوره مُهيّا ايتمهسيله وَهْم و خيال تسلّط ايدهرك تضييق ايدوب شو طبيعتِ هوائيه توضّع و تجسّم ايدوب موجودِ خارجى و خيالدن مثال صورتنه گيرمشدر. أوت، شونڭ گبى، وهمڭ چوق حيلهلرى واردر.
إشارت:
شو طبيعت و قواىِ عموميه تسميه ايتدكلرى أمرلر، قطعيًّا عقلى إقناع ايدهجك و فكره كندينى بگنديرهجك و نظرِ حقيقت اوڭا اُنسيت ايدهجك هيچ بر ملايمت و مناسبت يوق ايكن و شو كائناته علّت و مصدر اولمغه قابليتى مفقود ايكن، محضى
— 127 —
صانعدن تغافل و إنتظامڭ إلجائندن تولّد ايدن يالڭز إضطرار ايله، وَلَهْ رَسَانِ عقول اولان قدرتڭ آثارينى شو مطبعه مثال اولان طبيعتڭ صنعتندن گورمك، طبيعتى مِسْطَرْ ايكن مَصْدَرْ تخيّل ايتمك؛ لازمِ أعَمِِّڭ وجوديله، ملزومِ أخَصِّڭ وجودينى إنتاجه چاليشان عقيم بر قياسڭ نتيجهسيدر. أوت شو قياسِ عقيم، ضلالت و حيرت واديلرينه چوق يوللرى آچمشدر.
تنوير:
أفعالِ إختياريهنڭ نظامى اولان شريعت و قانون شو قدر خَرْق و مخالفتله برابر، بر چوق جُهّالِ وحشيه؛ عادتا شريعتى بر حاكمِ روحانى و نظامى، بر سلطانِ معنوى توهّم ايدوب، بر تأثيرى تخيّل ايدر.
أوت بر طابورڭ ويا عسكرڭ مُطَّرِدْ اولان حركاتنى و يَكْنَسَقْ اولان أطوارلرينى و بربريله ربط اولونان أحواللرينى مشاهده ايدن وحشى بر آدم، شو أفرادِ عديدهيى وياخود هيئتِ عسكريهيى، معنوى بر ايپله مربوط ظن ايدرسه؛ عجبا غريب گورونهجك ميدر؟
وياخود بر بدوى ويا بر شاعر الطّبع، ناسى بر وضعِ حسنده إفراغ ايدن و مابيْنلرينى تأليف ايدن نظامى بر موجودِ معنوى و شريعتى بر خليفهِٔ روحانى تمثّل ايدرسه، چوق گورونهجك ميدر ؟
اويله ايسه كائناتڭ أحوالنه تعلّق ايدن و"طبيعت"تسميه اولونان و تصديق أنبياءِ ويا تكريمِ أوليادن باشقه خرق اولونمهيان و مُستمِرّه اولان شو شريعتِ فطريهِٔ إلهية، أوهامده تجسّم ايتسين، نهدن تعجّب اولونسون؟
وهم و تنبيه:
إنسانڭ ذهنى و لسانى و سمعى جزئى و تعاقبى اولدقلرى گبى، فكرى و همّتى دخى جزئيدر. و تعاقب طريقيله يالڭز بر شيئه تعلّق ايدر و مشغول قالير.
هم ده إنسانڭ قيمت و ماهيتى، هِمّتى نسبتندهدر. همّتڭ درجهسى ايسه، مقصد و إشتغال ايتديگى شيئڭ نسبتندهدر. هم ده إنسان توجّه
— 128 —
و قصد ايتديگى شيده، گويا "فنا فى المقصد" اولويور. ايشته شو نقطهيه بناءً خسيس بر أمْر ويا پك جزئى بر شى، بيوك بر آدمه إسناد اولونماز. زيرا تنزّل ايتمز. و هِمّتنى او كوچك شيئه صيغيشديراماز. هِمّتى آغير، او شى غايت خفيف اولديغندن گويا موازنت بوزولور.
هم ده إنسان هانگى شيئه تماشا ايدرسه، ألبته مقاييسنى و أساسلرينى كندى نفسنده آرايهجقدر. أگر بولمازسه، أطرافنده و أبناىِ جنسنده آرايهجقدر. حتى هيچ بر جهتدن ممكناته بڭزهمهين واجبُ الوجودى تفكّر ايتسه؛ ينه قوهِٔ واهمهسى شو وَهْمِ سَيِّئى دستور و دوربين ياپمق ايستهيور. حالبوكه صانعِ ذو الجلال، شو نقطهِٔ نظرده تماشا ايديلمز. قدرتنه إنحصار يوقدر. ضياءِ شمس گبى، قدرت و علم و إرادهسى شامله و عامّهدر، منحصر اولماز، موازنهيه گلمز. أڭ بيوك شيئه تعلّق ايتديگى گبى، أن كوچك و أن خسيس شيئه دخى تعلّق ايدر. مقياسِ عظمتى و ميزانِ كمالى، مجموعِ آثاريدر. هر بر جزئى مقياس اولاماز.
ايشته واجبُ الوجودى ممكناته قياس ايتمك، قياسِ مع الفارقدر. مَزبور وَهْمِ باطل ايله محاكمه ايتمك خطاءِ محضدر. ايشته شو خطاىِ بى أدبانه و شو وَهْمِ باطلڭ نتيجهِٔ سيِّئَهسيدر كه: طبيعيّون، أسبابى مُؤَثّرِ حقيقى اولدقلرينه؛ و مُعْتزِله، حيوانلرى أفعالِ إختياريهلرينه خالق اولدقلرينه؛ و حُكماء، جزئياتده علمِ إلهينڭ نفينه؛ و مجوسيلر، خلقِ شر باشقهسنڭ أثرى اولديغنه إعتقاد ايتديلر. گويا اونلرجه صانع او قدر عظمتيله برابر، ناصل شويله امورِ خسيسهيه و جزئيهيه تنزّل ايدوب إشتغال ايتسين. يُوف!.. اونلرڭ عقللرينه كه، شويله بر وَهْمِ باطلڭ حكمنه أسير اولديلر. أى برادر! شو وَهْم، إعتقاد طريقيله اولمازسه ده، وسوسه جهتيله بعضا مؤمنلره مسلّط اولويور.
— 129 —
إشارت:
أگر ديسهڭ:"دليلِ إختراعى، إعطاءِ وجوددر. إعطاءِ وجود ايسه، إعدامِ موجودڭ رفيقيدر. حالبوكه عدمِ صِرْفدن وجودى و وجودِ مَحْضدن عدمِ صِرفى عقلمز تصوّر ايدهمييور؟"
جوابا ديرم:ياهو!.. سزڭ بو إستصعابڭز و شو مسئلهنڭ تصوّرندهكى إستغرابڭز، بر قياسِ خادعڭ نتيجهِٔ وخيمهسيدر. زيرا ايجاد و إبداعِ إلٰهىيى، عبدڭ صنعت و كَسْبِنه قياس ايدرسڭز. حالبوكه عبدڭ ألندن بر ذرّهيى إماته وياخود ايجاد ايتمك گلمز. بلكه يالڭز امورِ إعتباريه و تركيبيهده بر صنعت و كسبى واردر. أوت بو قياس آلداتيجيدر، إنسان كندينى اوندن قورتارهمييور.
الحاصل:إنسان كائناتده ممكناتڭ اويله بر قُوّت و قدرتنى گورمهمش كه، ايجادِ صِرْف و إعدامِ محض ايتسين. حالبوكه حُكمِ عقليسى ده دائما أُسّ الأساسى، مشاهداتدن نشئت ايدر. ديمك آثارِ إلٰهيهيه ممكنات طرفندن باقييور. حالبوكه حيرت أفزا آثاريله مُثْبَت اولان قدرتِ صانعڭ جانبندن تماشا ايتمك گركدر. ديمك عبادڭ و كائناتڭ اُمورِ إعتباريهدن باشقه تأثيرى اولميان قُوّت و قدرتلرڭ جنسندن اولان بر قدرتِ موهومه ايچنده صانعى فرض ايدهرك، او نقطهدن شو مسئلهيه تماشا ايدييور. حالبوكه واجبُ الوجودڭ جانبندن، قدرتِ تامّهسى نقطهِٔ نظرندن بو مسئلهيه تماشا ايتمك گركدر.
إشارت:
برينڭ آثارى محاكمه اولونورسه، اونڭ خاصّهسنى نظره آلمق لازمدر. ايشته شو مسئلهده، ايديلمهمشدر. زيرا بو مسئلهيه، عجزِ عبدڭ آرقهسنده قدرتِ ممكناتڭ طرفنده قياسِ تمثيلينڭ پردهسى آلتنده تماشا ايدييور. حالبوكه تكوينِ عالمده بر قسمنى مادّهسز إبداع و بر قسمى دخى مادّهدن إنشا ايله شو قدر حيرت فزا آثارِ معجزه ايله قدرتِ كاملهِٔ إلٰهيهيى
— 130 —
گوسترمكله برابر اوندن صَرفِ نظر ايتمك، غائبى شاهد صورتنده گورمك اولان قياسِ خادع ايله و أبناىِ جنسنى محاكمه ايتديگى گبى -بر قاعدهِٔ محدوده ايله- واجبُ الوجوده نظر ايدرلر. حتى چوق مسئلهيى عقلِ سليم معقول گورديگى حالده، اونلر غيرِ معقول تَوَهّم ايدرلر.
تنبيه:
مُخْتَرَعاتدن قطعِ نظر، مصنوعاتڭ أڭ ظاهر و مُنوّر و"ضياء"ديدكلرى اولان نورِ عينِ عالمڭ قوانينِ عجيبهسى و اونڭ ثمرهسى و مثالِ مصغّرى اولان نورِ بصرڭ نواميسِ بديعهسيله مُنوّر و مُصوَّر اولان كمالِ قدرتِ إلٰهيهنڭ جانبنده موازنه نقطهِٔ نظرنده غيرِ معقول و اوزاق تَوهّم اولونان مسائله تماشا ايديليرسه، مأنوس و عينِ عقلڭ كيرپيكلرى اورتهسنده گورولهجكدر. (حاشيه): أوت، نور آناحتارنده إثبات ايدلديگى گبى.
تنبيه:
ناصلكه ضرورياتدن نظريات إستنتاج اولونور. اويله ده آثارِ صانعڭ ضرورياتى، مَخفياتِ صنعتنه برهاندر. ايكيسى برابر بو مسئلهيى إثبات ايدر.
تلويح:
عجبا نظامِ عالمدهكى صنعتدن داها دقيق، داها عجيب، داها غريب، جنسِ قدرتِ ممكناتدن داها اوزاق، عقل تصوّر ايدهبيلير مى؟ ألبته ايدهمز. زيرا فنون؛ گوستردكلرى فَوَائد و حِكَم ايله بالضّروره صانعڭ قصد و صنعت و حكمتنه شهادت ايتدكلرندن، عقولى قبول ايتمگه مُضطر ايتمشلردر. يوقسه بو بديهياتدن أڭ كوچك بر حقيقتى، عقل كندى كندينه قالسه ايدى قبول ايتمزدى.
أوت زمين و آسمانى حمل ايدن و معلّقده طوتان و أجرامِ كائناتى إستخدام ايدن و نظامنده إدخال ايله هيچ بر أمرينه عصيان ايديلمهين ذاتِ أقدسدن نهدن إستغراب اولونسون كه؛ اوندن درجاتله أسهل و أخف اولانى حمل ايتسين.
أوت بر طاغى قالديران، بر حُقهيى قالديرهبيلمكدن تردّد ايتمك، صِرف سفسطه ايتمكدر.
— 131 —
الحاصل:ناصل قرآنڭ بعضسى، بعضسنه مفسّردر؛ كذالك كائنات كتابى دخى، بعض سطورى آرقهلرندهكى صنعت و حكمتى تفسير ايدر.
إشارت:
أگر ديسهڭ:بعض متصوّفڭ كلامندن إتّصال و إتّحاد و حلول ظاهر اولويور. و اوندن تَوهّم ايديليركه: بعض مادّيونڭ مسلگى اولان وحدتُ الوجوده بر مناسبت گوسترر.
الجواب:متشابه حكمنده اولان محقّقينِ صوفيهنڭ شطحاتنى كه: وجودِ أقدسه حصرِ نظر و إستغراق و ممكناتدن تجرّد جهتيله مَطْمَحِ نظر ايتدكلرى دليل ايچنده نتيجهيى گورمك، يعنى عالمدن صانعى مشاهده ايتمك طريقيله، تعقيب ايتدكلرى مسلك اولان جداول أكوانده جريانِ تجلّياتى و ملكوتيتِ أشياده سَرَيانِ فيوضاتى و مراياىِ موجوداته تجلّئِِ أسماء و صفاتى ايسه؛ ضِيقُ الْألفاظ سببيله (اُلوهيتِ ساريه) و (حياتِ ساريه) تعبير ايتدكلرى حقائقى، باشقهلر آڭلامديلر... سوءِ تفهّم ايله كندى إستعدادِ شورهلندن ظهور ايدن أوهامِ واهيهيه، محقّقينڭ كلمات و شطحاتنى تطبيق ايتديلر.
يوها اونلرڭ عقللرينه !.. ثُرَيّا درجهسنده اولان محقّقينڭ أفكارِ مُجرّدهلرى، ثَرَى دركهسنده اولان مقلِّدينِ مادّيونڭ أفكارِ سفيلهسندن بيڭلر درجه اوزاقدر.
أوت شو ايكى فكرڭ تطبيقنه چاليشمق، شو زمانِ ترقّيده عقلِ بشرڭ دوچارِ سكته اولديغنى و ورطهِٔ موته دوشديگنى إظهار ايتمكدركه؛ إنسانيت متأسِّفانه نظر ايدهرك و إستعدادِ تحقيق و ترقّى لسانيله كَلَّا وَاللّٰهِ اَيْنَ الثَّرٰى مِنَ الثُّرَيَّا وَ اَيْنَ الضِّيَاءُ السَّاطِعُ مِنَ الظُّلْمَةِ الطَّامِسَةِ ديمگه مجبور اولويور.
— 132 —
إشارت:
شونلر، أهلِ وحدتُ الشّهوددرلر. فقط وحدتُ الوجود ايله مجازًا تعبير ايديلهبيلير. فقط حقيقةًً وحدتُ الوجود، بعضِ حكماءِ قديمهنڭ مسلكِ باطلهسيدر.
تنبيه:
شو مُتصوِّفينڭ رئيس و كبيرى دمش كه: "إتّصالى ويا إتّحادي ويا حلولى إدّعا ايدن، معرفتِ إلٰهيهدن هيچ بر شى إستشمام ايتمهمشدر."
أوت ممكن، واجب ايله ناصل إتّصال ويا إتّحاد ايدهجك؟ كلّا!. أوت ممكنڭ نه قيمتى واردر؛ تا كه واجب اونده حلول ايده، حاشا!.. نعم، ممكنده فيوضاتِ إلٰهيهدن بر فيض تجلّى ايدر. ايشته بونلرڭ مسلكى اوتهكيلرڭ مسلگنه مناسبت و تماس ايدهمز.
زيرا مادّيونڭ مسلگى مادّياته حصرِ نظر و إستغراق ايتدكلرندن، أفكارلرى فهمِ اُلوهيتدن تجرّد ايدوب اوزاقلاشديلر. او درجه مادّهيه قيمت ويرديلر كه ؛ هر شيئى مادّهده گورمك، حتى اُلوهيّتى اونده مزج ايتمك گبى بر مسلكِ مُتعسِّفهيه گيرمشلردر.
فقط أهلِ وحدتُ الشهود اولان مُحقّقينِ صوفيه؛ او درجه واجبه حصرِ نظر ايتمشلر كه؛ ممكناتڭ هيچ بر قيمتى قالمامشدر. "بر واردر" ديرلر... ألإنصاف!.. ثَرَى، ثُرَيّا قدر بربرندن اوزاقدر. مادّهيى جميع أنواع وأشكاليله خلق ايدن خالقِ ذو الجلاله قَسَم ايدرم كه: دنياده شو ايكى مسلگڭ تماسنى إنتاج ايدن رأىِ أحمقانهدن داها قبيح و داها خسيس و داها صاحبنڭ مِزاجِ عقلنڭ إنحرافنه دليل اولاجق بر رأى يوقدر.
تنوير:
كرهِٔ أرض كوچك، پارچه پارچه و رنگارنك و متخالف جام پارچهلرندن فرض اولونورسه؛ هر برى باشقه چشيدله لَوننه و جِرمنه و شكلينه نسبتله
— 133 —
شمسدن بر فيض آلاجقدر. شو خيالى فيض ايسه، نه گونشڭ ذاتى و نه عينِ ضياسيدر. هم ده ضيانڭ تماثيلى و ألوانِ سبعهسنڭ تصاويرى و گونشڭ تجلّيسى اولان شو گونا گون و رنگارنك چيچكلرڭ ألوانى، فرضا لسانه گليرسه، هر برى "گونش بنم گبيدر" وياخود "گونش بنم!" دييهجكلردر.
آنْ خَيَالَات۪ى كِه دَامِ اَوْلِيَاسْت عَكْسِ مَهْرُويَانِ بُوسْتَانِ خُدَاسْت
فقط أهلِ وحدتُ الشهودڭ مشربى، أهلِ محو و سكرڭ مشربيدر. صافى مشرب ايسه، مشرب أهلِ فرق و صَحْودر.
حَق۪يقَةُ الْمَرْءِ لَيْسَ الْمَرْءُ يُدْرِكُهَا فَكَيْفَ كَيْفِيَّةُ الْجَبَّارِ ذِى الْقِدَمِ هُوَ الَّذ۪ى اَبْدَعَ الْاَشْيَٓاءَ وَ اَنْشَاَهَا فَكَيْفَ يُدْرِكُهُ مُسْتَحْدَثُ النَّسَمِ
تنبيه:
ايشته وجودِ صانعڭ دلائلِ إجماليسى... تفصيلى ايسه كتبِ ثلاثهده گلهجكدر.
أگر ديسهڭ:"دلائلِ توحيد بوراده -ولو إجمالًا اولسون- بياننى ايسترم."
ديرم كه:دلائلِ توحيد، او قدر مُشتهره و چوقدركه؛ بو كتابده ذكردن مستغنيدرلر.
ايشته: لَوْ كَانَ ف۪يهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا آيتنڭ صدفنده مكنون اولان "برهانُ التّمانع"، بو منهاجه بر منارِ نيّردر. أوت إستقلال، ألوهيتڭ خاصّهِٔ ذاتيهسيدر و لازمهِٔ ضروريهسيدر.
— 134 —
تنوير:
كائناتدهكى تشابُهِ آثار و اطرافى بربريله معانقه و أل أله طوتمش، بربرينه عرضِ إنتظام و بربرينڭ سؤالنه قارشى جوابِ صواب و بربرينڭ نداىِ إحتياجنه لَبّيك جوابى ويرمك و بر نقطهِٔ واحدهيه تماشا ايتمك و بر مِحْورِ نظام اوزرنده دَوَران ايتمك جهتيله صانعڭ توحيدينه تلويح، بلكه حاكمِ أزلڭ وحدانيتنه تصريح ايدييور. أوت، بر ماكينهنڭ صانعى و مُخترعى بر اولور.
وَ ف۪ى كُلِّ شَيْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ
كتابِ عالمڭ أوْراقيدر أبْعادِ نامَحدود
سُطورِ كائِناتِ دَهْردِر أعْصارِ نامَعدود
باصيلمش دستگاهِ لَوحِ مَحْفوظِ حقيقتده
مُجَسَّم لفظِ مَعْنيداردِر عالمده هر مَوْْجود.
خُواجَه تحسينڭ "نامعدود" و "نامحدود"دن مرادى نسبيدر؛ حقيقى لَا يَتَنَاهيلك دگلدر.
إشارت:
صانعِ ذو الجلال نه قدر أوصافِ كماليه وارسه، اونلرله مُتّصفدر. زيرا مقرّردركه: مصنوعده اولان فيضِ كمال، صانعڭ كمالندن إقتباس ايديلمش بر ظِلِّ ظَليليدر. ديمك كائناتده نه قدر حسن و جمال و كمال وارسه، عمومندن لايُحدّ درجهده يوكسك طبقهده أوصافِ جماليه و كماليه ايله "صانع" مُتّصِفدر. أوت إحسان ثروتڭ، ايجاد وجودڭ، ايجاب وجوبڭ، تحسين حُسنڭ فَرعيدر و دليليدر.
هم ده صانعِ ذو الجلال، جميع نقائصدن منزّهدر. مادّياتڭ ماهياتنڭ إستعدادسزلغندن نشئت ايدن نقائصدن مُبرّادر. كائناتڭ ماهيات ممكنهسندن نشئت ايدن أوصاف و لوازماتندن مقدّسدر.
لَيْسَ كَمِثْلِه۪ شَيْءٌ جَلَّ جَلَالُهُ
— 135 —
ايكنجى مقصد
مقدمه
أگر ديسه:"ديباجهده ديمش ايدڭ: كلمهِٔ شهادتڭ ايكنجى كلامى، برنجيسنه شاهد و مشهوددر."
الجواب:نعم، أوت. معرفة الله دينيلن كعبهِٔ كمالاته گيدن منهاجلرڭ أڭ مُستقيم و أڭ متينى، صاحبِ مدينهِٔ منوّره عليه الصلاة والسلامڭ ياپديغى طريق حَديدِ بيضاسيدر كه؛ روحِ هدايت حكمنده اولان مُحَمّدْ عليه الصلاة والسّلام، عَوالمِ غيبڭ مِشْكات و زجاجهسى حكمنده اولان قلبنڭ معكس و ترجمانى مقامنده اولان لسانِ صادقى، براهينِ صانعڭ أڭ صادق بر دليلِ ذى حيات و بر حُجّتِ ناطقه و بر برهانِ فصيحدر.
أوت هم ذاتى، هم لسانى برر بُرهانِ نَيِّردر. نعم، خلقت طرفندن ذاتِ مُحَمّدْ برهانِ باهردر. حقيقت جانبندن لسانى، شاهدِ صادقدر. أوت، مُحَمّدْ عليه الصلاة والسّلام هم صانعه، هم نُبوّته، هم حشره، هم حقّه، هم حقيقته بر حجتِ قاطعهدر . تفصيلي گلهجكدر.
تنبيه:
"دَوْر" لازم گلمز. زيرا صدقنڭ دلائلى، صانعڭ دلائلنه توقف ايتمز.
تمهيد:پيغمبريمز (ع.ص.م) صانعڭ بر برهانيدر. اويله ايسه شو برهانڭ، إثباتِ صدقنى و إنتاجنى و صورة و مادة صحّتنى إثبات ايتمك گركدر... "نَخُو":
— 136 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ ۨالَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِكَ
أمّا بعد:
أى حقيقتڭ عاشقى!.. أگر وجدانمى مطالعه ايتمكله حقيقتلرى رصد ايتمك ايسترسهڭ؛ قلب ديدكلرى لطيفهِٔ ربّانيهنڭ پاصى و زَنْگارى حكمنده اولان آرزوىِ خلاف وإلتزامِ طرفِِ مخالف و معذور طوتولمق ايچون كندى أوهامنه بر حق ويرمك و بر أصله إرجاع ايتمك و مجموعڭ نتيجهسنى هر بر فرددن ايستهمك -كه ضعفيتى سببيله نتيجهنڭ ردّينه بر إستعدادِ سيّئه ويريلير. (*): دقّت لازمدر. هم ده بهانهلى چوجقلق طبيعتى، هم ده مهانهلى دشمن سجيهسى، هم ده يالڭز عيبى گورمك شاننده اولان مشترى نظرى گبى أمرلردن أو مرآتى تصقيل و تصفيه ايت، موازنه و مقابله أيْله. أكثر أماراتڭ إمتزاجندن تظاهر ايدن حقيقتڭ شعلهِٔ جوّالهسنى قرينهِٔ منوره ايت؛ تا أقَلْدهكى أوهامِ مُظلمهيى تنوير و دفع ايدهبيلهسڭ... هم ده مُنصفانه و مُدقِّقانه ايله ديڭله، كلام تمام اولمادن إعتراض ايتمه. نهايته قدر بر جملهدر، بر حُكمدر. تمام اولدقدن صوڭره بر وهمڭ قاليرسه سويله...
تنبيه:
شو برهانڭ صُغْرَىسى، نُبوّتِ مطلقهدر. كُبْرَىسى ايسه، نُبوّتِ محمّددر (عليه الصّلاة والسّلام). ايشته باشلايورز:
— 137 —
إشارت:
صانعڭ حكمتى و أفعالندهكى عدمِ عبثيت و كائناتدهكى أڭ خسيس و أڭ قليل شيده نظامڭ مراعاتى و عدمِ إهمالي و نوع بشرڭ مرشده اولان إحتياجِ ضروريسى، نوعِ بشرده وجودِ نُبوّت، قطعًا إستلزام ايدرلر...
أگر ديسهڭ:"بو إجمالدهكى معنايى آڭلامدم، تفصيل ايت"...
ديرم:ايشته ديڭله: گورييورسڭ كه؛ مادّيه و معنويه اولان نوعِ بشردهكى نظاماتڭ، هم ده خاصيتِ عقلڭ قُوّتيله تحتِ تصرّفنه آلينان چوق أنواعڭ أحوالنه ويريلديگى إنتظاماتڭ مركزى و معدنى حكمنده اولان نُبوّتِ مطلقهنڭ برهانى، إنسانڭ حيوانيتدن اوچ نقطهده اولان تَرقّيسيدر:
برنجيسى:"فكرڭ أوّلى عملڭ آخرى، عملڭ أوّلى فكرڭ آخرى" اولان قاعدهسنڭ ضمنندهكى سرِّ عجيبدر. شويله: نورِ نظر ايله عِلَلِ مُترتّبة مُتسلسلهنڭ مياننده اولان ترتُّبى كشف ايدهرك عموم كمالاتِ إنسانيهنڭ تخمى حكمنده اولان مُركّباتي، بسائطه تحليل و إرجاع ايتمكله حاصل اولان قابليت علم و تركيب ديدكلرى قَوَانينِ جاريهيى إستعمال ايدوب، صنعتيله طبيعتى، محاكات اولان قابليتِ صنعتدن نظرينڭ قصورينى و أوهامڭ مزاحمتى و سَوقِ إنسانيتڭ عدمِ كفايتى جهتيله بر مرشدِ"نبى"يهإحتياج گوستريپور؛ تا، عالمدهكى نظامِ أكملڭ موازنهسى محافظه اولونسون.
ايكنجيسى:غيرِ متناهى اولان بشرڭ إستعدادى، غير محصور اولان آمال و ميولاتى و غيرِ مضبوط اولان تصوّرات و افكارى، غير محدود اولان قُوّهِٔ شهويه و غضبيهسيدر...
إشارت:
بر آدمه ميليونلرجه سنه عمر ايله بتون لذائذِ دنيويه و هر جهتدن تسلّط تام ويريلديگى
— 138 —
حالده؛ إستعدادندهكى لايتناهيلگڭ حكمنجه بر "آخ.. آه، ليت!"يى چكهجكدر. گويا او عدمِ رضا ايله رمز و إشارت ايدييوركه: إنسان أبده نامزددر و سعادتِ أبديه ايچون خلق اولونمشدر. تا غيرِ متناهى بر زمانده، غيرِ محدود و گنيش بر عالمده، غيرِ محصور اولان إستعداداتنى بالفعله چيقارهبيلسين.
تنبيه:
عدمِ عبثيت و حقائقِ أشيانڭ ثبوتيتلرى ايماء ايدييوركه؛ بو طار و محصور و هر بر لذّتنده چوق أعراضڭ مُزاحمتيله كشماكش و تَحاسددن خالى اولميان شو دنياىِ دنيه ايچنده كمالاتِ إنسانيه يرلشمز. بلكه گنيش و مُزاحمتسز بر عالم لازمدر. تا إنسان حقيله سنبللنسين و أحوال و كمالاتنه نظام ويرمكله، نظامِ عالمه همدستِ وفاق اولابيلسين.
تنبيه و إشارت:
إستطرادى اولارق حشره ايماء اولوندى. ايلريده ذاتًا برهانِ قطعى ايله إثبات ايديلهجكدر. فقط بوراده ايستديگم نقطه: إنساندهكى إستعداد أبده ناظردر. أگر ايسترسهڭ إنسانيتڭ جوهرينه و ناطِقِيتڭ قيمتنه و إستعدادڭ مقتضاسنه تأمّل و تدقيق ايت. صوڭره ده او جَوهرِ إنسانيتڭ أڭ كوچك و أڭ خسيس خدمتكارى اولان خياله باق، گور، ياننه گيت و دى: "أى خيال آغا!.. بشارت سڭا!. دنيا و مافيهانڭ سلطنتى ميليونلر سنه عمر ايله برابر سڭا ويريلهجكدر، فقط عاقبتڭ دونمهمكسزين فنا و عدمدر." عجبا خيال سڭا ناصل مقابله ايدهجك؟. آيا!. إستبشار و سرور وياخود تَلهُّف و تحسُّر ايله جواب ويرهجكدر؟ أجل، نعم، أوت، جوهرِ إنسانيت أعماقِ وجدانڭ ديبنده أنين و حَنين
— 139 —
ايدوب باغيرهجق: "أيواه، وا حسرتا سعادت أبديهنڭ فقداننه!.." دييهجكدر. خياله زجر و تعنيف ايدهرك: "ياهو! بو دنياىِ فانيه ايله راضى اولمه!"
ايشته أى برادر! حينا بو سلطنتِ فانيه، سلطانِ إنسانيتڭ أڭ حقير خدمتكارى وياخود شاعرى وياخود صنعتكار و تصويرجيسنى إشباع و راضى ايدهمزسه، ناصل او خيال گبى چوق خدمتكارلرڭ صاحبى اولان سلطانِ إنسانيتى إشباع ايدهبيلير؟ كلّا!.. نعم، اونى إشباع ايدهجك يالڭز حشرِ جسمانينڭ صدفنده مكنون اولان سعادتِ أبديهدر.
اوچنجيسى:إنسانڭ إعتدالِ مزاجى و لطافتِ طبعى و زينته اولان ميليدر. يعنى إنسانڭ إنسانيته لايق بر صورتِ تعيّشه اولان ميلِ فطريسيدر. نعم، إنسان حيوان گبى ياشامامليدر و ياشاماز. بلكه شرفِ إنسانيته مناسب بر كمال ايله ياشامق گركدر. بناءً عليه بشر، مَسكَن و مَلْبَس و مَأْكَلى، صنايعِ كثيره ايله تلطيف ايتمهسنه محتاجدر.
بو صنعتلرده يالڭزجه قدرتنڭ عدمِ كفايتنه بناءً أبناىِ جنسيله إمتزاج ايتمك .. او ده إشتراك ايتمك، او ده تعاون ايتمك؛ او ده سَعْيڭ ثمراتنى مبادله ايتمهسنى إقتضا ايتمكله برابر، قواىِ إنسانيهدهكى إنْهِماك و تجاوز سببيله عدالته إحتياج؛ او ده هر عقلڭ عدالته عدمِ كفايتنه بناءً اونى محافظه ايدهجك قَوَانينِ كلّيهنڭ وضْعلرينه إحتياج؛ او ده تأثيرينى محافظه ايتمك ايچون إجرا ايدهجك بر مُقنِّنه؛ او مُقنِّن دخى ظاهرًا و باطنًا حاكميتنى محافظه ايتمك ايچون مادةً و معنًا تفوُّقه؛ هم ده صانعِ عالمڭ طرفندن بعض امور ايله مُخصَّص اولماسيله بر إمتياز و قُوّتِ نسبته؛؛ هم ده أوامرينه اولان إطاعتى تأمين و تأسيس ايدن عظمتِ صانعڭ تصوّرينى ذهنلرده إدامه ايدهجك بر مُذَكِّرهِٔ مُكَرّره اولان عبادته محتاجدر. او عبادت دخى صانعڭ جانبنه أفكارى توجيه ايدر.
— 140 —
او تَوجّه ايسه إنقيادى تأسيس؛ او إنقياد دخى نظامِ أكمله ايصال ايدر. او نظامِ أكمل دخى سرِّ حكمتدن توَلّد ايدر. سرِّ حكمت دخى عدم العبثيتى و صانعڭ حكمتنى مصنوعدهكى تأنُّقى كندينه شاهد گوستر.
ايشته أگر إنسانڭ حيواندن شو جهاتِ ثلاثه ايله اولان تمايزينى درك ايدهبيلدڭ؛ بالضّروره نتيجه ويرييوركه: نُبوّت مطلقه، نوع بشرده قُطْب، بلكه مَركز و بر مِحْوَردر كه، أحوالِ بشر اونڭ اوزرينه دَوَران ايدييور. شويله كه:
جهت اُولىده دقّت ايت! باق ناصل سوقُ الإنسانيت و ميلِ طبيعينڭ عدمِ كفايتى و نظرڭ قصورى و طريقِ عقلددهكى أوهامڭ إختلاطى، ناصل نوعِ بشرى أشدِّ إحتياجله بر مرشد و معلِّمه محتاج ايدر. او مرشد پيغمبردر.
ايكنجى جهتده تدبّر ايت. شويله: إنساندهكى لايتناهيلك و طبيعتندهكى ميلُ التجاوز و قُوَى و آمالندهكى عدمِ تحديد و عالمدهكى ميلُ الإستكمالڭ دالى حكمنده اولان إنساندهكى ميلُ التّرقّينڭ ثمرهسى حكمنده اولان قامتِ ناميهِٔ إستعدادِ إنسانيسنه إنطباق آيتمهسين؛ بلكه جامد و موقّت اولان قانونِ بشركه؛ تدريجًا تجارب ايله حاصل اولان نتائجِ أفكارڭ تلاحقيله وجوده گلن او قوانينِ بشر، شو ثمرهِٔ إستعدادڭ چكردكلرينڭ تربيه وإمدادينه عدمِ كفايتنڭ سببيله ؛ مادّةً و معنًا ايكى عالمده سعادتِ بشرى تأمين ايدهجك، هم ده قامتِ إستعدادينڭ بيومسيله توسّع ايدهجك، ذى حيات و أبديه بر شريعتِ إلٰهيهيه إحتياج گوسترر. ايشته شريعتى گتيرن پيغمبردر.
أگر ديسهڭ:"بز گورويورزكه؛ دينسزلرڭ ويا صحيح بر دينى اولميانلرڭ أحواللرى، مُعَدَّله و مُنظَّمهدرلر."
— 141 —
الجواب:او عدالت و إنتظام، أهلِ دينڭ ايقاظات و إرشاداتيلهدر. و او عدالت و فضيلتڭ أساسلرى، أنبيانڭ تأسيسلريلهدر. ديمك أنبياء، أساس و مادّهيى وضع ايتمشلردر. اونلر ده او أساس و فضيلتى طوتوب، اونده ايشلدكلرينى ايشلديلر. بوندن باشقه نظام و سعادتلرى، مُوقّتدر. بر جهتدن قائمه و مُستقيمه ايسه، چوق جهاتدن مائله و مُنحنِيهدر. يعنى نه قدر صورةً و مادّةً و لفظًا و معاشًًا مُنتظَمهدر؛ فقط سيرةً و معنوياتًا و معنًا فاسده و مُختلَّهدر.
أى برادر!.. ايشته صيره اوچنجى جهته گلدى. ايي تفكّر ايت!.. شويله: أخلاقدهكى إفراط و تفريط ايسه، إستعداداتى إفساد ايدييور. و شو إفساد ايسه عبثيتى إنتاج ايدر. و شو عبثيت ايسه كائناتڭ أڭ كوچك و أڭ أهمِّيتسز شيلرنده مصالح و حِكَمڭ رعايتيله، عالمده حكم فرمالغى بديهى اولان حكمتِ إلٰهيهيه مُناقِضدر.
وهم و تنبيه:
"ملكهِٔ معرفتِ حقوق" ديدكلرى، هر فنالغڭ مادة ضررينى إحساس ايده ايده و أفكارِ عموميايى ايقاظ ايتمكله حاصل اولان "ملكهِٔ رعايتِ حقوق" ديدكلرى أمرى، شريعتِ إلٰهيهيه بدل اولارق دينسزلرڭ تصوّرى و شريعتدن إستغنالرى بر توهّمِ باطلدر. زيرا دنيا إختيارلندى. اويله بر شيئڭ مقدّماتى ده ظاهر اولمادى. بِالعكس محاسنڭ ترقّيسيله برابر، مَسَاوى دخى ترقى ايدوب داها دهشتلى و آلداتيجى بر شكله گيرييور.
أوت ناصلكه نواميسِ حكمت، دساتيرِ حكومتدن مستغنى دگلدر. اويله ده، وجدانه حاكم اولان قَوانينِ شريعت و فضيلته أشدِّ إحتياج ايله محتاجدر. ايشته شويله مَوهومه اولان ملكهِٔ تعديلِ أخلاق، قواىِ ثلاثهيى حكمت و عفّت و شجاعتده محافظه ايتمهسنه كافى دگلدر. بناءً عليه إنسان
— 142 —
بالضّروره وجدان و طبيعتلره مُؤثِّر و نافذ اولان ميزانِ عدالت إلٰهيهيى طوتهجق بر"نبى"يهمحتاجدر.
إشارت:
بيڭلرجه أنبياء، نوعِ بشرده نُبوّتي إدّعا ايدهرك بيڭلرجه معجزاتله مدّعايى إثبات ايتمشلردر. ايشته او أنبيانڭ جميع معجزاتلرى لسانِ واحد ايله نُبوّتِ مطلقهيى إعلان ايدر. بزم شو "صغرى"مزه دخى بر برهانِ قاطعدر. بوڭا، تواتر بالمعنى ويا نه تعبير ايله دييورسهڭز دييڭز، متين بر دليلدر.
تنبيه:
شو محاكماتڭ جهتُ الوحدتى بودركه: أگر جميع فنون أله آلينيرسه و فنونلرڭ قَواعدينڭ كلّيتلريله كشف ايتدكلرى إتّساق وإنتظامه تماشا ايديليرسه، هم ده مصالحِ جزئيهِٔ متفرِّقهنڭ مايهسى و عقدهِٔ حياتيهسى حكمنده اولان بر لذّتي ويا بر محبّتى ويا بر أمرِ آخَرى ايچنه آتيلمقله -أكل و نكاحدهكى گبى- پريشان اولان امور و أفعال او مايه ايله إرتباط و إتّصال ايتدكلرينى، عنايتِ إلٰهيه نقطهِٔ نظرنده نظرِ دقّته آلينيرسه؛ هم ده حكمتڭ شهادتيله ثابت اولان عدمِ عبثيت و عدمِ إهمالى مطالعهيه آلينيرسه، إستقراءِ تامله نتيجه ويرييوركه: مصالحِ كلّيهنڭ قطب و مِحورى و معدنِ حياتى حكمنده اولان نبوّت، نوعِ بشرده ضروريدر... فرضا اولمازسه ، پريشان اولان نوع بشر، گويا مُختلّ بر عالمدن شو منتظم عالمه دوشوب جريانِ عمومينڭ آهنگنى إخلال ايتديگى قبول اولونورسه، بز إنسانلر سائر كائناته قارشى نه يوزيمز قالاجقدر؟..
تنبيه:
أي برادر! أگر برهانِ صانعڭ صُغْرَىسى، سنڭ صحيفهِٔ ذهنڭده إنتقاش ايتمش ايسه، حاضر اول!. كبرىسى اولان نُبوّت محمّدڭ بحثنه گچييورز:
— 143 —
إشارت و إرشاد:
كبرٰى، صادقدر. زيرا صحيفهِٔ إعتبارِ عالمده منقوش اولان آثارِ أنبيايى مطالعه ايتسهڭ و لسانِ تاريخده جريان ايدن أحواللرينى ديڭلرسهڭ و حقيقتى، يعنى جهتُ الوحدتي تأثيرِ زمان و مكان ايله گيرديگى صورتلردن تجريد ايدهبيليرسهڭ گورهجكس كه؛ عنايتِ إلٰهيهنڭ ضياسى اولان محاسن مجرّدهنڭ شعلهسى اولان حقوقُ الله و حقوقِ عبادى؛ أنبياء، دستورِ حركت ايتدكلرينى و نوعِ بشر طرفندن أنبيايه قارشى كيفيتِ تلقّيلرى و أُمَمه قارشى صورتِ معاملهلرى و تركِ منافعِ شخصيه و سائر امورلر -كه اونلره نبى ديديرمش- و نُبوّته مدار اولمش اولان أساسلر ايسه ؛ أولادِ بشرڭ سنّ تكمّل و كهولتده اولان استادى و مدرسهِٔ جزيرةُ العربده منبعِ علومِ عاليه و معلّمى اولان ذات محمّدده داها أكمل و داها أظهر بولونور.
ديمك اولويوركه: إستقراءِ تام ايله، خصوصًا نوعِ واحدده، لاسيّما إنتظامِ مُطّرد اوزرينه مؤسّس اولان قياسِ خفينڭ إعانهسيله و قياسِ أوْلَوِينڭ تأييديله"نُبوّتِ محمّد"ىنتيجه ويرمكله برابر، تنقيحُ المْناط دينيلن خصوصياتدن تجريد نقطهِٔ نظردن؛ جميع أنبياء لسانِ معجزاتلريله وجودِ صانعڭ بر برهانِِ باهرهسى اولان محمّدڭ صدقنه شهادت ايدرلر.
إعتذار:
قيصه جملهلرله سويلهمييورم، مُغلقجه اولويور. زيرا شو حقائق هر طرفه درين كوكلرينى آتدقلرندن مسئله اوزونلاشيور. صورتِ مسئلهيى بوزمق و پارچه پارچه ايتمك و حقيقتى اينجيتمك ايستهمييورم. هم ده حقيقتڭ أطرافنه بر دائرهيى چكمك ايستهيورم؛ تا حقيقت محصور قالوب قاچماسين. بن طوتمازايسم باشقهسى طوتسون. بنى معذور طوتسهڭز، فَبِهَا... وإلّا حرّيت وار، تحكّم يوقدر. كيفڭزه...
— 144 —
مقدمه
پيغمبرڭ دليلِ صدقى؛ هر بر حركت، هر بر حاليدر... أوت هر بر حركتنده عدمِ تردّد و معترضلره عدمِ إلتفات و معارضلره عدمِِ مُبالات و مخالف اولانلردن عدمِ تخوّفى، صدقنى و جدّيتنى گوسترييور. هم ده أوامرنده حقيقتڭ روحنه اولان إصابتى، حقِّيتنى گوسترر.
الحاصل:تخوّف و تردّد و تلاش و مبالات گبى حيله و عدمِ وثوقى و إطمئنانسزلغى ايماء ايدن امورلردن مبرّا ايكن، بلا پروا و قوّتِ إطمئنانله أڭ خطرلى مقاملرده اولان حركتى و نهايتده اولان إصابتى و ايكى عالمده ثمره ويرهجك اولان ذى حيات قاعدهلرى حركاتيله تأسيس ايتديگنه بناءً، هر بر فعل و هر بر طَورينڭ ايكى طرفدن يعنى بدايت و نهايتدن جدّيتى و صدقى، نظرِ أهلِ دقّته عرضِ ديدار ايدييور. باخصوص مجموعِ حركاتنڭ إمتزاجندن جدّيت و حقّيت، شعلهِٔ جواله گبى و إنعكاساتندن و موازناتندن صدق و إصابت، برقِ لامع گبى تظاهر و تجلّى ايدييور.
إشارت:
زمانِ ماضى و زمانِ حال، يعنى عصرِ سعادت و زمانِ إستقبال، تضمّن ايتدكلرى براهينِ نُبوّت، لسانِ واحد ايله معدنِ أخلاقِ عاليه اولان ذاتِ محمّدده (عليه الصلاة والسلام) داعئِ صدقى و دلّالِ نُبوّتى اولان برهانِ ذاتينڭ نداسنه جواب و همدستِ وفاق اولارق نُبوّتنى إعلا و إعلان ايتدكلرينى
— 145 —
كور اولميانلره گوسترديلر. شو حالده كتابِ عالمدن اولان فصلِ زمانڭ صحيفهِٔ ثلاثه سنى مطالعه ايدهجگز. هم ده او كتابدن مسئله عظمى و منوره اولان ذات محمّدى (ع.ص.م) تماشا و زيارت ايدهجگز. مدّعامز اولان برهانڭ كبرىسنى اونڭ ايله إثبات ايدهجگز. ايشته بو نقطهيه بناءً مسالكِ نُبوّت درتدر. بشنجيسى مشهور و مسطوردر.
برنجى مسلك
يعنى، مسئلهِٔ عاليهِٔ ذاتيهيى تماشا ايتمكده درت نكتهيى بيلمك لازمدر:
برنجيسى:لَيْسَ الْكَحْلُ كَالتَّكَحُّلِ قاعدهسنه بناءً صنعى و تصنّعى اولان شى، نه قدر مكمّل اولسه ده، طبيعى يرينى طوتمهديغندن هيئتنڭ فَلَتاتى، مزخرفيتى ايماء ايدهجكدر.
ايكنجيسى:أخلاقِ عاليهنڭ، حقيقتڭ زمينيله اولان رابطهِٔ إتّصالى، جدّيتدر. و دورانِ دَمْ گبى حياتلرينى إدامه ايدن و إمتزاجلرندن تولّد ايدن حيثيته قوّت ويرن، هيئتِ مجموعهسنه إنتظام ويرن يالڭز صدقدر. أوت شو رابطه اولان صدق و جدّيت كسيلديگى آنده، او أخلاقِ عاليه قورور و هباءً گيدييور.
اوچنجيسي:امور متناسبهده تمايل و تجاذب و مُتَضَادْده اولان أشيالرده تنافر و تدافع قاعده مشهورهسى، مادّياتده ناصل جريان ايدييور؛ معنويات و أخلاقده دخى جريان ايدر.
— 146 —
دردنجيسى:لِلْكُلِّ حُكْمٌ لَيْسَ لِكُلٍّ شيمدى گلهلم مقصده: ايشته آثار و سِير و تاريخِ حياتي ... حتى أعدائڭ شهادتلريله، ذاتِ پيغمبرده وجودى محقّق اولان أخلاقِ عاليهنڭ كثرت و إحاطه و تجمّع و إمتزاجندن تولّد ايدن عزّت و حيثيتدن نشئت ايدن شرف و وقار و عزّتِ نفس ايله؛ فرشتهلر، ديولرڭ إختلاط و إستراقلرندن تنزّهلرىٍ گبى سرِ تضاده بناءً، او أخلاقِِ عاليه دخى حيله و كذبدن ترفّع و تنزّه و تبرّى ايدرلر. هم ده حيات و مايهلرى مقامنده اولان صدق و حقّيتى تضمّن ايتدكلرندن، شعلهِٔ جواله گبى نُبوّتي علنيته چيقارييور.
تنبيه:
أي برادر؛ گورييورسڭ كه؛ بر آدم يالڭز شجاعتله مشهور اولورسه، او شهرت اوڭا ويرديگى حيثيتى إخلال ايتمهمك ايچون، قولايلقله يالانه تنزّل ايتمز. نرهده قالدى كه، جميع أخلاقِ عاليه بردن تجمّع ايده... أوت، "مجموعده بر حكم بولونور، فردده بولونماز."
إشارت و تنبيه:
گورويورز: بو زمانده صدق و كذبڭ مابيْنلرى آنجق بر پارمق قدر واردر. بر چارشوده ايكيسى ده صاتيلير. فقط هر بر زمانڭ بر حكمى وار. هيچ بر زمانده عصرِ سعادت گبى صدق و كذبڭ اورتهسندهكى مسافه آچيلمامشدر. شويله كه:
صدق، كندى حسنِ حقيقيسنى كمالِ حشمتله إظهار و اونڭ ايله تمسّك ايدن محمّدى (ع.ص.م) أعلاىِ علّيين شرفه إعلا و عالمده إنقلابِ عظيمى ايقاع ايتديگندن شرقدن غربه قدر كذبدن بُعد درجهسنى گوسترمكله قيمتِ عاليهسنى إعلا ايتمك جهتيله سُوقى و متاعنى غايت نافق و
— 147 —
رائج ايتمشدر. (٭): شيمديكى حرّيت گبى.
و كذب ايسه: تشبثاتِ عظيمهيى مردارلرڭ لاشهلرى گبى روحسز بيراقديغى ايچون نهايت قبحنى إظهار و اونڭ ايله تمسّك ايدن مسيلمه و أمثالى، أسفلِ سافلين خِسّته دوشورديگى جهتله، متاعِ زهر آلودى و سُوقى غايت معطّل و كساد ايتمشدر). (٭): منفور جاسوسلق گبى.
ايشته أهلِ عزّت و تفاخر اولان قومِ عربڭ طبيعتلرندهكى ميلُ الرّائج سائقهسيله مسابقه ايدهرك او كاسد كذبى ترك ايدوب و رائج صدق ايله تجمّل ايدهرك عدالتلرينى عالمه قبول ايتديرمشلردر. ايشته صحابهلرڭ عقلًا اولان عدالتلرى بو سردن نشئت ايدر.
إرشاد و إشارت:
تاريخ و سِير و آثار نقطهِٔ نظرندن دقّت اولونورسه؛ محمّد عليه الصلاة والسلام درت ياشندن قرق ياشنه قدر، لاسيّما شأنى، أخلاقى و حيلهيى طيشارييه آتمقده اولان حرارتِ غريزيهنڭ شدّتِ إلتهابى زماننده، كمالِ إستقامتله و كمالِ متانتله و تمامِ إطّرادِ أحوال ايله و مساوات و موازنتِ أطوار ايله و نهايتِ عفّت ايله و هيچ بر حالى، مستوريتى محافظه ايتمهين -لاسيّما اويله أهلِ عناده قارشى- بر حيلهيى ايماء ايتمهمكله برابر ياشاديغى نظره آلينيرسه؛ صوڭره إستمرارِ أخلاقنڭ زمانى اولان قرق سنهدن صوڭره او إنقلابِ عظيم نظره آلينيرسه؛ حقدن گلديگنى و حقيقت اولديغنى تصديق ايتمزسه، نفسنه لوْم ايتسين... زيرا ذهننده بر سوفسطائى گيزلنمش اولاجقدر.
هم ده أن خطرلى مقاملرده -غارده گبى- طريقِ خلاصى مفقود ايكن و خيطُ الأمل بحسبِ العاده كسيليركن، غايت متانت و كمالِ وثوق و نهايتِ إطمئنان ايله اولان حركت و حال و طورى،
— 148 —
نُبوّت و جدّيتنه شاهدِ كافيدر و حق ايله تمسّك ايتديگنه دليلدر.
ايكنجى مسلك
يعنى: صحيفهٔ اولٰى، زمان ماضيدر. ايشته شو صحيفهده درت نكتهيى نظرِ دقّته آلمق لازمدر:
برنجيسى:بر فنده وياخود قَصصده، بر آدم، أساسلرينى و روح و عقدهلرينى أخذ ايدهرك مدّعاسنى اوڭا بنا ايدرسه، او فنده حذاقت و مهارتنى گوسترر.
ايكنجيسى:أى برادر!.. أگر طبيعتِ بشره عارف ايسهڭ؛ كوچك بر حيثيتله، كوچك بر دعواده، كوچك بر قومده، كوچك بر خلافڭ سربستيتله إرتكاب اولونماديغنه نظر ايدرسهڭ؛ غايت بيوك بر حيثيتله، نهايت جسيم بر دعواده، حصره گلمهين بر قومده، حدسز بر عناده قارشى، هر جهتدن اُُمّيلگيله برابر، هيچ بر جهتله عقل مستقل اولميان مسئلهلرده، تام سربستيتله بلا پروا و كمالِ وثوق ايله على رؤوس الأشهاد ذكر و نقلدن گونش گبى صدقڭ طلوع ايدهجگنى گوره جكسڭ.
اوچنجيسى:بدويلره نسبت چوق علوم نظريه واردر؛ مدنيلره نسبة لسانِ عادات و أفعالڭ تلقيناتيله، علومِ متعارفهنڭ حكملرينه گچمشلردر. بو نكتهيه بناءً بدويلرڭ حاللرينى محاكمه ايتمك ايچون، كندينى او باديهده فرض ايتمك گركدر. أگر ايسترسهڭ ايكنجى مقدمهيه مراجعت ايت، زيرا شو نكتهيى ايضاح ايتمشدر.
دردنجيسى:بر اُمّى، علماء مياننده متداول بر فنده بيانِ فكر ايدرسه؛ إتّفاق نقطهلرده موافق اولارق و مُخْتَلِفٌ فِيهَا اولان نقطهلرده مخالفت ايدوب، مُصحِّحانه اولان سويله مسى، اونڭ تفوّقنى و كسبى اولماديغنى إثبات ايدر.
— 149 —
شو نكتهلره بناءً ديرزكه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام معلوم اولان أُمّيتيله برابر گويا غيرِ مقيد اولان روحِ جوّاله ايله طىِّ زمان ايدهرك ماضينڭ أعماقِ خفاسنه گيرهرك؛ حاضر و مشاهد گبى، أنبياءِ سالفهنڭ أحواللرينى و أسرارلرينى تشريح ايتمهسيله؛ بتون أنظارِ عالمه قارشى اويله بر دعواىِ عظيمهده -كه، بتون أذكياءِ عالمڭ نظرلرينى دقّته جلب ايدر- بلا پروا و نهايت وثوق ايله مدَّعاسنه مقدّمه اولارق او أسرار و أحوالڭ عُقَدِ حياتيهلرى حكمنده اولان أساسلرينى ذكر ايتمكله برابر، كتبِ سالفهنڭ إتّفاق نقطهلرنده مصدّق و إختلاف نقطهلرنده مصحّح اولارق قَصص و أحوالِ أنبيايى بزه حكايه ايتمهسى، صدق و نبوّتنى إنتاج ايدر.
تذنيب:
جميع أنبيانڭ دلائلِ نبوّتلري، صدق محمّده (ع.ص.م) دليلدر و جميع معجزاتلرى، محمّدڭ بر معجزهِٔ معنويهسيدر (عليهمُ السلام). بونده دقّت ايدرسهڭ، آڭلايهجقسڭ.
إشارت:
أى برادر!.. بعضا قسم، برهانڭ يرينى طوتار. زيرا برهانى تضمّن ايدر. اويله ايسه:
وَالَّذ۪ى قَصَّ عَلَيْهِ الْقِصَصَ لِلْحِصَصِ وَسَيَّرَ رُوحَهُ ف۪ى اَعْمَاقِ الْمَاض۪ى وَ ف۪ى شَوَاهِقِ الْمُسْتَقْبَلِ فَكَشَفَ لَهُ الْاَسْرَارَ مِنْ زَوَايَا الْوَاقِعَاتِ اِنَّ نَظَرَهُ النَّقَّادَ اَدَقُّ مِنْ اَنْ يُدَلِّسَ عَلَيْهِ وَ مَسْلَكَهُ الْحَقَّ اَغْنٰى مِنْ اَنْ يُدَلِّسَ عَلَى النَّاسِ
— 150 —
أوت، نعم. اونڭ نورِ نظرينه خيال، كندينى حقيقت گوسترهمييور و حق اولان مسلگى تلبيسدن مستغنيدر.
اوچنجى مسلك
يعنى: زمانِ حالڭ، يعنى عصرِ سعادتڭ صحيفهسنده درت نكته، بر نقطهيى نظرِ دقّته آلمق گركدر:
برنجيسى:كوچك بر عادت، كوچك بر قَومده ويا ضعيف بر خصلت، قليل بر طائفهده؛ بيوك بر حاكمڭ، بيوك بر همّتله قولايلقله قالديرامديغنى نظره آليرسهڭ؛ عجبا غايت چوق، تماما مستمرّه، نهايت درجهده مألوف و چوق ده متنوّعه، تمامًا راسخه اولان عادات و أخلاق، نهايت كثير و مألوفاتنه غايت متعصّب و شديدُ الشّكيمه اولان بر قومڭ أعماقِ أرواحندن آز فداكارلقله، قيصه بر زمانده قلع و رفع ايتديگنى و او عاداتِ سيّئهنڭ يرينه باشقه عادات و أخلاق فدانلرينى غرس ايتمهسى و دفعةً نهايت درجه ده تكّمل ايتدكلرينى نظره آليرسهڭ و دقّّت ايدرسهڭ، خارقُ العاده اولديغنى تصديق ايتمز ايسهڭ، سنى سوفسطائى دفترنده يازاجغم.
ايكنجيسى:شخصِ معنوى حكمنده اولان بر دولتڭ نُمُوِّ طبيعيسى حكمنده اولان تشكّلى ايسه، مُتمهِّلدر. و دولت عتيقهيه غلبهسى -كه، اوڭا إنقياد، طبيعتِ ثانيه حكمنه گيرديگى ايچون- تدريجيدر. اويله ايسه مادةً و معنًا حاكم، هم ده غايت جسيم بر دولتى قيصه بر زمانده تشكيلي، هم ده دُول راسخهيه دفعى گبى غلبه ايتمهسى؛ معنويات و أحوالده جارى اولان عاداتڭ بالضّروره خارقُ العاده اولديغنى گورمزسهڭ كورلر دفترنده يازيلهجقسڭ.
— 151 —
اوچنجيسى:تحكّمِ ظاهرى، قهر و جبر ايله ممكندر. فقط أفكاره غلبه ايتمك، هم ده أرواحه تحبّب و طبائعه تسلّط، هم ده حاكميتنى وجدانلر اوزرينه دائما محافظه ايتمك؛ حقيقتڭ خاصّهِٔ فارقهسيدر. بو خاصّهيى بيلمزسڭ، حقيقتدن بيگانهسڭ.
دردنجيسى:ترغيب ويا ترهيب حيلهسيله آنجق يالڭز بر تأثيرِ سطحى ايدوب و عقله قارشى سد طُرق ايدهجكدر. شو حالده أعماقِ قلوبه نفوذ و أرقِّ حسّياتى تهييج و شكوف مثال اولان إستعداداتى إنكشاف ايتديرمك و كامنه و نائمه اولان سجيهلرى ايقاظ و تنبيه و جوهرِ إنسانيتى فورانه گتيرمك و قيمتِ ناطقيتى إظهار ايتمك، شعاعِ حقيقتڭ خاصّهسيدر.
أوت قساوتِ مجسّمهنڭ مثالِ مشخّصى اولان"وَأْدِ بَنَات"گبى اُمورلردن قلبلرينى تصقيل ايتمهسى و رقّتِ لطافتڭ لمعهسى اولان حيواناته مرحمت، حتى قارينجهيه شفقت گبى امور ايله تزيين ايتمهسى؛ اويله بر إنقلابِ عظيمدر -خصوصا اويله أقوام بدويده- كه، هيچ بر قانونِ طبيعيهيه توفيق اولماديغندن، خارقُ العاده اولديغى، مصدّق گردهِٔ أربابِ بصيرتدر. بصيرتڭ وارسه تصديق ايدهجكسڭ.
شيمدى نقطهيى ديڭله:ايشته تاريخِ عالم شهادت ايدركه، أڭ بيوك داهى اودركه؛ بر ويا ايكى حسّڭ و سجيهنڭ و إستعدادڭ إنڭشافنه و ايقاظنه و فورانه گتيرمهسنه موفّق اولسون. زيرا اويله بر حسّ نائم ايقاظ ايديلمزسه، سعى هباءً گيدر و موقّت اولور. ايشته أڭ بيوك داهى آنجق بر ويا ايكى حسّڭ ايقاظنه موفّق اولابيلمشدر،
أزجمله:حسِّ حرّيت و حميت و محبّت... بو نقطهيه بناءً جزيرةُ العرب صحراءِ وسيعهسنده اولان أقوام بدويده كامنه و نائمه و مستوره اولان
— 152 —
حسيّاتِ عاليه -كه، بيڭلره بالغدر- بردن إنڭشاف، بردن ايقاظ، بردن فوران و غليانه گتيرمك؛ شمسِ حقيقتڭ، ضياءِ شعله فشانڭ خاصّهسيدر. بو نقطهيى عقلنه صوقميانڭ، بز جزيرةُ العربى گوزينه صوقهجغز. ايشته جزيرةُ العرب... اون اوچ عصرِ بشرڭ ترقّياتندن صوڭره، أڭ مكمّل فيلسوفلردن يوز دانهيى گوندرسين، يوز سنه قدر چاليشسين؛ عجبا بو زمانه نسبةً او زمانه نسبت، ياپديغنڭ يوزده برينى ياپابيلير مي؟..
إشارت:
كيم توفيق ايسترسه، عادتُ الله و خلقت و فطرت ايله آشنالق ايتمك و دوستلق ايتمك گركدر. يوقسه، فطرت توفيقسزلكله بر جوابِ ردّ ويرهجكدر. جريان عمومي ايسه، مخالف حركتده بولونانلري عدم آباد هيچا هيچه آتاجقدر. ايشته بوڭا بناءً تماشا ايت. گورهجكس كه: خلقتده جارى اولان قوانينِ عميقهِٔ دقيقه -كه، خرده بينِ عقل ايله گورولمز- حقائقِ شريعت نه درجهده مراعات و مُعارَفت و مناسبتده بولونمشلردركه، او قوانينِ خلقتڭ موازنهسنى محافظه ايتمشدر. أوت شو أعصارِ طويلهده شو مصادماتِ عظيمه ايچنده حقائقنى محافظه، بلكه داها زياده إنكشافه گتيرديگندن گوسترر كه؛ رسولِ أكرم عليه السلامڭ مسلگى، هيچ بر وقت محو اولميان حق اوزرينه مؤسَّسدر.
شو نكته و نقطهلرى بيلدكدن صوڭره گنيش و محاكمهلى و مدقّق بر ذهنله ديڭله كه: محمّد هاشمى عليه الصلاة والسلام أمّيتى و عدمِ قوّتِ ظاهرهسى و عدمِ حاكميتى و عدمِ ميلِ سلطنت ايله برابر، غايت خطرلى مواقعده كمالِ وثوق ايله تشبّث ايدهرك أفكاره غلبه ايتمكله، أرواحه تحبّب و طبائعه تسلّط، غايت كثيره و مستمرّه و راسخه و مألوفه اولان عادات و أخلاق وحشيانهيى
— 153 —
أساسيله هدم ايدهرك، اونلرڭ يرينه أخلاقِ عاليهيى غايت متين بر أساس ايله لحم و دملرينه قاريشمش گبى تأسيس ايتمكله برابر؛ زاويهِٔ وحشتده خامد اولان بر قَومدهكى قساوتِ وحشيهيى إخماد و حسّيات دقيقهيى تهييج... أوت، حسّياتِ عاليهيى ايقاظ و جوهرِ إنسانيتلرينى إظهار ايتمكله برابر أوجِ مدنيته بر زمانِ قصيرده إصعاد ايدهرك، شرق و غربده اوطورمش بر دولتِ جسيمهيي بر زمانِ قليلده تشكيل ايدوب، آتشِ جوّال گبى، بلكه نورِ نوّار گبى وياخود عصاىِ موسٰى گبى سائر دولتلرى بلع و إمحا درجهسنه گتيرديگندن؛ بصرِ بصيرتى كور اولميانلره صدقنى و نُبوّتنى و حق ايله تمسّكنى گوسترمشدر. ايشته أگر سن گورمزسڭ، سنى إنسانلرڭ دفترندن سيلديرهجكدر.
دردنجى مسلك
صحيفهِٔ مستقبلدن، لاسيّما مسئله شريعتدر.
ايشته درت نكتهيى نظرِ دقّتدن دور ايتمهمليسڭ.
برنجيسى:بر شخص درت ويا بش فنده ملكه صاحبى و متخصّص اولماز. مگر خارقه اوله...
ايكنجيسى:مسئلهِٔ واحده، ايكى متكلّمدن صدور ايدر. بريسى، مبدأ و منتهاسى و سياق و سباقه ملايمتنى و أخواتيله نسبتنى و موضعِ مناسبده إستعمالنى، يعنى منبت بر زمينده صَرفنى نظره آلديغى ايچون او فنده اولان مهارتنه و ملكهسنه و علمنه دلالت ايتديگى حالده؛ اوتهكى متكلّم، شو نقطهلرى إهمال ايتديگى ايچون سطحيتنه و تقليديتنه دلالت ايدر. حالبوكه كلام ينه او كلامدر. أگر عقلڭ بونى فرق ايتمزسه، روحڭ حس ايدر.
اوچنجيسى:"ايكنجى مقدمه"ده گچديگى گبى، بر ايكى
— 154 —
عصر أول خارقه صاييلان كشف، بو زمانه قدر مستور قالسه ايدى، تكمّلِ مبادى جهتيله بر چوجق ده كشف ايدهبيلديگنى نظره آل. اون اوچ عصر گرى گيت، او زمانڭ تأثيراتندن كنديڭى تجريد ايت، دهشت أنگيز اولان جزيرةُ العربده اوطور، دقّتله تماشا ايت، گورورسڭ كه: اُمّى، تجربه گورمهمش، زمان و زمين يارديم ايتمهمش تك بر آدم كه؛ يالڭز ذكايه دگل، بلكه غايت كثير تجاربڭ محصولى اولان فنونڭ قوانينيله اويله بر نظام و عدالتى تأسيس ايدييوركه؛ إستعدادِ بشرڭ قامتى، نتائجِ أفكاري تشرّبندن تكبّر ايدرسه، أو شريعت دخى توسّع ايدهرك أبده توجه ايدر. كلامِ أزليدن گلديگنى إعلان ايتمكله برابر، ايكى عالمڭ سعادتنى تأمين ايدر. إنصاف ايدرسهڭ، بو ايسه يالڭز او زمانڭ إنسانلرينڭ دگل، بلكه نوعِ بشرڭ طَوْقى خارجنده گورهجكسڭ. مگر أوهامِ سيّئه، سنڭ شو طرفه متوجّه اولان فطرتنڭ طرفنى (٭): دقّت لازمدر. چوروتمش اوله...
دردنجيسى:"اوننجى مقدمه"ده گچديگى گبى، هم ده ايكنجى نقطهِٔ إعتراضڭ جوابنده ده گلهجگى گبى شودركه : جمهورڭ إستعدادِ أفكارى درجهسنده شريعتڭ إرشاد ايتمهسيدر. شويله كه: جمهورڭ عاميلگى ايچون، حقائقِ مجردهيى، مألوفلرى واسطه اولمقسزين عدمِ تلقّيلرى سببيله، متشابهات و تشبيهات و إستعارات ايله تصوير ايتمهسيدر. هم ده فنون أكوانده جمهورڭ، حسِّ ظاهر سببيله خلافِ واقعى، ضرورى تلقى ايتمكله برابر، مبادى باصامقلرى عدمِ إنعقاد و تكمّلندن، مغلطهلرڭ ورطهلرينه دوشمهمك ايچون، شريعت اويله مسائلده إبهام ايتدى و مطلق بيراقدى؛ لٰكن حقيقتى ايمادن خالى بيراقمدى.
— 155 —
وهم و تنبيه:رسولِ أكرمڭ هر بر فعل و هر بر حالنده صدق لمعان ايدر. فقط هر فعلى و هر حالى خارقه اولمق لازم دگلدر. زيرا إظهارِ خارقه، تصديقِ مدّعا ايچوندر. حاجت اولماديغى ويا مناسب اولماديغى وقتده جريان عموميهيه متابعتله، قوانينِ عاداتُ اللّٰهه دسته دادِ تسليم اولويور. هم ده اويله اولمق گركدر.
أي برادر!.. شو "تنبيه"، برنجى مسلگڭ مقدّمهسنڭ طائفهسندندر. نسيانڭ خطاسيله يولنى شاشيرمقله يرينى غائب ايدوب شورايه گيرمشدر. اييجه شو نكتهلرى طوت . ايشته نتيجهيه گيرييورز:
باق أى برادر!.. فنون و علومڭ زبدهِٔ حقيقيهسى براهينِ عقليه اوزرينه مؤسَّس اولان ديانت و شريعتِ إسلاميه اويله فنونلرى تضمّن ايتمشدر... أزجمله: "فنِّ تهذيبِ روح" و "رياضةُ القلب" و "تربيةُ الوجدان" و "تدبيرُ الجسد" و "تدويرُ المنزل" و "سياسةُ المدنيه" و "نظاماتُ العالم" و "فنُّ الحقوق" و سائره... لزوم گورولن يرلرده تفصيل و لزوم اولميان ويا أذهانڭ ويا زمانڭ مستعد و مساعد اولماديغى يرلرده برر فذلكه ايله قواعدِ أساسيهيى وضع ايدهرك تنميه و تفريعنى، عقولڭ مشورت و إستنباطاتنه حواله ايتمشدركه؛ بو فنونڭ مجموعنه دگل، بلكه أقلّنه اون اوچ عصر ترقّيدن صوڭره أڭ مدنى يرلرده أڭ خارقه ذكا ايله موصوف اولانلر، طاقتِ بشرڭ خارجنده -باخصوص او زمانده- اولديغنى تصديقدن وجدانِ منصفانه سنى، منع ايدهمييور.
ايشته فضل اودركه؛ أعداء اوڭا شهادت ايده. يڭى دنيانڭ أن مشهور فيلسوفى اولان"قَارْلآيْل"،آلمانيانڭ مشهور بر حكيمندن و رجالِ سياسيهسندن نقلًا دييوركه: "او تدقيقاتندن صوڭره كندي كندينه سؤال ايدهرك
— 156 —
ديمش: إسلاميت بويله اولورسه عجبا مدنيتِ حاضره حقائقِ إسلاميتڭ دائرهسنده ياشايهبيلير مى؟" كنديسى كندينه "أوت" ايله جواب ويرييور. شيمديكى محقّقلر او دائره ايچنده ياشامقدهدرلر. أوّلكى فيلسوف دخى دييوركه: "حقائقِ إسلاميت چيقدقلرى زمان؛ آتشِ جوّال گبى حطبڭ پارچهلرينه بڭزهين سائر أفكار و أديانى بلع ايتدى. هم ده حقّى واردر. زيرا باشقهلرڭ سفسطياتندن بر شى چيقماز، إلى آخره..."
أوت اون اوچ عصردن برى او قدر دهشتلى مصادماته قارشى حقائقنى محافظه ايتمشدر. بلكه بو مصادمه، كشماكش؛ حقيقتِ إسلاميتڭ اوموزى اوستندن ترابِ خفايى ترقيق و تخفيف ايدييور. نعم، وجود و حالِ عالم بوڭا شاهد در. مقاله اُولىدهكى مقدماتى نظره آلمق گركدر.
وهم و تنبيه:
أگر ديسهڭ:"هر بر فنده يالڭز بر فذلكهيى بيلمك بر آدم ايچون ممكندر؟..."
الجواب:نعم، لا!.. زيرا اويله بر فذلكه كه: حسنِ إصابت و موقعِ مناسبده و منبت بر زمينده إستعمال گبى؛ سابقًا مذكور سائر نقطهلر ايله جام گبى ماوراسندن إطّلاعِِ تام و ملكهيى گوسترن فذلكهلر ممكن دگلدر. أوت، كلام واحد ايكى متكلّمدن چيقارسه: برينڭ جهلنه و اوتهكيسنڭ علمنه، بعض امورِ مرموزهِٔ غيرِ مسموعه ايله دلالت ايدر.
إشارت و إرشاد و تنبيه:
أى بنمله شو كتابڭ أولِ منازلندن خياليله سير و سفر ايدن برادر وجدان! گنيش بر نظر ايله نظر ايت و موازنه ايت. كندى خيالڭده محاكمه ايتمك ايچون بر مجلسِ عاليهيى تشكيل ايت. صوڭره ده "مقدماتِ إثنا عَشر"دن منتخباتنى دعوت ايت، حاضر اولسونلر. صوڭره ده شو قاعدهلرله مشاوره ايت! ايشته:
— 157 —
بر شخص چوق فنونده متخصّص و ملكه صاحبى اولماز. هم ده بر كلام ايكى متكلّمدن متفاوتدر، باشقهلاشير. و هم ده فنون، مرورِ زمان ايله تلاحقِ أفكارڭ نتيجهسيدر. هم ده مستقبلدهكى بديهى بر شى، ماضيده نظرى اولابيلير. هم ده مدنيلرڭ معلومى، بدويلره مجهول اولابيلير. هم ده ماضىيى، مستقبله قياس ايتمك، بر قياسِِ خادعِ مثبّطدر. هم ده أهلِ وَبر و باديهنڭ بساطتى ايسه؛ أهلِ مَدر و مدنيتڭ حيله و دسائسنه متحمّل دگلدر. أوت، نعم؛ حيله، مدنيتڭ پردهسى آلتنده تستّر ايدهبيلير. هم ده پك چوق علوم، عادات و أحوال و وقوعاتڭ تلقيناتيله تشكّل ايدهبيلير. هم ده بشرڭ نورِ نظرى، مستقبله نفوذ ايدهمز؛ مستقبله مخصوص اولان شيلرى گورهمز. هم ده بشرڭ قانونى ايچون بر عمرِ طبيعى واردر. نفس بشر گبى او ده إنقطاع ايدر. هم ده محيط، زمان و مكانڭ، نفوسڭ أحوالنده بيوك بر تأثيرى واردر. هم ده أسكيده خارق العاده اولان شيلر، شيمدى عادى صيرهسنه گچهبيلير؛ زيرا مبادى تكّمل ايتمشلر... هم ده ذكا أگر چندان خارقه اولسه ده، بر فنّڭ تكميلنه كافى دگلدر. ناصل چوق فنلرده كفايت ايدهجكدر؟
ايشته أى برادر! شو ذاتلر ايله مشاوره ايت. صوڭره ده مفتشلك صفتيله نفسڭى تجريد ايت.. خيالاتِ محيطيه و أوهامِ زمانيهنڭ ألبسهلرينى چيقارت، چيپلاق اول. بحرِ بيگِرانِ اولان زمانڭ، شو عصرڭ ساحلندن، ايچنه گير؛ تا عصرِ سعادت اولان آطايه چيق. ايشته هر شيدن أول سنڭ نظريڭه چارپهجق و تجلّى ايدهجك شودركه:
وحيد، ناصرى يوق، سلطنتى مفقود، تك بر شخص، عموم عالمه قارشى مبارزه ايدر. و كرهِٔ زميندن داها بيوك بر حقيقتى اوموزينه آلمش و بتون نوعِ بشرڭ سعادتنه تكفّل ايدن بر شريعتى كه: او شريعت، فنونِ حقيقيه
— 158 —
و علومِ إلٰهيهنڭ زبدهسى اولارق إستعدادِ بشرڭ نموّى درجهسنده توسّع ايدوب ايكى عالمده ثمره ويرهرك أحوالِ بشرى گويا بر مجلسِ واحد، بر زمانِ واحدڭ أهلى گبى تنظيم ايدن اويله بر عدالتى تأسيس ايدر. أگر او شريعتڭ نواميسندن سؤال ايدرسهڭ كه:
"نره دن گلييورسڭز؟ و نرهيه گيدهجكسڭز؟"
سڭا شويله جواب ويره جكلر كه: "بز كلام أزليدن گلمشز. نوعِ بشرڭ سلامتى ايچون أبدڭ يولنده رفاقت ايچون أبده گيدهجگز. شو دنياىِ فانيهيى كسدكدن صوڭره، بزم صورى اولان إرتباطمز كسيليرسه ده؛ دائما معنوياتمز بشرڭ رهبرى و غداىِ روحانىسيدر."
خاتمه
شبهات و شكوكڭ اوچ منبعلرى واردر. شويله: أگر مقصودِ شارعدن و أفكارڭ إستعدادلرى نسبتنده اولان إرشاددن تجاهل ايدوب، بتون أوهامِ سيّئهنڭ يوواسى حكمنده اولان شويله بر مغلطه ايله إعتراض ايدرسهڭ كه، شريعتڭ باشى اولان قرآنده اوچ نقطه واردر:
برنجيسى:قرآنڭ مابِهِ الإمتيازى و وضوحِ إفاده اوزرينه مؤسّس اولان بلاغته منافيدر كه، وجودِ متشابهات و مشكلاتدر.
ايكنجيسى:شريعتڭ مقصودِ حقيقيسى اولان إرشاد و تعليمه منافيدر كه؛ فنونِ أكوانده بر درجه إبهام و إطلاقاتيدر.
اوچنجيسى:طريقِ قرآن اولان تحقيق و هدايته مخالفدر؛ ايشته او ده بعض ظواهرى، دليلِ عقلينڭ خلافنه إماله ايدوب، خلافِ واقعه إحتماليدر.
أى برادر!.. توفيق أللّٰهدندر. بن ده ديرم كه: سببِ نقصان گوسترديگڭ اولان شو"اوچ نقطه"،توهّم ايتديگڭ گبى دگلدر. بلكه اوچى ده إعجازِ قرآنڭ أن صادق شاهدلريدر. ايشته:
— 159 —
برنجى نقطهيه جواب:ذاتًا ايكى دفعه شو جوابى ضمنًا گورمشسڭ. شويله كه: ناسڭ أكثرى جمهورِ عوامدر. نظرِ شارعده أقلّ، أكثره تابعدر. زيرا عوامه موجَّه اولان خطابى، خواص فهم و إستفاده ايدييورلر. بِالعكس اولورسه اولاماز. ايشته جمهورِ عوام ايسه، مألوف و متخيّلاتندن تجرّد ايدوب حقائقِ مجرده و معقولاتِ صِرفهيى تماشا ايدهمزلر. مگر متخيّلاتلرى، دوربين گبى توسيط ايتسهلر... فقط متخيّلاتڭ صورتلرينه حصر و وقفِ نظر ايتمك، جسميت و جهت گبى محال شيلرى إستلزام ايدر. لٰكن نظر، او صورتلردن گچهرك حقائقى گورويور. مثلا: كائناتدهكى تصرّفِ إلٰهىيى سلطانڭ سريرِ سلطنتنده اولان تصرّفنڭ صورتنده تماشا ايدهبيليرلر. اِنَّ اللّٰهَ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوٰى گبى...
ايشته حسّياتِ جمهور شو مركزده اولدقلرندن، ألبته إرشاد و بلاغت إقتضا ايدركه؛ اونلرڭ حسّياتى، رعايت و إحترام ايديلسين و أفكارلرى دخى بر درجه مماشات و إحترام ايديلسين. ايشته رعايت و إحترام، عقولِ بشره قارشى اولان (تنزّلاتِ إلٰهيه ايله تسميه اولونور. أوت او تنزّلات، تأنيسِ أذهان ايچوندر. "اوننجى مقدمه" يه مراجعت ايت.
ايشته بونڭ ايچوندركه؛ حقائقِ مجرّدهيه تماشا ايتمك ايچون، حسّيات و خيال آلود جمهورڭ نظرلرينى اوقشايان صُوَرِ متشابههدن برر دوربين وضع ايديلمشدر. ايشته شو جوابى تأييد ايدن معانئِ عميقه ويا متفرّقهيى بر صورتِ سهل و بسيطهده تصور ويا تصوير ايتمك ايچون ناسڭ كلامنده إستعاراتِ كثيرهيى ايراد ايدرلر. ديمك متشابهات دخى إستعاراتڭ أن أغمض اولان قسميدر. زيرا أن خفى حقائقڭ صُوَرِ مثاليهسيدر.
— 160 —
ديمك إشكال ايسه معنىنڭ دقّتندندر، لفظڭ إغلاقندن دگلدر.
أى معترض! إنصافله نظر ايت كه، فكرِ بشرڭ باخصوص عوامڭ فكرلرندن أڭ اوزاق اولان حقائقى، شويله بر طريق ايله تقريب ايتمك؛ عجبا طريقِ بلاغت اولان مقتضاىِ حالڭ مطابقتنه موافق و مقامڭ نسبتنده كمالِ وضوح و إفادهيه مطابقدر؛ ياخود توهّم ايتديگڭ گبيدر؟ حكَم سن اول...
ايكنجى نقطهيه جواب:ايكنجى مقدمه ده مفصلا گچمشدر. عالمده ميلُ الإستكمالڭ دالى اولان إنساندهكى ميلَ التّرقّينڭ ثمراتي و تجاربِ كثيره ايله و نتائجِ أفكارڭ تلاحقيله تشكّل ايدن و نردبانِ ترقّينڭ باصامقلرى حكمنده اولان فنون ايسه؛ مترتّبه و متعاونه و متسلسلهدرلر. أوت متأخرڭ إنعقادى، متقدّمڭ تشكّلنه وابستهدر. ديمك مقدَّم اولان "فنّ"، علومِ متعارفهنڭ درجهسنه گلهجك؛ صوڭره متأخرينه مقدّمه اولابيلير. بو سرّه بناءًدر كه: شو زمانده تَمخّض تجاربله سطحه چيقوب و تولّد ايتمش اولان بر فنّڭ، فرضا اون عصر أول بر آدم تفهيم و تعليمنه چاليشسه ايدى، مغلطه و سفسطهيه دوشورمكدن باشقه بر شى ياپاماز ايدى.
مثلا، دينيلسه ايدى: "شمسڭ سكونيله أرضڭ حركتنه و بر قطره صوده بر ميليون حيواناتڭ بولوندقلرينه تماشا ايدڭ، تا صانعڭ عظمتنى بيلهسڭز." جمهورِ عوام ايسه؛ حسّ ظاهر ويا غلطِ حسّڭ سببيله خلافلرينى ضرورى بيلدكلرى ايچون يا تكذيب ويا نفسلرينه مغالطه ويا محسوس اولان شيئه مكابره ايتمكدن باشقه أللرندن بر شى گلمزدى. تشويش ايسه؛ باخصوص اوننجى عصره قدر، منهاجِ إرشاده بيوك
— 161 —
بر ورطهدر. أزجمله، سطحيتِ أرض و دورانِ شمس اونلرجه بديهياتِ حسيهدن صاييليردى.
تنبيه:
شو گبى مسئلهلر، مستقبلدهكى نظرياته قياس اولونماز. زيرا مستقبله عائد اولان شيلره حسّ ظاهر تعلّق ايتمديگى ايچون، ايكى جهتى ده محتملدر. إعتقاد اولونهبيلير. إمكان درجهسندهدر. إطمئنان قابلدر. اونڭ حقِ صريحى تصريح ايتمكدر. لٰكن حينا كه حسّڭ غلطى، بزم (مَا نَحْنُ فِيهِ) مزى امكان درجهسندن بداهته، يعنى جهلِ مركّبه چيقاردى؛ اونڭ نظرِ بلاغتده هيچ إنكار اولونماز اولان حقّى ايسه؛ إبهام و إطلاقدر؛ تا، أذهان مشوّش اولماسينلر. فقط حقيقته تلويح و رمز و ايماء ايتمك گركدر. أفكار ايچون قپولرى آچمق، دخوله دعوت ايتمك لازمدر. ناصلكه شريعتِ غرّاء اويله ياپمشدر.
ياهو أى برادر! إنصاف ميدر، تحرّئِ حقيقت بويله ميدركه: سن إرشادِ محض و عينِ بلاغت و هدايتڭ مغزى اولان شيئى، إرشاده منافى و مباين توهّم ايدهسڭ؟ و بلاغتجه عين كمال اولان شيئي، نقصان تخيّل ايدهسڭ؟
يا أيّها الحوتو! عجبا سنڭ ذهن سقيمڭده بلاغت او ميدركه، أذهانى تغليط و أفكارى تشويش و محيطڭ مساعدهسزلگى و زمانڭ عدم إعدادندن أذهان مستعد اولمادقلرى ايچون عقوله تحميل ايديلمهين شيلري تكليف ايتمكدر؟ كلّا. كَلِّمِ النَّاسَ عَلٰى قَدَرِ عُقُولِهِمْ بر دستور حكمتدر. ايسترسهڭ مقدماته مراجعت ايت! باخصوص "برنجى مقدمه"ده ايى تفكّر ايت!.. ايشته بعض ظواهرى، دليلِ عقلينڭ خلافنه گوسترمك اولان "اوچنجى نقطه"يه جواب:
— 162 —
"برنجى مقدمه"ده تدبّر ايت، صوڭره بونى ده ديڭله كه؛ شارعڭ إرشادِ جمهوردن مقصودِ أصليسى: إثباتِ صانعِ واحد و نُبوّت و حشر و عدالتده منحصردر. اويله ايسه: قرآندهكى ذكرِ أكوان، إستطرادى و إستدلال ايچوندر. جمهورڭ أفهامنه گوره صنعتده ظاهر اولان نظامِ بديع ايله، نظّامِ حقيقى اولان صانعِ ذو الجلاله إستدلال ايتمك ايچوندر. حالبوكه، صنعتڭ أثرى و نظامى، هر شيدن تظاهر ايدر. كيفيتِ تشكّل ناصل اولورسه اولسون، مقصدِ أصلىيه تعلّق ايتمز.
تنبيه:
مقرردركه: دليل، مدّعادن أول معلوم اولماسى گركدر. بونڭ ايچوندركه؛ بعض نصوصڭ ظواهرى، إتّضاحِ دليل و إستيناسِ أفكار ايچون جمهورڭ معتقداتِ حسّيهلرينه إماله اولونمشدر. فقط دلالت ايتمك ايچون دگلدر. زيرا قرآن، آياتنڭ تلافيفنده اويله أمارات و قرائنى نصب ايتمشدركه؛ او صدفلردهكى جواهرى و او ظواهردهكى حقيقتلرى أهلىِ تحقيقه پارمقله گوسترر و إشارت ايدر.
أوت "كلمة الله" اولان كتاب مبينڭ بعض آياتى، بعضسنه مفسّردر. يعنى: بعض آياتى، أخواتنڭ ما فى الضّميرلرينى إظهار ايدر. اويله ايسه؛ بعضلرى ديگر بر بعضه قرينه اولابيلير كه؛ معناىِ ظاهرى مراد دگلدر.
وهم و تنبيه:
أگر إستدلالڭ مقامنده دينيلسه ايدى كه: ألكتريقڭ عجائبى و جاذبهِٔ عموميهنڭ غرائبى و كرهِٔ أرضڭ يوميه و سنويه اولان حركتى و يتمشدن زياده اولان عناصرڭ إمتزاج كيميويهلرينى و شمسڭ إستقراريله برابر صوريه اولان حركتنى نظره آليڭز، تا صانعى بيلهسڭز!. ايشته او وقت دليل اولان صنعت، معرفتِ صانع اولان نتيجهدن داها خفى و داها غامض و قاعدهِٔ إستدلاله منافى اولديغندن بعضِ ظواهرى، أفكاره گوره إماله اولونمشدر. بو ايسه: يا مستتبعاةُ التراكيب قبيلهسندن ويا كنائى نوعندن اولديغى
— 163 —
ايچون مدارِ صدق و كذب اولماز. مثلا: (قَالَ) لفظندهكى ألف، ألفدر. أصلى(واو)اولسه،(قاف)اولسه، نه اولورسه اولسون تأثير ايتمز.
أى برادر!... إنصاف ايت... عجبا شو اوچ نقطهِٔ إعتراض، جميع أعصارده، جميع إنسانلرڭ، إرشادلرى ايچون إنزال اولونان قرآنڭ إعجازينه أڭ ظاهر دليل دگل ميدر؟.. أوت...
وَالَّذ۪ى عَلَّمَ الْقُرْاٰنَ الْمُعْجِزَ اِنَّ نَظَرَ الْبَش۪يرِ النَّذ۪يرِ وَ بَص۪يرَتَهُ النَّقَّادَةَ اَدَقُّ وَ اَجَلُّ وَ اَجْلٰى وَ اَنْفَذُ مِنْ اَنْ يَلْتَبِسَ اَوْ يَشْتَبِهَ عَلَيْهِ الْحَق۪يقَةُ بِالْخَيَالِ وَاِنَّ مَسْلَكَهُ الْحَقَّ اَغْنٰى وَ اَعْلٰى وَ اَنْزَهُ وَ اَرْفَعُ مِنْ اَنْ يُدَلِّسَ اَوْ يُغَالِطَ عَلَى النَّاسِ
(٭): شو عربى العباره ايكى مذهبِ باطلڭ ردينه إشارتدر.
نعم.. خيالڭ نه حدّى واردركه؛ نور أفشان اولان نظرينه قارشى كندينى حقيقت گوسترهبيلسڭ. أوت، مسلگى نفسِ حق و مذهبى عين صدقدر. حق ايسه، تدليس و تغليط ايتمكدن مستغنيدر.
— 164 —
بشنجى مسلك
معروفه و مشهوره اولان خوارقِ ظاهره و معجزاتِ محسوسهدر. سِير و تاريخڭ كتابلرى اونلر ايله مشحوندر. علماىِ كرام (جزاهم الله خيرًا) حقيله تفسير و تدوين ايتمشلردر. معلومڭ تعليمى لازم گلمهمك ايچون بز تفصيلندن قطعِ نظر ايتدك.
إشارت:
شو خوارقِ ظاهرينڭ هر بر فردى أگر چندان متواتر دگلدر، مطلقا جنسلرى، بلكه چوق أنواعى قطعيًا و يقينًا متواترِ بالمعنىدر. او خوارق بر قاچ نوع اوزرندهدر. ايشته:
بر نوعى:إرهاصاتِ متنوّعهدر. گويا او عصر پيغمبردن (ع.ص.م) إستفاده و إستفاضه ايدهرك، كرامت صاحبى اولديغندن، قلب حساسندن حسّ قبل الوقوعه بناءً إرهاصاتله، فخرِ عالمڭ گلهجگنى إخبار ايتمشدر.
بر نوعى دخى:غيبدن اولان إخباراتِ كثيرهسيدر. گويا طيّار اولان روحِ مجرّدى، زمان و مكانِ معيّنڭ قيدلرينى قيرمش و حدودِ ماضيه و مستقبلهيى چيگنهمش، هر طرفنى گورهرك بزه سويلهمش و گوسترمشدر.
بر قسمى دخى:تحدّى وقتنده إظهار اولونان خوارقِ حسيهدر. بيڭه قريب تعداد اولونمشدر. ديمك سويلهديگمز گبى هر بر فردى، آحادى ده اولورسه مجموعى، متواترِ بالمعنىدر.
بريسى:مبارك اولان پارمقلرندن صويڭ نبعانيدر. گويا معدنِ سخاوت اولان يدِ مباركهسندن مايهِٔ حيات اولان صويڭ نبعانيله، منبعِ هدايت
— 165 —
اولان لسانندن، مايهِٔ أرواح اولان زلالِ هدايتڭ فوراننى حسًّا تصوير ايدييور.
برى ده:تكّلمِ شجر و حجر و حيواندر. گويا هدايتندهكى حياتِ معنويه، جمادات و حيواناته دخى سرايت ايدهرك نطقه گتيرمشدر.
بري ده:إنشقاقِ قمردر. گويا قلبِ سماء حكمنده اولان قمر، مبارك اولان قلبيله إنشقاقده بر مناسبت پيدا ايتمك ايچون، سينهِٔ صاف و براقنى مبارك پارمغڭ إشارتيله إشتياقا شقّ و چاك ايتمشدر.
تنبيه:
إنشقاقِ قمر، متواترِ بالمعنىدر. وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ اولان آيتِ كريمه ايله ثابتدر. زيرا، حتى قرآنى إنكار ايدن دخى، بو آيتڭ معنىسنه ايليشمهمشدر. هم ده إحتمال ويرمگه شايان اولميان بر تأويلِ ضعيفدن باشقه تأويل و تحويل ايديلمهمشدر.
وهم و تنبيه:
إنشقاق، هم آنى، هم گيجه، هم وقتِ غفلت، هم شو زمان گبى آسمانه عدمِ ترصّد، هم وجودِ سحاب، هم إختلافِ مطالع جهتيله، بتون عالمڭ گورمهلرى لازم گلمز و لازم دگلدر. هم ده هَمْ مَطْلَع اولانلرده ثابتدركه، گورولمشدر. بريسى و أڭ برنجيسى و أڭ كبرىسى اولان قرآنِ مبيندر. ايشته سابقًا بر نبذهسنه ايماء أولونان -يدى جهتله إعجازى مبرهندر. إلى آخره...- سائر معجزاتى كتبِ معتبرهيه حواله ايدييورم.
— 166 —
خاتمه
أى بنم كلاممى مطالعه ايدن ذوات! گنيش بر فكر ايله و متيقّظ بر نظر ايله و موازنهلى بر بصيرتله مجموع كلاممى يعنى مسالك خمسهيى محيط بر دائره ويا مستدير بر سور گبى نظره آليڭز، محمّد عليه الصلاة والسلامڭ نُبوّتنه مركز گبى تماشا ايديڭز. وياخود سلطانڭ أطرافنه حلقه طوتمش اولان عساكرِ متعاونهنڭ نظريله باقڭز! تا كه بر طرفدن هجوم ايدن أوهامى، متجاوبه و متعاونه اولان جوانبِ سائره دفع ايدهبيلسين. ايشته شو حالده ژاپونليلرڭ سؤالى اولان:
(حاشيه-١): روسى مغلوب ايدن ژاپونڭ باش قماندانى، مشيخاتِ إسلاميهدن بو سؤالى سورمش، أسكى سعيد بو مقامِ ثالث ايله جواب ويرمش.
مَا الدَّل۪يلُ الْوَاضِحُ عَلٰى وُجُودِ الْاِلٰهِ الَّذ۪ى تَدْعُونَنَا اِلَيْهِ
يه قارشى ديرم:
ايشته محمّد عليه الصلاة والسلام ... (حاشيه-٢): ما شاء الله گوزل بر جواب.
إشارت و إرشاد و تنبيه:
وقتا كائنات طرفندن، حكومتِ خلقت جانبندن مستنطق و سائل صفتيله گوندريلن فنِّ حكمت، إستقباله توجّه ايدن نوعِ بشرڭ طليعهلرينه راست گلمش؛ بردن فنِّ حكمت شويله بر طاقم سؤاللرى ايراد ايتمش كه:
"أى إنسان أولادلرى! نرهدن گلييورسڭر؟ كيمڭ أمريله؟ نه ايدهجكسڭر؟ نرهيه گيدهجكسڭز؟ مبدأڭر نرهدن؟ و منتهاڭز نرهيهدر؟" او وقت نوعِ بشره خطيب و مرشد و رئيسى اولان محمّد عليه الصلاة والسلام آياغه قالقارق، حكومتِ خلقت جانبندن گلن فنِِّ حكمته شويله جواب ويرمشدركه:
"أى مستنطق أفندى! بز معاشر موجودات، سلطانِ أزلڭ أمريله، قدرتِ إلٰهيهنڭ دائرهسندن مأموريت صفتيله گلمشز. شو حُلّهِٔ وجودى بزه گيديرهرك و شو سرمايهِٔ سعادت اولان إستعداداتى ويرن، جميع أوصافِ كماليه ايله متّصف و
— 167 —
واجبُ الوجود اولان حاكمِ أزلدر. بز معاشرِ بشر دخى، شيمدى سعادتِ أبديهنڭ أسبابنى تدارك ايتمكله مشغولز. صوڭره بردن أبده متوجّها شهرستانِ أبدُ الآباد اولان حشرِ جسمانىيه گيدهجگز."
ايشته أى حكمت، خلط ايتمه و سفسطه ياپمه!.. گورديگڭ و ايشيتديگڭ گبى سويله!..
اوچنجى مقصد
حشرِ جسمانيدر
أوت، خلقت اونسز اولماز و عبثدر. نعم، حشر حقدر و طوغريدر. برهانڭ أن واضحى، محمّد عليه الصلاة والسلامدر.
مقدمه
قرآنِ مبين، حشرِ جسمانىيى او درجه ايضاح ايتمشدركه؛ أدنا بر شبههيى بيراقمامش. ايشته بز ده قوّتمزه گوره اونڭ براهيننى بر درجه تفسير ايچون بر قاچ مقاصد و مواقفنه إشارت ايدهجگز.
برنجي مقصد:أوت كائناتدهكى نظام أكمل، هم ده خلقتدهكى حكمتِ تامّه، هم ده عالمدهكى عدمِ عبثيت، هم ده فطرتدهكى عدمِ إسراف، هم ده جميعِ فنون ايله ثابت اولان إستقراءِ تام، هم ده يوم و سنه گبى چوق أنواعده اولان برر نوع قيامت مكرّره، هم ده إستعدادِ بشرڭ جوهرى، هم ده إنسانڭ لايتناهى اولان آمالى، هم ده صانعِ حكيمڭ رحمتى، هم ده رسولِ صادقڭ لسانى، هم ده قرآن معجزڭ بيانى؛ حشر جسمانىيه صادق شاهدلر و حق و حقيقي برهانلردر.
— 168 —
موقف و إشارت
١ - أوت سعادتِ أبديه اولمازسه نظام، بر صورت ضعيفهِٔ واهيهدن عبارت قالير. جميع معنويات و روابط و نسب، هباءً گيدر. ديمك نظّامى، سعادت أبديهدر.
٢ - أوت عنايتِ أزليهنڭ تمثالى اولان حكمتِ إلٰهيه، كائناتدهكى رعايتِ مصالح و حِكم ايله مجهّز اولديغندن، سعادتِ أبديهيى إعلان ايدر. زيرا سعادتِ أبديه اولمازسه؛ كائناتده بِالبداهه ثابت اولان حِكم و فوائده قارشى مكابره ايديلهجكدر.
٣ - نعم، عقل و حكمت و إستقرائڭ شهادتلريله ثابت اولان خلقتدهكى عدم عبثيت؛ حشر جسمانيدهكى سعادتِ أبديهيه إشارت، بلكه دلالت ايدر. زيرا عدمِ صِرف، هر شيئى عبث ايدر.
٤ - أوت، فطرتده، أزجمله؛ عالمِ صغرى اولان إنسانده، فنِّ منافعُ الأعضانڭ شهادتيله ثابت اولان عدمِ إسراف گوسترر كه: إنسانده اولان إستعداداتِ معنويه و آمال و أفكار و ميولاتنڭ عدمِ إسرافنى إثبات ايدر. او ايسه؛ سعادتِ أبديهيه نامزد اولديغنى إعلان ايدر.
٥ - أوت، اويله اولمازسه؛ عمومًا قورور، هباءً گيدر. فيا للعجب!. بر جوهرِ جهان بهانڭ قلفنه نهايت درجه دقّت و إعتنا ايديليرسه، حتى غبارڭ قونماسندن محافظه ايديليرسه، ناصل و نه صورتله او جوهرِ يگانهيى قيرارق محو ايدهجكدر؟ كلّا.. اوڭا إعتنا، اونڭ خاطرهسى ايچوندر.
٦ - أوت سابقًا بيان اولونديغى گبى، جميع فنونله حاصل اولان إستقراءِ تام ايله ثابت اولان إنتظامِ كامل، او إنتظامى إختلالدن خلاص أيلهين و تكمّل و عمرِ أبدىيه مظهر ايدن حشرِ جسمانينڭ صدفنده اولان سعادتِ آبديهيى بالضروره إقتضا ايدر.
— 169 —
٧ - أوت، ساعتڭ ثانيه و دقيقه و ساعت و گونلرى صايان چرخلرينه بڭزهين يوم و سنه و عمرِ بشر و دَوران دنيا، بربرينه مقدّمه اولارق دونر، ايشلر. گيجهدن صوڭره صباحى، قيشدن صوڭره بهارى ايشلدكلرى گبى، موتدن صوڭره قيامت دخى او دستگاهدن چيقهجغنى خبر ويرييورلر.
أوت، إنسانڭ هر فردي، برر نوع گبيدر. زيرا نورِ فكر اونڭ آمالنه اويله بر وسعت ويرمش كه؛ بتون أزمانى يوتسه طوق اولماز. سائر أنواعڭ أفرادلرينڭ ماهيتى، قيمتى، نظرى، كمالى، لذّتى، ألمى ايسه جزئى و شخصى و محدود و محصور و آنيدر. بشرڭ ايسه؛ عُلْوى، كلّى، سرمديدر. يوم و سنهده اولان چوق نوعلرده اولان برر نوع قيامت مكرّرهِٔ نوعيه ايله إنسانده بر قيامتِ شخصيهِٔ عموميهيه رمز وإشارت، بلكه شهادت ايدر.
٨ - نعم، بشرڭ جوهرنده غيرِ محصور إستعداداتنده مندمج اولان غيرِ محدود اولان قابلياتدن نشئت ايدن ميولاتدن حاصل اولان لايتناهى آمالندن تولّد ايدن غيرِ متناهى افكار و تصوّراتى؛ ماوراىِ حشرِ جسمانىده اولان سعادتِ أبديهيه ألنى اوزاتمش و مدِّ نظر ايدهرك او طرفه متوجّه اولمشدر.
٩ - نعم، صانعِ حكيم و رحمان الرحيمڭ رحمتى ايسه؛ جميع نعمى نعمت ايدن و نقمتلكدن خلاص ايدن و كائناتى فراقِ أبديدن حاصل اولان واويلالردن خلاص أيلهين سعادتِ أبديهيى نوع بشره ويرهجكدر. زيرا شو هر بر نعمتڭ رئيسى اولان سعادتِ أبديهيى ويرمزسه، جميع نعمتلر نقمته تحوّل ايدهرك، بالضروره و بِالبداهه و عموم كائناتڭ شهادتيله ثابت اولان رحمتى إنكار ايتمك لازم گلير.
ايشته أى برادر!.. متنوّع اولان نعمتلردن يالڭز محبّت و عشق و شفقته دقّت ايت. صوڭره ده، فراقِ أبدى
— 170 —
و هجرانِ لايزالىيى نظره آل! ناصل او محبّت، أڭ بيوك مصيبت اولور!.. ديمك هجرانِ أبدى، محبّّته قارشى چيقاماز. ايشته سعادتِ أبديه، أو فراقِ أبديهيه اويله بر طوقات وورهجق كه، عدم آباد هيچا هيچه آتاجقدر.
١٠ - نعم، سابق اولان بش مسلگى ايله صدق و حقّانيتى مبرهن اولان پيغمبريمزڭ لسانى، حشر جسمانينڭ دفينهسندهكى سعادتِ أيديهنڭ آناختاريدر.
١١ - نعم، يدى جهتله اون اوچ عصرده إعجازى مصدّق اولان قرآنِ معجز البيان، حشرِ جسمانينڭ كشّافيدر و فتّاحيدر و بسمله كشيدر.
ايكنجى مقصد:قرآنده إشارت اولونان حشره دائر ايكى دليلڭ بيانندهدر. ايشته، نَخُو: بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
بو رسالهنڭ مؤلّفى، استاد بديع الزمان حضرتلرى بو رسالهنڭ تأليفندن اوتوز سنه صوڭره تأليف ايتديگى رسالهِٔ نور كلّياتندن"طوقوزنجى شعاع"نڭباشنده دييوركه:
"لطيف بر عنايتِ ربّانيهدركه: بوندن اوتوز سنه أوّل أسكى سعيد يازديغى تفسير مقدمهسى"محاكمات"نامندهكى أثرڭ آخرنده،"ايكنجى مقصد:قرآنده حشره إشارت ايدن ايكى آيت تفسير و بيان ايديلهجك. نَخُو: بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ" دييوب طورمش. داها يازهمامش. خالقِ رحيممه دلائل و أماراتِ حشريه عددنجه شكر و حمد اولسون كه، اوتوز سنه صوڭره توفيق إحسان أيلدى."
* * *
— 171 —
كوچك برادرم عبد المجيدڭ تقريضيدر
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
أحمده تعالى حمدًا بلا حدّ، وأصلي على رسوله سيدنا محمد وعلى آله وصحبه سالكي الطريق الٔاسدّ
وبعد: فاعلم أنه من يَرُمْ أن يعرج الى سماء الحقائق، ويسم أن يسرح فكره فى رياض الدقائق، ويطلب ميزانًا لتمييز الكاذب عن الصادق، ومكنسة لتكنيس غبار الٔاوهام عن وجوه الشقائق، وجنة يروض فيها جياد الٔافكار، وجُنة يدافع بها نضال السقيمة من الٔاخيار، ومضمارًا يبارز فيه الٔابطال من الٔاجبار: فعليه يتدرس وتدريس هذا الكتاب.. لٔانه قد بني على أساسي تهديم الخطأ وتعمير الصواب، وأصلى تصقيل الاسلامية عن الوهميات التى بها تعاب، وتصفية العقائد عن الخرافات التى بها تشاب.. كيف لا، وقد أخرج تلك الحقائق الموؤدة في أخاديد الخبالات، وفض أفواه الٔاوهام عن مكنونات هاتيك النكات. فحل الٔاذهان، وأذهن الفحول، وسمح به ثاقب الٔافكار، وأفكر العقول وخاطر كل ما يوصف به فهو فوقه ولو بذل الواصف في أطرائه طوقه
و ان شككت فيما أقول فيه، انظر الى الفرائد الساقطة من فيه
ويحق أن يقال في تأليفه
بديع النسج والاسداء انشا ٭ من التعييب والتّغْيير حاشا
كتابًا باللٓالي قد توشا ٭ أناسي النصوص قد تحشّا
— 172 —
مرىٔ الصدق والحق المبين ٭ ويومي للكنوز تحت غين
ولذي الدين والٔاحباب زين ٭ كما للقالي والحساد شين
يمزق عن وجوه الحق مينا ٭ يعمّى لذوي الالحاد عينًا
محك للنحول من نقول ٭ وقيد للعقول من فحول
جدير بالتقلّد في نحور ٭ محافظة الحدود والثغور
خليق بالتقلد في العناق ٭ لضرب الفرق في رأس النفاق
على الطرف متى يُسطر سُطُر ٭ ه لا يعشاه طول الدهر عور
على القلب بان تكتب أحرى ٭ وأن تجعل مكان الحبر تبرًا
صغير الجرم تبرى المثال ٭ كمرقاةٍ الى أوج الكمال
كثير الرموز والمعنى دقيق ٭ وعن دركه ذو الطعن سحيق
هلال الشكّ معناه فحدد ٭ بكحل ضدّه العين فراود
و اني لا يكون ذا كذا كا ٭ ويختصم بكتفيه السماكا
وقد أنشاه رازيّ الٔاوان ٭ مجيد للبديع في الزمان
وذا العصر به يعلو وسام ٭ لذا التأليف تاريخ تمام
يقينڭ كاشفى اولمقله مفتاح بلاغتدر
حقيقت اولديغى شيئه منار إهتداء اودر
حقّڭ كشّافى اولمقله بلاغتجه مثالسزدر
بلاغتده اولان أسراره بر مصباح وهّاجدر
مسائلدن نه شى مشكل اولورسه اونده ظاهردر
بتون أصداف ألفاظده أسرار بلاغتدر
حقّڭ جوهر عاليسيله ألماسِ حقيقتدن
شكوكه قارشى ياپيلمش اولان بر سيف قاطعدر
مُذّهَّبْ باصامقلى شو سماواتِ كمالاته
عروج ايتمك ايچون حقيله بر نورانى مرقاتدر.
عبد المجيد
* * *