— 12 —
مقدّمه
بو كتاب اوچ مقاله ايله اوچ كتاب اوزرينه مرتّبدر.
برنجى مقاله، عنصرِ حقيقتڭ و ياخود بعض مقدّمات و مسائل ايله إسلاميته صيقل وورمانڭ بيانندهدر.
ايكنجى مقاله، عنصرِ بلاغتى كشف ايدر.
اوچنجيسى، عنصرِ عقيده ايله أجوبهِٔ ژاپونيا بيانندهدر.
كتابلر ايسه قرآنده إشارت اولونان علم السماء و علم الأرض و علم البشرى تحقيق ايله بر نوع تفسيردر.
برنجى مقاله
مقصده عروج ايتمك ايچون مقدّمهلردن إستمداد ايتمك، أهلِ تحقيقڭ دستورلرندندر. اويله ايسه بز ده اون ايكى باصامقلى بر نردبان ياپاجغز.
برنجى مقدّمه
تقرّر ايتمش اصولدندر: عقل و نقل تعارض ايتدكلرى وقتده، عقل أصل إعتبار و نقل تأويل اولونور. فقط او عقل، عقل اولسه گركدر.
هم ده تحقّق ايتمش: قرآنڭ هر بر طرفنده إنتشار ايدن مقاصدِ أساسيه و عناصرِ أصليه درتدر.
— 13 —
اونلر ده: إثباتِ صانعِ واحد و نبوّت و حشرِ جسمانى و عدالتدر. يعنى حكمت طرفندن كائناته ايراد اولونان سؤاللره شويله: "أى كائنات!. نرهدن و كيمڭ أمريله گلييورسڭز؟ سلطانڭز كيمدر؟ دليل و خطيبڭز كيمدر؟ نه ايدهجكسڭز؟ و نرهيه گيدهجكسڭز؟" قطعى جواب ويرهجك يالڭز قرآندر. اويله ايسه قرآنده مقاصددن باشقه اولان كائنات بحثى إستطراديدر. تا صنعتڭ إنتظاميله صانعِ ذو الجلاله إستدلال يولى گوستريلسين. أوت إنتظام گورونور و كمالِ وضوح ايله كندينى گوسترر. صانعڭ وجود و قصد و إرادهسنه قطعيًا شهادت ايدن إنتظامِ صنعت، كائناتڭ هر جهتنده بويننى قالديرهرق هر جانبندن لمعان ايدن حسنِ خلقتى نظرِ حكمته گوسترييور. گويا هر بر مصنوع برر لسان اولوب صانعڭ حكمتنى تسبيح ايدييور. و هر بر نوع پارمغنى قالديرهرق شهادت و إشارت ايدييور. مادام مقصد بودر و مادام كائناتڭ كتابندن إنتظامه اولان رموز و إشاراتنى تعلّم ايدييورز. و مادام نتيجه بر چيقار؛ تشكّلاتِ كائنات نفسُ الأمرده ناصل اولورسه اولسون، بزه بِالذّات تعلّق ايتمز. فقط او مجلسِ عالئِ قرآنىيه گيرمش اولان كائناتڭ هر فردى درت وظيفه ايله موظّفدر:
برنجيسى:إنتظام و إتّفاق ايله سلطانِ أزلڭ سلطنتنى إعلان...
ايكنجيسى:هر برى برر فنِّ حقيقينڭ موضوع و منتخبى اولدقلرندن إسلاميت فنونِ حقيقيهنڭ زبدهسى اولديغنى إظهار...
اوچنجيسى:هر برى برر نوعڭ نمونهسى اولدقلرندن خلقتده جارى اولان قوانين و نواميسِ إلٰهيهيه إسلاميتى تطبيق و مطابق اولديغنى إثبات.. تا او نواميسِ فطريهنڭ إمداديله، إسلاميت نشو و نما بولسون. أوت بو خاصيتله دينِ مبينِ إسلام؛ سائر هوا
— 14 —
و هوس ايچنده معلّق و مددسز، بعضًا ايشيق و بعضًا ظلمت ويرن و چابوق تغيّره يوز طوتان دينلردن ممتاز و سرفرازدر.
دردنجيسى:هر برى برر حقيقتڭ نمونهسى اولدقلرندن، أفكارى حقائق جهتنه توجيه و تشويق و تنبيه ايتمكدر. أزجمله: قرآنده قَسَم ايله تميّز ايتمش اولان أجرامِ عُلْويه و سفليهيى تفكّردن غفلت ايدنلرى دائما ايقاظ ايدرلر. أوت قسماتِ قرآنيه، نومِ غفلتده طالانلره قرع العصادر.
شيمدى تحقّق ايتمش شو شويلهدر. اويله ايسه: شك و شبهه ايتمهمك لازمدر كه؛ معجز و أڭ يوكسك درجهِٔ بلاغتده اولان قرآنِ مرشد، أساليبِ عربه أڭ موافقى و طريقِ إستدلالڭ أڭ مستقيم و أڭ واضحى و أڭ قيصهسنى إختيار ايدهجكدر. ديمك حسّياتِ عامّهيى تفهيم و إرشاد ايچون، بر درجه إحترام ايدهجكدر. ديمك دليل اولان إنتظامِ كائناتى اويله بر وجه ايله ذكر ايدهجك كه؛ اونلرجه معروف و عقللرينه مأنوس اوله... يوقسه دليل، مدّعادن داها خفى اولمش اولور. بو ايسه، طريقِ إرشاده و مسلكِ بلاغته و مذهبِ إعجازه مخالفدر. مثلا: أگر قرآن ديسه ايدى: يا أيّها النّاس!.. فضاده اوچان مجذوب و مسافر و متحرّك اولان كُرهِٔ زمينه و جريانيله برابر مستقرّنده إستقرار ايدن شمسه و أجرامِ عُلْويهيى بربريله باغلايان جاذبهِٔ عموميهيه و فضاىِ غيرِ متناهيده دال و بوداقلرى منتشر اولان شجرهِٔ خلقتدن، عناصرِ كثيرهدن اولان مناسباتِ كيميويهيه نظر و تدبّر ايديڭز؛ تا صانعِ عالمڭ عظمتنى تصوّر ايدهسڭز. و ياخود: او قدر كوچكلگيله برابر بر عالمِ حيواناتِ خردهبينيهيى إستيعاب ايدن بر قطره صويه، عقلڭ خردهبينيله تماشا ايديڭز؛ تا صانعِ كائناتڭ هر شيئه قادر اولديغنى تصديق ايدهسڭز.
— 15 —
عجبا او حالده؛ دليل مدّعادن داها خفى و داها محتاجِ ايضاح اولماز مى ايدى؟ هم ده اونلرجه مظلم بر شيله، حقيقتى تنوير ايتمك و ياخود اونلرڭ بداهتِ حسلرينه قارشى مغالطهِٔ نفس گبى بر أمرِ غيرِ معقوله تكليف اولماز مى ايدى؟ حالبوكه إعجازِ قرآن پك يوكسك و پك منزّهدر كه؛ اونڭ صافى و پارلاق دامننه، إخلالِ إفهام اولان غُبار قونابيلسين.
بونڭله برابر قرآنِ معجز البيان آياتِ بيّناتڭ تلافيفنده مقصدِ حقيقىيه تلويح و إشارت ايتديگى گبى، بعض ظواهرِ آياتى -كنايهده اولديغى گبى- مقصده منار ايتمشدر.
هم ده اصولِ مقرّرهدندر: صدق و كذب ياخود تصديق و تكذيب؛ كنايات و أمثاللرنده، فنِّ بيانده "معانئِ اولٰى" تعبير اولونان صورتِ معنايه راجع دگلدرلر. آنجق "معانئِ ثانوى" ايله تعبير اولونان مقصد و غرضه توجّه ايدرلر. مثلا: "فلانڭ قلنجنڭ بندى اوزوندر" دينيلسه؛ قلنجى اولمازسه ده، فقط قامتى اوزون اولورسه، ينه حكم طوغريدر، يالان دگلدر. هم ده ناصل كلامده بر كلمه، إستعارهيه قرينهِٔ مجازدر. اويله ده؛ كلمهِٔ واحد حكمنده اولان كلام اللّٰهڭ بر قسم آياتى، سائر إخواننڭ حقيقت و جوهرلرينه قرينه وره نما و قومشولرينڭ قلبلرندهكى سرلره دليل و ترجمان اولويورلر.
الحاصل:بو حقيقتى پيشِ نظره گتيرهمهين و آيتلرى موازنه و طوغرى محاكمه ايدهمهين، مشهور بكتاشى گبى كه: نمازڭ تركنده تعلّل يولنده ديمش: "قرآن دييور: لَا تَقْرَبُوا الصَّلٰوةَ ايلريسنه ده حافظ دگلم." نظرِ حقيقته قارشى مسخره اولاجقدر.
* * *
— 16 —
ايكنجى مقدّمه
ماضيده نظرى اولان بر شى، مستقبلده بديهى اولابيلير. شويله تحقّق ايتمشدر. عالمده مَيل الإستكمال واردر.
(٭): بزم بر كرد ديمشدر:
هر ذرّهده تمايل عياندر تكامله
هر صويده فيوضِ هويدانما ايله
بر نقطهِٔ كماله شتاب اوزره كائنات،
اول نقطهيه توجّه ايله يوكسلير حيات.
قهريات
اونڭ ايله خلقتِ عالم، قانونِ تكامله تابعدر. إنسان ايسه؛ عالمڭ ثمرات و أجزاسندن اولديغندن، اونده دخى مَيل الإستكمالدن بر مَيل الترقّى موجوددر. بو مَيل ايسه تلاحقِ أفكاردن إستمداد ايله نشو و نما بولور. تلاحقِ أفكار ايسه؛ تكمّلِ مبادى ايله إنبساط ايدر. تكمّلِ مبادى ايسه؛ فنونِ أكوانڭ تخملرينى صلبِ خلقتدن زمانڭ تربيهگردهسى بر زمينه إلقاء ايله تلقيح ايدر. او تخملر ايسه تدريجى تجربهلر ايله بيور و نشو و نما بولور.
بوڭا بناءًًدر: بو زمانده بديهيه و علومِ عاديه صيرهسنه گيرمش پك چوق مسائل وار؛ زمانِ ماضيده غايت نظرى و خفى و برهانه محتاج ايديلر. زيرا گورويورز: شيمديلك جغرافيا و قوزموغرافيه و كيميا و تطبيقاتِ هندسيهدن چوق مسائل وار كه: مبادئ و وسائطڭ تكمّليله و تلاحقِ أفكارڭ كشفياتيله، بو زمانڭ چوجقلرينه دخى مجهول قالمامشلردر. بلكه اويونجق گبى اونلر ايله اوينايورلر. حالبوكه ابن سينا و أمثالنه نظرى و خفى قالمشلردر. حالبوكه حكمتڭ بر پدرى حكمنده اولان ابن سينا، شدّتِ ذكا و قوّتِ فكر و كمالِ حكمت و وسعتِ قريحه نقطهسنده بو زمانڭ يوزلرجه حكماسيله موازنه
— 17 —
اولونسه، ترجّح ايدوب و آغير گلهجكدر. نقصانيت ابن سيناده دگل؛ چونكه ابن زماندر. اونى ناقص بيراقان، زمانڭ نقصانيتى ايدى.
عجبا بديهى دگل ميدر كه، قولومبِ ذو فنونڭ سببِ إشتهارى اولان يڭى دنيانڭ كشفى، فرضا بو زمانه قدر قالمش اولسه ايدى؛ هيچ قپودان آراسنده قيمتى اولميان بر قاييق صاحبى ده يڭى دنيايى أسكى دنيايه قومشو ايتمگه مقتدر اولاجقدى. أوّلكى كشّافڭ تبحّرِ فكرينه و مهالكى إقتحامنه بدل، بر كوچك سفينه ايله بر پوصولا كفايت ايدهجكدى. فقط بونڭله برابر شيمدى گلهجك بر حقيقتى نظرِ دقّته آلمق لازمدر. شويله كه: مسائل ايكى قسمدر:
بريسندهتلاحقِ أفكار تأثير ايدر. بلكه اوڭا متوقّفدر. ناصلكه مادّياتده بيوك بر طاشى قالديرمق ايچون تعاون لازمدر.
قسمِ ديگريدهأساس إعتباريله تلاحق و تعاون تأثيرسزدر. بيڭ ده، بر ده بردر. ناصلكه خارجده بر اوچوروم اوزرندن آتلامق و ياخود بر طار يردن گچمكده كلّ و كلِّ واحد بردر. تعاون فائده ويرمز.
بو قياسه بناءً فنونڭ بر قسمى، بيوك طاشڭ قالديريلماسى گبى تعاونه محتاجدر. بونلرڭ أكثرى، علومِ مادّيهدندر. ديگر بر قسمى، ايكنجى مثاله بڭزر. تكمّلى دفعى، ياخود دفعى گبى اولور. بو ايسه، أغلبى معنويات ويا علومِ إلٰهيهدندر. لٰكن أگر چندان تلاحقِ أفكار بو قسمِ ثانينڭ ماهيتنى تغيير و تكميل و تزييد ايدهمز ايسه ده؛ برهانلرڭ مسلكلرينه وضوح و ظهور و قوّت ويرر.
هم ده نظرِ دقّته آلمق لازمدر كه: كيم بر شيده چوق توغّل ايتسه؛ غالبًا باشقهسنده غبيلشمهسنه سببيت ويرر. بو سرّه بناءًدر كه: مادّياتده
— 18 —
توغّل ايدن، معنوياتده غبيلشير و سطحى اولور. بو نقطهيه نظرًا؛ مادّياتده مهارتى اولانڭ معنوياتده حكمى حجّت اولماسنه سبب اولماديغى گبى، چوق دفعه سوزى دخى شايانِ إستماع دگلدر. أوت بر خسته؛ طبّى هندسهيه قياس ايدهرك، طبيبه بدلًا مهندسه مراجعت ايدوب گوسترديگى علاجى إستعمال ايدر ايسه؛ أقرباسنه تعزيه ويرمگه دعوت و كنديسى ايچون قبرستانِ فنانڭ خستهخانهسنه نقلِ مكان ايتمك ايچون بر راپورى ايستهمك ديمكدر. كذالك حقائقِ محضه و مجرّداتِ صِرفهدن اولان معنوياتده، مادّيونڭ حكملرينه مراجعت و فكرلريله إستشاره ايتمك، عادتا لطيفهِٔ ربّانيه دينيلن قلبڭ سكتهسنى و جوهرِ نورانى اولان عقلڭ سكراتنى إعلان ايتمك ديمكدر. أوت هر شيئى مادّياتده آرايانلرڭ عقللرى گوزلرندهدر. گوز ايسه معنوياتى گورهمز...
* * *
اوچنجى مقدّمه
إسرائلياتڭ بر طائفهسى و حكمتِ يونانيهنڭ بر قسمى، دائرهِٔ إسلاميته دخول ايتمهلريله، دين سوسيله گورونهرك، أفكارى إختلاله ويرديلر. شويله كه:
او نجيب قَومِ عرب، زمانِ جاهليتده بر اُمّتِ أمّيه ايدى. وقتا كه ايچلرندن حق تجلّى ايدوب إستعدادِ حسّياتلرى اوياندى ده ميدانده يول آچان دينِ مبينى گوردكلرندن عموم رغبات و مَيللرى، يالڭز دينڭ معرفتنه إنحصار أيلديلر. فقط كائناته اولان نظرلرى تشريحاتِ حِكَمِيَه نظريله دگل، بلكه إستطرادًا يالڭز إستدلال ايچون ايدى. اونلرڭ او حسّاس ذوقِ طبيعيلرينه إلهام ايدن، يالڭز اونلرڭ فطرتلرينه مناسب اولان گنيش و عُلْوى محيطلرى؛ و صافى و مستعد اولان
— 19 —
فطرتِ أصليهلرى تعليم و تربيه ايدن يالڭز قرآن ايدى. بوندن صوڭره قَومِ عرب سائر أقوامى بلع ايتديگى گبى، مللِ سائرهنڭ معلوماتلرى دخى مسلمان اولمغه باشلاديغندن، محرّفه اولان إسرائيليات ايسه وهب، كعب گبى علماءِ أهلِ كتابڭ إسلاميتلرينڭ جهتيله عربلرڭ خزائنِ خيالاتنه بر مجرى و منفذ بولارق او أفكارِ صافيهيه قاريشديلر. هم صوڭره ده إحترام دخى گورديلر. زيرا علماءِ أهلِ كتابدن إسلاميته گلنلر، إسلاميت شرفيله غايت جلالت و تكمّل ايتدكلرندن، معلوماتِ مزخرفهِٔ سابقهلرى مقبوله و مسلّمه گبى اولديلر، ردّ ايديلمهدى. چونكه إسلاميتڭ اصولنه مصادم اولماديغندن، حكايات گبى روايت اولونور ايكن، أهمّيتسزلگى ايچون تنقيدسز ديڭلهنيرلر ايدى. فقط حيفا! صوڭره حق اولارق قبول ايديلديلر، چوق شبه و شكوكاته سببيت ويرديلر.
هم ده وقتا كه شو إسرائيليات، كتاب و سنّتڭ بعض ايماآتلرينه مرجع و بعض مفاهيملرينه بر مناسبتله مأخذ اولابيليرلر ايدى. فقط آيات و حديثڭ معنىلرى دگل. بلكه فرضا طوغرى اولسهلر ايدى، ماصدق و أفرادندن اولمالرى ممكن اولديغندن؛ سوءِ إختيارلريله باشقه بر مأخذى بولميان ويا عطفِ نظر ايتمهين ظاهر پرستلر، بعض آيات و أحاديثى او حكاياتِ إسرائيليهيه تطبيق ايدهرك تفسير أيلديلر. حالبوكه قرآنى تفسير ايدهجك، ينه قرآن و حديثِ صحيحدر. يوقسه أحكامى منسوخ اولديغى گبى، قيصهسى دخى محرّفه اولان إنجيل و تورات دگلدر. أوت ماصدق ايله معنى آيريدرلر. حالبوكه ماصدق اولمغه ممكن اولان شى، معنى يرينه إقامه اولوندى. چوق ده إمكانات وقوعاته قاريشديريلدى.
هم ده وقتا حكمتِ يونانيهيى مسلمان ايتمك ايچون مأمونڭ عصرنده ترجمه اولوندى. فقط پك چوق
— 20 —
أساطير و خرافاتڭ منبعندن چيقان او حكمت، بر درجه متعفّنه اولديغندن صافيه اولان أفكارِ عربڭ ايچلرينه تداخل ايتديگندن، بر درجه أفكارلرى قاريشديرديغى گبى تحقيقدن تقليده بر يول آچدى.
هم ده آبِ حيات اولان إسلاميتدن قريحهِٔ فطريهلريله إستنباط ايتمگه قابل ايكن، او حكمتڭ تَلَمُّذينه تنزّل ايتديلر. أوت ناصلكه إختلاطِ أعجام ايله كلامِ مضرينڭ مَلكهسى فساده يوز طوتمقله، محقّقينِ علماء او مَلكهيى محافظه ايتمك ايچون، علومِ عربيهنڭ قواعدينى تدوين ايتديلر. اويله ده شو حكمت و إسرائيليات دخى دائرهِٔ إسلاميته دخوللريله برابر، بعض نقّادِ محقّقينِ إسلام تمييز و تصفيهلرينه تشبّث ايتديلر. فقط حيفا!. تماميله موفّق اولامديلر. ايش بو قدر ده قالمادى. چونكه تفسيرِ قرآنه صَرفِ همّت ايديلديگى وقت، بعض أهلِ ظاهر قرآنڭ نقلياتنى بعض إسرائلياته تطبيق و بر قسم عقلياتنى دخى حكمتِ مزبورهيه توفيق ايتديلر. چونكه گورديلر كه، قرآن معقول و منقوله مشتملدر. حديث ده اويله... صوڭره كتاب و سنّتڭ بعض نقلياتِ صادقهلريله و بعض محرّف إسرائلياتڭ اورتهسنده بر مطابقت و مناسبت إستنباط ايتديلر.
هم ده حقيقى اولان عقلياتلريله موهوم و مُمَوَّهْ اولان شو حكمت آراسنده بر مشابهت و موافقت توهّم أيلهدكلرندن، شو مطابقت و مشابهتى كتاب و سنّتڭ معنىلرينه تفسير و مقصدلرينه بيان ظن ايدوب حُكم أيلديلر.
كلّا.. ثمّ كلّا!.. زيرا كتابِ معجز البيانڭ مصداقى إعجازيدر. مفسّرى أجزاسيدر. معنىسى ايچندهدر. صدفى ده دُرّدر، مَدَرْ دگلدر. فرضا بو مطابقتى إظهار ايتمكدن مقصد، او شاهدِ صادقڭ تزكيهسى
— 21 —
ايچون اولسه ده ينه عبثدر. زيرا قرآنِ مبين، اوڭا مقاليدِ إنقيادى تسليم ايدن اويله عقل و نقلڭ تزكيهلرندن پك يوكسك و غنيدر. چونكه او، اونلرى تزكيه ايتمزسه؛ شهادتلرى مسموع اولاماز. أوت ثريّايى ثراده دگل، سماده آرامق گركدر. قرآنڭ معانيسنى ده أصدافنده آرا. يوقسه قارمهقاريشيق اولان سنڭ جيبندن آراما؛ زيرا بولامييورسڭ. بولسهڭ ده سكّهِٔ بلاغت اولماديغندن قرآن قبول ايتمز.
زيرا مقرّردر: أصل معنى اودر كه: ألفاظ اونى صماخده بوشالتديغى گبى ذهنه نفوذ ايدهرك وجدان دخى تشرّب ايتمكله، أزاهيرِ أفكارى فيضياب ايدن شيدر. يوقسه باشقه شيئڭ كثرتِ توغّلندن سنڭ خيالنه تداخل ايدن بعض إحتمالات.. و ياخود حكمتڭ أباطيلندن و حكاياتڭ أساطيرندن سرقت ايدوب جيبده طولديرهرق صوڭره آيات و أحاديثڭ تلافيفنده گيزلتمك، چيقارتمق، ألده طوتمق، چاغيرمق كه: "بودر معنى، گليڭز، آليڭز" ديديگڭ وقت آلاجغڭ جواب شودر: "ياهو!. ايشته سنڭ معنىڭ سيليكدر. سكّهسى تقليددر، نقّادِ حقيقت ردّ ايدر. سلطانِ إعجاز دخى اونى ضرب ايدنى طرد ايدر. سن آيت و حديثڭ نظاملرينه تعرّض ايتديگندن آيت شكايت ايدوب حاكمِ بلاغت سنڭ خولياڭى، سنڭ خيالنده حپس ايدهجكدر. و مشترئِ حقيقت دخى سنڭ بو متاعنى آلميهجقدر. زيرا دييهجك: آيتڭ معنىسى دُرّدر. بو ايسه مَدَرْدر. حديثڭ مفهومى مُهَجْ، بو هَمَجْدر.
تنوير ايچون بر ضربِ مَثل:
كردلرڭ أمثالِ أدبيهسندندر: بر آدمڭ إسمى "عَلُو" ايمش. بال خيرسزليوردى. اوڭا دينيلدى؛ خيرسزلغڭ تبيّن ايدهجكدر. او ده آلداتمق ايچون بر بوش پتكده يابانجى آريلرى طولديروب بالى باشقه يردن خيرسزلر، كُوارده
— 22 —
صاقلايور ايدى. برى سؤال ايتسه ايدى، ديردى: "بو، بال مهندسى اولان آريلريمڭ صنعتيدر." صوڭره ده آريلرى ايله قونوشديغى وقت مشترك بر لسان ايله
فِظْ فِظْ ژِوَه هِنْگِف۪ينْ ژِمِنْ
ديردى. يعنى: "طنين سزدن، بال بندن..."
أى تشهّى و هوس ايله تأويل ايديجى أفندى! بو تشبيه ايله تسلّى ايتمه. زيرا بو تشبيه تمثيلدر. سنڭ معنىڭ بال دگل، زهردر. او ألفاظ آريلر دگل، بلكه قلب و وجدانه أرواحِ حقائقى وحى ايدن او كتابِ كاملڭ كلماتى ملائكه گبيدرلر. حديث، معدنِ حيات و مُلهمِ حقيقتدر.
الحاصل:إفراط گبى تفريط ده مضردر، بلكه داها زياده. فقط إفراط، تفريطه سبب اولديغندن داها قباحتليدر. أوت إفراط ايله مسامحهنڭ قپوسى آچيلدى. چوروك شيلر او حقائقِ عاليهيه قاريشديغندن؛ أهلِ تفريط ايله إنصافسز اولان أهلِ تنقيد، غايت حقسزلق اولارق شو چوروك شيلرڭ يوزر مِثلنه اولان حقائقِ عاليه ايچنده گوردكلرندن اوركديلر، نفرت ايتديلر. حاشا.. لكهدار و قيمتسز ظن ايتديلر. عجبا دفينهيه خارجدن گيرمش بر سيليك پاره بولونسه و ياخود بر بوستانده باشقه يردن دوشمش اولان چوروك و آجى بر ألما گورونسه، حق و إنصاف ميدر كه؛ عموم دفينهيى قلپ و عموم ألمالرى آجى ظن ايدوب وازگچمكله لكهدار ايديلسين...
خاتمه
بو مقدّمهدن مقصدم، أفكارِ عموميه بر تفسيرِ قرآن ايستهيور. أوت هر زمانڭ بر حكمى وار. زمان دخى بر مفسّردر. أحوال و وقوعات ايسه، بر
— 23 —
كشّافدر. أفكارِ عامّهيه خواجهلق ايدهجك ينه أفكارِ عامّهِٔ علميهدر. بو سرّه بناءً و إستنادًا ايسترم كه: مفسّرِ عظيم اولان زمانڭ تحتِ رياستنده، هر برى بر فنده متخصّص محقّقينِ علمادن منتخب بر مجلسِ مبعوثانِ علميه تشكيلى ايله مشورت ايله بر تفسيرى تأليف ايتمكله، سائر تفاسيردهكى منقسم اولان محاسن و كمالاتى مهذَّبه و مذَهَّبه اولارق جمع ايتمليدرلر. أوت مشروطيتدر، هر شيده مشورت حكم فرمادر. أفكارِ عموميه دخى ديدهباندر. إجماعِ اُمّتڭ حجّيتى، بوڭا حجّتدر.
* * *
دردنجى مقدّمه
شهرت، إنسانڭ مالى اولميانى ده إنسانه مال ايدر. شويله كه: بشرڭ سجيهلرندندر، غريب ويا قيمتدار بر شيئى أصيلزاده گوسترمك ايچون، او قيمتدار شيلرڭ جنسيله مشتهر اولان ذاته نسبت و إسناد ايتمكدر. يعنى سوزلرى رواج بولمق ويا تكذيب اولونمامق و ياخود باشقه أغراض ايچون، ظالمانه و إستبدادكارانه، بر ملّتڭ نتائجِ أفكارينى ويا محاسنِ أطوارينى بر شخصده گوروب اوندن بيليرلر. حالبوكه او آدمڭ شانندندر، او هديهِٔ مستبدانهيى ردّ ايده... زيرا گوزل بر صفت ويا عُلْوى بر صنعتله مشهور اولان بر آدم، حسنِ صورينڭ ماوراسنى گورمك شانندن اولان نظرِ صنعت پرورانهسنه حقسز اولارق اوڭا إسناد اولونان أمر أرض ايديلوب گوستريلير ايسه؛ "سنڭ دستِ خطّڭدر" دينيلير ايسه؛ او أمر صنعتڭ تناسب و موازنهسندن ناشى اولان گوزللگنى إخلال ايتديگى ايچون، ردّ ايدوب إعراض و تبرّى ايدهجكدر. "حاشا و كلّا" دييهجكدر. بو سجيهيه بنا ايله مشهور قاعدهيه - "بر شى ثابت اولسه، لوازميله ثابت اولور."- إستنادًا إنسانلر او شخصِ مشهورده تخيّلاتلرينه
— 24 —
بر نظام ويرديرمك ايچون مضطردرلر كه؛ چوق قوّت و عظمت و ذكا گبى لوازمِ خارق العادهيى إسناد ايتسينلر، تا او شخصڭ جمله منسوباتنه مرجعيتى ممكن اولابيلسين. او حالده او آدم بر أعجوبه اولارق ذهنلرنده تجسّم ايدر. أگر ايسترسهڭ خيالاتِ عجمانه ايچنده پرورده اولان رستمِ زالڭ تمثالِ معنويسنه باق، گور.. نه أعجوبهدر! زيرا شجاعتله مشتهر اولديغندن و هيچ ايرانيلر تضييقاتندن قورتولاميان إستبداد سرّيله و شهرت قوّتيله ايرانيلرڭ مفاخرينى غصب و غارت ايدهرك بيولتدى. خياللرده بيويوب شيشدى. يالان، يالانه مقدّمه اولديغى ايچون شو خارق العاده شجاعت خارق العاده بر عمر و دهشتلى بر قامت و اونلرڭ لوازم و توابعلرى اولان چوق أمرلرى طوپلايوب، ايچنده او خيالِ حائل نعره وورهرق "بن نوعٌ منحصرٌ فِى الشَّخْصم" دير. غول يبانى گبى خرافاتى آرقهسنه طاقهرق، ديللرڭ دستانلرنده دونويور. أمثالنه دخى ميدان آچار.
أى حقيقتى چيپلاق گورمك ايستهين ذات!.. بو مقدّمهيه دقّت ايت؛ زيرا خرافاتڭ قپوسى بو يردن آچيلير. و بابِ تحقيق دخى بونڭ ايله سدّ اولور. هم ده قصّهدن حصّه و مَيل الترقّيله متقدّمينڭ أساسلرى اوزرينه بنا و سلفلرڭ موْرُوثاتنده تصرّف و زيادهيه جسارت بو شورستانده محو اولور. أگر ايسترسهڭ مشهور ملا نصر الدّين أفندىيه ده: "بو غريب سوزلر عمومًا سنڭ ميدر؟" ألبته سڭا دييهجكدر: "شو سوزلر جلدلرى طولديرييور. أپيجه عمر ايستر. زيرا بتون سوزلرم نوادردن دگلدر. بن خواجهيم. اونلرڭ زكاتنى ده بڭا ويرسهلر راضىيم و كافيدر. فضلهسنى ايستهمم. زيرا ظرافتمى طبيعيلكدن چيقاروب تصنّعه قلب ايدر." ياهو، بو كوكدن خرافات و موضوعات بيتر و تنبّت ايدر و طوغرى شيئڭ قوّتنى بيتيرر.
— 25 —
خاتمه
إحسانِ إلٰهىدن فضله إحسان، إحسان دگلدر. بر دانهِٔ حقيقت بر خرمان خيالاته مرجّحدر. إحسانِ إلٰهى ايله توصيفده قناعت ايتمك فرضدر. جمعيته داخل اولان، جمعيتڭ نظامنى إخلال ايتمهمك گركدر. بر شيئڭ شرفى نسلنده دگلدر، ذاتندهدر. بر شيئڭ أصلنى گوسترن ثمرهسيدر. برينڭ مالنه باشقه مال وَلَوْ قيمتلى ده اولسه قاريشيرسه، مالنى قيمتسز ايتديگى گبى، حجز ايتمهسنه دخى سبب اولور. شيمدى بو نقطهلره إستنادًا ديرم كه: ترغيب ويا ترهيب ايچون عوام پرستانه ترويج و تشويق ايله بعض أحاديثِ موضوعهيى ابن عبّاس گبى ذاتلره إسناد ايتمك بيوك بر جهالتدر. أوت حق مستغنيدر. حقيقت ايسه، زنگيندر. تنويرِ قلوبه ضيالرى كافيدر. مفسّرِ قرآن اولان أحاديثِ صحيحه بزه كفايت ايدر. و منطغڭ ميزانيله طارتيلمش اولان تواريخِ صحيحهيه قناعت ايدرز.
* * *
بشنجى مقدّمه
مجاز، علمڭ ألندن جهلڭ ألنه دوشسه حقيقته إنقلاب ايدر، خرافاته قپو آچار. شويله كه: مجازات و تشبيهات، نه وقت جهلڭ يسارِ مظلمانهسى، علمڭ يمينِ نورانيسندن قاچيروب غصب ايتسه و ياخود مجاز ايله تشبيه بر اوزون عمر سورسهلر، حقيقته إنقلاب ايدهرك طراوت و زلالندن بوش اولوب، شراب ايكن سراب و نازنين و حسنا ايكن عجوزهِٔ شَمْطاء و قوجهقارى اولور. أوت مجاز شفّافيتيله شعلهِٔ حقيقت اوندن تلمّع ايدر. فقط حقيقته إنقلابيله كثيف اولوب، حقيقتِ أصليهيى منكسف ايدر. لٰكن بو تحوّل بر قانونِ فطريدر.
— 26 —
بوڭا شاهد ايسترسهڭ لغتڭ تجدّد و تغيّراتنڭ و إشتراك و ترادفڭ سرلرينه مراجعت ايت. ايى قولاق ويرسهڭ ايشيدهجكسڭ كه: سلفڭ ذوقلرينه گيدن چوق كلماتى ويا حكاياتى ويا خيالاتى ويا معانى، إختيار و زينتسز اولدقلرندن خلفڭ هوسِ شبابانهلرينه توافق ايتمدكلرندن مَيلِ تجدّده و فكرِ ايجاده و جرئتِ تغييره سبب اولمشلردر. بو قاعده لغاتده اولديغى گبى، خيالات و معانى و حكاياتده دخى جريان ايدر. اويله ايسه هر شيئه ظاهره گوره حكم ايتمهمك گركدر. محقِّقڭ شأنى؛ غوّاص اولمق، زمانڭ تأثيراتندن تجرّد ايتمك، ماضينڭ أعماقنه گيرمك، منطغڭ ترازيسيله طارتمق، هر شيئڭ منبعنى بولمقدر. بو حقيقته بنى مطّلع ايدن، بر وقت صباوتمده آى طوتولدى. والدهمدن سؤال ايتدم. ديدى كه: "ييلان آيى يوتمش."
ديدم: "نهدن داها گورونويور؟"
ديدى كه: "آسمانڭ ييلانى نيم شفّافدر."
ايشته باق: ناصل تشبيه حقيقت اولوب حيلولتيله حقيقتِ حالى منخسف ايتمشدر. زيرا مائلِ قمر، منطقة البروج ايله رأس و ذَنَبده تقاطع ايتدكلرندن او ايكى دائرهِٔ موهومهدن ايكى قوسى، ييلانڭ مرادفى اولان تنّين ايله أهلِ هيئت بر تشبيهه بناءً تسميه أيلديلر. ذاتًا آى رأس ويا ذنبه و گونش دخى اوتهكيسنه گليرسه؛ أرضڭ حيلولتيله إنخساف وقوع بولور...
أى بنم شو مشوّش سوزلرمدن اوصانميان ذات! بو مقدّمهيه دخى دقّت ايت. بر خردهبين ايله باق. زيرا بو أصل اوزرينه پك چوق خرافات و خلافات تولّد ايدرلر. منطغى و بلاغتى رهبر ايتمك گركدر.
— 27 —
خاتمه
معناىِ حقيقينڭ بر سكّهسى اولمق گركدر. او سكّهيى تشخيص ايدن، مقاصدِ شريعتڭ موازنهسندن حاصل اولان حسنِ مجرّددر. مجازڭ جوازى ايسه، بلاغتڭ شرائطى تحتنده اولمق گركدر. يوقسه مجازى حقيقت و حقيقتى مجاز صورتيله گورمك، گوسترمك؛ جهلڭ إستبدادينه قوّت ويرمكدر. أوت هر شيئى ظاهره حمل ايتديره ايتديره نهايت ظاهريّون مسلكِ متعسّفهسنى توليد ايتمك شاننده اولان مَيل التفريط نه درجهده مضر ايسه؛ اويله ده هر شيئه مجاز نظريله باقديره باقديره نهايتده باطنيونڭ مذهبِ باطلهسنى إنتاج ايتمك شأننده اولان حبِّ إفراط دخى چوق درجه داها مضردر.
حدِّ أوسَطى گوسترهجك، إفراط و تفريطى قيرهجق يالڭز فلسفهِٔ شريعتله بلاغت و منطق ايله حكمتدر. أوت حكمت ديرم، چونكه خيرِ كثيردر. شرّى واردر؛ فقط جزئيدر. اصولِ مسلّمهدندر كه: شرِّ جزئى ايچون خيرِ كثيرى تضمّن ايدن أمرى ترك ايتمك، شرِّ كثيرى ايشلهمك ديمكدر. أهون الشّرّى إختيار ألزمدر. أوت أسكى حكمتڭ خيرى آز، خرافاتى چوق، أذهان إستعدادسز، أفكار تقليد ايله مقيّد، جهل عوامده حكم فرما اولدقلرندن سلف بر درجه حكمتدن نهى ايتديلر. فقط شيمديكى حكمت اوڭا نسبةً مادّى جهتنده خيرى چوق، يالانى آز؛ أفكار دخى حرّ، معرفت حكم فرمادر. ذاتًا هر زمانڭ بر حكمى اولمق گركدر.
* * *
— 28 —
آلتنجى مقدّمه
مثلا: تفسيرده مذكور اولان هر بر أمر، تفسيردن اولمق لازم گلمز. علم علمه قوّت ويرر. تحكّم ايتمهمك شرطدر. شويله مسلّماتدندر كه: هندسه گبى بر صنعتده ماهر اولان ذات، طب گبى باشقه صنعتده عامى و طُفيلى و دخيل اولابيلير. و قواعدِ اصوليهدندر كه: فقيه اولميان، وَلَوْ كه اصول الفقهده مجتهد اولسه، إجماعِ فقهاده معتبر دگلدر. زيرا او، اونلره نسبةً عاميدر.
هم ده حقائقِ تاريخيهدندر كه: بر شخص چوق فنلرده مَلكه صاحبى و متخصّص اولاماز. آنجق فريد بر آدم، درت ويا بش فنلرده متخصّص اولابيلير. عمومه أل آتمق، عمومى ترك ايتمك ديمكدر. بر فنده مَلكه، او فنّڭ صورتِ حقيقيهسيدر. اونڭله تمثّل ايتمك گركدر. زيرا بر فنده متخصّص و معلوماتِ سائرهسنى متمّمه و مدد ويريجى ايتمز ايسه معلوماتِ پريشانندن بر صورتِ عجيبه تمثّل ايدهجكدر.
تنوير ايچون بر لطيفهِٔ فرَضيهدر:
ناصلكه باشقه عالمدن بو كُرهيه گلن تصويرجى بر نقّاش فرض اولونسه؛ حالبوكه نه إنسانى و نه إنسانڭ غيريسى، تام صورتنى گورمهمش بلكه هر بريسندن بعض أعضاسنى گورمكله إنسانڭ تصويرى و ياخود گورديگى أشيانڭ عمومندن بر صورتى تصوير ايتمك ايسترسه؛ مثلا: إنساندن گورديگى بر أل، بر آياق، بر گوز، بر قولاق، يارى يوز و بورون و عمامه گبى شيلرڭ تركيبيله بر إنسانڭ تمثالى؛ ياخود نظرينه تصادف ايدن آتڭ قويروغى، دوهنڭ بويننى؛ إنسانڭ يوزينى، آرسلانڭ باشى بر حيوانڭ صورتى ياپسه؛ ناصلكه إمتزاجسزلقله قابلِ حيات اولماديغى ايچون شرائطِ حيات بويله أعجوبهلره مساعد
— 29 —
دگلدر دييهجكلر و نقّاشى متّهم ايدهجكلر. شيمدى بو قاعده، فنلرده عينًا جريان ايدر. چارهسى اودر كه: بر فنّى أساس طوتوب سائر معلوماتنى آوْزَنْ (٭): كردجهدر و زَنْآوْ گبى ياپمقدر. هم ده عاداتِ مستمرّهدندر كه؛ كتابِ واحدده علومِ كثيره تزاحم ايدر. زيرا علوم بربرينى إنتاج و بربرينڭ ألنى طوتمقله تعانق و تجاوب ايتدكلرندن او درجهده إشتباك حاصل اولور كه؛ بر فنده تأليف اولونان بر كتابده او فنّڭ مسائلى او كتابڭ محتوياتنه نسبتى آنجق زكاتى چيقهبيلير. بو سردن غفلت ايلهدر كه؛ بر شريعت ويا بر تفسير كتابنده إستطرادًا درج اولونمش بر مسئلهيى گورن بر ظاهر پرست ويا مغالطهجى بر آدم دير كه: "شريعت و تفسير بويله" دير. أگر دوست اولسه دييهجك: "بونى قبول ايتمهين مسلمان دگلدر." شايد دشمن اولسه، او بهانه ايله دير: شريعت ويا تفسير (حاشا) ياڭليش.
أى إفراط و تفريط صاحبلرى!.. تفسير و شريعت باشقهدر، تفسير و شريعتده تأليف اولونان كتاب ينه باشقهدر. زيرا كتاب داها گنيشدر. او دكّانده جوهردن باشقه قيمتسز شيلر دخى بولونور. أگر بونى فهم ايدهبيلدڭ؛ حيص بَيْصَدن قورتولاجقسڭ. دقّت ايت، ناصلكه بر أوڭ لوازمِ متنوّعهسى يالڭز بر صنعتكاردن آلينماز، بلكه هر بر حاجتده او صنعتده متخصّص اولانه مراجعت اولمق گركدر. اويله ده سعادت سراىِ كمالاتده او قانونه تطبيقِ حركت ايتمك گركدر. عجبا گورولمييور مى كه؛ برينڭ ساعتى قيريلسه ترزىيه ساعتمى ديك ديسه؛ يوهادن باشقه جواب وار ميدر؟..
إشارت:
بو مقدّمهنڭ أسّ الأساسى بودر كه: صانعِ ذو الجلالڭ خلقتِ عالمده جارى و تقسيم الأعمال
— 30 —
قاعدهسندن آقان قانونِ تكمّل و ترقّيده مندمج اولان رضا و إشارتنڭ إمتثالى فرض ايكن، إطاعت تمام ايديلمهمشدر. شويله: قاعدهِٔ تقسيم الأعمالى مقتضى اولان حكمتِ إلٰهيهنڭ دستِ عنايتيله بشرڭ ماهيتنده أكمش اولديغى إستعدادات و ميولاتله شريعتِ خلقتڭ فرض الكفايهسى حكمنده اولان فنون و صنايعڭ أداسنه بر أمرِ معنوى ويرمشكن، سوءِ إستعمالمز ايله او إستعداددن تولّد ايدن مَيله قوّت و مدد ويريجى اولان شَوْقى بو حرصِ كاذب و شو رأسِ رياء اولان مَيل التفوّق ايله ضايع ايدوب سوندوردك. ألبته عصيان ايدن، جهنّمه مستحق اولور. بز ده بو خلقت دينيلن شريعتِ فطريهنڭ أوامرينه إمتثال ايدهمديگمزدن جهنّمِ جهل ايله معذّب اولدق. بو عذابدن بزى قورتارهجق، تقسيم الأعمال قانونيله عمل ايتمكدر. زيرا سلفلريمز تقسيم الأعمالڭ عملى ايله جِنانِ علومه داخل اولمشلردر.
خاتمه
بر غيرِ مسلم يالڭز مسجده گيرمكله مسلمان اولماسنه كافى اولماديغى گبى؛ تفسيرڭ ويا شريعتڭ كتابلرينه، حكمت ويا جغرافيا ويا تاريخ گبى بر فنّڭ مسئلهسى گيرمهسيله تفسير ويا شريعت اولاماز. هم ده بر مفسّر ويا فقيه متخصّص اولمق شرطيله، حكمى يالڭز نفسِ شريعت و تفسيرده حجّتدر. يوقسه طُفيلى اولارق إذنسز تفسير، شريعت كتابلرينه گيرمش أمرلرده حجّت دگلدر. زيرا اونلرده طُفيلى اولابيلير. ناقله عتاب يوقدر. أوت بر فنده سوزى حجّت اولانڭ سائر فنلرده نقل ويا دعوا جهتيله حكمنى حجّت طوتمق، تقسيم المحاسن و تفريق المساعى اولان قانونِ إلٰهىسنه وجهِ رضا گوسترمهمك ديمكدر.
— 31 —
هم ده منطقجه مسلّمدر كه: حكم، موضوع ايله محمولڭ يالڭز وَجْهٌ مَا ايله تصوّرلرينى إقتضا ايدر. و اونلرڭ تشريحاتِ سائرهسى ايسه، او فندن دگلدر. باشقه فنّڭ مسائلندن اولمق گركدر.
هم ده مقرّردر كه؛ عام، خاصّه دلالاتِ ثلاثهنڭ هيچ بريسى ايله دلالت ايتمز. مثلا: تفسيرِ بيضاويده بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ اولان آيتنده أرمنيه و آذربيجان طاغلرينڭ مابيْننده اولان تأويلنه نظرِ قطعى ايله باقمق، أڭ بيوك منطقسزلقدر. زيرا أساسًا نقلدر. هم ده تعيينى قرآنڭ مدلولى دگلدر. تفسيردن صاييلماز. زيرا او تأويل، آيتڭ بر قيدينڭ باشقه فنّه إستنادًا بر تشريحيدر. بناءً عليه او مفسّرِ جليلڭ تفسيردهكى مَلكهِٔ راسخهسنه بويله ضعيف نقطهلرى بهانه طوتمق، شبههلرى ايراث ايتمك، إنصافسزلقدر. ايشته أصل حقائقِ تفسير و شريعت ميداندهدر. ييلديزلر گبى پارلايور. او حقائقدهكى وضوح و قوّتدر، بنم گبى بر عاجزه جسارت ويرييور. بن ده دعوا ايدرم: تفسيرڭ و شريعتڭ نه قدر حقائقِ أساسيهسى وارسه برر برر نظرِ تدقيقه گتيريلسه، گورولور كه؛ حقيقتدن چيقوب حكمت ايله طارتيلوب حق اولارق حقّه منصرفدر. نه قدر شبههلى نقطهلر وارسه؛ عمومًا جربزهلى ذهنلردن چيقوب صوڭره ده اونلره قاريشمش. كيمڭ أصلِ حقيقتلرينه بر شبههسى وارسه؛ ايشته ميدان كندينى إظهار ايتسين!..
* * *
يدنجى مقدّمه
مبالغه إختلالجيدر. شويله كه: بشرڭ سجيهلرندندر، تلذّذ ايتديگى شيده مَيل التزيّد و وصف ايتديگى
— 32 —
شيده مَيل المجازفه و حكايه ايتديگى شيده مَيل المبالغه ايله، خيالى حقيقته قاريشديرمقدر. بو سجيهِٔ سيّئه ايله اييلك ايتمك، فنالق ايتمك ديمكدر. بيلمديگى حالده تزييدندن نقصان، إصلاحندن فساد، مدحندن ذمّ، تحسينندن قبح تولّد ايدر. زيرا موازنت و تناسبدن ناشئ اولان حسنى،
مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُ
إخلال ايدر. ناصلكه بر علاجى إستحسان ايدوب إزدياد ايتمك، دوايى دائه إنقلاب ايتمكدر. اويله ده هيچ بر وقت حق اوڭا محتاج اولميان مبالغهلى ترغيب و ترهيب ايله، غيبتى قتله مساوى ويا آياقده بَوْل ايتمك زنا درجهسنده گوسترمك ويا بر درهمى تصدّق ايتمك حجّه مقابل طوتمق گبى موازنهسز سوزلر، قتل و زنايى تخفيف و حجّڭ قيمتنى تنزيل ايدييورلر. بو سرّه بناءً: واعظ هم حكيم، هم محاكمهلى اولماليدر. أوت موازنهسز واعظلر، چوق حقائقِ نيّرهِٔ دينيهنڭ خسوفنه سبب اولمشلردر. مثلا: إنشقاقِ قمر اولان معجزهِٔ متواترهِٔ باهرهيى، مَيل المجازفه ايله، أرضه نزول ايله پيغمبرڭ جيبنه گيروب چيقمش اولان علاوه، او گونش مثال معجزهيى سُها ييلديزى گبى مخفى و قمر مثال اولان برهانِ نبوّتى منخسف ايتديگى گبى منكِرلرينڭ بهانهلرينه قپولر آچدى.
حاصلِ كلام:هر محبِّ دينه و عاشقِ حقيقته لازمدر: هر شيئڭ قيمتنه قناعت ايتمك و مجازفه و تجاوز ايتمهمكدر. زيرا مجازفه قدرته إفترادر و"دائرهِٔ إمكانده داها أحسن يوقدر" اولان سوزى، إمامِ غزالىيه ديديرن خلقتدهكى كمال و حُسنه عدمِ قناعتدر و إستخفاف ديمكدر.
— 33 —
أى مخاطب أفندى! بعضًا برهانڭ خدمتنى تمثيل ده گورويور. اويله ايسه باق ناصل ألماس، آلتون، گوموش، رصاص، حديد إلخ... هر برينڭ برر قيمت و خاصيتِ مخصوصهسى واردر و متخالفدر. اويله ده: دينڭ مقاصدى، قيمت و أدلّهجه متفاوتدر. برينڭ يرى خيال اولسه، اوتهكينڭ وجداندر. بريكى، سرّڭ سرّندهدر. أوت تجارتده بر فلس ويا اون پاره يرنده بر ألماس ويا بر آلتونى ويرسه، ناصل سفاهتنه حكم و تصرّفدن حَجْر اولونور. عكسِ قضيّه ايله اولسه، پك يرنده يوها ايشيدهجك. و تجّار اولمغه بدل، حيّال بر مسخره اولديغى گبى. كذالك حقائقِ دينيهيى تمييز ايتمهين و هر بريسنه مستحق اولديغى حق و إعتبارى ويرمهين و هر حكمده شريعتڭ سكّهسنى طانيميان، حتّى او فابريقهِٔ معظّمهدهكى أجزالر، هر برى محورى اوزرنده حركتنه سكته ويرن غيرِ مميّزلر، هر برى بر عجمى آدمه بڭزر كه؛ غايت منتظم و جسيم بر ماكينه ايچنده كوچك و لطيف بر چرخى گورويور كه، حركت و وضعيتده بيوك چرخلره نظرِ سطحيسنجه مناسب گورونمديگندن، ماكينه فنّنده بهرهسزلگيله برابر، غرورِ نفس نظرِ سطحيسنى إغفال ايله آلداتهرق، إصلاح نيَتيله وضعِ منتظمهدن تغييره تشبّث ايدوب بيلمديگى حالده فابريقهيى هرج و مرج ايدر، باشنى ير...
الحاصل:شريعتڭ هر بر حكمنده شارعڭ بر سكّهِٔ إعتبارى واردر. او سكّهيى اوقومق لازمدر. سكّهنڭ قيمتندن باشقه او حكم هر شيدن مستغنيدر. هم ده لفظ پردازانه و مبالغهجويانه و إفراط پرورانهلرڭ تزيين و تصرّفلرندن بيڭ درجه مستغنيدر. دقّت اولونسون كه، بويله مجازفلر نصيحت ايتدكلرى وقتده نظرِ حقيقتده نه درجه چركين اولويورلر.
أزجمله:بونلردن بريسى بر مجمعِ عظيمده مسكراتدن تنفير
— 34 —
يولنده زجرِ شرعى ايله قناعت ايتمهدن اويله بر شى ديمش كه، يازمهسندن بن حجاب ايتدم. يازدقدن صوڭره چيزدم. أى حريف!. بو سوزلرڭله شريعته عداوت ايدييورسڭ. فرضا صديق اولسهڭ، صديقِ أحمق اولورسڭ. عدوِّ الدّيندن داها مضرسڭ.
خاتمه
أى خارجدن و اوزاقدن إسلاميتى تنقيد ايتمگه چاليشان إنصافسزلر! آلدانمهيڭ.. محاكمه ايدڭ.. نظرِ سطحى ايله إكتفا ايتمهيڭز... زيرا شو سزڭ بهانهلريڭزه سبب اولانلر، لسانِ شريعتده علماءِ سوء ايله مسمّادرلر. اونلرڭ موازنهسزلك، ظاهر پرستلكلرندن نشئت ايدن حجابڭ ماوراسنه باقڭز. گورهجكسڭز كه: هر بر حقيقتِ إسلاميه نجمِ منير گبى برهانِ نيّردر. نقشِ أزل و أبد اوزرنده گورونويور. أوت كلامِ أزليدن گلن أبده گيدهجكدر. فقط أسفا! حبِّ نفس و طرفدارِ نفس و عجز و أنانيتدن نشئت ايدن تبرّئِ نفس ايله كندى قباحتنى باشقهسنه آتييور. شويله ياڭليشه محتمل اولان سوزينى ويا خطايه قابل اولان فعلنى، بر بيوك ذاته و ياخود معتبر بر كتابه، حتّى بعضًا دينه، چوق دفعه حديثه، أڭ نهايت قدره إسناد ايتمكله، كندينى تبرّى ايتمك ايستهيور. حاشا ثمّ حاشا... نوردن ظلمت گلمز. كندى آيينهسنده گورولن ييلديزلرى ستر ايتسه ده، سمادهكى ييلديزلرى ستر ايدهمز. فقط كندى گورهمز.
أى معترض آغا!.. آغلامق ايستهين چوجق گبى ويا إنتقام ايستهين كينهدار دشمن گبى بهانه مهانه آرامقله خلافِ شريعتله وجوده گلن أحوالى و سوءِ تفهّمدن نشئت ايدن شبهاتى سند طوتمق، إسلاميته لكه گتيرمك پك بيوك إنصافسزلقدر. زيرا بر مسلمڭ هر بر صفتى إسلاميتدن نشئت ايتمك لازم گلمز.
* * *
— 35 —
سكزنجى مقدّمه
تمهيد:
شو گلن اوزون مقدّمهدن اوصانمه. زيرا نهايتى، نهايت درجهده مهمدر. هم ده شو گلن مقدّمه، هر كمالى محو ايدن يأسى ئولديرر. و هر بر سعادتڭ مايهسى اولان اُميدى حياتلانديرر. و ماضى باشقهلره و إستقبال بزه اولاجغنه بشارت ويرر. تقسيمه راضىيز. ايشته موضوعى: أبناىِ ماضيله أبناىِ مستقبلى موازنه ايتمكدر. هم ده مكاتبِ عاليهده ألف و با اوقونمييور. ماهيتِ علم بر دخى اولسه، صورتِ تدريسى باشقهدر. أوت ماضى دينيلن مكتبِ حسّياتله، إستقبال دينيلن مدرسهِٔ أفكار بر طرزده دگلدر.أوّلا:أبناىِ ماضيدن مرادم، إسلاملرڭ غيريسندن اوننجى عصردن أوّل اولان قرونِ وسطٰى و اولٰىدر. أمّا ملّتِ إسلام، اوچ يوز سنهيه قدر ممتاز و سرفراز و بش يوز سنهيه قدر فى الجمله مظهرِ كمالدر. بشنجى عصردن اون ايكنجى عصره قدر بن ماضيله تعبير ايدرم، اوندن صوڭره مستقبل ديرم. بوندن صوڭره معلومدر كه: إنسانده مدبّرِ غالب، يا عقل ويا بصردر. تعبيرِ ديگر ايله يا أفكار ويا حسّياتدر. و ياخود يا حقدر ويا قوّتدر. و ياخود يا حكمت ويا حكومتدر. و ياخود يا ميولاتِ قلبيهدر ويا تمايلاتِ عقليهدر. و ياخود يا هوا ويا هُدادر. بوڭا بناءً گورويورز كه: أبناىِ ماضينڭ بر درجه صافى اولان أخلاق و خالص اولان حسّياتلرى غلبه چالارق غيرِ منوّر اولان أفكارلرينى إستخدام ايدهرك شخصيات و إختلافات ميدانى آلدى. فقط أبناىِ مستقبلڭ بر درجه منوّر اولان أفكارلرى هوس و شهوتله مظلم اولان حسّياتلرينه غلبه ايدهرك أمرينه مسخّر أيلهديگندن، حقوقِ عموميهنڭ حكم فرما اولاجغى محقّق اولدى. إنسانيت بر درجه تجلّى ايتدى. بشارت ويرييور كه: أصل إنسانيتِ كُبرى
— 36 —
اولان إسلاميت، سماءِ مستقبلده و آسيانڭ جنانى اوزرنده بلوطسز گونش گبى پَرْتَوْ أفشان اولاجقدر.
وقتا كه ماضى درهلرنده حكم فرما اولان غرض و خصومت و مَيل التفوّقى توليد ايدن حسّيات و ميولات و قوّت ايدى. او زمانڭ أهلنى إرشاد ايچون إقناعياتِ خطابيه كافى ايدى. زيرا حسّياتى اوقشايان و ميولاته تأثير ايتديرن، مدّعايى مزيَّنه و شعشعهلانديرمق و ياخود هائله ويا قوّهِٔ بلاغتله خياله مأنوس قيلمق، برهانڭ يرينى طوتار ايدى. فقط بزى اونلره قياس ايتمك، حركتِ رجعيّه ايله او زمانڭ كوشهلرينه صوقمق ديمكدر. هر بر زمانڭ بر حكمى وار. بز دليل ايسترز، تصويرِ مدّعا ايله آلدانمايز.
وقتا كه حال صحراسنده إستقبال طاغلرينه دائما ياغمور ويرن حقائقِ حكمتڭ معدنِ تبخّراتى أفكار و عقل و حق و حكمت اولدقلرندن و يڭى تولّده باشلايان مَيلِ تحرّئِ حقيقت و عشقِ حق و منفعتِ عموميهيى منفعتِ شخصيهيه ترجيح و مَيلِ إنسانيتكارانهيى إنتاج أيلهين براهينِ قاطعهدن باشقه إثباتِ مدّعا بر شيله اولماز... بز أهلِ حالز، نامزدِ إستقبالز. تصوير و تزيينِ مدّعا، ذهنمزى إشباع ايتمييور. برهان ايسترز.
برآز ده ايكى سلطان حكمنده اولان ماضى و إستقبالڭ حسنات و سيّئاتلرينى ذكر ايدهلم. ماضى ئولكهسنده أكثريتله حكم فرما، قوّت و هوا و طبيعت و ميولات و حسّيات اولديغندن؛ سيّئاتندن برى، هر بر أمرده، -وَلَوْ فى الجمله اولسون- إستبداد و تحكّم وار ايدى. هم ده مسلكِ غيره خصومته، كندى مسلگنه إلتزام و محبّتدن داها زياده إهتمام اولونور ايدى. هم ده بر شخصه خصومتڭ، باشقهسنڭ محبّتى صورتنده
— 37 —
تظاهرى ايدى. هم ده كشفِ حقيقته مانع اولان إلتزام و تعصّب و طرفدارلغڭ مداخلهلرى ايدى.
حاصلِ كلام:ميولات مختلفه اولدقلرندن طرفدارلق حسّى، هر شيئه پارمق وورمق ايله إختلافاتله إختلال چيقاريلديغندن، حقيقت ايسه قاچوب گيزلهنيردى. هم ده إستبدادِ حسّياتڭ سيّئهلرندندر كه: مسالك و مذاهبى إقامه ايدهجك، غالبًا تعصّب ويا تضليلِ غير ويا سفسطه ايدى. حالبوكه اوچى ده نظرِ شريعتده مذموم و اخوّتِ إسلاميهيه و نسبتِ همجنسيهيه و تعاونِ فطرىيه منافيدر. حتّى او درجه اولويور؛ بونلردن برى تعصّب و سفسطهسنى ترك ايدهرك ناسڭ إجماع و تواترينى تصديق ايتديگى گبى، بردن مذهب و مسلگنى تبديل ايتمگه مضطر قالييور. حالبوكه تعصّب يرنده حق و سفسطه يرنده برهان و تضليلِ غير يرنده توفيق و تطبيق و إستشاره ايدرسه، دنيا برلشسه حق اولان مذهب و مسلگنى بر پارچه تبديل ايدهمز. ناصلكه زمانِ سعادتده و سلفِ صالحين زمانلرنده حكم فرما حق و برهان و عقل و مشورت اولدقلرندن، شكوك و شبهاتڭ حكملرى اولماز ايدى. كذالك گورويورز كه: فنّڭ همّتيله، زمانِ حالده فى الجمله، إن شاء الله إستقبالده بِتمامِهِ حكم فرما قوّته بدل حق و سفسطهيه بدل برهان و طبعه بدل عقل و هوايه بدل هدا و تعصّبه بدل متانت و غرضه بدل حميت و ميولاتِ نفسانيهيه بدل تمايلاتِ عقول و حسّياته بدل أفكار اولاجقلردر؛ قرنِ أوّل و ثانى و ثالثدهكى گبى و بشنجى قرنه قدر فى الجمله اولديغى گبى. بشنجى عصردن شيمدىيه قدر قوّت حقّى مغلوب أيلهمش ايدى.
سلطنتِ أفكارڭ إجراىِ حسنهسندندر كه: حقائقِ إسلاميتڭ گونشى، أوهام و خيالات بلوطلرندن قورتولمش،
— 38 —
هر يرى تنويره باشلامشدر. حتّى دينسزلك باتاقلغنده تعفّن ايدن آدملر دخى او ضياء ايله إستفادهيه باشلامشدرلر. هم ده مشورتِ أفكارڭ محاسنندندر كه: مقاصد و مسالك، برهانِ قاطع اوزرينه تأسّس و هر كماله ممدّ اولان حقِّ ثابت ايله حقائقى ربط أيلهمسيدر. بونڭ نتيجهسى؛ باطل، حق صورتنى گيمكله أفكارى آلداتماز.
أى إخوانِ مسلمين!.. حال، لسانِ حال ايله بزه بشارت ويرييور كه: سرِّ
قَدْ جَاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْبَاطِلُ
بويننى قالديرمش، أل ايله إستقباله إشارت ايدوب، يوكسك سس ايله إعلان ايدييور كه: دهره و طبايعِ بشره، دامنِ قيامته قدر حاكم اولاجق، يالڭز عالمِ كَونده عدالتِ أزليهنڭ تجلّى و تمثالى اولان حقيقتِ إسلاميتدركه، أصل إنسانيتِ كبرٰى دينيلن شى اودر.
إنسانيتِ صُغرى دينيلن محاسنِ مدنيت، اونڭ مقدّمهسيدر. گورولمييور مى كه: تلاحقدن نشئت ايدن تنوّرِ أفكار ايله طوپراغه بڭزهين أوهام و خيالاتى حقائقِ إسلاميهنڭ اوموزى اوزرنده خفيفلشديرمشدر. بو حال گوسترييور كه: نجومِ سماىِ هدايت اولان او حقائق تمامًا إنكشاف و تلئلؤ و لمعه نثار اولاجقدر.
عَلٰى رَغْمِ اُنُوفِ الْاَعْدَاءِ
أگر ايسترسهڭ إستقبال ايچنه گير، باق! حقيقتلرڭ ميدانڭده حكمتڭ تحتِ نظارت و مراقبهسنده تثليث ايچنده توحيدى آرايانلر، سفسطه ايدهرك أصل توحيدِ محض و إعتقاد كامل و عقل سليم قبول ايتديگى عقيدهِٔ حق ايله مجهّز و سيفِ برهان ايله متقلّد اولانلرله مبارزه و محاربه ايدرسه؛ ناصل بردن مغلوب و منهزم اولويور...
— 39 —
قرآنڭ أسلوبِ حكيمانهسنه يمين ايدرم كه: نصارايى و أمثالنى هوالانديرهرق ضلالت درهلرينه آتان، يالڭز عقلى عزل و برهانى طرد و رهبانى تقليد ايتمكدر. هم ده إسلاميتى دائما تجلّى و إنبساطِ أفكار نسبتنده حقائقى إنكشاف ايتديرن، يالڭز إسلاميتڭ حقيقت اوزرنده اولان تأسّس و برهان ايله تقلّدى و عقل ايله مشورتى و تحتِ حقيقت اوستنده بولونماسى و أزلدن أبده متسلسل اولان حكمتڭ دساتيرينه مطابقت و محاكاتيدر. عجبا گورولمييور: آياتڭ أكثر فواتح و خواتمنده نوعِ بشرى وجدانه حواله و عقلڭ إستشارهسنه حمل ايتديرييور. دييور:
اَفَلَا يَنْظُرُونَ و﴿ فَانْظُرُوا و اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ و اَفَلَا يَتَذَكَّرُونَ و تَفَكَّرُوا و مَا يَشْعُرُونَ و يَعْقِلُونَ و مَايَعْقِلُونَ و يَعْلَمُونَ و فَاعْتَبِرُوا يَٓا اُولِى الْاَبْصَارِ
بن دخى ديرم: ﴿ فَاعْتَبِرُوا يَٓا اُولِى الْاَلْبَابِ
خاتمه
فَاعْتَبِرُوا يَٓا اُولِى الْاَلْبَابِ ظاهردن عبور ايديڭز! حقيقت سزى بكلهيور. فقط گورديگڭز وقت اينجيتمهيڭز. أصحّ و لازم...
* * *
— 40 —
طوقوزنجى مقدّمه
عقولِ سليمه ياننده محقّقدر كه: خلقتده خير أصل، شر ايسه تَبَعيدر. خير كلّى، شر جزئيدر. شويله گورونويور كه: عالمڭ هر بر نوعنه دائر بر فن تشكّل ايتمش و ايتمكدهدر. فن ايسه، قواعدِ كلّيهدن عبارتدر. كلّيتِ قاعده ايسه، او نوعده اولان حسنِ إنتظامنه كشّافدر. ديمك جميع فنون، حسنِ إنتظامه برر شاهدِ صادقدر. أوت كلّيت إنتظامه دليلدر. زيرا بر شيده إنتظام اولمازسه، حكم كلّيتيله جريان ايدهمز. چوق إستثناآتيله پريشان اولويور. بو شاهدلرى تزكيه ايدن، نظرِ حكمتله إستقراءِ تامدر. فقط بعضًا إنتظام گورولمييور. چونكه دائرهسى، اُفقِ نظردن داها گنيش، تمامًا تصوّر و إحاطه اولونمديغى ايچون، نظامڭ تصويرِ بىمثالى كندينى گوسترهمييور. بناءً عليه عموم فنونڭ شهادتلريله و نظرِ حكمتدن نشئت ايدن إستقراءِ تامّڭ تصديقى ايله ثابتدر كه: خلقتِ عالمده مقصودِ بِالذّات و غالبِ مطلق، يالڭز حُسن و خير و حق و كمالدر. أمّا شر و قبح و باطل ايسه؛ تبعيه و مغلوبه و مغمورهدرلر. أگر چندان صولت ايتسهلر ده موقّتدر. هم ده ثابتدر كه: أكرمِ خلق بنى آدمدر. إستعدادى و صنعتى بوڭا شاهددر. هم ده بنى آدمڭ أڭ أشرفى، أهلِ حق و حقيقت اولان طوغرى مسلمانلردر. حقائقِ إسلاميت بوڭا شهادت ايتديگى گبى إستقبالڭ وقوعاتى ده تصديق ايدهجكدر. هم ده ثابتدر كه: أكملِ كلّ محمّددر (عليه الصلاة و السلام). معجزاتى و أخلاقِ كاملهسى شهادت ايتديگى گبى، محقّقينِ نوعِ بشر ده تصديق ايدرلر. حتّى أعداسى ده تسليم ايدييورلر و ايتمگه مجبوردرلر.
وقتا كه بو بويله، شو شويله و او اويلهدر. عجبا نوعِ بشر شقاوتيله او فنونلرڭ شهادتنى جرح و إستقراءِ تامّى
— 41 —
نقض و إبطال و مشيئتِ إلٰهيهسنڭ قارشيسنده تمرّد، تعنّده مقتدر اولاجق ميدر؟ كلّا، مقتدر اولماز و اولاماز. عادل و حكيمِ مطلقڭ رحمان و رحيم إسمنه قَسَم ايدرم: نوعِ بشر، شر و قبح و باطلى، زحمتسز يعنى (بِسلامة الأمر) ايله هضم ايدهميهجكدر. هم ده حكمتِ إلٰهيه مساعده ايتميهجكدر.
أوت حقوقِ عموميهِٔ كائناته جنايت ايدن عفو اولونماز، راهِ عدم ويريلمز. أوت بيڭلر سنه شرّڭ غلبهسى يالڭز بو دنياده أڭ أقلّ بيڭ سنه مغلوبيتِ مطلقه ايله نتيجه ويرهجكدر. عالمِ اُخرٰىده خير، شرّى إعدامِ أبدى ايله محكوم ايدهجكدر. يوقسه عالمڭ منتظمه و مكمّله و أوامرِ إلٰهيهيه مطيعه اولان سائر أنواع و أجناس؛ بو پريشان و شقاوتجى اولان نوعِ بشرى كنديلرى ايچنده قبول ايتميهرك، حقوقِ وجوددن إسقاط و ظلمتخانهِٔ عدمه نفى و وظيفهِٔ خلقتدن طرد ايتمك، إقتضا و عرضِ حال ايدهجكلردر. بو ايسه بتون إستعداداتِ بشريهيى و عالمده سلطنت سورمك و آخرتده سعادتِ أبديهيه مظهر اولمق ايچون مجهّز ايديلن قابلياتى و ميولاتى عبث و بيهوده اولمقلغى إستلزام ايدر. عبث ايسه إستقراءِ تامّه مناقض اولديغى گبى صانعِ حكيمڭ حكمتنه دخى معارض و نبىِّ صادقڭ حكمنه ده مخالفدر. أوت إستقبال بو دعوالرڭ بر قسمنى تصفيه ايدهجكدر. فقط تمام تصفيهسى ايسه آخرتده گورولهجكدر. شويله: أشخاصدن قطعِ نظر، نوعى و عمومى حسن و حقّڭ ميدانِ غلبهسى إستقبالدر. بز ئولسهك، ملّتمز باقيدر. قرق سنه ايله راضى دگلز. أڭ أقلّ بيڭ سنه غلبهيى ايسترز. لٰكن هم شخصى، هم عمومى، هم جزئى، هم كلّى اولان حسن، حق و خير و كمالڭ ميدانِ غلبهسى و محكمهِٔ كُبرىسى؛ و بشرى، سائر إخوانى اولان كائناتِ منتظمه
— 42 —
گبى تنظيم و إستعداديله متناسب تجزيه و مكافات ويرن، يالڭز دارِ آخرتدر. زيرا اونده حق و عدالتِ محضه تجلّى ايدهجكدر. أوت بو طار دنيا، بشرڭ جوهرنده مندمج اولان إستعداداتِ غيرِ محدوده و أبد ايچون مخلوق اولان ميولات و آرزولرينڭ سنبللنمهسنه مساعد دگلدر. بسلهمك و تربيه ايچون باشقه عالمه گوندريلهجكدر. إنسانڭ جوهرى بيوكدر، ماهيتى عاليهدر، جنايتى دخى عظيمدر. إنتظامى ده مهمدر، سائر كائناته بڭزهمز؛ إنتظامسز اولاماز. أوت أبده نامزد اولان بيوكدر؛ مهمل قالاماز، عبث اولاماز. فناءِ مطلق ايله محكوم اولاماز. عدمِ صِرفه قاچاماز. جهنّم آغزينى، جنّت دخى آغوشِ نازندارانهسنى آچوب بكلهيورلر.
خاتمه
إسلامڭ و آسيانڭ إستقبالى، اوزاقدن غايت پارلاق گورونويور. چونكه آسيانڭ حاكمِ أوّل و آخرى اولان إسلاميتڭ غلبهسى ايچون درت بش مقاومتسوز قوّتلر إتّفاق و إتّحاد ايتمكدهدرلر.
برنجى قوّت:معارف و مدنيت ايله مجهّز اولان إسلاميتڭ قوّتِ حقيقيهسيدر.
ايكنجيسى:تكمّلِ مبادى و وسائطله مجهّز اولان إحتياجِ شديددر.
اوچنجيسى:آسيايى غايت سفالتده، باشقه يرلرى نهايت رفاهتده گورمكدن نشئت ايدن تنبّهِ تام و تيقّظِ كامل ايله مجهّز اولان غبطه و رقابت و كينِ مضمردر.
دردنجيسى:أهلِ توحيدڭ دستورى اولان توحيدِ كلمه و زمينڭ خاصيتى اولان إعتدال و تعديلِ مزاج و زمانڭ ضياسى اولان تنوّرِ أذهان و مدنيتڭ قانونى
— 43 —
اولان تلاحقِ أفكار و بدويتڭ لازمى اولان سلامتِ فطرت و ضرورتڭ ثمرهسى اولان خفيفلك و جرئتِ تشبّث ايله مجهّز اولان إستعدادِ فطريدر.
بشنجيسى:بو زمانده مادّةً ترقّىيه متوقّف اولان إعلاىِ كلمة الله؛ إسلاميتڭ أمريله و زمانڭ إلجاآتيله و فقرِ شديدڭ إجبارى ايله و هر آرزويى ئولديرن يأسڭ ئولمهسيله حيات بولان اُميد ايله مجهّز اولان آرزوىِ مدنيت و مَيلِ تجدّددر. و بو قوّتلره يارديم ايتمك ايچون أجانب ايچنه إختلال ويرن و مدنيتلرى إختيارلانديران مساوئِ مدنيتڭ محاسننه غلبهسيدر. و سعيڭ سفاهته عدمِ كفايتيدر. بونڭ ايكى سببى واردر:
برنجيسى:دين و فضيلتى دستورِ مدنيت ايتمهمكلكدن نشئت ايدن مساعدهِٔ سفاهت و موافقتِ شهوتِ نفسدر.
ايكنجيسى:حبّ الشهوات و ديانتسزلگڭ نتيجهسى اولان مرحمتسزلكدن نشئت ايدن معيشتدهكى مدهش مساواتسزلقدر. أوت شو ديانتسزلك آوروپا مدنيتنڭ ايچ يوزينى اويله قاريشديرمش كه؛ او قدر فِرَقِ فساديهيى و إختلاليهيى توليد ايتمش. فرضا حبل المتينِ إسلاميه و سدِّ ذو القرنيْن گبى شريعتِ غرّانڭ حقيقتنه إلتجا و تحصّن ايديلمزسه، بو فِرَقِ فساديه، اونلرڭ عالمِ مدنيتلرينى زير و زبر ايدهجكلردر. ناصلكه شيمديدن تهديد ايدييورلر.
عجبا حقيقتِ إسلاميهنڭ بيڭلر مسائلندن يالڭز زكات مسئلهسى، دستورِ مدنيت و معاونت اولورسه، بو بلايه و ييلانڭ يوواسى اولان معيشتدهكى مدهش مساواتسزلغه دواءِ شافى اولميهجق ميدر؟ أوت أڭ مكمّل و بوزولماز بر دَواء اولاجقدر.
أگر دينيلسه:شيمدىيه قدر آوروپايى غالب ايتديرن سبب، بوندن صوڭره نهدن ايتمهسين؟
— 44 —
جواب:بو كتابڭ مقدّمهسنى مطالعه ايت. صوڭره بوڭا ده دقّت ايت. سببِ ترقّيسى، هر شيئى گج آلمق و گج ده بيراقمق و متانت ايتمك شأننده اولان برودتِ مملكت و مكان و مسكنڭ طارلغى و ساكنلرڭ كثرتندن نشئت ايدن فكرِ معرفت و آرزوىِ صنعت و دڭز و معدن و سائر وسائطڭ مساعدهسيله حاصل اولان تعاون و تلاحق ايدى. فقط شيمدى تكمّلِ وسائطِ نقليه ايله عالم بر شهرِ واحد حكمنه گچديگى گبى، مطبوعات و تلغراف گبى وسائطِ مخابره و مداوله ايله أهلِ دنيا بر مجلسڭ أهلى حكمندهدر.و الحاصل:اونلرڭ يوكلرى آغير، بزمكى خفيف اولديغندن يتيشوب گچهجگز. أگر توفيق رفيق اوله...
خاتمهنڭ خاتمهسى
آسيانڭ بختنى، إسلاميتڭ طالعنى آچاجق يالڭز مشروطيت و حرّيتدر. فقط شريعتِ غرّانڭ تربيهسنده قالمق شرطيله...
تنبيه:محاسنِ مدنيت دينيلن أمرلر، شريعتڭ باشقه شكله چوريلمش برر مسئلهسيدر.
* * *
اوننجى مقدّمه
بر كلامده، هر فهمه گلن شيلرده متكلّم مؤاخذه اولونماز. زيرا مسوقِ له الكلامدن باشقه مفهوملر إراده ايله درعهده ايدر. إراده ايتمزسه، عتاب اولونماز. فقط غرض و مقصده مطلقه ضامندر. فنِّ بيانده مقرّردر: صدق و كذب، متكلّمڭ قصد و غرضنڭ آرقهسنده گيدييورلر. ديمك مقصود و مساقِ كلامده اولان مؤاخذه و تنقيد متكلّمه عائددر. فقط كلامڭ مستتبعاتى تعبير اولونان تلويحات و
— 45 —
تلميحاتنده و سُوَرِ معانى و طرزِ إفاده و معانئِ اولٰى تعبير اولونان وسائل و أسلوب غرضنده اولان گناه و مؤاخذه؛ متكلّمڭ ذمّتنده دگل، بلكه عُرف و عادته و قبولِ عمومىيه عائددر. زيرا تفهيم ايچون، قبولِ عمومى و عُرف، إحترام اولونور. هم ده أگر حكايه ايسه، خلل و خطا مَحْكِىٌّ عنهه عائددر. أوت متكلّم صُوَرْ و مستتبعاتده مؤاخذه اولونماز. زيرا اونلره أل آتمق، ثمراتنى آلمق ايچون دگلدر. بلكه داها يوقارى مقاصدڭ داللرينه چيقمق ايچوندر. أگر ايسترسهڭ كنائى شيلره دقّت ايت. مثلا: "فلانڭ قلنجنڭ بندى اوزوندر" و"رمادى چوقدر" دينيلديگى وقت، او آدم اوزون و سخى اوله... رماد و قلنجى هيچ اولمازسه ده كلام صادقدر. أگر ايسترسهڭ مثال و مُثُلِ فرَضيهيه دقّت ايت. گورهجكسڭ: إشتهاردن نشئت ايدن قيمت و قوّت ايله مداولهِٔ أفكار و عقللر آراسنده سفارته مستعد اولويورلر. حتّى مثنوى صاحبى و سعدئِ شيرازى گبى أڭ طوغرى مؤلّف و أڭ محقّق حكيم، او مُثُلِ فرَضيهيى إستخدام و إستعمال ايتمهلرندن، مشاحّت گورمهمشلردر. أگر بو سرّ سڭا گوروندى و ايشيقلاندى: مومنى اوندن ياندير، قصّات و حكايتڭ كوشهلرينه گيت. زيرا جزءده جارى اولان، بعضًا كلّده دخى جارى اولابيلير...
تنبيه:
اوچنجى مقالهده مشكلات و متشابهاتِ قرآنيهيه دائر بر قاعده گلهجكدر. إقتضاءِ مقام ايله شيمديلك بر نبذهسنى ذكر ايدهجگز. شويله: وقتا كه، كتابِ حكيمدن مقصودِ أهمّ، أكثريتى تشكيل ايدن جمهورڭ إرشادى ايدى. چونكه خواص، عوامڭ مسلگندن إستفاده ايدهبيليرلر. فقط عوام ايسه، خواصّه خطاب اولونان كلامى حقّيله فهم ايدهمزلر. حالبوكه جمهور ايسه أكثرى عوام و عوام ايسه مألوفات و متخيّلاتندن
— 46 —
تجرّد ايدوب حقيقتِ محضه و مجرّداتِ صِرفهيى چيپلاق اولارق گورهمزلر. فقط گورمكلرى تأمين ايدهجك يالڭز ذهنلرينڭ تأنيسى ايچون، مألوف اولان زىّ و لباس ايله مجرّدات عرضِ أندام ايتمكدر. تا مجرّداتى، سُوَرِ خياليه آرقهسنده تماشا ايتمكله گوروب طانيسين. اويله ايسه حقيقتِ محضه، مألوفلرينى گييهجكدر. فقط صورته حصرِ نظر ايتمهمك گركدر. بو سرّه بناءًدر: أساليبِ عربده عقولِ بشره اولان تنزّلاتِ إلٰهيه تعبير اولونان مراعاتِ أفهام و مماشاتِ أذهان، قرآنِ معجز البيانده جريان ايتدى. أزجمله:
فَاسْتَوٰى عَلَى الْعَرْشِ و يَدُ اللّٰهِ فَوْقَ اَيْد۪يهِمْ و جَاءَ رَبُّكَ و أمثالى... هم ده تَغْرُبُ ﴿الشَّمْسُ﴾ ف۪ى عَيْنٍ حَمِئَةٍ و هم ده وَ الشَّمْسُ تَجْر۪ى لِمُسْتَقَرٍّ و نظائرى بو أسلوبه برر مجرىدر.
ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ ف۪يهِ
خاتمه
صعب اولان بر كلامڭ إغلاق و إشكالى، يا لفظ و أسلوبڭ پريشانلغندن نشئت ايدر -بو قسم قرآنِ واضح البيانه ياناشمهمشدر- و ياخود معنىنڭ دقيق، درين و ياخود قيمتدار و ياخود غيرِ مألوف، غيرِ مبذول اولديغندن گويا فهمه قارشى نازلانمق و شَوْقى آرتديرمق ايچون كندينى گوسترمهمك و قيمت و أهمّيت ويرمك ايستر؛ مشكلاتِ قرآنيه بو قسمدندر.
— 47 —
تنبيه:
حديثِ شريفده وارد اولديغى گبى هر آيتڭ برر ظاهر و باطن و هر ظاهر و باطنڭ برر حدّ و مطّلعى و هر حدّ و مطّلعڭ چوق شجون و غصونى واردر. علومِ إسلاميه بوڭا شاهددر. بو مراتبڭ هر برينڭ برر درجهسى، برر قيمتى، برر مقامى واردر؛ تمييز لازمدر. لٰكن تزاحم يوقدر. فقط إشتباك إشتباهى إنتاج ايدر. ناصل دائرهِٔ أسباب دائرهِٔ عقائده قاريشديريلسه؛ يا توكّل ناميله بر بطالت ويا مراعاتِ أسباب ناميله بر إعتزالى إنتاج ايدر. اويله ده دوائر و مراتب تفريق اولونمازسه، بويله نتيجهلرى ويرر.
* * *
اون برنجى مقدّمه
كلامِ واحدده أحكامِ متعدّده اولابيلير. بر صدف، چوق جواهرى تضمّن ايدهبيلير. ذوى الألبابجه مقرّردر: قضيهِٔ واحده، متعدّد قضايايى تضمّن ايدر. او قضيهلرڭ هر برى آيرى برر معدندن چيقديغى گبى، آيرى آيرى برر ثمره ده ويرر. برى برندن فرق ايتمهين حقدن بيگانه قالير. مثلا: حديثده دينيلمش: اَنَا وَ السَّاعَةُ كَهٰذَيْنِ يعنى: بن و قيامت بو ايكى پارمق گبىيز. مابيْنمزده توسّط ايدهجك پيغمبر يوقدر. ويا حديثڭ مرادى نه ايسه حقدر. شيمدى بو حديث اوچ قضيهيى متضمّندر
برنجيسى:بو كلام پيغمبرڭ كلاميدر. بو قضيه ايسه، تواترڭ -أگر اولسه- نتيجهسيدر.
ايكنجيسى:كلامڭ معناىِ مرادى حق و صادقدر. بو قضيه ايسه، معجزهلردن تولّد ايدن برهانڭ نتيجهسيدر.
— 48 —
بو ايكيسنده إتّفاق ايتمك گركدر. فقط برنجيسنى إنكار ايدن، مكابر، كاذب اولور. ايكنجيسنى إنكار ايدن آدم ضلالته گيدر، ظلمته دوشر.
اوچنجى قضيه:بو كلامده مراد بودر. و بو صدفده اولان جوهر بودر؛ بن گوسترييورم. بو قضيه ايسه تشهّى ايله دگل، إجتهادڭ نتيجهسيدر. ذاتًا مجتهد اولان باشقه مجتهدڭ تقليدينه مكلّف دگلدر. بو اوچنجى قضيهده إختلافات فوران ايدرلر. قال و قيل بوڭا شاهددر. بونى إنكار ايدن آدم أگر إجتهاد ايله اولسه، نه مكابردر و نه كفره گيدر. زيرا عام، بر خاصّڭ إنطفاسيله منتفى دگلدر. بناءً عليه هر أوه كندى قپوسيله گيتمك لازمدر. زيرا هر أوڭ بر قپوسى وار. و هر كليدڭ بر آناختارى واردر...
خاتمه
بو اوچ قضيه حديثده جريانى گبى آيتده ده جريان ايدر. زيرا عموميدر. فقط قضيهِٔ اولٰىده بر فرقِ دقيق واردر. و بوندن باشقه بر كلامده چوق أحكامِ ضمنيه بولونور. فقط خصوصيدر. هر برى آيرى بر أصل، آيرى بر ثمرهسى اولابيلير.
تنبيه:
إلتزامِ خلاف و تعصّبِ بارد و مَيل التفوّق و حسِّ طرفدارلق و وهمڭى بر أصله إرجاع ايله كندينه عذر گوسترمك، آرزوسنه موافق اولان ضعيف شيلرى قوى گورمك و غيرڭ تنقيصيله كندى كمالنى گوسترمك و غيرى تكذيب ويا تضليل ايتمكله كندى صدق و إستقامتنى إعلان ايتمك گبى سفيل و سفلى أمرلرڭ منشئى اولان حبِّ نفس ايله بويله مقاملرده مغالطه ايدهرك چوق بهانهلر بولابيلير.
وَ اِلَى اللّٰهِ الْمُشْتَكٰى
* * *
— 49 —
اون ايكنجى مقدّمه
لبّى بولميان، قشر ايله مشغول اولور. حقيقتى طانيميان خيالاته صاپار. صراطِ مستقيمى گورهمهين، إفراط و تفريطه دوشر. موازنهسز و ميزانسز اولان چوق آلدانير، آلداتير.
ظاهر پرستلرى آلداتان بر سبب: قصّهنڭ حصّه ايله مناسبتى و مقدّمهنڭ مقصود ايله ذهنده مقارنتى، وجودِ خارجيده اولان مقارنتله إلتباس اولونماسيدر. بو نقطهيه دقّت ايت، صوڭره محتاج اولاجقسڭ.
هم ده إختلالاتى توليد ايدن، إختلافاتى ايقاع ايدن، خرافاتى ايجاد ايدن، مبالغاتى إنتاج ايدن أسبابڭ بريسى و بلكه أڭ برنجيسى، خلقتده اولان حُسن و عظمت و عُلْويته عدمِ قناعتدر. حاشا ذوقِ فاسدهسيله إستخفافِ نظام ايتمكدر. حالبوكه عقل و حكمت نظرلرنده هر برى قدرتڭ أڭ باهر معجزهلرندن اولان حقائقِ عالمده اولان حسنِ إنتظام و كمال و عُلْويت، او درجه دستِ حكمت ايله نقش اولمش كه: بتون خيال پرستلرڭ و مبالغهجيلرڭ خوليالرندن گچمش اولان خارق العاده حُسن و كماله نسبت اولونسه؛ او خارق العاده خياللر غايت عادى و او عادات الله غايت خارق العاده بر حُسن و حشمت گوسترهجكدر. فقط جهلِ مركّبڭ همشيرهسى و نظرِ سطحينڭ آننهسى اولان الفت، مبالغهجيلرڭ گوزلرينى قپاتمشدر. بويله گوزلرى آچمق ايچوندر: مألوف اولان آفاق و أنفسده دقّتِ نظره، كتابِ حكيم أمر ايدر. أوت گوزلرى آچان يالڭز نجومِ قرآنيهدر. اويله نجومِ ثاقبهدرلر كه: جهلڭ ظلمنى و نظرِ سطحينڭ ظلماتنى دفع ايتدكلرى گبى؛ آياتِ بيّنات، يدِ بيضا ايله، الفت و سطحيتڭ حجابلرينى و ظاهر پرستلگڭ پردهسنى پارچه پارچه ايدهرك، عقولى آفاق و أنفسڭ حقائقنه توجيه ايدوب إرشاد ايتمشلردر.
— 50 —
هم ده مَيل المبالغاتى توليد ايدن، بشرڭ كندى مَيلنى قوّهدن فعله چيقارمسنه ميلانِ فطريهسيدر. زيرا ميللرندن بريسى؛ حيرت ويرهجك عجيب شيلرى گورمگه و گوسترمگه و تجدّده و ايجاده اولان ميليدر. بوڭا بناءً وقتا بشر، نظرِ سطحى ايله كائنات قاپلرنده الفت قپاغى آلتنده اولان غداىِ روحانىيى ذوق ايدهمديگندن قابى و قپاغى يالامقله اوصانمق و قناعتسزلك و خارق العادهيه مَيل و خيالاته إشتهادن باشقه نتيجه ويرمديگندن مَيلِ خارق العاده ايله يا تجدّد ويا ترويج ايچون مَيل المبالغه تولّد ايدر. او مبالغه ايسه، طاغ تپهسنده بر قارطوپى گبى يوارلهمقله تا خيالڭ يوكسك ذروهسندن لسانه قدر تكرلنسه، صوڭره لساندن لسانه يووارلانوب گيدركن كندى حقيقتنڭ چوق پارچهلرينى طاغيتمقله برابر، هر لساندن مَيل المبالغه ايله چوق خيالاتى كندينه طوپلار، شاپه گبى بيور. حتّى قلبه دگل، بلكه صماخده، بلكه خيالده بيله يرلشهمييور. صوڭره بر نظرِ حق گلير، اونى تجريد ايتمكله چيپلاق ايدهرك توابعنى طاغيتوب أصلنه إرجاع ايدر. "حق گلير، باطل ئولور" سرّى ده ظاهر اولور.
أزجمله:بوگونلرده بر حكايه بوڭا مثال اولابيلير: فخر اولماسين؛ زمانِ صباوتمدن بَرى أسّ الأساسِ مسلگم؛ إفراط و تفريط ايله حقائقِ إسلاميته سورولن لكهلرى تميزلهمك و او ألماس گبى حقيقتلرينه صيقل وورمق ايدى. بو مسلگمه تاريخِ حياتم، پك چوق وقوعاتيله شهادت ايدر. بونڭله برابر، بوگونلرده كرويتِ أرض گبى بديهى بر مسئلهيى ذكر ايتدم. او مسئلهيه تماس ايدن مسائلِ دينيهيى تطبيق و توفيق ايدهرك دشمنلرڭ إعتراضاتنى و محبِّ دينڭ وسوسهلرينى دفع أيلدم. ناصلكه مسائلده مفصّلًا گلهجكدر. صوڭره غول يبانى گبى، خيالاته آليشان ظاهر پرستلرڭ
— 51 —
دماغلرى قبول ايتميهجك گبى گورونديلر. فقط أصل سبب باشقه غرض اولمق گركدر. گويا گوز يوممقله گوندوزى گيجه ويا ئوفلهمكله گونشى سوندورمگه إحتمال ويرمك گبى بر حركتِ مجنونانهده بولونديلر. گويا اونلرڭ ظنّنجه كرويتِ أرضه حكم ايدن، دينده چوق مسائله مخالفت ايدييور. اونى بهانه ايدهرك بيوك بر إفترايى ايتديلر. او درجهده قالمادى. وسوسهلى أذهانى، إفترانڭ بيومهسنه مساعد بر زمين بولدقلرندن، إفترايى او درجه بيوتديلر كه؛ أهلِ ديانتڭ حقيقةً جگرلرينى داغدار و أهلِ حميتى، گردِ ترقّياتندن مأيوس ايتديلر.
لٰكن بو حال بيوك بر درسدر. بنى ايقاظ ايتدى كه: جاهل دوست، دشمن قدر ضرر ويرهبيلير. اويله ايسه شيمدىيه قدر يالڭز دشمنڭ طرفنه باقوب ألدهكى ألماس قلنجله اونلرڭ تفريطلرينى قيراردم؛ فقط شيمدى مجبورم: اويله دوستلرڭ تربيهلرى ايچون، اونلرڭ عوام پرستانه و إفراطكارانه اولان خيالاتلرينه، او قلنجى بر درجه ايليشديرهجگم. أگر چندان بويله شخصى شيلرڭ بويله مباحثاتده ذكرلرى لازم دگلدر. فقط شخصيتده قالمادى. مدرسهلرڭ حياتلرينه تعلّق ايدر بر مسئلهِٔ عمومى حكمنه گچدى. او ظاهر پرستلر أمين اولسونلر كه، سعيلرى بيهودهدر. شيمدىيه قدر بويله عوام پرستانه سفسطهلر ايله بزى جاهل بيراقديلر. بوندن صوڭره بزى جاهل بيراقمقله جهلمزدن إستفاده ايتمك ايستهيورلر. اولماز و اولاماز؛ مدرسهلر حياتلانهجقدر و السلام...
هم ده ظاهريّونڭ أفكارينى تشويش ايدن و خيالاتنى إنتظامدن چيقاران صدقِ أنبيانڭ دلائلى يالڭز خارق العادهلرده منحصر اولدقلرينى إعتقاد ايتمهلريدر. هم ده پيغمبريمزڭ جمله حالى ويا أكثريتى، خارقه اولمق إعتبار ايتمهلريدر. بو ايسه، وجود مساعده ايتمديگى ايچون متخيّلاتلرى إنتظام بولامييور. حالبوكه
— 52 —
بويله إعتقاد؛ سرِّ حكمتِ إلٰهيهدن و خلقتِ عالمده جارى اولان قوانينِ إلٰهيهيه پيغمبرلرڭ تسليم و إتّباعلرندن غفلت، پك بيوك بر غفلتڭ نتيجهسيدر. أوت پيغمبريمزڭ هر بر حال و حركتى، صدقنه دلالت و حقّه تمسّكنه شهادت ايتمكله برابر، پيغمبر ده عادات اللّٰهه إتّباع و إنقياد ايدييور... مقالهِٔ ثالثهده بو سرّه تنبيه ايديلهجكدر.
هم ده خارق العادهنڭ إظهارى تصديقِ نبوّت ايچوندر. تصديق ايسه، ظاهر اولان معجزاتيله، أكملِ وجه ايله حاصل اولابيلير. أگر حاجتدن فضله خارقه اولسه، يا عبثدر ويا سرِّ تكليفه منافيدر. زيرا تكليف، نظرى اولان شيده بر إمتحاندر. بديهيات ويا بداهته ياقين اولان شيلرده أدنا، أعلا ايله مساوى اولابيلير. و ياخود جريانِ حكمتڭ سرّينه تسليم و إطاعته مخالفدر. حالبوكه پيغمبرلر هركسدن زياده عبوديت و تسليمه مكلّفدرلر.
أى شو پريشان سوزلريمه نظر ايدن طالبِ حق!.. سنڭ ماهيتنده أكيلمش اولان ميولات، شو اون ايكى مقدّمهده سكونيله برابر جريان ايدن شمسِ حقيقتڭ ضياسيله، نشو و نما بولوب چيچكلر آچاجقدر...
خاتمه
سيّد اولميان، "سيّدم" و سيّد اولان، "دگلم" دييَنْلر، ايكيسى ده گناهكار و دخول ايله خروج حرام اولدقلرى گبى.. حديث و قرآنده دخى، زياده ويا نقصان ايتمك ممنوعدر. فقط زياده ايتمك، نظامى بوزديغى و وهمه قپو آچديغى ايچون داها ضررليدر. نقصانه، جهل بر درجه عذر اولور. فقط زياده ايتمك، علم ايله اولور. عالم اولان معذور دگلدر. كذالك ديندن بر شيئى فصل ويا اولميانى وصل ايتمك، ايكيسى ده جائز دگلدر.
— 53 —
بلكه حكاياتڭ باقيرلرى و إسرائلياتڭ مزخرفاتى و تشبيهاتڭ مموّهاتى ألماسِ عقيدهده، جوهرِ شريعتده، دُرَرِ أحكامده إدخال ايتمك؛ قيمتنى داها زياده تنزيل و متحرّئِ حقيقت اولان مشتريسنى داها زياده تنفير و پشيمان ايدر.
خاتمهنڭ خاتمهسى
بر آدم مستعد و قابل اولديغى شيئى ترك و أهل اولميان شيئه تشبّث ايتمك، شريعتِ خلقته بيوك بر إطاعتسزلكدر. زيرا شانى اودر كه؛ إستعدادى صنعتده إنتشار و تداخل و صنعتڭ مقاييسنه إحترام و محبّت و نواميسنه تمثّل و إمتثال.. الحاصل، فنا فى الصنعت اولمقدر. وظيفهِٔ خلقت بو ايكن، بو يولسزلقله صنعتڭ صورتِ لايقهسنى تغيير ايدر و نواميسنى اينجيتير. و أصل مستعد اولديغى صنعته اولان ميليله؛ تشبّث ايتديگى غيرِ طبيعى صنعتڭ صورتنى چركين ايدر. زيرا بِالقوّه اولان مَيل و بِالفعل اولان صنعتڭ إمتزاجسزلغى ايچون بر كشماكش اولور. بو سرّه بناءً پك چوق آدم مَيل الآغالق و مَيل الآمريت و مَيل التفوّق ايله متحكّم گچينمك ايستديگندن، علمڭ شاننده اولان تشويق و إرشاد و نصيحت و لطفى ترك ايدوب كندى إستبداد و تفوّقنه وسيلهِٔ جبر و تعنيف ايدر. علمه خدمته بدل، علمى إستخدام ايدر. بوڭا بناءً وظائف، أهل اولميانڭ أللرينه گچدى. باخصوص مدارس، بونڭ ايله إندراسه يوز طوتدى. بوڭا چارهِٔ يگانه: دائرهِٔ واحدهنڭ حكمنده اولان مدرّسلرى، دار الفنون گبى چوق دوائره تبديل و ترتيب ايتمكدر. تا هركس سَوقِ إنسانيسيله حقّنه گيتمكله، حكمتِ أزليهنڭ أمرِ معنويسنى، مَيلِ فطريسيله إمتثال ايدوب قاعدهِٔ تقسيم الأعماله تطبيق ايديلسين.
— 54 —
تنبيه:
علومِ مدارسڭ تدنّيسنه و مجراىِ طبيعيدن چويرلمسنه بر سببِ مهمّ بودر: علومِ آلِيَه مقصودِ بِالذّات صيرهسنه گچديگندن، علومِ عاليه مهمل قالديغى گبى، لباسِ معنى حكمنده اولان عبارهِٔ عربيهنڭ حلّى أذهانى ضبط ايدهرك، أصل مقصود اولان علم ايسه، تبعى قالمقله برابر عبارهلرى بر درجه مبذول اولان و سلسلهِٔ تحصيله رسمًا گچن كتابلر؛ أوقات، أفكارى كندينه حصر ايدوب خارجه چيقماسنه ميدان ويرمهملريدر.
أى برادرِ وجدان!.. ظن ايدييورم: شيمدى شو مقدّمات اوزرينه ترتّب ايدهجك اولان كتبِ ثلاثهيى، نه ماهيتده اولدقلرينى گورمك ايستهيورسڭ، فقط داها صبر ايت. شيمديلك سڭا بر موضوع سويلهيهجگم كه؛ او كتبڭ بر زمينِ إجماليسنى، تعبيرِ ديگر ايله كوچك بر فوطوغرافنى ويا إجمالى بر خريطهسنى تشكيل ايدر. هم ده او كتبده سكز طوقوز مسئلهيى، عجله ايدوب سڭا تقديم ايدهجگم. اوچنجى مقالهدن صوڭره أگر مشيئتِ إلٰهيه تعلّق ايتسه و توفيقِ ربّانى رفيق اولسه، تفصيلاتنى ذكر ايتمك فكرندهيم. ايشته موضوع و زمين بودر:
قرآنڭ گوسترديگى وسائل ايله، طوغرى حكمتڭ قوّتيله، بر سيرِ روحانى اولارق سماواتڭ علوملرينه چيقهجغم. تا اورادن تماشا ايدوب گورهجگز كه: كُرهِٔ أرض، هول ويا طوپ ويا فرفره ويا صاپان طاشى گبى صانعِ حكيم دستِ قدرتله دونديروب، آتمقله چويرييور. تا پارچه پارچه ايدهرك داها اييسنه تبديل ايدهجگنه نظرِ حكمتله گورهجگز. صوڭره ده سماواتدن آصيلوب، جوّدن گچهجگز. تدريجًا، بشيگمز اولان و بشرڭ ياتوب و إستراحت أيلهمسى ايچون خالقِ رحمان، سطحنى سروب مهيّا
— 55 —
و ممهّد ايتمش اولان كُرهِٔ أرضه اينهجگز. صوڭره ده بشر، چوجقلغندن چيقديغى گبى بشيگنى آتوب خراب ايتمكله بشرى سعادت سراىِ أبديهيه گوندريلمهسنه نظرِ دقّتله تماشا ايدهجگز. بونى تمامًا تماشا ايتديگمزدن صوڭره، زمان و مكان ايله مقيّد اولميان سيرِ روحانى ايله زمانِ ماضى قطعهسنه گيروب أبناىِ جنسمز اولان أبناىِ ماضى ايله سيّالهِٔ برقيهِٔ تاريخيه ايله مخابره ايدهجگز. او مغربِ إختفانڭ كوشهسنده وقوعه گلن حادثاتى اوگرنوب، اوندن فكر ايچون بر شمندوفرى ياپاجغز. صوڭره دونوب گلمك اوزره اولان أبناىِ جنسمزى زيارت و إستقبال ايچون سعادتڭ فجرِ صادقنى اوزاقدن گورمك و گوسترمك ايله مشرقِ إستقباله متوجّه اولارق شمندوفرِ ترقّىيه و توفيق دينيلن سفينهِٔ سعيه بينديگمز ايله برابر أللريمزده اولان برهانڭ مصباحيله، او بدايتى قراڭلق گورولن فقط آرقهسى غايت پارلاق اولان زمانه داخل اولاجغز. تا أبناىِ مستقبل ايله مصافحه ايدوب سعادتلرينى تبريك ايدهجگز...
ايشته بو كوچك فوطوغرافده اويله بر گوزل رسم مندمجدر كه، ايلريده تحرير ايله سڭا گورونهجكدر. شيمدى بو زمينده كتبِ مزبورهنڭ شجرهلرى تنبّت و مقالاتِ ثلاثهنڭ جداوليله صولانهجقدر.
أى برادر!.. سنڭ ألنى طوتوب خزينهِٔ حقائقه گوتورمكدن أوّل وعد ايتديگم بر قاچ مسئله ايله عجله ايدوب بصرِ بصيرتڭزه غشاوت و پرده اولان خيالاتى دفع ايدهجگم. اويله خيالات، غول يبانى گبى أللريله سنڭ گوزينى قپار، گوگسنه وورور، سنى تخويف ايدر. فرضا گوسترسه ده نورى نار، دُرّى مدرّ گبى گوسترر. او خيالاتدن صاقين!.. سنڭ وسوسهلرينڭ أڭ بيوك منشئى، كرويته تعلّق ايدن بر قاچ مسئلهدر.
أزجمله:ثَوْر و حوت و قاف طاغى و سدِّ ذو القرنيْن و جبالڭ أوتاديتلرى
— 56 —
و ير آلتنده جهنّمڭ يرينى تعيين ايتمك و دَحٰيهَا و سُطِحَتْ و اَلشَّمْسُ تَجْر۪ى لِمُسْتَقَرٍّ و ﴿ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِنْ جِبَالٍ ف۪يهَا مِنْ بَرَدٍ گبى مسائلدر. حقيقتلرينى بيان ايدهجگم؛ تا، دينڭ دشمنلرينڭ گوزلرى قپاتيلسين و دوستلرينڭ گوزلرى دخى آچيلسين. ايشته باشلايورم:
برنجى مسئله
سنڭ منصف اولان ذهننه معلومدر كه: كرويتِ أرض و يرڭ يووارلقلغنه؛ محقّقينِ إسلام -أگرچه إتّفاقِ سكوتيله اولسه- إتّفاق ايتمشلردر. أگر بر شبههڭ وارسه "مَقَاصِد" و"مَوَاقِف"ه گيت؛ مقصده وقوف و إطّلاع پيدا ايدهجكسڭ و گورهجكسڭ: سعد و سيّد، طوپ گبى كُرهيى أللرنده طوتمشلر، هر طرفنه تماشا ايدييورلر.
أگر او قپو سڭا آچيلامدى؛ "مفاتيح الغيب" اولان إمامِ رازينڭ گنيش اولان تفسيرينه گير و سريرِ تدريسده او داهى إمامڭ حلقهِٔ درسنده اوطور، درسنى ديڭله.
أگر اونڭ ايله مطمئن اولامدڭ؛ أرضى، كرويت قابنه صيغيشديرهمدڭ؛ إبراهيم حقّينڭ آرقهسنه دوش، حجّة الإسلام اولان إمامِ غزالينڭ ياننه گيت، فتوا ايسته... ده كه: "كرويتده مشاحّت وار ميدر؟" ألبته دييهجك: "قبول ايتمزسهڭ مشاحّت واردر." زيرا تا زمانندن بَرى شويله بر فتوا گوندرمش: "كيم كرويتِ أرض گبى برهانِ قطعيله ثابت اولان بر أمرى، دينه حمايت بهانهسيله إنكار و ردّ ايتسه؛ دينه
— 57 —
جنايتِ عظيم ايتمش اولور. زيرا بو، صداقت دگل، خيانتدر."
أگر أمّيسڭ فتوايى اوقويهمييورسڭ، بزم همعصريمز و فكرًا برادريمز اولان حسينِ جسرينڭ سوزينى ديڭله!.. زيرا يوكسك سسله منكِرِ كرويتى تهديد ايتديگى گبى، حقيقت قوّتيله پرواسز اولارق دير: "كيم دينه إستناد ايله، حمايت يولنده مدوّريتِ أرضى إنكار ايدر ايسه صديقِ أحمقدر، عدوِّّ شديددن داها زياده ضرر ويرمش اولور."
أگر بو يوكسك سسله سنڭ ياتمش اولان فكرِ حقيقتڭ اويقودن قالقمديسه و گوزڭ ده آچيلامدى؛ ابن همام و فخر الإسلام گبى ذاتلرڭ أللرينى طوت، إمامِ شافعىيه گيت، إستفتاء ايت، ده كه:
"شريعتده واردر: بر وقتده بش وقتڭ نمازى قيلينير. هم ده بر قوم واردر، ياتسو نمازلرينڭ وقتى بعض وقتده يوقدر. هم ده بر قوم واردر: گونش چوق گونلرده غروب و چوق گيجهلرده طلوع ايتمز؛ ناصل اوروج طوتهجقلر؟ هم ده إستفسار ايت كه: شرطڭ تعريفِ شرعيسى اولان سائر أركانه مقارن اولان شيدر. ناصل نمازده شرط اولان إستقبالِ قبلهيه إنطباق ايدر. حالبوكه يالڭز قيام و يارى قعودده مقارنت واردر؟"
أمين اول، إمامِ شافعى مسئلهِٔ اولٰىيى شرقدن و غربدن گچن دائرهنڭ مدوّريتيله تصوير ايدهجكدر. ايكنجى و اوچنجى مسئلهيى دخى، جنوبدن شماله ممتد اولان دائرهنڭ مقوّسيتيله تطبيق ايدهجكدر. برهانِ عقلى گبى جواب ويرهجكدر. هم ده قبله مسئلهسنده دييهجك: "قبله و كعبه اويله بر عمودِ نورانيدر كه؛ سماواتى عرشه قدر طاقمش و نظم ايدوب كُرهِٔ أرضڭ طبقاتنى فرشه قدر دهلهرك كائناتڭ منتظم بر عمودِ نورانيسى اولمشدر. أگر غطاء و پرده كشف اولونسه،
— 58 —
خطِّ شاقول ايله سنڭ گوزينڭ شعاعى، نمازڭ هر بر حركتنده عينِ قبله ايله تماس و مصافحه ايدهجكدر.
أى برادر!.. أگر سن ظن ايتديگم آدملردنسهڭ، عجيب خوليالرڭ عالمِ خيالدن باشقه بر ير بولامديغڭدن بر قيمتى يوقدر. تا قلبه گيرهبيلسين. سن ده اينانمييورسڭ، نفسنى قانديرامييورسڭ؛ فقط صاپمشسڭ. أگر او خيالاته آچيق و حقيقته قپالى اولان قلبڭزده پك چوق دفعه متخيّلڭزدن داها كوچك اولان كُرهِٔ أرض يرلشمز ايسه توسيعِ ذهن ايچون نظرڭ اُفقنى گنيشلتدير. بر مجلس حكمنده گچينن أرضڭ ساكنلرينى گور، سؤال ايت. زيرا أو صاحبى أوينى بيلير. اونلر عمومًا مشاهده و تواتر ايله بر لسانله سڭا سويلهيهجكلر: "ياهو!.. بزم بشيگمز و فضاىِ عالمده شمندوفريمز اولان كُرهمز او قدر ديوانه دگلدر. أجرامِ عُلْويهده جارى اولان قاعده و قانونِ إلٰهىدن شذوذ و سركشلك ايتسين." هم ده دلائلِ مجسّمهِٔ مسطّحه اولارق خريطهلرى إبراز ايدهجكدر.
إشارت:
نظامِ خلقتِ عالم دينيلن شريعتِ فطريهِٔ إلٰهيه؛ مولوى گبى جذبه طوتان مجذوب و مسافر اولان كُرهِٔ أرضه، گونشه إقتدا ايدن صف بسته ييلديزلرڭ صفنده طوروب إطاعت ايتمهسنى فرض و واجب قيلمشدر. زيرا زمين، زوجى ايله برابر اَتَيْنَا طَٓائِع۪ينَ ديمشلردر. طاعت ايسه، جماعت ايله داها أفضل و داها أحسندر.
الحاصل:صانعِ عالم، أرضى ايستديگى گبى و حكمتى إقتضا ايتديگى گبى ياراتمشدر. سزڭ -أى أهلِ خيال!..- تشهّى ايله ايستديگڭز گبى ياراتمامشدر؛ عقللريڭزى كائناته مهندس ايتمهمشدر.
— 59 —
تنبيه:
ضعفِ عقيدهيه و ياخود سوفسطائى مذهبنه اولان مَيله؛ و ياخود داها آلمامش، يڭى مشترى اولماسنه إشارت ايدن امورڭ برى ده؛ "بو حقيقت، دينه منافيدر" اولان كلمهِٔ حمقادر. زيرا برهانِ قطعى ايله ثابت اولان بر شيئى حق و حقيقت اولان دينه مخالف اولديغنه إحتمال ويرن و منافاتندن خوف ايدن آدم، خالى دگل؛ يا دماغنده بر سوفسطائى گيزلنمش قاريشديرييور و ياخود قلبنى دهلهرك بر موسوس صاقلانمش، إختلال ايدييور و ياخود يڭيدن دينه مشترى اولمش، تنقيد ايله آلمق ايستهيور...
* * *
ايكنجى مسئله
پوشيده اولماسين، ثَوْر و حوتڭ قصّهِٔ مشهورهسى إسلاميتڭ دخيل و طُفيليسيدر. راويسيله برابر مسلمان اولمشدر. ايسترسهڭ مقدّمهِٔ ثالثهيه گيت، گورهجكسڭ؛ هانگى قپودن دائرهِٔ إسلاميته داخل اولمشدر. أمّا ابن عبّاسه اولان نسبتڭ إتّصالى ايسه، دردنجى مقدّمهنڭ آيينهسنه باق، او إلحاقڭ سرّينى گورهجكسڭ. بوندن صوڭره مرويدر: "أرض، ثَوْر و حوت اوزرندهدر." حديث اولارق روايت ايديلييور.
أوّلا:تسليم ايتمييورز كه، حديثدر. زيرا إسرائلياتڭ نشانى واردر.
ثانيًا:حديث اولسه ده ضعفِ إتّصال ايچون يالڭز ظنّى إفاده ايدن آحاددندر. عقيدهيه داخل اولماز، زيرا يقين شرطدر.
ثالثًا:متواتر و قطعىّ المتين اولسه ده قطعىّ الدلالت دگلدر. أگر ايسترسهڭ بشنجى مقدّمهيه مراجعتله، اون برنجى مقدّمه ايله مشاوره ايت!
— 60 —
گورهجكسڭ ناصل خيالات، ظاهر پرستلرى هوالانديرمش. بو حديثى محاملِ صحيحهدن چويرمشلردر. ايشته وجوهِ صحيحه اوچدر:
ناصل ثَوْر و نثر و إنسان و ديگريله مسمّا اولان حَمَلهِٔ عرش، ملائكهدر. بو ثَوْر و حوت دخى، اويله ايكى ملائكهدر. يوقسه عرشِ أعظمى ملائكهيه؛ كُرهيى، كره گبى همّته محتاج اولان بر اوكوزه تحميل ايتمك، نظامِ عالمه منافيدر. هم ده لسانِ شريعتدن ايشيديلييور: هر بر نوعه مخصوص و او نوعه مناسب بر مَلكِ مؤكّل واردر. بو مناسبته بناءً او مَلك او نوعڭ إسميله مسمّا، بلكه عالمِ ملائكهده اونڭ صورتيله متمثّل اولويور... حديث اولارق ايشيديلييور: "هر آقشامده گونش عرشه گيدر، سجده ايدر. إذن آلييور، صوڭره گلييور." أوت شمسه مؤكّل اولان مَلك؛ إسمى شمس، مثالى ده شمسدر. اودر گيدر، گلير. هم ده حكماءِ إلٰهيون نزدنده هر بر نوع ايچون حىّ و ناطق و أفراده إمداد ويريجى و مستمدّى بر ماهيتِ مجرّده واردر. لسانِ شريعتده مَلك الجبال و مَلك البحار و مَلك الأمطار گبى إسملر ايله تعبير ايديلير. فقط تأثيرِ حقيقيلرى يوقدر. مؤثّرِ حقيقى يالڭز ذاتِ أقدسدر.
اِذْ لَا مُؤَثِّرَ فِى الْكَوْنِ اِلَّا اللّٰهُ
أسبابِ ظاهريهنڭ وضعندهكى حكمت ايسه: إظهارِ عزّت و سلطنت تعبير اولونان دستِ قدرت پردهسز دائرهِٔ أسبابه منعطف اولان نظره قارشى، ظاهرًا امورِ خسيسه ايله مباشرت و ملابستى گورولمهمكدهدر. فقط دائرهِٔ عقيده دينيلن حق و ملكوتيتده هر شى عُلْويدر. دستِ قدرتڭ پردهسز مباشرتى عزّته مناسبدر.
ذٰلِكَ تَقْد۪يرُ الْعَز۪يزِ الْعَل۪يمِ
— 61 —
ايكنجى محمل:ثَوْر، عمارت و زراعتِ أرضڭ أڭ بيوك واسطهسى اولان اوكوزدر. حوت ايسه، أهلِ سواحلڭ بلكه پك چوق نوعِ بشرڭ مدارِ معيشتى اولان باليقدر. ناصل برى سؤال ايدرسه: "دولت نه شى اوستندهدر؟" جواب ويريلير: "قلنجله قلم اوستندهدر." و ياخود "مدنيت نه ايله قائمدر؟" "معرفت و صنعت و تجارت ايله" جواب ويريلير. و ياخود "نوعِ بشر، نه شى اوزرنده بقاء بولور؟" جواب ايسه: "علم و عمل اوستنده بقاء بولور." كذالك واللهُ أعْلَمُ فخرِ كائنات بوڭا بناءً جواب ويرمش. شويله سؤال ايدن ذات -ايكنجى مقدّمهنڭ سرّيله- بويله حقائقه ذهنى إستعداد كسب ايتمديگندن وظيفهسى اولميان بر شيدن سؤال ايتديگى گبى، پيغمبريمز ده أصل لازم اولان شويله جواب بيوردى كه: "ير، ثَوْر اوستندهدر." زيرا يرڭ عمارتى نوعِ بشر ايلهدر. نوعِ بشردن اولان أهلِ قرىنڭ منبعِ حياتلرى زراعت ايلهدر. زراعت ايسه، اوكوزڭ اوموزى اوستندهدر و ذمّتندهدر. قسمِ ديگرى اولان أهلِ سواحلڭ أعظمِ معيشتلرى، بلكه أهلِ مدنيتڭ بيوك بر معدنِ تجارتلرى باليغڭ جوفنده و حوتڭ اوستندهدر.
كُلُّ الصَّيْدِ ف۪ى جَوْفِ الْفَرٰى مسئلهسنه ماصدقدر. بو لطيف بر جوابدر. مزاح ده اولسه حقدر. زيرا مزاح ايتسه ده يالڭز حق سويلر. فرضا سائل كيفيتِ خلقتدن سؤال ايتمشسه؛ فنِّ بيانده اولان تَلَقَّى السَّامِعُ بِغَيْرِ الْمُتَرَقَّبِ قاعدهسنڭ أسلوبِ حكيمانهسيله، لازم و ايستديگى جوابى ويرمشدر. يوقسه خسته اولان سائل، إشتهاءِ كاذبيله ايستديگى جوابى ويرمهمشدر.
— 62 —
و يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْاَهِلَّةِ قُلْ هِىَ مَوَاق۪يتُ لِلنَّاسِ بو حقيقته بر براعت الإستهلالدر.
اوچنجى محمل:ثَوْر و حوت، أرضڭ محركِ سنويسنده مقدّر اولان ايكى برجدر. او برجلر أگر چندان فرضى و موهومهدرلر. أصل أجرامى نظم و ربط ايله يوكلنمش اولان عالمده جارى و لفظًا و إصطلاحًا جاذبهِٔ عموميه ايله مسمّا اولان عادات اللّٰهڭ قانونى او برجلرده تمركز و تحصّل ايتديگندن، "أرض برجلر اوستندهدر" اولان تعبيرِ حكيمانه جائزدر. بو محمل، حكمتِ جديده نقطهِٔ نظرندهدر. زيرا حكمتِ عتيقه برجلرى سماده، حكمتِ جديده ايسه مدارِ أرضده فرض ايتمشلردر. بو تأويل يڭى حكمتڭ نظرنده بيوك بر قيمتى تضمّن ايدر.
هم ده مرويدر: سؤال تعدّد ايتمش. بر كرّه "حوت اوستندهدر." ديمك بر آيدن صوڭره "ثَوْر اوستندهدر" دينيلمشدر. يعنى فضاىِ غيرِ محدودهنڭ هر طرفنده منتشر اولان مزبور قانونڭ خيوط و أشِعّهلرينڭ نقطهِٔ محراقيهسى اولان حوت برجنده تمركز ايتديگندن، كُرهِٔ أرض دلو برجندن قوشوب حوتدهكى تدلّى ايدن قانونى طوتوب، شجرهِٔ خلقتڭ بر داليله ثمره گبى آصيلدى. و ياخود قوش گبى قوندى. صوڭره طيّار اولان ير، يوواسنى برجِ ثَوْر اوستنده ياپمش ديمكدر. بونى بيلدكدن صوڭره إنصافله دقّت ايت! بشنجى مقدّمهنڭ سرّيله أهلِ خيالڭ إختراع كردهسى اولان قصّهِٔ عجيبهِٔ مشهورهده عجبا حكمتِ أزليهيه إسنادِ عبثيت و صنعتِ إلٰهيهده إثباتِ إسراف و برهانِ صانع اولان نظامِ بديعى إخلال ايتمكدن باشقه نه ايله تأويل اولونهجقدر؟ نفرين، هزاران نفرين، جهلڭ يوزينه...
* * *
— 63 —
اوچنجى مسئله
"قاف طاغي"در
إشارت:
معلومدر، بر شيئڭ ماهيتنڭ كيفيتنى بيلمك باشقهدر، او شيئڭ وجودينى تصديق ايتمك ينه باشقهدر. بو ايكى نقطهيى تمييز ايتمك لازمدر. زيرا چوق شيلرڭ أصل وجودى يقين ايكن، و هم اونده تصرّف ايدهرك تا إمكاندن إمتناع درجهسنه چيقارييور. ايسترسهڭ يدنجى مقدّمهدن سؤال ايت؛ سڭا "نعم" جوابى ويرهجكدر. هم ده چوق شيلرڭ متنلرى قطعى ايكن دلالتلرنده ظنون تزاحم أيلهمشلردر. بلكه "مراد نهدر" اولان سؤالنڭ جوابنده أفهام، متحيّر اولمشلردر. ايسترسهڭ اون برنجى مقدّمهنڭ صدفنى آج. بو جوهرى بولاجقسڭ.
تنبيه:
وقتا كه بو بويلهدر. "قاف" ه إشارت ايدن قطعىّ المتنلردن يالڭز قٓ وَ الْقُرْاٰنِ الْمَج۪يدِ در. حالبوكه جائزدر؛ "قاف"، "صاد" گبى اولسون. دنيانڭ شرقنده دگل، بلكه آغزڭ غربندهدر. شو إحتمال ايله دليل يقينيتدن دوشر. هم ده قطعىّ الدلالت بوندن باشقه اولماديغنڭ بر دليلى؛ شرعڭ مجتهدلرندن اولان "قرافي"نڭ لَا اَصْلَ لَهُ ديمهسيدر. لٰكن ابن عبّاسه إسناد اولونان كيفيتِ مشهورهسى، دردنجى مقدّمهيه باق. وجهِ نسبتى سڭا تمثّل ايدهجكدر. حالبوكه ابن عبّاسڭ هر سويلهديگى سوزى، حديث اولماسى لازم گلمديگى گبى، هر نقل ايتديگى شيئى ده اونڭ مقبولى ده
— 64 —
اولمق لازم گلمز. زيرا ابن عبّاس گنجلگنده إسرائلياته، بعض حقائقڭ تظاهرى ايچون حكايت طريقيله بر درجه عطفِ نظر أيلهمشدر.
أگر ديرسهڭ: "محقّقينِ صوفيه، "قاف"ه دائر پك چوق تصويراتده بولونمشلردر؟" بوڭا جوابًا ديرم: "مشهور اولان عالمِ مثال، اونلرڭ جَوَلانگاهيدر. بز ألبسهمزى چيقارديغمز گبى، اونلر ده جسدلرينى چيقاروب سيرِ روحانى ايله او مَعْرَضْگاهِ عجائبه تماشا ايدييورلر. "قاف" ايسه؛ او عالمده اونلرڭ تعريف ايتدكلرى گبى متمثّلدر. بر پارچه آيينهده، سماوات و نجوم تمثّل ايتدكلرى گبى، بو عالمِ شهادتده وَلَوْ كوچك شيلر ده اولسه -چكردك گبى- عالمِ مثالده تجسّمِ معانينڭ تأثيريله بر بيوك آغاج اولويور. بو ايكى عالمڭ أحكاملرى بربرينه قاريشديريلماز. محيى الدّينِ عربينڭ مغزِ كلامنه مطّلع اولان بونى تصديق ايدر. أمّا عوامڭ ياخود عوام گبى آدملرڭ مابيْنلرنده مشتهر اولان كيفيتى كه: "قاف" يره محيطدر و متعدّددر.. هر ايكيسنڭ اورتهسنده بش يوز سنهدر.. و ذروهسى سمانڭ كتفنه مماسدر.. إلٰى آخرِ خيالاتهم... بونى، نه قيمتده اولديغنى بيلمك ايسترسهڭ، گيت اوچنجى مقدّمهدن فنارينى ياق؛ صوڭره گل، بو ظلماته گير. بلكه آبِ حيات اولان بلاغتنى گورهجكسڭ.
أگر بزم بو مسئلهده اولان إعتقاديمزى آڭلامق ايسترسهڭ؛ بيل كه بن "قاف" ڭ وجودينه جزم ايدرم؛ فقط كيفيتى ايسه، حواله ايدرم. أگر بر حديثِ صحيح و متواتر، كيفيتڭ بياننده ثابت اولورسه ايمان ايدرم كه؛ مرادِ نبى صادق و طوغرى و حقدر. فقط مرادِ نبوى اوزرينه... يوقسه ناسڭ متخيَّللرى اوزرينه دگلدر. زيرا بعضًا فهم اولونان شى، مرادڭ غيريسيدر. بو مسئلهده معلوممز بودر:
— 65 —
قاف طاغى، أكثر شرقى إحاطه ايدن و أسكى زمانده بدوى و مدنيلرڭ آرالرنده فاصل اولان و أعظمِ جبالِ دنيا اولان چامولرينڭ آننهسى اولان همالايا سلسلهسيدر. بو سلسلهنڭ عِرقندن جبالِ دنيانڭ أكثريسى تشعّب أيلهدكلرى دينيلير. بو حال اويله گوسترييور كه: "قاف" ڭ دنيايه مشهور اولان إحاطهنڭ فكر و خيالى بو أصلِ تشعّبدن نشئت ايتمش اولمق گركدر.
و ثانيًا:عالمِ شهادته صورتيله و عالمِ غيبه معنىسيله مشابه و ايكيسنڭ مابيْننده بر برزخ اولان عالمِ مثال او معمّايى حلّ ايدر. كيم ايسترسه كشفِ صادق پنجرهسيله ويا رؤياىِ صادق منفذيله ويا شفّاف شيلر دوربينيله و هيچ اولمازسه خيالڭ وراءِ پردهسيله او عالمه بر درجه سيرجى اولابيلير. بو عالمِ مثالڭ وجودينه و اونده معانينڭ تجسّم ايتمهلرينه پك چوق دلائل واردر. بناءً عليه بو كرهده اولان "قاف"، او عالمده ذو العجائب اولان "قاف" ڭ چكردگى اولابيلير. هم ده صانعڭ ملكى گنيشدر. بو سفيل كُرهيه منحصر دگلدر. فضا ايسه غايت واسع، اللّٰهڭ دنياسى غايت عظيم اولديغندن ذو العجائب اولان "قاف" ڭ إستيعاب ايدهبيلير. فقط أيّامِ إلٰهيه ايله بش يوز سنه بزم كرهدن اوزاق اولمقله برابر موجِ مكفوف اولان سمايه تماس ايتمك، إمكانِ عقليدن خارج دگلدر. زيرا "قاف" سما گبى شفّاف و غيرِ مرئى اولمق جائزدر.
و رابعًا:نهدن جائز اولماسين كه "قاف"، دائرهِٔ اُفقدن تجلّى ايدن سلسلهِٔ أعظمدن عبارت اوله... ناصل اُفقڭ إسمى ده "قاف"ه مأخذ اولابيلير. زيرا دوائرِ متداخله گبى نرهيه باقيليرسه، سلسلهلردن بر دائره گورولور. گيده گيده نظر قالير، خياله تسليم ايدر. أڭ نهايت خيال ايسه سلاسلِ جبالدن بر دائرهِٔ محيطى تخيّل ايدر كه، سمانڭ أطرافنه تماس ايدييور. كرويت سرّيله، بش يوز سنه ده اوزاق اولورسه ينه متّصل گورونور.
* * *
— 66 —
دردنجى مسئله
"سدِّ ذوالقرنين"در
ناصل بيلدڭ كه: بر شيئڭ وجودينى بيلمك، او شيئڭ كيفيت و ماهيتنى بيلمكدن آيريدر. هم ده بر قضيه، چوق أحكامى تضمّن ايدر. او أحكامڭ بعضسى ضرورى و بعضسى دخى نظرى و"مختلفٌ فيها"در. هم ده معلومدر؛ بر متعنّد و مقلّد بر سائل، إمتحان جهتيله، بر كتابده گورديگى بر مسئلهيى، أگرچه بر درجه ده محرّف اولسه، بر آدمدن سؤال ايتسه.. تا، غيبده اولان معلومنه جواب ويرسه، او جواب ايكى جهتله طوغريدر: يا طوغريدن طوغرىيه جواب ويرسه و ياخود سائلِ متعنّدڭ معلومنه يا بِالذّات ويا تأويل ايله جوابِ موافق ويرييور. ايكيسى ده طوغريدر. ديمك بر جواب، هم واقعى راضى ايدر، زيرا حقدر. هم سائلى إقناع ايدر؛ زيرا أگرچه مراد دگلسه، معلومنه تطبيق ايدر. هم مقامڭ خاطرينى دخى قيرمييور؛ زيرا جوابده عقدهِٔ حياتيهيى درج ايدر كه: مقاصدِ كلام اوندن إستمدادِ حيات ايدر.
ايشته جوابِ قرآن دخى بويلهدر. بوندن صوڭره ضرورى و غيرِ ضرورىيى تفريق ايدهجگز. ايشته جوابِ قرآنيده مفهوم اولان ضرورى حكملر كه؛ إنكارى قبول ايتمز. شودر: ذو القرنيْن "مؤيّد مِنْ عند الله" بر شخصدر. اونڭ إرشاد و ترتيبيله ايكى طاغ آراسنده بر سد بنا ايديلمشدر. ظالملرڭ و بدويلرڭ دفعِ فسادلرى ايچون... و يأجوج مأجوج ايكى مفسد قبيلهدرلر. أمرِ إلٰهى گلديگى وقت سد خراب اولاجقدر. إلى آخره. بو قياس ايله، اوڭا قرآن دلالت ايدن حكملر، قرآنڭ ضرورياتندندرلر. بر حرفڭ إنكارى دخى قابل دگلدر.
فقط او موضوعات و محمولاتڭ كيفياتلرينڭ تشريحاتلرى و ماهيتلرينڭ حدودى ايسه؛ قرآن اونلره
— 67 —
قطعىّ الدلالت دگلدر. بلكه "عام خاصّه، دلالتِ ثلاثهدن هيچ بريسيله دلالت ايتمز" قاعدهسيله و منطقده بيان اولونديغى گبى "بر حكم، موضوع و محمولڭ وَجْهٌ مَا ايله تصوّر ايتمك، كافى اولديغى"نڭ دستوريله ثابتدر كه، قرآن اونلره دلالت ايتمز فقط قبول ايدهبيلير. ديمك او تشريحات، أحكامِ نظريهدندر. باشقه دلائله محوَّلدر. إجتهادڭ مظنّهسيدر. اونده تأويل ايچون مجال واردر. محقّقينڭ إختلافاتى نظريتنه دليلدر.
فقط وا أسفا... جوابڭ سؤاله، هر جهتله لزومِ مطابقتڭ تخيّليله، سؤالدهكى خَلَله أهمّيت ويرميهرك جوابڭ ضرورى و نظرى اولان حكملرينى، بردن مأخذِ سائلدن و منبتِ سؤالدن خوشهچين اولوب، آلوب مفسّر اولديلر. يوق، بلكه مؤوِّل، يوق بلكه ماصدقى معنى يرينه معنى گوسترديلر. يوق، بلكه ماصدقى اولمق جائز و بر درجه ممكن اولان شيئى، مدلول و مفهوم اولارق تأويل ايتديلر.
حالبوكه اوچنجى مقدّمهنڭ سرّيله ظاهر پرستلر قبول ايدهرك و محقّقين دخى حكايات گبى أهمّيتسز اولديغندن تنقيدسز شو تأويلى ديڭلهديلر. او تشريحاتى، محرّف اولان تورات و إنجيلده اولديغى گبى قبول ايدرسه، عقيدهِٔ أهلِ سنّت و جماعتده اولان معصوميتِ أنبيايه مخالفت اولويور. قصّهِٔ لوط و داود عليهما السلام، بوڭا ايكى شاهددر. وقتا كه كيفيتده إجتهاد و تأويلڭ مجالى واردر. بن ده بِتوفيق الله ديرم: إعتقادِ جازم خدا و پيغمبريمزڭ مرادلرينه قطعيًا واجبدر؛ زيرا ضرورياتِ دينيهدندر. فقط مراد هانگيسيدر، مختلفٌ فيهدر. شويله:
ذو القرنيْن، إسكندر ديمهم؛ زيرا إسم بيراقماز. بعض مفسّر مَلِك "لامڭ كسريله"، بعض مَلك "لامڭ
— 68 —
فتحيله"، بعض نبى، بعض ولى، إلٰى آخر ديمشلردر. هر حالده ذو القرنيْن، "مؤيّد مِنْ عند الله" و سدّڭ بناسنه مرشد بر شخصدر.
أمّا سد ايسه:بعض مفسّر سدِّ چين و بعض مفسّر باشقه يرده جبللشمش و بعض مفسّر سدِّ مخفيدر، إنقلاب و أحوالِ عالم ستر أيلمشدر. و بعض و بعض.. ديمشلردر، ديمشلردر... هر حالده مفسدلرڭ دفعِ شرلرى ايچون بر ردمِ عظيم و جسيم بر ديواردر.
أمّا يأجوج مأجوج،بعض مفسّر "ولدِ يافثدن ايكى قبيله" و بعض ديگر "مغول و مانچور" و بعض دخى "أقوامِ شرقيهِٔ شمالى" و بعض دخى "بنى آدمدن بر جمعيتِ عظيمه، دنيا و مدنيتى هرج و مرج ايدن بر طائفه" و بعض دخى "مخلوقِ إلٰهىدن يرڭ ظهرنده و ياخود بطننده آدمى ويا غيرِ آدمى بر مخلوقدر كه قيامته، بويله نوعِ بشرڭ هرج و مرجنه سبب اولاجقدر." بعض و بعض و بعض ديدكلرينى ديديلر... نقطهِٔ قطعيه و جهتِ إتّفاقى بودر: يأجوج و مأجوج، أهلِ غارت و فساد و أهلِ حضارت و مدنيته أجلِ قضا حكمنده ايكى طائفهِٔ مخلوق اللّٰهدر.
أمّا خرابيتِ سد؛بعض، قيامتده و بعض، قيامته ياقين و بعض، أمارهسى اولمق شرطيله اوزاقدر و بعض، خراب اولمشدر فقط دَكّ اولمامش. "قيله"لر چوق. هر حالده نقطهِٔ إتّفاق؛ سدّڭ إنهدامى، يرڭ صقالنه بر بياض دوشمك و اوغلى اولان نوعِ بشر ده إختيار اولماسنه بر علامتدر. أگر بو مذاكراتى موازنه و محاكمه ايتمشسهڭ جائزدر، تجويز ايدهسڭ: سدِّ قرآن، سدِّ چيندر كه: چوق فرسخلر ايله اوزون و عجائبِ سبعهِٔ مشهورهدن بر "مؤيّد مِنْ عند الله"ڭ إرشاديله بنا اولونمش، او زمانڭ أهلِ مدنيتى، أهلِ بدويتڭ شرلرندن تأمين أيلهمشدر. أوت او وحشيلردن
— 69 —
هون قبيلهسى آوروپايى هرج و مرج ايتديگى گبى، اونلردن مغول طائفهسى ده آسيايى زير و زبر أيلهمشدر. صوڭره سدّڭ خرابيتى قيامته علامت اولور. باخصوص دَكّ، اوندن باشقهدر. پيغمبر: "أشراطِ ساعتدنم. بن و قيامت بو ايكى پارمق گبىيز." ديسه نهدن إستغراب اولونسون كه، خرابيتِ سد زمانِ سعادتدن صوڭره علامتِ قيامت اولسون... هم ده سدّڭ إنهدامى عمرِ أرضه نسبةً يرڭ يوزنده إختيارلقدن بر بروشقلقدر. بلكه تمامِ نهاره نسبةً وقتِ إصفرار گبيدر. أگرچه بيڭلر سنه ده فاصل اولسه... كذالك يأجوج و مأجوجڭ إختلاللرى، نوعِ بشرڭ شيخوختندن گلمه بر حُمّا و صيتمهسى حكمندهدر. بوندن صوڭره اون ايكنجى مقدّمهنڭ فاتحهسنده بر تأويلِ آخَر سڭا فتحِ باب ايدر. شويله: قرآن حصص ايچون قيصهسى ذكر ايتديگى گبى عُقَدِ حياتيه حكمنده و مقاصدِ قرآنيهدن بر مقصدينه مناسب نقطهلرى إنتخاب و ربطِ مقصده إتّصال ايتديرييور. أگرچه خارجده و حصولده بربرينڭ نارى ويا نورى بربريله گورونمديگى حالده، ذهننده و أسلوبده تعانق و مصاحبت ايدهبيليرلر. حينا كه، قصّه حصّه ايچوندر؛ سڭا نه لازم تشريحاتى.. ناصل اولورسه اولسون سڭا تعلّق ايدهمز. كندى حصّهڭى آل، گيت. هم ده اوننجى مقدّمهدن إستظهار ايت. گورهجكسڭ: مجاز مجازه قپو آچار.. وَ تَغْرُبُ ﴿الشَّمْسُ﴾ ف۪ى عَيْنٍ حَمِئَةٍ ظاهر پرستلرى طيشارىيه سورييور.
معلوم اولسون كه: أساليبِ عربده تجلّى ايدن حجّة اللّٰهڭ مفتاحى، يالڭز إستعاره و مجاز اوزرينه مؤسّس و أصلِ إعجاز اولان بلاغتدر. يوقسه شهرت سببيله يالانجى حدسله لقيطه اولونان و رضالرى اولماديغى حالده أصدافِ آياتده صاقلانان بونجقلر دگلدر. ايسترسهڭ
— 70 —
اوننجى مقدّمهنڭ خاتمهسنى إستشمامله ذوق ايت. زيرا ختامى مسكدر و ايچنده بالدر. هم ده جائزدر كه: مجهول الكيفيت اولان سد باشقه يرده سائر علاماتِ قيامت گبى مستور و قيامته قدر باقى و بعض إنقلاباتيله مجهول قالارق قيامتده خراب اولاجقدر.
إشارت:
معلومدر: مسكن، ساكنلرندن داها زياده ياشار. قلعه، أهلِ تحصّندن داها زياده عمرى اوزوندر. سكون و تحصّن، وجودينڭ علّتيدر، بقاء و دوامنه دگلدر. بقاء و دوامنه اولسه ده، إستمرار و عدمِ خُلُوّى إقتضا ايتمز. بر شيدهكى غرضڭ دوامى، بلكه ترتّبى او شيئڭ دوامنڭ ضرورياتندن دگلدر. پك چوق بنالر سكنا ويا تحصّن ايچون ياپلمشكن خاوى و خالى اولارق اورتهده معلّق قالييور. بو سرّڭ عدمِ تفهّمندن، توهّملره يول آچيلمشدر.
تنبيه:
شو تفصيلدن مقصد؛ تفسيرى تأويلدن، قطعىيى ظنّيدن، وجودى كيفيتدن، حكمى أطرافڭ تشريحاتلرندن، معنايى ماصدقدن، وقوعى إمكاندن تمييز و تفريق ايله بر يول آچمقدر.
* * *
بشنجى مسئله
مشهوردر: "جهنّم ير آلتندهدر." فقط بز أهلِ سنّت و جماعت قطعًا و يقينًا يرينى تعيين ايدهمهيز. لٰكن ظاهر اولان تحتيتدر و ير آلتنده اولماسيدر. بوڭا بناءً ديرم: شجرهِٔ طوبٰى گبى اولان خلقتِ عالمڭ سائر نجوملرى گبى بزم كُرهمز دخى بر ثمرهسيدر. ثمرهنڭ آلتى او آغاجڭ عموم أغصانى آلتنه
— 71 —
شامل اولور. بوڭا بناءً جهنّم ير آلتنده او داللر ايچندهدر. نرهده اولسه يرى واردر. تحتيتڭ مسافهسى اوزون و إتّصالى إقتضا ايتمز. حكمتِ جديدهنڭ نقطهِٔ نظرنده، آتش أكثر كائناته مستوليدر. بو حال آرقه طرفنده گوسترر كه: بو آتشڭ أصل و أساسى و نوعِ بشر ايله برابر أبده گيدن و يولده رفاقت ايدن جهنّم، بر گون پردهيى ييرتهجق، حاضر اولڭ دييهجك، ميدانه چيقهجقدر. بو نقطهده دقّت ايسترم...
ثانيًا:كُرهنڭ تحتى و آلتى مركزى و داخليسيدر. بو نقطهيه بناءً كُرهِٔ أرض شجرهِٔ زقّومِ جهنّمڭ چكردگيله حاملهدر. گونڭ برنده طوغهجقدر. بلكه فضاده طيران ايدن أرض اويله بر شيئى يمورطليهجقدر كه، او يمورطهده جهنّم تماميله اولونماز ايسه.. باشى ويا ديگر بر أعضاسى مطوى اولارق تضمّن ايتمش كه؛ يومِ قيامتده دركات و أعضاىِ سائرهسيله برلشهجك، دِيوِ عجيبِ جهنّم، أهلِ عصيانه هجوم ايدهجكدر. ياهو!.. كندڭ جهنّمه گيتمزسهڭ حساب و هندسهسنى اورايه قدر گوتورهبيلير. هر اوتوز اوچ مترهده تقريبًا بر درجهِٔ حرارت تزايد أيلهديگندن، مركزه قدر ايكى يوز بيڭ درجهيه ياقين حرارت موجود اولويور. بو نارِ مركزيهنڭ بزم غالبًا بيڭ درجهيه بالغ اولان آتشمزله نسبتى ايكى يوز دفعه اولديغى گبى مشهور حديثدهكى: "جهنّم آتشى آتشمزدن ايكى يوز دفعه داها شديددر" اولان نسبتڭ عيننى إثبات ايدر. هم ده جهنّمڭ بر قسمى زمهريردر. زمهرير ايسه برودتيله يانديرر. حكمتِ طبيعيهده ثابتدر كه: آتش بر درجهيه گلير كه، صويى بوز ايدر. حرارتى دفعةً بلع ايتديگى ايچون، برودتله إحراق ايدر. ديمك عموم مراتبى إحتوا ايدن آتشڭ بر قسمى ده زمهريردر.
— 72 —
تنبيه:
معلوم اولسون كه: أبده نامزد اولان عالمِ اُخروى فنا ايله محكوم اولان بو عالمڭ مقايسيله مساحه و معامله اولونماز. منتظر اول. اوچنجى مقالهنڭ آخرنده آخرت بر درجه سڭا عرضِ ديدار ايدهجكدر...
إشارت:
عموم فنونڭ گوسترديگى إنتظامڭ شهادتيله و حكمتڭ إستقراءِ تامّنڭ إرشاديله و جوهرِ إنسانيتڭ رمزيله و آمالِ بشرڭل تناهيسزلگنڭ ايماسيله يوم و سنه گبى چوق أنواعده اولان برر نوع قيامتِ مكرّرهنڭ تلميحيله و عدمِ عبثيتڭ دلالتيله و حكمتِ أزليهنڭ تلويحيله و رحمتِ بىپايانِ إلٰهيهنڭ إشارتيله و نبىِّ صادقڭ لسانِ تصريحيله و قرآنِ معجزڭ هدايتيله، جنّت آباد اولان سعادتِ اُخرويهدن نظرِ عقلڭ تماشاسى ايچون سكز قپو، ايكى پنجره آچيلير.
* * *
آلتنجى مسئله
محقّقدر كه: تنزيلڭ خاصّهِٔ جاذبهدارى، إعجازدر. إعجاز ايسه، بلاغتڭ يوكسك طبقهسندن تولّد ايدر. بلاغت ايسه خصائص و مزايا، باخصوص إستعاره و مجاز اوزره مؤسَّسهدر. كيم إستعاره و مجاز دوربينيله تماشا ايتمزسه، مزاياسنى گورهمز. زيرا أذهانِ ناسڭ تأنيسى ايچون، أساليبِ عربده ينابيعِ علومى إساله ايدن تنزيلڭ ايچنده تنزّلاتِ إلٰهيه تعبير اولونان مراعاتِ أفهام و إحترامِ حسّيات و مماشاتِ أذهان واردر. وقتا كه بو بويلهدر، أهلِ تفسيره لازمدر: قرآنڭ حقّنى بخس و قيمتنى نقصان ايتمهسين. و بلاغتڭ تصديق و سكّهسى اولميان بر شيله، قرآنى
— 73 —
تأويل ايتمهسينلر. زيرا هر حقيقتدن داها ظاهر و داها واضح تحقّق ايتمش كه؛ قرآنڭ معنىلرى حق اولدقلرى گبى، طرزِ إفاده و صورتِ معنىسى دخى بليغانه و عُلْويدر. جزئياتى او معدنه إرجاع و تفرّعاتى او منبعه إلحاق ايتمهين، قرآنڭ ايفاءِ حقّنده مطفّفيندن اولويور. بر ايكى مثال گوسترهجگز. زيرا نظرى جلب ايدر.
برنجى مثال:وَ جَعَلْنَا الْجِبَالَ اَوْتَادًا (اللّٰه أعْلَمُ بِمُرَادِهِ). جائزدر: إشارت اولونان مجاز، بويله بر تصوّرى ايماء ايدر كه: سفينه گبى اولان كره، بحرِ محيطِ هوائينڭ ايچنده تحت البحر بر گميسى و عمّان گبى فضاده ديرك ويا دمير گبى طاغلريله إرسا و تعميد ايدهرك هوا ايله إشتباك ايتديگندن موازنهلى محافظه اولونمشدر. ديمك طاغلر او گمينڭ دمير و ديركلرى حكمندهدرلر.
ثانيًا:إنقلاباتِ داخليهدن إهتزازات، او طاغلر ايله إسكات اولونورلر. زيرا طاغلر يرڭ مساماتى حكمندهدر. داخلى بر هيجان اولديغى وقت أرض طاغلر ايله تنفّس ايتديگندن غضبى وحدّتى سكونت بولور. ديمك أرضڭ سكون و سكونتى طاغلر ايلهدر.
ثالثًا:عمارتِ أرضڭ ديرگى بشردر. حياتِ بشرڭ ديرگى دخى، منابعِ حيات اولان ماء و تراب و هوانڭ إستفادهيه لايق صورتيله محافظهلريدر. حالبوكه شو اوچ شرائطِ حياتڭ كفيلى دخى طاغلردر. زيرا طاغ و جبال مخازنِ ماء اولديغى گبى، جذبِ رطوبت خاصيتيله هوايه مشّاطه اولويور... حرارت و برودتى تعديل ايتديگى گبى، هوايه مخلوط اولان مضر غازلرڭ ترسّبنه و هوانڭ تصفيهسنه سبب اولديغى گبى، طوپراغه ده ترحّم ايدييور. چامورلق و باتاقلق و بحرڭ تسلّطندن محافظه ايدر.
— 74 —
رابعًا:بلاغتجه وجهِ مناسبت و مشابهت بودر: فرضا بر آدم خيال بالونيله كرهدن يوكسك يره اوچارسه؛ طاغلرڭ سلسلهلرينه باقسه، عجبا طبقهِٔ ترابيهيى ديركلر اوستنه سريلوب آتيلمش بدوى خيمهلر گبى تخيّل ايدرسه و منفرد طاغلرى ده بر ديرك اوستنده قورولان بر چاديره بڭزهتيلسه، عجبا طبيعتِ خياله مخالفت اولور مى؟ فرضا سن او سلسلهلرى مستقل طاغلر ايله برابر سطحِ أرضه كيفيتِ وضعيتى بر بدوى عربڭ قارشيسنده تصوير طرزنده تخيّل و تخييل ايدرسهڭ، شويله: بو سلسلهلر أعرابِ بدويهنڭ خيمهلرى گبى أرض صحراسنده قورولمش و طرف طرف ده چاديرلر تخلّل ايتمش ديسهڭ... عربلرڭ خيالى اولان أسلوبلرندن اوزاق دوشمييورسڭ... هم ده أگر وهم ايله بو قصرِ مشيَّدِ عالمدن تجرّد ايدوب اوزاقدن حكمت دوربينيله مهدِ بشر اولان يره و سقفِ مرفوع اولان سمايه تماشا ايدرسهڭ.. صوڭره سلسلهِٔ جبالده تمثّل و أطرافِ سمايه تماس ايدن دائرهِٔ اُفق ايله محدود اولان سمايى، بر فسطاط گبى يرڭ اوستنه وضع و جبال أوتاديله ربط اولونمش بر چادير قبّهسنى تخيّل و توهّم ايدرسهڭ متّهم ايدهمزلر. سكزنجى مسئلهنڭ تنبيهنده بر ايكى مثال داها گلهجكدر.
* * *
يدنجى مسئله
قرآنده ذكر اولونان: دَحٰيهَا و سُطِحَتْ و فُرِّشَتْ و تَغْرُبُ ﴿الشَّمْسُ﴾ ف۪ى عَيْنٍ حَمِئَةٍ و أمثاللرى گبى؛ بعض أهلِ ظاهر تغليطِ أذهان ايچون، اونلر ايله تمسّك ايدرلر. لٰكن مدافعهيه
— 75 —
بز محتاج دگلز. زيرا مفسِّرينِ عظام، آياتڭ ضمائرندهكى سرائرلرى إظهار أيلهمشلردر. بزه حاجت بيراقمامشلر فقط بر درسِ عبرت ويرمشلر و سَرْمَشْق يازمشلر.
وَلٰكِنْ بَكَوْا قَبْل۪ى فَهَيَّجُوا لِىَ الْبُكَاءَ وَ هَيْهَاتَ ذُو رَحْمٍ يَرُقُّ لِبُكَائ۪ى
معلومدر: معلومى إعلام، باخصوص مشاهد اولورسه، عبثدر. ديمك ايچنده بر نقطهِٔ غرابت لازمدر، تا اونى عبثيتدن چيقارسين. أگر دينيلسه: باقڭز ناصل أرض كرويتيله برابر مسطّحه و سزه مهد اولمشدر، دڭزڭ تسلّطندن قورتولمش. و ياخود ناصل شمس، إستقرارله برابر تنظيمِ معيشتڭز ايچون جريان ايدييور. و ياخود ناصل بيڭلر سنه ايله اوزاق اولان شمس، عينِ حمئهده غروب ايدييور. معانئِ آيات كنايتدن صراحته چيقمش اولويور... أوت شو غرابت نقطهلرى، بلاغت نكتهلريدر.
* * *
سكزنجى مسئله
إشارت:
أهلِ ظاهرى حيص بَيْصَ ورطهلرينه آتانلردن بريسى، بلكه أڭ برنجيسى: إمكاناتى، وقوعاته قاريشديرمق و إلتباس ايتمكدر. مثلا دييورلر: "بويله اولسه، قدرتِ إلٰهيهده ممكندر. هم عقولمزجه عظمتنه داها زياده دلالت ايدر. اويله ايسه بو واقع اولمق گركدر..." هيهات!.. أى مسكينلر! نرهده عقلڭز كائناته مهندس اولمغه لياقت گوسترمشدر؟ بو جزئى عقلڭز ايله حسنِ كلّىيى إحاطه ايدهمزسڭز. أوت بر ذراع قدر بر بورون آلتوندن اولسه، يالڭز اوڭا دقّت ايديلسه، گوزل گورن بولونور.
— 76 —
هم ده اونلرى حيرتده بيراقان توهّملريدر كه: إمكانِ ذاتى، يقينِ علمىيه منافيدر. او حالده يقينيه اولان علومِ عاديهده تردّد ايتدكلرندن "لا اَدْرى"لره ياقلاشييورلر. حتّى اوتانمييورلر كه؛ مسلكلرنده لازم گلير؛ وان دڭزى، سبحان طاغى گبى بديهى شيلرده تردّد ايديلسين. زيرا اونلرڭ مسلگنجه ممكندر: وان دڭزى دوشاب و سبحان طاغى ده شكر ايله اورتولمش باله إنقلاب ايتسين. و ياخود او ايكيسى بعض آرقداشمز گبى كرويتدن راضى اولميهرق سفره گيتدكلرندن آياقلرى سورچهرك عمّانِ عدمه گيتمهلرى محتملدر. اويله ايسه، دڭز و سبحان، أسكى حاللريله باقى اولدقلرينى تصديق ايتمهمك گركدر. ألا! أى منطقسز مسكين! نردهسڭز؟ باقڭز. منطقده مقرّردر، محسوساتدهكى وهميات بديهياتدندر. أگر بو بداهتى إنكار ايدرسهڭز، سزه نصيحته بدل تعزيه ايدهجگم. زيرا علومِ عاديه سزجه ئولمش و سفسطه دخى حيات بولمش درجهسندهدر.
دردنجى بلا كه،أهلِ ظاهرى تشويش ايدر: إمكانِ وهمىيى، إمكانِ عقلى ايله إلتباس ايتدكلريدر. حالبوكه إمكانِ وهمى، أساسسز اولان عِرقِ تقليددن تولّد ايله سفسطهيى توليد ايتديگندن، دليلسز اولارق هر برى بديهياتده بر "بلكه"، بر "إحتمال"، بر "شكّ"ه يول آچار. بو إمكانِ وهمى، غالبًا محاكمهسزلكدن، قلبڭ ضعفِ أعصابندن و عقلڭ سيڭير خستهلغندن و موضوع و محمولڭ عدمِ تصوّرندن ايلرى گلير. حالبوكه إمكانِ عقلى ايسه: واجب و ممتنع اولميان بر مادّهده، وجود و عدمه بر دليلِ قطعيه دسترس اولميان بر أمرده تردّد ايتمكدر. أگر دليلدن نشئت ايتمش ايسه مقبولدر. يوقسه معتبر دگلدر. بو إمكانِ وهمينڭ أحكامندندر كه: بعض وهّاملر دييور: محتملدر، برهانڭ گوسترديگى گبى اولماسين. زيرا عقل، هر بر شيئى
— 77 —
درك ايدهمز. عقلمز ده بوڭا إحتمال ويرر. أوت، يوق بلكه إحتمال ويرن وهمڭزدر. عقلڭ شأنى برهان اوزرينه گيتمكدر. أوت عقل هر بر شيئى طارتاماز، فقط بويله مادّياتى و أڭ كوچك خادمى اولان بصرڭ قبضهسندن قورتولميان بر أمرى طارتار. فرضا طارتمز ايسه، بز ده او مسئلهده چوجق گبى مكلّف دگلز.
تنبيه:
بن ظاهر پرست و نظرِ سطحى صاحبى تعبيريله ياد ايتديگم و توبيخ و تعنيف ايله تشهير ايتديگم مخاطبِ ذهنيهم؛ أغلبِ حالده أهلِ تفريط اولان و جمالِ إسلامى گورمهين و نظرِ سطحيله اوزاقدن إسلاميته باقان خصمِ ديندر. فقط بعضًا، أهلِ إفراط اولان، اييلك بيلهرك فنالق ايدن دينڭ جاهل دوستلريدر.
بشنجى بلا:أهلِ تفريط و إفراط اولان بيچارهلرڭ أللرينى طوتهرق ظلماته آتان بريسى ده؛ هر مجازڭ هر يرنده تحرّئِ حقيقت ايتمكدر. أوت مجازده بر دانهِٔ حقيقت بولونمق لازمدر كه، مجاز اوندن نشو و نما بولارق سنبللنسين. و ياخود حقيقت، ايشيق ويرن فتيلدر؛ مجاز ايسه، ضياسنى تزييد ايدن شيشهسيدر. أوت، محبّت قلبده و عقل دماغدهدر. ألده و آياقده آرامق عبثدر...
آلتنجى بلا:نظرى طمس ايدن و بلاغتى ستر ايدن، ظاهره اولان قصرِ نظردر. ديمك نه قدر عقلده حقيقت ممكن ايسه، مجازه تجاوز ايتمزلر. مجازه گيديلسه ده مئالى طوتولور. بو سرّه بناءًدر: آيت و حديثڭ تفسير ويا ترجمهسى، اونلردهكى حُسن و بلاغتى گوسترهمز. گويا اونلرجه قرينهِٔ مجاز، عقلًا حقيقتڭ إمتناعيدر. حالبوكه قرينهِٔ مانعه، عقلى اولديغى گبى حسّى و عادى و مقامى.. داها باشقه چوق شيلر ايله ده اولابيلير. أگر ايسترسهڭ جنّت الفردوس گبى اولان دلائل الإعجازڭ ايكى يوز يگرمى برنجى قپوسندن گير.
— 78 —
گورهجكسڭ: او قوجه عبد القاهر غايت حدّتلى اولارق بويله متعسّفلرى ياننه چكمش، توبيخ و تكدير ايدييور.
يدنجى بلا:معرَّفى منكَّر ايدن برى ده: حركه گبى بر عرضى، ذاتيه و أينيهيه حصر ايتدكلرندن، "غيرِ من هو لَهُ" اولان وصفِ جارىيى إنكار ايتمك لازم گلديگندن، شمسِ حقيقت طرزِ جريانندن چيقاريلمشدر. عجبا بويلهلر عربلرڭ أسلوبلرينه هيچ نظر ايتمهمشلردر كه: ناصل دييورلر: طاغلر بزه راست گلدى. صوڭره بزدن آيريلدى. باشقه بر طاغ باشنى چيقاردى. صوڭره گيتدى، بزدن مفارقت أيلدى. دڭز دخى گونشى يوتدى.. إلخ... "مفتاحِ سكّاكى"ده بيان اولونديغى گبى؛ پك چوق يرلرده صنعتِ بيانيهدن اولان قلبِ خيالى، أسرارِ بيانيه ايچون إستعمال ايتمكدهدرلر. بو ايسه دوران سرّيله مغلطهِٔ وهميه اوزرينه مؤسّس بر لطافتِ بيانيهدر. شيمدى سَرْمَشْق اولارق ايكى مثالِ مهمّهيى بيان ايدهجگم. تا كه او منوال اوزرينه ايشليهسڭ. شويله:
وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِنْ جِبَالٍ ف۪يهَا مِنْ بَرَدٍ ٭ وَ الشَّمْسُ تَجْر۪ى لِمُسْتَقَرٍّ
شو ايكى آيت غايت شايانِ دقّتدرلر. زيرا ظاهره جمود، بلاغتڭ حقّنى جُحود ديمكدر. زيرا برنجى آيتده اولان إستعارهِٔ بديعه، او درجه حرارتليدر كه؛ بوز گبى اولان جمودى أريتير. و بلوط گبى ظاهر پردهسنى برق گبى ييرتار. ايكنجى آيتده بلاغت او قدر مستقر و محكم و پارلاقدر كه، سيرى ايچون گونشى طورديرر.
أوّلكى آيت،قَوَار۪يرَ مِنْ فِضَّةٍ نظيرهسيدر. او ده اونڭ گبى بر إستعارهِٔ بديعهيى تضمّن أيلهمشدر. شويله كه: جنّتڭ أوانيلرى شيشه اولماديغى گبى گوموش دخى دگلدر.
— 79 —
بلكه شيشهنڭ گموشه اولان مباينتى بر إستعارهِٔ بديعهنڭ قرينهسيدر. ديمك شيشه شفّافيتيله، فضّه دخى بياض و پارلاقلق حسبيله، گويا جنّتڭ قدحلرينى تصوير ايتمك ايچون ايكى نمونهدرلر كه صانعِ رحمان بو عالمه گوندرمش. تا نفس و ماللريله جنّته مشترى اولانلرڭ رغباتنى تهييج و إشتهالرينى آچسين.
عينًا بونڭ گبى، مِنْ جِبَالٍ ف۪يهَا مِنْ بَرَدٍ بر إستعارهِٔ بديعه اوندن تقطّر ايدييور. او إستعارهنڭ زمينى ايسه، زمين و آسمان مابيْننده حُكمِ خيال ايله تصوّر اولونان مسابقات و رقابتڭ تخيّلى اوزرينه مؤسّسدر. مزرعهسى شويلهدر كه؛ زمين قار و بَرَدْ ايله تزمُّل ويا تعمّم ايدن طاغلريله و رنگارنك بساتينيله سوسلنديگى گبى، گويا اوڭا رقابةً و عنادًا آسمان دخى جبال و بساتينى آڭديران رنگارنك ايله تشكّل ايدن و طاغلره نظيرهلر ياپمق ايچون پارچه پارچه طاغيلان بلوطلريله صاريلوب جلوهگر اولويور. او طاغ گبى پارچه پارچه بلوطلر؛ سفينهلر و ياخود طاغلر و ياخود دوهلر و ياخود بوستان و درهلردر دينيلسه، تشبيهده خطا ايديلمهمش اولور. او جوّدهكى سيّارهلرڭ چوبانى رعددر. قامچى گبى، برقنى باشلرى اوزرينه سيلكهليوب طولاشديرييور. او مسخّر سابحهلر ايسه، او بحرِ محيطِ هوائيده سير و جريان ايتمكله، محشره تصادف ايتمش طاغلرى آنديررلر. گويا سما، صو بخارينڭ ذرّاتنى رعد ايله سلاح باشنه دعوت ايتديگى گبى.. "راحت اولڭ" أمريله هركس يرينه گيدر، گيزلهنير. أوت چوق دفعه بلوط طاغڭ لباسنى گيديگى گبى، هيكلى ايله تشكّل ايتمكله برابر بَرَدْ و قارين بياضيله تلوّن و رطوبت و برودتيله تكيّف ايدر. اويله ايسه بلوط و طاغ قومشو، آرقداشدرلر. بربرينه لوازماتنى عاريه
— 80 —
ويرمگه مجبوردرلر. بو اخوّت و مبادلتى قرآنڭ چوق يرلرى گوسترر. زيرا بعضًا اونى، اونڭ لباسنده و اوتهكينى بريكينڭ صورتنده بزه گوسترر. هم ده تنزيلڭ پك چوق منازلنده طاغ و بلوط بربرينڭ ألنى طوتوب مصافحه ايتدكلرى واردر. ناصل كتابِ عالمڭ بر صحيفهسى اولان زمينده معانقه و مصافحهلرى شاهددر. زيرا عمّانِ هواده إسكله حكمنده اولان طاغ تپهسنده لَنْگَرْاَنْدَازْ اولدقلرينى گورويورز...
ايكنجى آيت:﴿ وَ الشَّمْسُ تَجْر۪ى لِمُسْتَقَرٍّ أوت تَجْر۪ى بر أسلوبه إشارت ايتديگى گبى، لِمُسْتَقَرٍّ دخى بر حقيقتى تلويح ايدر. ديمك جائزدر كه، تَجْر۪ى لفظيله شويله بر أسلوبه إشارت اولسون. شويله: شمس، دميرى آلتوندن ياپيلمش مهذّب، مذهّب، زِرْهْلى بر سفينه گبى أثيردن اولان و موجِ مكفوف تعبير اولونان عمّانِ سماده سياحت و يوزويور. أگر چندان مستقرّنده لَنْگَرْاَنْدَازْدر. لٰكن او بحرِ سماده او "ذهبِ ذائب" جريان ايدييور. فقط او جريان عرضى و تبعى و تفهيم ايچون مراعات و إحترام اولونان نظرِ حسّيلهدر. فقط حقيقى ايكى جريانى واردر. اولماز ايسه ده اولور. زيرا مقصد، بيانِ إنتظامدر. أساليبِ عربده اولديغى گبى تبعى ايسه ويا ذاتى ايسه، نظامڭ نقطهِٔ نظرنده بردر.
ثانيًا:شمس مستقرّنده، محورى اوزرنده متحرّك اولديغندن او أريمش آلتون گبى أجزالرى دخى جريان ايدييور. بو حركهِٔ حقيقيه أوّلكى حركهِٔ مجازيهنڭ دانهسيدر، بلكه زنبرگيدر
— 81 —
ثالثًا:شمسڭ، مستقرّى دينيلن تختِ روانيله و سيّارات دينيلن عساكرِ سيّارهسيله گوچوب صحراىِ عالمده سير و سفرى، مقتضاىِ حكمت گورونويور. زيرا قدرتِ إلٰهيه هر شيئى حىّ و متحرّك قيلمشدر و سكونِ مطلق ايله هيچ بر شيئى محكوم ايتمهمشدر. موتڭ برادرى و عدمڭ عمِّ زادهسى اولان عطالتِ مطلق ايله، رحمتى بيراقمامش كه قيد ايديلسين. اويله ايسه شمس ده حرّدر. قانونِ إلٰهيه إطاعت ايتمك شرطيله سربستدر، گزهبيلير. فقط باشقهسنڭ حرّيتنى بوزمامق گركدر و شرطدر. أوت شمس، أمرِ إلٰهىيه تمثّل ايدن و هر بر حركتنى مشيئتِ إلٰهيهيه تطبيق ايدن بر چول پاشاسيدر. أوت جريان حقيقى و ذاتى اولديغى گبى عرضى و حسّى ده اولابيلير. ناصل حقيقيدر، اويله ده مجازيدر. بو مجازڭ منارى، تَجْر۪ى در. أسلوبڭ عقدهِٔ حياتيهسنه تلويح ايدن لفظ، لِمُسْتَقَرٍّ در.
الحاصل:مقصدِ إلٰهىسى، نظام و إنتظامى گوسترمكدر. نظام ايسه شمس گبى پارلايور. كُلِ الْعَسَلْ وَلَا تَسَلْ قاعدهسنه بناءً، نظامى إنتاج ايدن حركتِ شمس و ياخود دورانِ أرض، هانگيسى اولورسه اولسون، أصل مقصدى إخلال ايتمديگى ايچون سببِ أصلينڭ تحرّيسنه مجبور دگلز. مثلا: قَالَ نڭ ألفيله خفّت حاصلدر. أصلى نه اولورسه اولسون، "واو"ه بدل "قاف" دخى اولسه فرق ايتمز. ينه ألف، ألف و خفيفدر.
— 82 —
إشارت:
بو تصويراتله برابر حسِّ ظاهره إستنادًا؛ ظاهر، متعصّبانه بر جمودِ باردى گوسترمك، ناصلكه بلاغتڭ حرارت و لطافتنه منافيدر. اويله ده: دليلِ صانع اولان نظامِ عالمڭ أساسى اولان حكمة اللّٰهڭ شاهدى اولان إستحسانِ عقلىيه جارح و مخالفدر. شويله مثلا: سبحان طاغنه چوق فرسخله اوزاق بر مسافهدن متوجّه اولسهڭ و ايستهسهڭ كه: سبحان سنڭ جهاتِ أربعهڭه مقابل گلسه و ياخود هر جهته مقابل اولارق گورمشسڭ، بو تبديل و تبدّله لازم اولان راحت بر سببى اولان قاچ حركتِ وضعيه ايله بر قاچ آديم آتمق گبى أڭ قيصه يولى ترك و سبحان طاغى گبى دهشتلى بر جِرمِ عظيمى سنى حيرتده بيراقهجق بر دائرهِٔ عظيمهيى قطع ايتمهسنى تخيّل ويا تكليف ايتمك گبى غايت اوزون بر يولى و إسراف و عبثيته عجيب بر مثالى، نظامِ عالمه أساس طوتمق، بنجه نظامه جنايت ايتمكدر. شيمدى إنصافله نظرِ حقيقتله بو تعصّبِ باردهيه باق: ناصل إستقراءِ تامّڭ شهادتيله ثابت اولان بر حقيقتِ باهرهيه معارضه ايدييور. او حقيقت ايسه بودر: خلقتده إسراف و عبث يوقدر. و حكمتِ أزليه، قيصه و مستقيم يولى ترك ايتمز. اوزون و متعسّف يولى إختيار ايتمز. اويله ايسه؛ عجبا إستقراءِ تامّڭ مجازه قرينه اولماسندن نه مانع تصوّر اولونور و نهدن جائز اولماسين؟..
تنبيه:
أگر ايسترسهڭ مقدّماته گير. برنجى مقدّمهيى صُغرى و اوچنجى مقدّمهيى كُبرى ياپ. سڭا نتيجه ويرهجكدر كه: أهلِ ظاهرڭ ذهنلرينى تشويش ايدن، فلسفهِٔ يونانيهيه إنجذابلريدر. حتّى او فلسفهيه فهمِ آيتده بر أساسِ مسلّمه نظريله باقييورلر. حتّى اوغلى ئولمش بر قوجهقارىيى گولديرهجك درجهده بر مثال بودر كه: بعضلر اويله بر ذاتڭ كلامندهكى
— 83 —
فلوسِ فلسفهيى، جوهرِ حقيقتدن تمييز ايتميهجك درجهدن پك چوق درجهده عالى اولان او ذاتِ نقّاد، كردجه ديمش كه: عَنَاصِرْ چِهَارِنْ ژِوَانِنْ مَلَكْ حالبوكه: بو سوز ايله حكمانڭ مذهبى اولان كه: "ملائكهِٔ كرام مادّهدن مجرّددرلر" ردّ يولنده تصريح ايدييور كه: "ملائكهِٔ كرام عناصردن مخلوق أجسامِ نورانيهدرلر." اونلر فهم ايتمشلر كه: عناصر درت اولدقلرى، إسلاميتدندر. عجبا.. درتلگى و عنصريتى و بساطتى، حكما إصطلاحاتندن و مزخرف اولان علومِ طبيعيهنڭ أساسلرندندر. هيچ اصولِ إسلاميهيه تعلّقلرى يوقدر، بلكه ظاهر مشاهدتله حُكم اولونان بر قضيهدر. أوت دينه تماسى اولان هر شى، ديندن اولماسى لازم گلمييور. و إسلاميتله إمتزاج ايدن هر بر مادّه، إسلاميتڭ عناصرندن اولديغنى قبول ايتمك، عنصرِ إسلاميتڭ خاصيتنى بيلمهمك ديمكدر. زيرا كتاب و سنّت و إجماع و قياس اولان عناصرِ أربعهِٔ إسلاميه، بويله مادّهلرى تركيب و توليد ايتمز..
الحاصل:عنصريت و بساطت و أربعيت، فلسفهنڭ باتاقلغندندر؛ شريعتڭ معدنِ صافيسندن دگلدر. فقط فلسفهنڭ ياڭليشى، سلفلريمزڭ لسانلرينه گيرديگندن، بر محملِ صحيح بولمشدر. زيرا سلف، "درتدر" ديدكلرندن مراد، ظاهرًا درتدر. و ياخود حقيقةً أجسامِ عُضْويهيى تشكيل ايدن مولّد الماء و مولّد الحموضه و آزوت و قاربون.. ينه درتدر.
أگر حرّ فكرسهڭ بو فلسفهنڭ شرّينه باق: ناصل أذهانى أسارتله سفالته آتمشدر. آفرين، حرّيت پرور اولان حكمتِ جديدهنڭ
— 84 —
همّتنه كه، او مستبد حكمتِ يونانيهيى درت ديواريله زير و زبر ايتمشدر. ديمك محقّق اولدى كه: آياتڭ دلائلِ إعجازينڭ مفتاحى و أسرارِ بلاغتڭ كشّافى، يالڭز بلاغتِ عربيهنڭ معدنندندر. يوقسه فلسفهِٔ يونانيهنڭ دستگاهندن دگلدر.
أى برادر!
وقتا كه كشفِ أسرار مراقى بزى شو مقامه قدر گتيردى. بز ده سنى برابر چكدك. سنى تعجيز ايتدك. هم سنڭ چوق يورغونلغڭى دخى بيليرز. شيمدى عنصر البلاغت و إعجازڭ مفتاحى اولان ايكنجى مقالهنڭ ايچريسنهسنى گزديرمك ايستهيورم. صاقين او مقالهنڭ إغلاقِ أسلوبى و ايچنده جلوهگر اولان مسائلڭ ألبسهلرينڭ پريشانيتى، سنى تماشاسندن متنفّر ايتمهسين. زيرا إغلاق ايدن، معنىسندهكى دقّت و قيمتدر. و پريشان ايدن و زينتِ ظاهريهدن مستغنى ايدن، معنىسندهكى جمالِ ذاتيهسيدر.
أوت، نازلانان و إستغنا گوسترن نازنينلرڭ مَهرلرى دقّتدر. و منزللرى دخى قلبڭ سويداسيدر. بونلره گيديرديگم ألبسه، زمانڭ موداسنه مخالفدر. زيرا كرد مكتبى دينيلن يوكسك طاغلرده بيومش اولديغمدن آلاتورقه ترزيلگه آليشامدم. هم ده شخصڭ أسلوبِ بيانى، شخصڭ تمثالِ شخصيتيدر. بن ايسه گورديگڭز ويا ايشيتديگڭز گبى، حلّى مشكل بر معمّايم...
تَمَّ ... تَمَّ
* * *