— 95 —
حباب
(قرآنِ حكيمڭ عمّانندن)
خُدَاىِ پُرْ كَرَمْ خُودْ مُلْكِ خُودْ رَا مِى خَرَدْ اَزْ تُو بَرَاىِ تُو نِگَهْ دَارَدْ بَهَاىِ بِى گِرَانْ دَادَه
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
إعلم أى ذكر ايدن و نماز قيلان قارداش!اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ و مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ و اَلْحَمْدُ لِلَّهِ گبى مبارك كلمهلر ايله إعلان ايتديگڭ بر حكم و إدّعا ايتديگڭ بر دعوا و إشهاد ايتديگڭ بر إعتقاد، لسانندن چيقار چيقماز ميليونلرجه مؤمنلرڭ تصديق و شهادتلرينه إقتران ايدر.
و كذا إسلاميتڭ حق و حقيقت اولديغنه و حكملرينڭ طوغرى و صادق اولدقلرينه دلالت ايدن بتون دليللر، شاهدلر، برهانلر، سنڭ او دعواڭڭ و إعتقاديڭڭ حق اولديغنه دلالت ايدرلر.
و كذا سويلهديگڭ او مبارك و مقدّس كلاملره پك بيوك يُمنلر، فيضلر و بركاتِ إلٰهيه ترتّب ايدر.
و كذا جمهورِ مؤمنين و موحّدينڭ او كلماتِ مباركهدن قلبًا ذوق ايتدكلرى ماءِ حياتى و شرابِ جنّتى، سن ده او مقدّس مشربهلردن ايچرسڭ...
— 96 —
إعلم!
قواعدِ اصوليهدندر كه: بر مسئله حقّنده إثبات ايدنڭ سوزى نفى ايدنڭ سوزينه مرجّحدر. چونكه إثبات ايدنڭ يارديمجيلرى وار، سوزنده قوّت اولور. نفى ايدنڭ يارديمجيسى اولماديغندن تك قالير، سوزنده قوّت يوقدر. حتّى بيڭ آدم بر شيئى نفى ايدرسه، بر آدم گبيدر. بيڭ آدم ده إثبات ايدرسه، إثبات ايدنلرڭ هر بريسى بيڭ اولور. چونكه هپسى بر شيئه باقييورلر. و بر نقطهيه پارمق باصدقلرندن بربرينى تقويه ايدييورلر. نفى ايدنلرده بربرينى تقويه ايتمك يوقدر، هر بريسى تك قالير.
مثلا: بيڭ پنجرهدن بر ييلديزى گوروب إثبات ايدن بيڭ آدمڭ هر بريسى اوتهكيسنه يارديمجى اولور، سوزينى تقويه ايدر. چونكه او بيڭ آدم، پارمقله إشارت ايدر گبى، او شيئى إثبات ايدييورلر. نفى ايدنلر اويله دگلدر. چونكه نفى ايچون سبب لازمدر. سببلر ده آيرى آيرى اولور. مثلا: بريسى "گوزمده ضعفيت وار، گورهمدم"، اوتهكيسى "أويمزده پنجره يوق"، اوتهكيسى "صوغوقدن باشمى قالديروب باقهمدم" دير. و هكذا... هر بريسى نفينه، مدّعاسنه آيرى بر سبب گوسترديگندن، كنديسنجه ييلديزڭ بولونمامسى، نفس الأمرده ده ييلديزڭ بولونمامسنه دلالت ايتمز كه بربرينه يارديمجى اولسون.
بناءً عليه بر مسئلهِٔ ايمانيهنڭ نفيى حقّنده أهلِ ضلالتڭ إتّفاقلرى خبرِ واحد حكمندهدر، تأثيرى يوقدر. امّا أهلِ هدايتڭ مسائلِ ايمانيهده اولان سوزلرى، هر بريسى اوتهكيسنه يارديمجيدر، تقويه ايدر...
إعلم أيّها العزيز!
(أى عزيز قارداشم بيل كه!) بر كلّ نه شيئه محتاج ايسه، جزئى ده او شيئه محتاجدر. مثلا: بر شجرهنڭ ميدانه گلمهسى ايچون نه لازم ايسه، بر ثمرهنڭ وجودينه ده لازمدر. اويله ايسه، ثمرهنڭ خالقى، شجرهنڭ ده خالقى او اولويور. حتّى أرضڭ و شجرهِٔ خلقتڭ ده خالقى، او خالق اولاجقدر.
إعلم أيّها العزيز!
ايكى طرفى بربرندن غايت اوزاق بر مسئله وار كه، هر بر طرفى بر چكردك گبى سنبل ويرمش؛ آغاج اولمش، دال بوداق صالمش. بويله بر مسئله
— 97 —
اوزرينه، شكوك و أوهامڭ قونمامسى لازمدر. چونكه بر چكردك ديگر بر چكردكله، چكردك اولارق طوپراق آلتنده قالدقلرى مدّتجه إلتباس ايديلهبيلير. امّا آغاج اولدقدن، ميوه ويردكدن صوڭره شك ايدرسهڭ، بتون ميوهلر سنڭ عليهڭده شهادت ايدرلر. أگر بو باشقه بر چكردكدر دييه توهّم ايتسهڭ، او آغاجڭ بتون ميوهلرى سنى تكذيب ايدرلر. ألما آغاجنه إنقلاب ايتمش بر چكردگى، حنظله آغاجنڭ چكردگى فرض ايتمك سڭا ميسّر اولماز. آنجق توهّمله ويا بتون ألمالرڭ حنظلهيه تبديل ايديلمش اولماسيله ممكندر كه، بو ده محالدر.
بناءً عليه نبوّت اويله بر چكردكدر كه: إسلاميت شجرهسى بتون ثمراتيله، چيچكلريله او چكردكدن چيقمشدر. قرآن دخى، سيّار ييلديزلرى إثمار ايدن شمس گبى، إسلاميتڭ اون بر ركننى إنتاج ايتمشدر. عجبا، بو جهانبها ثمرهلره باقوب گوردكدن صوڭره، چكردگنده شبهه و تردّد يرى قالير مى؟ حاشا...
إعلم أيّها العزيز!
طاووس قوشى گبى پك گوزل بر قوش، يمورطهدن چيقار، تكامل ايدر، سمالرده طيرانه باشلار. آفاقِ عالمده شهرت قزاندقدن صوڭره، يرده قالان يمورطهسنڭ قابوغى ايچريسنده او قوشڭ گوزللگنى، كمالاتنى، ترقّياتنى آرايوب بولمق ايستهين آدمڭ أحمق اولديغنده شبهه يوقدر. بناءً عليه تاريخلرڭ نقل ايتدكلرى پيغمبريمزڭ (عصم) بدايتِ حياتنه مادّى، سطحى، صورى بر نظر ايله باقان بر آدم شخصيتِ معنويهسنى إدراك ايدهمز و درجهِٔ قيمتنه واصل اولاماز. آنجق بدايتِ حياتنه و لوازمِ بشريتنه و أحوالِ ظاهريهسنه اينجه بر قشر، نازك بر قابوق نظريله باقيلماليدر كه، او قشر ايچريسندن، ايكى عالمڭ گونشى و طوبٰى گبى شجرهِٔ محمّديه (عصم) چيقمشدر. و فيضِ إلٰهى ايله صولانمش و فضلِ ربّانى ايله تكامل ايتمشدر. بناءً عليه نبىِّ ذىشانڭ (عصم) مبدأِ حياتنه عائد أحوالِ صوريهسندن ضعيف بر شى ايشيدلديگى زمان اوستنده طورماملى؛ درحال باشنى قالديروب أطرافِ عالمه نشر ايتديگى نورلره باقمالى.
— 98 —
مع هذا مبدأِ حياتنه شك و شبهه ايله باقان آدم هر حالده مصدر ايله مظهر، منبع ايله معكس، ذاتى ايله تجلّى آرالرينى فرق ايدهمييور. و بو يوزدن شبههيه دوشر. أوت نبىِّ ذىشان (عصم) تجلّياتِ إلٰهيهيه مظهر و معكسدر؛ مصدر و منبع دگلدر. چونكه او ذات يالڭز عابددر و عبادتجه هركسدن ايلريدر. ديمك بو قدر گورونن ترقّيات، كمالات اونڭ ذاتى مالى دگلدر. آنجق خارجدن ويريلن رحمٰنِ رحيمڭ تجلّيلريدر. أوّلجه بيان ايديلديگى گبى، هيچ بر شى، بر ذرّهيه بيله، معناىِ إسميله مصدر اولاماز. امّا بر ذرّه، معناىِ حرفيله سمانڭ ييلديزلرينه مظهر اولور. يالڭز غفلت ايله او ذرّهنڭ مصدر اولديغى ظنّيله باقيلديغندن، صنعتِ إلٰهيهيى طاغوتى بر طبيعته مال ايدرلر.
إعلم أيّها العزيز!
دعالر، توحيد و عبادتڭ أسرارينه نمونهدر. توحيد و عبادتده لازم اولديغى گبى، دعا ايدن كيمسه ده، "قلبنده طولاشان آرزو و ايستكلرينى جنابِ حق ايشيتير" دييوب، قادر اولديغنه إعتقاد ايتمليدر. بو إعتقاد، اللّٰهڭ هر شيئى بيلير و هر شيئه قادر اولديغنى إستلزام ايدر.
إعلم أيّها العزيز!
شو عالمى ضيالانديران شمسڭ، بر سينگڭ گوزينه تجلّى ايله گيروب ايشيقلانديرمسى ممكندر. و آتشدن بر قيغلجيمڭ گوزينه گيروب تنوير ايتمهسى إمكان خارجيدر. چونكه گوزى پاطلاتير.
كذالك بر ذرّه، شمسِ أزلينڭ تجلّيسنه مظهر اولور. فقط مؤثّرِ حقيقىيه ظرف اولاماز.
إعلم أى مغرور، متكبّر، متمرّد نفس!
سن اويله بر ضعفيت، عجز، فقيرلك، مسكينلك گبى حاللره محلسڭ كه، جگريڭه ياپيشان و چوق دفعه بيولتدكدن صوڭره آنجق گورولهبيلن بر ميقروبه مقاومت ايدهمزسڭ؛ سنى يره سرهر، ئولديرر.
— 99 —
إعلم أيّها العزيز!
خردله ايله تعبير ايديلن، بر دارى حبّهسى حكمنده اولان قوّهِٔ حافظهنڭ إحاطه ايتديگى ميدانده گزينتيلر ياپيليركن او قدر بيوك بر صحرايه إنقلاب ايدر كه، گزمكله بيتمز بر شكل آلير. عجبا او خردلهنڭ ايچندهكى ميدانى بيتيرهمهين، او خردلهنڭ دائرهسنى نه صورتله بيتيرهجكدر؟ عقلڭ نظرنده خردلهنڭ وضعيتى بويله ايسه، عقلڭ گزديگى دائره ناصلدر؟ عقلى ده دنيايى يوتار. فسبحان اللّٰه! جنابِ حق خردلهيى، عقل ايچون دنيا و دنيايى ده عقل ايچون بر خردله گبى ياپمشدر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانلرڭ أڭ بيوك ظلملرندن برى ده شودر كه: بيوك بر جماعتڭ مساعيسنه ترتّب ايدن حسناتى إنتاج ايدن ثمراتى، بر شخصه إسناد و اوڭا مال ايدرلر. بو ظلمده بر شركِ خفى واردر. چونكه بر جماعتڭ جزءِ إختياريسيله كسب ايتدكلرى محصولاتى بر شخصه عطف ايتمك، او شخصڭ ايجاد درجهسنده خارق العاده بر قدرته مالك اولديغنه دلالت ايدر. حتّى أسكى يونانيلرڭ و وثنيلرڭ إلٰههلرى، بويله ظالمانه تصوّراتِ شيطانيهنڭ محصوليدر.
إعلم أيّها العزيز!
ذكر ايدن آدمڭ فيضِ إلٰهىيى جلب ايدن مختلف لطيفهلرى واردر. بر قسمى، قلب و عقلڭ شعورينه باغليدر. بر قسمى ده شعورسز، يعنى شعورلره تابع دگلدر.
مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُ
حصوله گلير. بناءً عليه غفلت ايله ياپيلان ذكرلر دخى فيضدن خالى دگلدر.
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حق، إنسانى پك عجيب بر تركيبده خلق ايتمشدر. كثرت ايچنده وحدتى، تركيب ايچنده بساطتى، جماعت ايچنده فرديتى واردر. إحتوا ايتديگى أعضا، حواس و لطائفڭ هر بريسى ايچون مستقل لذّتلر، ألملر اولديغى گبى؛ آرالرنده گورولن سرعتِ تعاون و إمداددن آڭلاشيلديغى اوزره، هر بريسى آرقداشلرينڭ لذّت، ألم و تأثّراتندن ده حصّه آلييورلر. بو خلقت سايهسنده، إنسان أگر عبوديت يولنه گيدرسه؛ بتون لذّت، نعمت، كمالات نوعلرينڭ بر قسملرينه مظهر اولمغه شاياندر. و كذا أگر أنانيت يولنى تعقيب ايدرسه، چشيد چشيد ألم و عذابلره ده محل اولمغه مستحقدر.
— 100 —
إعلم أيّها العزيز!
كلمهِٔ توحيدڭ تكرار ايله ذكرينه دوام ايتمك، قلبى پك چوق شيلرله باغلايان باغلرى، ايپلرى قيرمق ايچوندر. و نفسڭ طاپاجق درجهده صنم إتّخاذ ايتديگى محبوبلردن يوزينى چويرتمكدر. مع هذا، ذاكر اولان ذاتده بولونان حاسّه و لطيفهلرڭ آيرى آيرى توحيدلرى اولديغنه إشارت اولديغى گبى؛ اونلرڭ ده اونلره مناسب شريكلريله اولان علاقهلرينى كسمك ايچوندر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانڭ بر أقرباسنه (مثلا) اوقوديغى بر فاتحهِٔ شريفهدن حاصل اولان ثوابده إستفاده ايتمكده، بر ايله بيڭ مساويدر. ناصل كه آغزدن چيقان بر لفظڭ ايشيديلمهسنده، بر جماعت ايله بر فرد بر اولور. چونكه لطيف شيلر مطبعه گبيدر. باصيلان بر كلمهدن بيڭ كلمه چيقار.
و كذا نورانى شيلرده وحدت ايله برابر تكثّر اولديغنه، يعنى بر نورانى شيده بيڭ ثواب بولونديغنه بر إشارتدر...
إعلم أيّها العزيز!
نبىِّ ذىشانڭ (عصم) مقامِ محمودى إلٰهى بر مائده و ربّانى بر سفره حكمندهدر. أوت توزيع ايديلن لطفلر، فيضلر، نعمتلر او سفرهدن آقييور. رسولِ ذىشانه (عصم) اوقونان صلواتِ شريفه، او سفرهيه ايديلن دعوته إجابتدر.
و كذا صلواتِ شريفهيى گتيرن آدم ذاتِ پيغمبرىيى (عصم) بر صفتله توصيف ايتديگى زمان، او صفتڭ نرهيه تعلّق ايتديگنى دوشونسون كه، تكرار بتكرار صلوات گتيرمگه مشوّقى اولسون.
إعلم أى دين عالمى!
(٭) أهمّيتليدر.
اجرتم آز، علممه رغبت يوق، دييه محزون اولمه. چونكه مكافاتِ دنيويه إحتياجه باقار، قيمتِ ذاتيهيه باقماز. مزيتِ ذاتيه ايسه مكافاتِ اُخرويهيه ناظردر. اويله ايسه، ذاتى اولان مزيتنى مكافاتِ اُخرويهيه صاقلا، بر قاچ غروشلق دنيا متاعنه صاتمه.
— 101 —
إعلم أى خطابتِ عموميه صفتى ايله غزته لسانيله قونفرانس ويرن محرّر!
سن، كندى نفسڭى آشاغى گوسترمگه و ندامت ايدهرك قصورلريڭى إعلان ايتمگه حقّڭ وار. فقط شعائرِ إسلاميهيه ضد و مخالف اولان هرزهلر ايله إسلاميتى لكهلنديرمگه قطعيًا حقّڭ يوقدر.
سنى كيم توكيل ايتمشدر؟ فتوايى نرهدن آلييورسڭ؟ هانگى حقّه بناءً ملّتڭ نامنه، اُمّتڭ حسابنه إسلاميت حقّنده هذيانلرى صاوورارق ضلالتنى نشر و إعلان ايدييورسڭ؟ ملّتى، اُمّتى كندڭ گبى ضالّ ظن ايتمه. ضلالتڭى كيمه صاتييورسڭ؟ بوراسى إسلاميت مملكتيدر، يهودى مملكتى دگلدر. جمهورِ مؤمنينڭ قبول ايتمديگى بر شيئڭ غزته ايله إعلانى، ملّتى ضلالته دعوتدر، حقوقِ أمّته تجاوزدر. بر آدمڭ حقوقنه تجاوزه جوازِ قانونى اولماديغى حالده، قوجه بر ملّتڭ بلكه عالمِ إسلامڭ حقوقنه هانگى جسارته بناءً تجاوز ايدييورسڭ؟ آغزيڭى قپات!..
إعلم أيّها العزيز!
كافرلرڭ، مسلمانلره و أهلِ قرآنه دشمن اولمالرى كفرڭ إقتضاسندندر. چونكه كفر ايمانه ضددر. مع هذا قرآن، كافرلرى و آباء و أجدادلرينى إعدامِ أبدى ايله محكوم ايتمشدر.
بناءً عليه مسلمانلر ايله الفت و محبّتلرى ممكن اولميان كافرلره محبّت بوشه گيدييور. اونلرڭ محبّتيله قارشيلهشيلاماز. اونلردن مدد بكلهنيلهمز. آنجق
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
دييه جنابِ حقّه إلتجا ايتمك لازمدر.
إعلم أيّها العزيز!
كافرلرڭ مدنيتى ايله مؤمنلرڭ مدنيتى آراسندهكى فرق:
برنجيسى:مدنيت لباسنى گيمش قورقونج بر وحشتدر. ظاهرى پارلايور، باطنى ده ياقييور. طيشى سوس ايچى پيس، صورتى مأنوس سيرتى معكوس بر شيطاندر.
ايكنجيسى:باطنى نور، ظاهرى رحمت، ايچى محبّت، طيشى اخوّت، صورتى معاونت، سيرتى شفقت، جاذبهدار بر مَلكدر.
— 102 —
أوت مؤمن اولان كيمسه، ايمان و توحيد إقتضاسيله، كائناته بر مهدِ اخوّت نظريله باقديغى گبى؛ بتون مخلوقاتى، بِالخاصّه إنسانلرى، بِالخاصّه إسلاملرى بربريله باغلايان ايپ ده، آنجق أخوّتدر. چونكه ايمان بتون مؤمنلرى بر بابانڭ جناحِ شفقتى آلتنده ياشايان قارداشلر گبى قارداش عدّ ايدييور.
كفر ايسه، اويله بر برودتدر كه، قارداشلرى بيله قارداشلقدن چيقارير. و بتون أشياده بر نوع أجنبيلك تخمنى أكييور. و هر شيئى هر شيئه دشمن ياپييور.
أوت حميتِ ملّيهلرنده بر اخوّت وارسه ده، موقّتدر. و أزلى، أبدى إفتراق و فراق ايله متّصل و محدوددر. امّا كافرلرڭ مدنيتنده گورولن محاسن و يوكسك ترقّياتِ صنايع، (بونلر) تمامًا مدنيتِ إسلاميهدن، قرآنڭ إرشاداتندن، أديانِ سماويهدن إنعكاس و إقتباس ايديلديگى "لمعات" ايله "سنوحات" أثرلرمده ايستهنيلديگى گبى ايضاح و إثبات ايديلمشدر.
رَاجِعْهُمَا تَرٰى اَمْرًا عَظِيمًا غَفَلَ عَنْهُ النَّاسُ
إعلم!
مسائلِ دينيهدن اولان إجتهاد قپوسى آچيقدر. فقط، شو زمانده اورايه گيرمگه آلتى مانع واردر:
برنجيسى:ناصلكه قيشده فورطنهلرڭ شدّتلى اولديغى بر وقتده، طار دليكلر دخى سدّ ايديلير؛ يڭى قپولر آچمق هيچ بر جهتله كارِ عقل دگل. هم ناصلكه بيوك بر سيلڭ هجومنده تعمير ايچون ديوارلرده دليكلر آچمق غرق اولمغه وسيلهدر. اويله ده: شو مُنكَرات زماننده و عاداتِ أجانبڭ إستيلاسى آننده و بدعهلرڭ كثرتى وقتنده و ضلالتڭ تخريباتى هنگامنده، إجتهاد ناميله قصرِ إسلاميتدن يڭى قپولر آچوب ديوارلرنده مخرّبلرڭ گيرمهسنه وسيله اولاجق اولان دليكلر آچمق، إسلاميته جنايتدر.
ايكنجيسى:دينڭ ضرورياتى كه إجتهاد اونلره گيرهمز. چونكه قطعى و معيّندرلر. هم او ضروريات، قوت و غدا حكمندهدرلر؛ شو زمانده تركه اوغرايورلر و
— 103 —
تزلزلدهدرلر. و بتون همّت و غيرتى اونلرڭ إقامهسنه و إحياسنه صرف ايتمك لازم گليركن، إسلاميتڭ نظريات قسمنده و سلفڭ إجتهاداتِ صافيانه و خالصانهسيله بتون زمانلرڭ حاجاتنه طار گلمهين أفكارلرى اولديغى حالده، اونلرى بيراقوب، هوسكارانه يڭى إجتهادلر ياپمق؛ بدعتكارانه بر خيانتدر.
اوچنجيسى:هر زمانڭ إنسانلرنجه، قيمتلى عدّ ايديلهرك أفكارى جلب ايدن جاذبهدار بر متاع مرغوبدر. مثلا: بو زمانده أڭ رغبتلى، أڭ إفتخارلى، سياستله إشتغال و دنيا حياتنى تأمين ايتمكدر. سلفِ صالحين عصرنده و او زمان چارشوسنده أڭ مرغوب متاع، خالقِ سماوات و أرضڭ مرضياتلرينى و بزدن آرزولرينى كلامندن إستنباط ايتمك و نورِ نبوّت و قرآن ايله قپاديلميهجق درجهده آچيلان آخرت عالمندهكى سعادتِ أبديهيى قزانديرمق و وسائلنى ألده ايتمك ايدى. بو إعتبارله، او زمانلرده بتون فكرلر، قلبلر، روحلر مرضياتِ إلٰهيهيى بيلمك و اوگرنمگه متوجّه ايدى. بونڭ ايچون، إستعداد و إقتدارى اولانلر او زمانلرده وقوعه گلن بتون أحوال و وقوعات و محاوراتدن درس آلمقله، إجتهادلره زمين تشكيل ايدن يوكسك إستعدادلر وجوده گليردى.
شيمدى ايسه، فكر و قلبلرڭ تشتّتى، عنايت و همّتلرڭ ضعفيتى، إنسانلرڭ سياست و فلسفهيه إبتلا و رغبتلرى يوزندن، بتون إستعدادلر فنونِ حاضره و حياتِ دنيويهيه متوجّهدر. أحكامِ دينيهيه صرف ايديلهجك مستقيم بر إجتهاد يوقدر.
دردنجيسى:إجتهاد قپوسندن إسلاميته گيروب مسائلنى گنيشلنديرمگه مَيل ايدن آدمڭ مقصدى، ضرورياته إمتثال ايله تقوا و كماله مظهريت ايسه گوزلدر. امّا ضرورياتى ترك و حياتِ دنيويهيى، حياتِ اُخرويهيه ترجيح ايدن آدم ايسه، اونڭ إجتهاده مَيلى، مَيل التخريبدر. تكليفدن چيقوب قاچمق ايچون بر يول بولمقدر.
بشنجيسى:هر شيئڭ، هر حكمڭ وجوده گلمهسى بر علّته بناءً اولديغى گبى، بر مصلحته دخى تابعدر. فقط مصلحت، علّت دگلدر. آنجق ترجيح ايديجى بر
— 104 —
حكمتدر. بو زمانڭ أفكارى، بِالذّات سعادتِ دنيايه متوجّهدر. شريعتڭ نظرى ايسه، بِالذّات سعادتِ اُخرويهيه متوجّه اولوب، بِالطبع دنيايه ده ناظردر. چونكه دنيا آخرته وسيلهدر.
عمومى بر بليّه اولان و ناسڭ اوڭا مبتلا اولديغى چوق ايشلر واردر كه ضرورياتدن اولمشدر. او گبى ايشلر سوءِ إختيار ايله غيرِ مشروع مَيللردن طوغمش اولدقلرندن، محظوراتى إباحه ايدن ضرورياتدن دگلدر. و رخصت و مساعدهِٔ شرعيهنڭ شمولنه داخل اولامازلر. مثلا: بر آدم سوءِ إختياريله حرام بر طرزده كندينى سرخوش ايتسه، حالِ سكرده ياپديغى تصرّفاتده معذور اولاماز. بو زمانده بو گبى إجتهادلر، سماوى دگل آنجق أرضى إجتهادلردر. بو گبى إجتهادلر ايله خالقِ سماوات و أرضڭ حكملرنده ياپيلان تصرّفات مردوددر.
مثلا: بعض غافللر، خطبهنڭ توركجه اوقونماسنى إستحسان ايدييورلر كه، خلقڭ بِالخاصّه سياسى أحوالدن خبرلرى اولسون. حالبوكه بو گبى أحوالِ سياسيه يالاندن، حيلهدن، شيطانى فكرلردن خالى دگلدر. خطبه مقامى ايسه، أحكامِ إلٰهيهنڭ تبليغى ايچون إتّخاذ ايديلمش بر مقامدر.
سؤال:عوامِ ناس عربيدن خبردار دگلدر، فهم ايدهمز؟
جواب:عوامِ ناس، ضروريات و مسلّماتِ دينيهيه محتاجدر. و خطبه مقامى ده بو گبى حكملرڭ تبليغى ايچوندر. بو حكملر كسوهِٔ عربيه ايچنده تفصيلًا دگلسه ده إجمالًا عوامِ ناسه معلوم و معروفدر. مع هذا لسانِ عربده بولونان شهامت، يوكسكلك، مزيت، سطوت ديگر لسانلرده يوقدر...
إعلم أى غفلتلى، صاغير و كور اولارق، ظلمتلر ايچنده أسبابه عبادت ايدن أحمقلر!
جنابِ حقّڭ وجوبِ وجود و وحدتنه، كائناتڭ مركّباتى و ذرّاتنڭ أللى بش وجهله ياپدقلرى شهادتلرڭ بر وجهنى يازاجغم. شويله كه:
— 105 —
أشيانڭ ايجادى، يا نفسلرينه ويا أسبابه اولان إسنادى، حيرت و إستغرابى موجبدر. بو ده ردّ و إنكارى ايجاب ايدر. بو دخى ضلالتلرى إنتاج ايدر. بو ايسه إضطراباتِ روحيه و تشوّشاتِ عقليهيه سبب اولور. بو ده روحلرى و عقللرى فرار ايتديرمكله واجب الوجوده إلتجا ايتمگه مجبور ايدر. زيرا هر مشكلات، اونڭ قدرتيله حلّ اولور. و آچيلماز دوگوملر، اونڭ إرادهسيله آچيلير. و قلبلر اونڭ ذكريله مطمئن اولور. بو حقيقتى شويله بر موازنه ايله ايضاح ايدهجگم. شويله كه:
موجوداتڭ فاعلى (يعنى أشيايى وجوده گتيرن) يا واجب و واحددر وياخود ده ممكن و كثيردر. فاعل، واجب و واحد اولديغى تقديرده، نه كلفت وار نه ده غرابت وار. اولسه بيله وهمى اولور. أسبابه إسناد ايديلديگى تقديرده، كلفت و غرابت وهميلكدن چيقار؛ قطعى و حقيقى بر شكلده تحقّق ايدر. چونكه قصور و ضعفيتدن خالى اولميان أسبابِ كثيرهدن هيچ بر سبب، بر مسبّبى اوموزينه قالديرهمز. و بر شيئڭ ايجادنده غيرِ متناهى أسبابڭ إشتراكى لازمدر. مثلا: بال آريسى هر شيله علاقهدار اولديغندن، أگر ايجادى أسبابه إسناد ايديليرسه، سماوات و أرضڭ إشتراكلرى لازمدر.
مع هذا، كثرتڭ واحددن صدورى، واحدڭ كثرتدن صدورى قدر زحمت دگلدر، داها قولايدر. مثلا: بر قوماندانڭ أفرادِ كثيرهيه ويرديگى إنتظام و ياپديرديغى ايشلرى، او أفرادِ كثيره، كندى باشلرينه بيوك بر مشكلاتدن صوڭره ياپابيليرلر.
مع هذا، ايجادڭ أسبابه إسنادنده لَايُعَدّ كلفت، غرابت اولمقله برابر پك چوق محالاته زمين تشكيل ايدييور.
١- هر بر ذرّهده واجب الوجودڭ صفتلرينڭ فرضى لازمدر.
٢- الوهيتده غيرِ متناهى شريكلرڭ إشتراكى لازم گلير.
٣- هر بر ذرّهنڭ هم حاكم هم محكوم اولماسى لازم گلير. قبّهلى بنالرده بربرينه طايانمقله دوشمكدن قورتولان طاشلر گبى.
— 106 —
٤- شعور، إراده و قدرت گبى صفتلرڭ هر ذرّهده بولونماسى لازم گلير. چونكه حسنِ صنعت بو صفتلرى إقتضا ايدر. شو حقيقتى ايضاح ايچون بر قاچ مثال سويلهيهجگز:
برنجيسى:شمس شفّافيت سرّينه بناءً، شيشهلرڭ ذرّهلرنده، أرضڭ دڭزلرنده، سمانڭ سيّارهلرنده مساوات اوزرينه تجلّى ايدر.
ايكنجيسى:مقابله سرّينه بناءً، مركزدهكى بر لامبانڭ دائرهيى تشكيل ايدن آيينهلره نسبتِ إنعكاسى بردر.
اوچنجيسى:نوردن ويا نورانى بر شيدن تنوّر ايتمك و ضيا آلمق خصوصنده، بر ايله بيڭ بردر. نورانينڭ إقتضاسى اويلهدر.
دردنجيسى:موازنه سرّينه بناءً، حسّاس بر ترازينڭ ايكى كفهسنده ايكى جويز وياخود ايكى گونش بولونسه؛ هانگى كفهسنه بر شى علاوه ايديليرسه، او آشاغى اينر؛ اوتهكيسى هوايه قالقار.
بشنجيسى:بيوك بر سفينه ايله غايت كوچك بر سفينهيى سَوق و تحريك خصوصنده فرق يوقدر. (قپودان؛ ايستر بر چوجق اولسون، ايستر بيوك اولسون) چونكه إنتظام واردر.
آلتنجيسى:حيوانِ ناطق گبى بر ماهيتِ مجرّدهنڭ كوچك و بيوك أفرادينه نسبتى، بردر.
خلاصه:قليل ايله كثير، كوچك ايله بيوك آراسنده بر شيءِ واحده إسنادلرنده تفاوت اولماديغى، إمكان دائرهسنده اولديغى شو مثاللر ايله توضّح ايتدى. بناءً عليه أشياده بولونان إنتظام، موازنه، أوامرِ تكوينيهيه قارشى إمتثال، إطاعت، قدرتِ أزليهنڭ نورانيتى، أشيانڭ ايچ يوزينڭ شفّافيتى گبى سرلردن طولايى؛ بر سينكله أرضڭ إحياسى، بر آغاج ايله سماواتڭ ايجادى، بر ذرّه ايله گونشڭ ياراديليشى واجب الوجوده نسبتله
— 107 —
متساويدر. أوت مساوات و عدمِ تفاوتى گوز ايله گورونور. باق! ماهيتى مجهول، معجزاتيله معلوم اولان قدرتِ أزليهنڭ، بِالخاصّه ثمرات و سبزهلردهكى نقشلرى، صنعتلرى، أسبابه حواله ايديليرسه، أسباب آلتنده أزيلهجكدر.
الحاصل:حياتى، وجودى، نورانى شيلرڭ ايجادنده اوچ نقطه وار:
برنجى نقطه:قدرتڭ امورِ خسيسه ايله ظاهرًا مباشرتى گورونمهمك ايچون پرده اولمق اوزره أسباب وضع ايديلمشدر.
ايكنجى نقطه:حيات، وجود و نورڭ، طيشلرى گبى ايچلرى ده شفّاف اولديغندن، كثيف پردهلر حكمنده اولان أسباب وضع ايديلمهمشدر. يالڭز پك اينجه، نازك پردهلرى آڭديران وسائط وارسه ده آلتنده دستِ قدرت گورونور.
اوچنجى نقطه:قدرتِ أزليهنڭ تأثيرنده، تصنيعنده كلفت يوقدر. أوت بر اينجير چكردگندن قوجه بر اينجير آغاجنى و اينجه بر صاپ ايله قوجه بر قاوونى باغلايوب چيقاران قدرته هيچ بر شى آغير گلمز. شويله معجزاتيله معلوم اولان قدرت صاحبنڭ وجودى، ظهورى؛ كائناتڭ وجودندن، ظهورندن داها ظاهردر. چونكه هر بر مصنوع، كندى نفسنه بر قاچ وجهله عينًا دلالت ايدر. فقط صانعنه، هم عينًا، هم عقلًا چوق وجهلر ايله دلالتلرى واردر. و هانگى بر مصنوعڭ وجودى أسبابدن ايستهنيليرسه، بتون أسباب طوپلانوب بربرينه يارديملرى اولسه بيله، او مصنوعڭ بڭزرينى ياپامازلر...
إعلم أيّها العزيز!
إنسانڭ عقل و فكر ميدانى اويله بر وسعتدهدر كه، إحاطهسى ممكن دگلدر؛ و او قدر طاردر كه، ايگنهيه محل اولاماز. أوت بعضًا ذرّه ايچنده دونويور، قطره ايچريسنده يوزويور، بر نقطهده حپس اولويور. بعضًا ده، عالمى بر قارپوز گبى ألنه آلير و كائناتى مسافرةً گتيرر، عقل اوطهسنده مسافر ايدر. بعضًا ده او قدر حدّينى تجاوز ايدر، يوكسگه چيقار كه؛ واجب الوجودى گورمگه چاليشير.
— 108 —
بعضًا ده كوچولور، ذرّهيه بڭزر. بعضًا ده سماوات قدر بيور. بعضًا ده بر قطرهيه گيرر. بعضًا ده فطرت و خلقتى ايچنه آلير...
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حقّڭ إنسانه ويرديگى نعمتلر، ايستر آفاقى اولسون ايستر أنفسى اولسون، بعض شرائط آلتنده إنسانه گلوب وصول بولويور. مثلا: ضيا، هوا، غدا، صوت و صدا گبى نعمتلردن إنسانڭ إستفاده ايدهبيلمهسى آنجق گوز، قولاق، آغز، بورون گبى وسائطڭ آچيلماسيله اولور. بو وسائط، اللّٰهڭ خلق و ايجاديله اولور. إنسانڭ ألى، كسب و إختيارنده يالڭز او وسائطى آچمقدر.
بناءً عليه او نعمتلرى يولده بولمش گبى صاحبسز، حسابسز اولديغنى ظن ايتمهسين. آنجق منعمِ حقيقينڭ قصديله گلير، إنسان ده إختياريله آلير. صوڭره إحتياجه گوره إنعام ايدنڭ إرادهسيله بدننده إنتشار ايدر.
إعلم أيّها العزيز!
هر هانگى بر شيئڭ صوڭى و آخرى إنتظام و گوزللكجه أوّلندن آشاغى اولماديغى گبى؛ ظاهرى و صورتى ده صنعت و حكمتجه باطنندن گوزل دگلدر. اويله ايسه أشيانڭ ايچ يوزلرينى و نهايتلرينى صاحبسز ظن ايدوب، تصادفلره حواله ايتمه. چيچكله، چيچكدن چيقان ثمرهدهكى أثرِ صنعت و حكمت؛ چكردكله، چكردكدن چيقان فيليزڭ أثرِ صنعت و نقشندن آشاغى دگلدر. بناءً عليه صانعِ ذو الجلال هم أوّلدر هم آخر، هم ظاهردر هم باطن...
وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
إعلم أيّها العزيز!
قرآنڭ إعجازى تحريفنه بر سددر. أوت مادام قرآن معجزهدر، بشر اونڭ تقليدينى ياپاماز. آيتلرى باشقه كلاملر ايله تبديل ايديلمكله تحريف و تغييرى ممكن دگلدر. چونكه مفسّر، مؤلّف، مترجم، محرّف؛ اُسلوبلرينى، كِسْوَهلرينى آياتڭ كسوهسيله إلتباس ايتديرهمزلر. آيتلرده إعجاز طامغهسى واردر. او طامغهنڭ آلتنده اولميان كلاملر آيت عدّ ايديلهمز. اويله ايسه إعجاز، تحريف و تغييرى قبول ايتمز.
— 109 —
إعلم أيّها العزيز!
قرآنِ كريم نعمتلرى، آيتلرى، دليللرى تعداد ايدركن فَبِاَىِّ اٰلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ آيتِ جليلهسى تكرار ايله ذكر ايديلمكده اولديغندن شويله بر دلالت واردر كه: جنّ و إنسڭ أڭ چوق عصيانلرينى، أڭ شديد طغيانلرينى، أڭ عظيم كفرانلرينى توليد ايدن شويله بر وضعيتلريدر كه؛ نعمت ايچنده إنعامى گورمييورلر. إنعامى گورمدكلرندن منعمِ حقيقيدن غفلت ايدرلر. منعمدن غفلتلرى سائقهسيله او نعمتلرى أسبابه ويا تصادفه إسناد ايدهرك، اللّٰهدن او نعمتلرڭ گلديگنى تكذيب ايدييورلر. بناءً عليه هر بر نعمتڭ بدايتنده، مؤمن اولان كيمسه بسملهيى اوقوسون. و او نعمتڭ اللّٰهدن اولديغنى قصد ايتمكله، كنديسى آنجق اللّٰهڭ إسميله، اللّٰهڭ حسابنه آلديغنى بيلهرك، اللّٰهه منّت و شكرانله مقابلهده بولونسون.
إعلم أيّها العزيز!
إنسان قلبًا و فكرًا حقائقِ إلٰهيهيه باقوب دوشونديگى زمان، بِالخاصّه نماز و عبادت أثناسنده، گرك شيطان طرفندن، گرك نفسى طرفندن پك فنا، پيس و چركين وسوسهلر، خاطرهلر، سينكلر گبى قلبه، عقله هجوم ايدرلر. بو گبى هوائى، وهمى و چركين شيلرڭ دفعيله اوغراشان آدم، او وسوسهلره مغلوب اولور. آنجق اونلرى مغلوب ايدوب قاچيرمق چارهسى، مدافعهيى ترك ايدوب اونلر ايله اوغراشمامقدر. أوت آريلر ايله اوغراشيلدقجه اونلر هجوملرينى آرتديررلر. اونلره قاريشيلمديغى تقديرده، إنسانى ترك ايدر، گيدرلر. هم ده او گبى وسوسهلرڭ، نه حقائقِ إلٰهيهيه و نه ده سنڭ قلبڭه بر مضرّتى يوقدر. أوت پيس بر منزلڭ دليكلرندن سمانڭ گونش و ييلديزلرينه، جنّتڭ گُل و چيچكلرينه باقيليرسه، او دليكلردهكى پيسلك نه باقانه و نه ده باقيلانه بولاشماز. و فنا بر تأثير ايتمز.
(حاشيه): او چركين سوزلر سنڭ قلبڭڭ سوزلرى دگل. چونكه سنڭ قلبڭ اوندن متأثّر و متأسّفدر. بلكه قلبه ياقين اولان لمّهِٔ شيطانيدن گلييور. مثلا: سن نمازده، كعبه قارشيسنده، حضورِ إلٰهيده آياتى تفكّرده اولديغڭ بر حالده، شو تداعئِ أفكار سنى طوتوب أڭ اوزاق مالايعنياتِ رذيلهيه سَوق ايدر. مثلا: آيينهنڭ ايچندهكى ييلانڭ تمثالى ايصيرماز. آتشڭ مثالى ياقماز. و نجاستڭ گورونمسى آيينهيى تلويث ايتمز.
— 110 —
إعلم أيّها السّعيد!
نهدر بو غرور و نهدر بو غفلت؟ نهدر بو حشمت، نهدر بو إستغنا، نهدر بو عظمت؟ ألڭدهكى إختيار بر قيل قدردر و إقتدارڭ بر ذرّه قدردر. و حياتڭ سوندى، آنجق بر شعله قالدى. عمرڭ گچدى، شعورڭ سوندى، بر لمعه قالدى. شهرتڭ گيتدى، آنجق بر آن قالدى...
زمانڭ گچدى، قبردن باشقه مكانڭ وار مى؟ بيچاره! عجزيڭه و فقريڭه بر حدّ وار مى؟ أمللرڭ نهايتسزدر، أجلڭ ياقيندر. أوت بويله عجز و فقرڭله إقتدار و إختياردن خالى بر إنسانڭ نه اولاجق حالى؟ خزائنِ رحمت صاحبى خالقِ رحمٰن الرحيمه، بويله بر عجز ايله إعتماد ايتمك لازمدر. اودر هركسه نقطهٔ إستناد. اودر هر ضعيفه جهتِ إستمداد...
٭ ٭ ٭
— 111 —
هٰذِهِ الْمُنَاجَاةُ تَخَطَّرَتْ فِى الْقَلْبِ هٰكَذَا بِالْبَيَانِ الْفَارِسِى
يَارَبْ بَشَشْ جِهَتْ نَظَرْ مِيكَرْدَمْ دَرْدِ خُودْرَا دَرْمَانْ نَمِى دِيدَمْ
دَرْ رَاسْتْ مِى دِيدَمْ كِه دِى رُوزْ مَزَارِ پَدَرِ مَنَسْتْ
وَ دَرْ چَپْ دِيدَمْ كِه فَرْدَا قَبْرِ مَنَسْتْ
وَ اِيمْرُوزْ تَابُوتِ جِسْمِ پُرْ اِضْطِرَابِ مَنَسْتْ
بَرْسَرِ عُمْرْ جَنَازَهءِ مَنْ اِيسْتَادَه اَسْتْ
دَرْ قَدَمْ اٰبِ خَاكِ خِلْقَتِ مَنْ وَ خَاكِسْتَرِ عِظَامِ مَنَسْتْ
چُونْ دَرْ پَسْ مِينِگَرَمْ بِينَمْ اِينْ دُنْيَاءِ بِى بُنْيَادْ هِيچْ دَرْ هِيچَسْتْ
وَ دَرْ پِيشْ اَنْدَازَهءِ نَظَرْ مِيكُنَمْ دَرِ قَبِرْ كُشَادَه اَسْتْ
وَ رَاهِ اَبَدْ بَدُورِ دِرَازْ بَدِيدَارَسْتْ
مَرَا جُزْ جُزْءِ اِخْتِيَارِى چِيزِى نِيسْتْ دَرْ دَسْتْ
كِه اُو جُزْءْ هَمْ عَاجِزْ هَمْ كُوتَاه و هَمْ كَمْ عَيَارَسْتْ
نَه دَرْ مَاضِى مَجَالِ حُلُولْ نَه دَرْ مُسْتَقْبَلْ مَدَارِ نُفُوذْ اَسْتْ
مَيْدَانِ اُو اِينْ زَمَانِ حَال و يَكْ اٰنِ سَيَّالَسْتْ
بَا اِينْ هَمَه فَقْرْهَا وَ ضَعْفْهَا قَلَمِ قُدْرَتِ تُو اٰشِكَارَه
نُوِشْتَه اَسْتْ دَرْ فِطْرَتِ مَا مَيْلِ اَبَدْ وَ اَمَلِ سَرْمَدْ
بَلْكِه هَرْ چِه هَسْتْ ، هَسْتْ
دَائِرَهءِ اِحْتِيَاجْ مَانَنْدِ دَائِرَهءِ مَدِّ نَظَرْ بُزُرْگِى دَارَسْتْ
خَيَالْ كُدَامْ رَسَدْ اِحْتِيَاجْ نِيزْ رَسَدْ
دَرْ دَسْتْ هَرْچِه نِيسْتْ دَرْ اِحْتِيَاجْ هَسْتْ
— 112 —
دَائِرَهءِ اِقْتِدَارْ هَمْچُو دَائِرَهءِ دَسْتِ كُوتَاهْ كُوتَاهَسْتْ
پَسْ فَقْر و حَاجَاتِ مَا بَقَدْرِ جِهَانَسْتْ
وَ سَرْمَايَهءِ مَا هَمْ چُو جُزْءِ لَايَتَجَزَّا اَسْتْ
اِينْ جُزْءْ كُدَامْ وَ اِينْ كَائِنَاتِ حَاجَاتْ كُدَامَسْتْ
پَسْ دَرْ رَاهِ تُو ازْ اِينْ جُزْءْ نِيزْ بَازْ مِى گُذَشْتَنْ چَارَهءِ مَنْ اَسْتْ
تَا عِنَايَتِ تُو دَسْتْگِيرِ مَنْ شَوَدْ رَحْمَتِ بِى نِهَايَتِ تُو پَنَاهِ مَنْ اَسْتْ
اٰنْ كَسْ كِه بَحْرِ بِى نِهَايَتِ رَحْمَتْ يَافْتْ اَسْتْ تَكْيَه نَه كُنَدْ بَرْ اِينْ جُزْءِ اِخْتِيَارِى كِه يَكْ قَطْرَه سَرَابَسْتْ
اَيْوَاهْ اِينْ زِنْدِگَانِى هَمْ چُو خَابَسْتْ
وِينْ عُمْرِ بِى بُنْيَادْ هَمْ چُو بَادَسْتْ
اِنْسَانْ بَزَوَالْ دُنْيَا بَفَنَا اَسْتْ اٰمَالْ بِى بَقَا اٰلَامْ بَبَقَا اَسْتْ
بِيَا اَىْ نَفْسِ نَافَرْجَامْ وُجُودِ فَانِىىِ خُودْرَا فَدَا كُنْ
خَالِقِ خُودْرَا كِه اِينْ هَسْتِى وَدِيعَه هَسْتْ
وَ مُلْكِ اُو وَ اُو دَادَه فَنَا كُنْ تَا بَقَا يَابَدْ
اَزْ آنْ سِرِّى كِه ، نَفْىِ نَفْىْ اِثْبَاتْ اَسْتْ
خُدَاىِ پُرْكَرَمْ خُودْ مُلْكِ خُودْرَا مِى خَرَدْ اَزْ تُو
بَهَاىِ بِى گِرَانْ دَادَه بَرَاىِ تُو نِگَاهْ دَارَسْتْ
(حاشيه): بو فارسى مناجات، قيصهلغنه رغمًا چوق اوزون حقيقتلرى إحتوا ايتمكدهدر. آنقرهده اوتوز بش سنه أوّل طبع ايديلديگى وقت، افغان سفيرى سلطان أحمد چوق بگنمش و افغان شاهنه بر عدد بو مناجاتدن هديه گوندرمشدر. توركجه ترجمهسى "إختيارلر رسالهسى"نده و "اون يدنجى سوز"ده اولديغندن ترجمه ايديلمدى.
— 113 —
(بو قسم، مؤلّفڭ كندى توركجهسيدر)
١٣٣٩ تاريخنده، مجلسِ مبعوثانه خطابًا يازديغم بر خطبهنڭ صورتيدر
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِنَّ الصَّلٰوةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا
أى مجاهدينِ إسلام! أى أهلِ حلّ و عقد!بو فقيرڭ بر مسئلهده اون سوزينى، بر قاچ نصيحتنى ديڭلهمڭزى رجا ايدييورم.
أوّلا:شو مظفّريتدهكى خارق العاده نعمتِ إلٰهيه بر شكران ايستر كه دوام ايتسين، زياده اولسون. يوقسه، نعمت شكرى گورمزسه گيدر. مادام كه قرآنى، اللّٰهڭ توفيقيله دشمنڭ هجومندن قورتارديڭز؛ قرآنڭ أڭ صريح و أڭ قطعى أمرى اولان "صلات" گبى فرائضى إمتثال ايتمهڭز لازمدر. تا اونڭ فيضى بويله خارقه صورتنده اوستڭزده توالى و دوام ايتسين.
ثانيًا:عالمِ إسلامى مسرور ايتديڭز، محبّت و توجّهنى قزانديڭز. لٰكن او توجّه و محبّتڭ إدامهسى، شعائرِ إسلاميهيى إلتزام ايله اولور. زيرا، مسلمانلر إسلاميت حسابنه سزى سَورلر.
ثالثًا:بو عالمده أولياء اللّٰه حكمنده اولان غازى و شهدالره قوماندانلق ايتديڭز. قرآنڭ أوامرِ قطعيهسنه إمتثال ايتمكله، اوتهكى عالمده ده او نورانى گروهه رفيق اولمغه چاليشمق، سزڭ گبى همّتليلرڭ شأنيدر. يوقسه، بوراده قوماندان ايكن اوراده بر نفردن إستمدادِ نور ايتمگه مضطر قالاجقسڭز. بو دنياىِ دنيّه، شان و شرفيله اويله بر متاع دگل كه، سزڭ گبى إنسانلرى إشباع ايتسين، تطمين ايتسين و مقصودِ بِالذّات اولسون.
— 114 —
رابعًا:بو ملّتِ إسلامڭ جماعتلرى (چندان بر جماعت نمازسز قالسه، فاسق ده اولسه ينه) باشلرندهكينى متديّن گورمك ايستر. حتّى عموم كردستانده، عموم مأمورلره دائر أڭ أوّل صوردقلرى سؤال بو ايمش: "عجبا نماز قيلييور مى؟" ديرلر. نماز قيلارسه مطلق أمنيت ايدرلر؛ قيلمازسه، نه قدر مقتدر اولسه نظرلرنده متّهمدر. بر زمان، بيت الشباب عشائرنده عصيان واردى. بن گيتدم، صوردم: "سبب نهدر؟" ديديلر كه: "قائمِمقاممز نماز قيلمييوردى، راقى ايچييوردى. اويله دينسزلره ناصل إطاعت ايدهجگز؟" بو سوزى سويلهينلر ده نمازسز، هم ده أشقيا ايديلر.
خامسًا:أنبيانڭ أكثرى شرقده و حكمانڭ أغلبى غربده گلمهسى قدرِ أزلينڭ بر رمزيدر كه، شرقى آياغه قالديرهجق دين و قلبدر، عقل و فلسفه دگل. شرقى إنتباهه گتيرديگز، فطرتنه موافق بر جريان ويريڭز. يوقسه، سعيڭز يا هباءً گيدر ويا موقّت، سطحى قالير.
سادسًا:خصمڭز و إسلاميت دشمنى اولان فرنكلر ديندهكى لاقيدلغڭزدن پك فضله إستفاده ايتديلر و ايدييورلر. حتّى دييهبيليرم كه، خصمڭز قدر إسلامه ضرر ويرن، دينده إهمالڭزدن إستفاده ايدن إنسانلردر. مصلحتِ إسلاميه و سلامتِ ملّت نامنه، بو إهمالى اعماله تبديل ايتمهڭز گركدر. گورولمييور مى كه، إتّحادجيلر او قدر خارقه عزم و ثبات و فداكارلقلريله، حتّى إسلامڭ شو إنتباهنه ده بر سبب اولدقلرى حالده، بر درجه دينده لااباليلك طورينى گوستردكلرى ايچون، داخلدهكى ملّتدن نفرت و تزييف گورديلر. خارجدهكى إسلاملر ديندهكى إهماللرينى گورمدكلرى ايچون حرمتى ويرديلر.
سابعًا:عالمِ كفر، بتون وسائطيله، مدنيتيله، فلسفهسيله، فنونيله، مِسْيونرلريله عالمِ إسلامه هجوم و مادّةً اوزون زماندن بَرى غلبه ايتديگى حالده، (عالمِ إسلامه) دينًا غلبه ايدهمدى. و داخلى بتون فِرَقِ ضالّهِٔ إسلاميه ده، برر كميهِٔ قليلهِٔ مضرّه
— 115 —
صورتنده محكوم قالديغى؛ و إسلاميت متانتنى و صلابتنى سنّت و جماعتله محافظه أيلديگى بر زمانده، لااباليانه، آوروپا مدنيتِ خبيثه قسمندن سوزولن بر جريانِ بدعتكارانه، سينهسنده ير طوتاماز. ديمك عالمِ إسلام ايچنده مهمّ و إنقلابوارى بر ايش گورمك، إسلاميتڭ دساتيرينه إنقياد ايله اولابيلير، باشقه اولاماز. هم اولمامش، اولمش ايسه ده چابوق ئولوب، سونمش...
ثامنًا:ضعفِ دينه سبب اولان آوروپا مدنيتِ سفيهانهسى ييرتيلمغه يوز طوتديغى بر زمانده و مدنيتِ قرآنڭ ظهوره ياقين گلديگى بر آنده، لاقيدانه و إهمالكارانه مثبت بر ايش گورولمز. منفيجه، تخريبكارانه ايش ايسه، بو قدر رخنهلره معروض قالان إسلام ذاتًا محتاج دگلدر.
تاسعًا:سزڭ بو "إستقلال حربى"ندهكى مظفّريتڭزى و عالى خدمتڭزى تقدير ايدن و سزى جان و دلدن سَون، جمهورِ مؤمنيندر. و بِالخاصّه طبقهِٔ عوامدر كه صاغلام مسلمانلردر. سزى جدّى سَور و سزى طوتار و سزه منّتداردر و فداكارلغڭزى تقدير ايدرلر. و إنتباهه گلمش أڭ جسيم و مدهش بر قوّتى سزه تقديم ايدرلر. سز دخى، أوامرِ قرآنيهيى إمتثال ايله اونلره إتّصال و إستناد ايتمهڭز مصلحتِ إسلام نامنه ضروريدر. يوقسه، إسلاميتدن تجرّد ايدن بدبخت، ملّيتسز آوروپا مفتونى فرنك مقلّدلرى، عوامِ مسلمينه ترجيح ايتمك، مصلحتِ إسلامه منافى اولديغندن، عالمِ إسلام نظرينى باشقه طرفه چويرهجك و باشقهسندن إستمداد ايدهجك.
عاشرًا:بر يولده طوقوز إحتمال هلاكت، تك بر إحتمال نجات وارسه؛ حياتندن واز گچمش، مجنون بر جسور لازم كه او يوله سلوك ايتسين. شيمدى، يگرمى درت ساعتدن بر ساعتى إشغال ايدن فرض نماز گبى ضرورياتِ دينيهده، يوزده طقسان طوقوز إحتمال نجات وار. يالڭز، غفلت و تنبللك حيثيتيله، بر إحتمال ضررِ دنيوى اولابيلير. حالبوكه فرائضڭ تركنده، طقسان طوقوز إحتمال ضرر وار. يالڭز غفلت و ضلالته إستناد، تك بر إحتمال نجات اولابيلير. عجبا دينه و دنيايه ضرر اولان إهمال و فرائضڭ تركنه نه بهانه بولونهبيلير؟ حميت ناصل مساعده ايدر؟
— 116 —
باخصوص بو گروهِ مجاهدين و بو يوكسك مجلسڭ أفعالى تقليد ايديلير. قصورلرينى ملّت يا تقليد ويا تنقيد ايدهجك؛ ايكيسى ده ضرردر. ديمك اونلرده حقوق اللّٰه، حقوقِ عبادى ده تضمّن ايدييور. سرِّ تواتر و إجماعى تضمّن ايدن حدسز إخباراتى و دلائلى ديڭلهمهين و سفسطهِٔ نفس و وسوسهٔ شيطاندن گلن بر وهمى قبول ايدن آدملرله، حقيقى و جدّى ايش گورولمز.
شو إنقلابِ عظيمڭ تمل طاشلرى صاغلام گرك. شو مجلسِ عالينڭ شخصيتِ معنويهسى، صاحب اولديغى قوّت جهتيله معناىِ سلطنتى درعهده ايتمشدر. أگر شعائرِ إسلاميهيى بِالذّات إمتثال ايتمك و ايتديرمكله معناىِ خلافتى دخى وكالةً درعهده ايتمزسه، حيات ايچون درت شيئه محتاج، فقط عنعنهِٔ مستمرّه ايله گونده لا أقل بش دفعه دينه محتاج اولان، شو فطرتى بوزولميان و لهوياتِ مدنيه ايله إحتياجاتِ روحيهسنى اونوتميان بو ملّتڭ حاجاتِ دينيهسنى مجلس تطمين ايتمزسه؛ بِالمجبوريه معناىِ خلافتى، تمامًا قبول ايتديگڭز إسمه و لفظه ويرهجك. او معنايى إدامه ايتمك ايچون قوّتى دخى ويرهجك. حالبوكه مجلس ألنده بولونميان و مجلس طريقيله اولميان بويله بر قوّت، إنشقاقِ عصايه سببيت ويرهجكدر. إنشقاقِ عصا ايسه،
وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِيعًا
آيتنه ضددر. زمان جماعت زمانيدر. جماعتڭ روحى اولان شخصِ معنوى داها متيندر و تنفيذِ أحكامِ شرعيهيه داها زياده مقتدردر. خليفهِٔ شخصى، آنجق اوڭا إستناد ايله وظائفى درعهده ايدهبيلير. جماعتڭ روحى اولان شخصِ معنوى أگر مستقيم اولسه، زياده پارلاق و كامل اولور. أگر فنا اولسه، پك چوق فنا اولور. فردڭ، اييلگى ده فنالغى ده محدوددر. جماعتڭ ايسه غيرِ محدوددر. خارجه قارشى قزانديغڭز اييلگى، داخلدهكى فنالقله بوزمايڭز. بيليرسڭز كه أبدى دشمنلريڭز و ضدلريڭز و خصملريڭز، إسلامڭ شعائرينى تخريب ايدييورلر. اويله ايسه ضرورى وظيفهڭز، شعائرى إحيا و محافظه ايتمكدر. يوقسه شعورسز اولارق شعورلى دشمنه يارديمدر. شعائرده تهاون، ضعفِ ملّيتى گوسترر. ضعف ايسه دشمنى توقيف ايتمز، تشجيع ايدر...
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ ٭ نِعْمَ الْمَوْلٰى وَ نِعْمَ النَّصِيرُ
٭ ٭ ٭
— 117 —
إعلم أيّها العزيز!(أى عزيز قارداشم بيل كه!)
إعلم أيّها العزيز!
حقائقِ ايمانيهيى إثبات ايچون ايراد ايديلن برهان و دليللرى تدقيق ايدركن، شو قوجهمان نتيجهيى بو ضعيف، نحيف دليل إنتاج ايدهمز دييه تنقيداتده بولونمه. زيرا ضعفيتيله إتهام ايتديگڭ او دليلڭ صاغنده و صولنده بولونان تقويه قوّتلرى و قطعهلرى پك چوقدر. أوت إسلاميتڭ صدقنه دلالت ايدن شاهدلردن، شهيدلردن، برهانلردن، دليللردن، أمارهلردن هر بريسى، او مدافعه ميداننده آرقداشنى حمايه ايتمكله صحّت راپورينى إمضاليهرق صاغلام اولديغنى تصديق ايدر. او ده، اونڭ علم و خبرينه أهلِ وقوف اولور. چونكه حقائقِ ايمانيهده هدف ثبوتدر، نفى دگلدر. ثابت اولان بر شيئى گوسترنلرڭ برى، بيڭ گبيدر. زيرا ثبوتده گوسترنلرڭ گوسترمه طرزلرى بربرينه اويغون و موافق اولديغندن، هر بريسى اوتهكيلرى تزكيه و تصديق ايتمش اولور. نفى جهتنده، نفى ايدنلرڭ شهادتلرنده توافق يوقدر. نفيلرينه متخالف أسباب گوستررلر. بونڭ ايچون، شهادتلرى بربرينڭ صحّتنه دليل اولاماز. چونكه توافق يوق.
إعلم أيّها العزيز!
بعضًا بر شيئه شدّتلى محبّت، او شيئڭ إنكارينه سبب اولور. و كذا شدّتِ خوف و غايت عظمت و عقلڭ إحاطهسزلغى ده إنكاره سبب اولور.
إعلم أيّها العزيز!
حنظلهنڭ چكردگنده حنظله آغاجى مندمج و داخل اولديغى گبى، جهنّمڭ ده كفر و ضلالت تخمنده مستتر بولونديغنى، شهودى بر يقين ايله مشاهده ايتدم. و كذا ناصلكه خرمانڭ چكردگى، خرما آغاجنه حاملهدر. عينًا اويله ده، ايمان حبّهسنده ده جنّتڭ موجود اولديغنى حدسِ قطعى ايله گوردم. چونكه او چكردكلرڭ آغاجلره تحوّل و إنقلابلرى غريب اولماديغى گبى، كفر و ضلالت معناسى ده تعذيب ايديجى بر جهنّمى، ايمان و هدايت ده بر جنّتى إنتاج ايدهجگنده إستبعاد يوقدر.
— 118 —
إعلم أيّها العزيز!
تخم اولاجق بر حبّهنڭ قلبى، يعنى ايچى دلينديگى زمان، ألبته سنبللهنوب نشو و نما بولاماز؛ ئولور گيدر. كذالك أنا ايله تعبير ايديلن أنانيتڭ قلبى، اللّٰه اللّٰه ذكرينڭ شعاع و حرارتيله يانوب دلينيرسه، بيويوب غفلتله فرعونلاشهمز. و خالقِ سماوات و أرضه عصيان ايدهمز. او ذكرِ إلٰهى سايهسنده، أنا محو اولور.
ايشته نقشبنديلر، ذكر خصوصنده إتّخاذ ايتدكلرى ذكرِ خفى سايهسنده قلبڭ فتحيله، أنا و أنانيت ميقروبنى ئولديرمگه و شيطانڭ أمربرى اولان نفسِ أمّارهنڭ باشنى قيرمغه موفّق اولمشلردر. كذالك قادريلر ده ذكرِ جهرى سايهسنده طبيعت طاغوتلرينى تار و مار ايتمشلردر.
إعلم أيّها العزيز!
عالمده هر شيئڭ يوزنده حكمت أثرلرى گورونديگى گبى أڭ اوزاق، أڭ گنيش، أڭ اينجه كثرتڭ طبقهلرى اوستنده ده حكمت، إهتمام أثرلرى گورولمكدهدر. أوت كثرت و تكثّرڭ منتهاسى و نتيجهسى اولان إنسانڭ صحيفهِٔ وجهنده، جبههسنده، جلدنده، أللرينڭ ايچلرنده قلمِ قدر ايله پك چوق چيزگيلر، خطلر، نقشلر، نشانلر يازيلمشدر. معلومدر كه، إنسانڭ شو صحيفهلرنده يازيلان او كلمهلر، حرفلر، نقطهلر، حركهلر، روحِ إنسانيده بولونان معنالره، معنوياتلره دلالت ايتدكلرى گبى، فطرتنده قدر طرفندن يازيلان مكتوبلره ده إشارتلرى واردر. آرقداش، إنسانڭ گچن صحيفهلرينه قدرڭ يازديغى حاشيه، تصادف و إتّفاقڭ دخولنه بر منفذ بيراقمامشدر.
إعلم أيّها العزيز!
شو دنيا حياتنه محبّتله مبتلا اولان بعض إنسانلر، او حياتڭ وجوده گلمهسندن مقصد و غايه، يالڭز او حياته خدمت و او حياتڭ بقاسى اولوب، باشقه بر فائدهسى اولماديغنى، يعنى فاطرِ حكيمڭ ذوى الحياتده و جوهرِ إنسانيتده وديعه اولارق قويديغى بتون جهازاتِ عجيبه و تجهيزاتِ خارقهنڭ، سريع الزوال اولان شو حياتڭ حفظى ايله بقاسى ايچون ويريلديگنى ظن ايدييورلر. حالبوكه قضيه اويله اولديغى تقديرده، كائناتدهكى غيرِ متناهى نظاملرڭ شهادتلريله، سطحِ عالمده
— 119 —
گورونن حكمت، عنايت، إنتظام، عدمِ عبثيته اولان دليل و برهانلرڭ، معكوسه اولارق عبثيته، إسرافه، إنتظامسزلغه، عدمِ حكمته دليل و برهان اولمالرى لازم گلهجكدر.
آرقداش! شو دنيوى حياتڭ فائدهلرى پك چوقدر. او فائدهلردن، حيات صاحبنه (تصرّف و خدمتى نسبتنده) بر حصّه آيرلدقدن صوڭره باقى قالان غايهلر، ثمرهلر فاطرِ حكيمه راجعدر. أوت إنسان و إنسانڭ حياتى أسماءِ إلٰهيهنڭ تجلّياتنه بر تارلادر. و جنّتده رحمتِ إلٰهيهنڭ أنواعنڭ جلوهلرينه مظهردر. و حياتِ اُخرويهنڭ خارقه و غيرِ متناهى ثمرهلرى ايچون بر فدانلق ويا بر چكردكدر. ديمك إنسان بر سفينه قپودانى گبيدر. سفينهنڭ غيرِ محدود فائدهلرندن، قپودانڭ علاقه و خدمتى نسبتنده كنديسنه ويريلير. باقى قالان قسمى سلطانه راجعدر. إنسان ده، سفينهٔ وجوديله علاقهسى درجهسنده او وجودڭ حياتدار ثمراتندن حصّهسنى آلير. متباقيسى، سلطانِ أزلىيه عائددر...
إعلم أيّها العزيز!
دنيانڭ لذّتلرى، ذوقلرى و زينتلرى، خالقمزى، مالكمزى و مولامزى بيلمديگمز تقديرده جنّت اولسه بيله جهنّمدر. أوت اويله گوردم و اويله ده ذوق ايتدم. بِالخاصّه شفقتڭ آتشنى سوندورهجك، معرفت اللّٰهدن باشقه بر شى وار ميدر؟ أوت معرفت اللّٰه اولدقدن صوڭره، دنيا لذّتلرينه إشتها اولماديغى گبى جنّته بيله إشتياق گرى قالير.
إعلم أيّها العزيز!
دنياده جريان ايدن و حصوله گلن هر بر شيئڭ ايكى وجهى واردر. برى آخرته باقار كه، نفس الأمرده أڭ ثابت، أڭ آغير بو وجهدر. ايكنجيسى دنيايه، نفسنه و هوايه باقار. بو وجه، حقارت، خفّت و زوالدن اويله بر موقعدهدر كه، قلبڭ تأثّرينه، تألّمنه، إضطرابنه، دوشونجهلرينه باعث اولاجق بر قيمتده دگلدر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانلرڭ اويله أبلهلرى واردر كه، شفّاف بر ذرّهده شمسڭ تمثالنى ويا بر چيچگڭ رنگنده شمسڭ تجلّيسنى گورسه؛ شمسڭ او تمثال و تجلّيسندن، حقيقى شمسڭ بتون لوازماتنى، حتّى عالمه مركز اولماسنى و سيّاراته اولان جذبنى طلب
— 120 —
ايدوب ايسترلر. مع هذا، او ذرّهده ويا او چيچكده گورديگى تمثال و تجلّينڭ بر عارضهدن طولايى غائب اولدقلرى زمان، بصر و بصيرتنڭ كورلگى طولاييسيله حقيقى شمسڭ إنكارينه ذهاب ايدرلر. و كذا او أبلهلر تجلّى ايله حصوله گلن وجودِ ظلّىيى، وجودِ حقيقى و أصليدن فرق ايدهمزلر، بربريله إلتباس ايدرلر. بونڭ ايچون، بر شيده شمسڭ تمثالنى، گولگهسنى گوردكلرى زمان شمسڭ حرارتنى، ضياسنى و سائر خصوصياتنى ده ايستهمگه باشلارلر.
و كذا او أبلهلر سينك، بوجك و سائر كوچك و خسيس شيلره باقاركن، اونلرده پك يوكسك بر أثرِ صنعت و حكمت گورمكله، ديرلر: "صانع بونلره پك فضله أهمّيت ويرمشدر. بر سينگڭ نه قيمتى اولابيلير كه بو قدر مصرفلره، كلفتلره محل اولسون؟"
آرقداش! بو گبى أبلهلرى إقناع و إشكاللرينى دفع ايچون، درت شيئڭ بيلينمسى لازمدر:
برنجيسى:جنابِ حقّڭ ربوبيتنڭ كماليله علاقهدار اولان هر شى اونى توصيف ايدر. فقط او شيئڭ، ربوبيتنه مظهر اولديغى مناسبتيله، كمالنڭ ده محلِّ تجلّيسى اولور. فقط، او كمال ايله متّصف اولاماز.
ايكنجيسى:هر شيدن جنابِ حقّڭ نورينه بر قپو آچيلير. بو قپولردن بريسنڭ قپانماسى، غيرِ متناهى سائر قپولرڭ ده قپانمسنى إستلزام ايتمز. فقط، هپسنڭ بر مفتاح ايله آچيلمهسى ممكندر.
اوچنجيسى:علمِ محيطدن إنعكاس ايدن قدر، هر شيده أسماءِ نوريهدن بر حصّه ترسيم ايتمشدر.
دردنجيسى:
اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ٭ مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
— 121 —
بو آيتلرڭ صراحتنه گوره، هر شيئڭ وجودى "كُنْ" أمريله باغلى اولديغى گبى؛ بتون أشيانڭ ايجاد و صوڭرهدن إحيالرى، بر نفسِ واحدهنڭ ايجاد و إحياسى گبيدر. ديمك ايجاد جنابِ حقّه إسناد ايديليرسه، بو قدر راحت و قولاى اولور. امّا أسبابه ويا أشيانڭ كنديلرينه إسناد ايديلديگى زمان، بتون عقلانڭ و أبلهلرڭ حكملرندن نشئت ايدن محالاتى قبول ايتمهلرى لازم گلير.
إعلم أيّها العزيز!
قرآنِ معجز البيان، حقيقتلرى ضروبِ أمثال ايله بيان ايدييور. چونكه دائرهِٔ الوهيته عائد حقائقِ مجرّده، دائرهِٔ ممكناتده آنجق مثاللر ايله تمثّل و توضّح ايدر. ممكن و مسكين اولان إنسان ده، دائرهِٔ إمكانده مثاللره باقهرق، فوقنده بولونان دائرهِٔ وجوبڭ شئوناتنى، أحوالنى دوشونور.
إعلم أيّها العزيز!
هر شيئڭ ايچنه ملكوت، طيشنه ده ملك دينير. بو إعتبارله إنسان ايله قلب، بربرينه هم ظرف، هم مظروف اولور. چونكه إنسان ملك جهتيله قلبه ظرف اولور. ملكوت جهتيله ده مظروف اولور.
بو قاعده عرش ايله كون حقّنده ده تطبيق ايديلير. شويله كه: عرش؛ ظاهر، باطن، أوّل، آخر إسملرينڭ خليطه و قاريشيغيدر. بو خليطهده داخل اولان إسمِ ظاهر إعتباريله عرش، ملك؛ كون، ملكوت اولور. إسمِ باطن إعتباريله عرش، ملكوت؛ كون، ملك اولور. ديمك عرشه إسمِ ظاهر نظريله باقيليرسه؛ كنديسى ظرف، كون ده مظروف اولور. إسمِ باطن گوزيله باقيليرسه؛ كنديسى مظروف، كون ظرف اولور. و كذا إسمِ أوّل إعتباريله
وَ كَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ
آيتنڭ إشارت ايتديگى كَوْنڭ بدايتنى ايچنه آلييور. و إسمِ آخر إعتباريله
سَقْفُ الْجَنَّةِ عَرْشُ الرَّحْمٰنِ
حديثِ شريفنڭ ايماء ايتديگى كَوْنڭ نهايتنى ايچنه آلييور.
ديمك عرش اويله بر خليطهدر كه، شو درت إسمدن آلديغى حصّهلر ايله كون و وجودڭ صاغنى، صولنى، اوستنى و آلتنى إحاطه ايتمش اولور.
— 122 —
إعلم أيّها العزيز!
عجز، ندانڭ معدنيدر. إحتياج دعانڭ منبعيدر.
فيا ربّى، يا خالقى، يا مالكى! سنى چاغيرمقده حجّتم حاجتمدر. سڭا ياپديغم دعالرده عُدَّتم فاقتمدر. وسيلهم فقدانِ حيله و فقرمدر. خزينهم عجزمدر. رأس المالم، أمللرمدر. شفيعم، حبيبڭ (عليه الصلاة والسلام) و رحمتڭدر. عفو أيله، مغفرت أيله و مرحمت أيله يا اللّٰه يا رحمٰن يا رحيم! آمين!
٭ ٭ ٭
— 123 —
ذيل الحباب
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اويله بر اللّٰهه حمد، مدح و ثنالر ايدرز كه، شو عالمِ كبير اونڭ ايجاديدر. و إنسان دينيلن شو كوچك عالم ده اونڭ إبداعيدر. برى إنشاسى، ديگرى بناسيدر. برى صنعتى، ديگرى صبغهسيدر. برى نقشى، ديگرى زينتيدر. برى رحمتى، ديگرى نعمتيدر. برى قدرتى، ديگرى حكمتيدر. برى عظمتى، ديگرى ربوبيتيدر. برى مخلوقى، ديگرى مصنوعيدر. برى ملكى، ديگرى مملوكيدر. برى مسجدى، ديگرى عبديدر. أوت بتون بو شيلر، أجزاسيله برابر اللّٰهڭ ملكى و مالى اولديغى، إعجازوارى سكّه و مُهرلريله ثابتدر...
اَللّٰهُمَّ يَا قَيُّومَ الْاَرْضِ وَ السَّمَاءِ اِنَّا نُشْهِدُكَ وَ جَمِيعَ مَصْنُوعَاتِكَ وَ جَمِيعَ خَلْقِكَ بِاَنَّكَ اَنْتَ اللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ وَحْدَكَ لَا شَرِيكَ لَكَ وَ نَسْتَغْفِرُكَ وَ نَتُوبُ اِلَيْكَ وَ نَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُكَ وَ رَسُولُكَ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَيْهِ كَمَا يُنَاسِبُ حُرْمَتَهُ وَ كَمَا يَلِيقُ بِرَحْمَتِكَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
إعلم أيّها العزيز!
هر كيم كنديسنى اللّٰهه مال ايدرسه، بتون أشيا اونڭ لهنده اولور. و كيم اللّٰهه مال اولماسه، بتون أشيا اونڭ عليهنده اولور. اللّٰهه مال اولمق ايسه، بتون أشيايى ترك و هر شيئڭ اوندن اولديغنى و اوڭا رجوع ايتديگنى بيلمكله اولور.
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حقّڭ سڭا إنعام ايتديگى وجود ايله وجوده لازم اولان شيلر، تمليك صورتيله دگلدر. يعنى، سنڭ ملكڭ و مالڭ اولوب ايستديگڭ گبى
— 124 —
تصرّف ايتمك ايچون ويريلمهمشدر. آنجق او گبى نعمتلرده، اللّٰهڭ رضاسنه موافق تصرّف ايديلهبيلير.
أوت بر مسافر، أو صاحبنڭ إذننه و رضاسنه موافق اولميهجق درجهده، يمكلرده و سائر شيلرده إسراف ايدهمز.
إعلم أيّها العزيز!
گوزلرى كسوف طوتمش بعض آدملر، گوزلرى اوڭنده وقوعه گلن غيرِ محدود خصوصى حشر و نشرلرى كور گوزلريله گوردكلرى حالده، قيامتِ كبرايى و حشرِ عموميهيى ناصل إستغراب ايدييورلر؟ عجبا چيچك آچوب، ثمره ويرن آغاجلرده هر سنه ايجاد ايديلن ميوهلرڭ حشر و نشرلرينى گوردكدن صوڭره حشرِ عمومىيى إستبعاد ايدن صيقيلماز مى؟ أگر اونلر شهودى بر يقين ايله حشرِ عمومىيى گورمك ايسترلرسه، (عقللرينى ده برابر بولونديرمق شرطيله) ياز موسمنده كُرهِٔ أرض باغچهسنه گيرسينلر. عجبا آغاج داللرندن صاللانان او طاتلى، باللى، نظيف، لطيف قدرت معجزهلرى او مخلوقاتِ لطيفه، أوّلكيسنڭ يعنى ئولوب گيدن ثمراتڭ عينى ويا مِثلى دگل ميدر؟
أگر إنسانلرده اولديغى گبى او ميوهلرده ده وحدتِ روحيه اولمش اولسه ايدى، گچمش و گلن يڭى ميوهلر بربرينڭ عينى اولماز مى ايدى؟ فقط روحلرى اولماديغى ايچون آرالرنده عينيته ياقين اويله بر مِثليت واردر كه، نه عيندر و نه ده غير كيفيتى گوسترر. عجبا ثمراتدهكى بو وضعيتى گورن حشرى إستبعاد ايدهبيلير مى؟
و كذا معنوى آسانسورلر ايله لازم اولان أرزاق و غدالرينى آغاجڭ يوكسك داللرينه چيقارتمقله، تبسّملريله عرضِ ديدار ايدن طوت و قايصى گبى ميوهلرى قورو و جامد بر آغاجدن إخراج و ايجاد ايتمكله او قورو آغاجى عجيب بر وضعيته و حياتدار آنتيقه بر شكله قويان قدرتِ أزليهيه حشرِ عمومى آغير گلير مى؟ حاشا! بو لطيف، نازك مصنوعاتى او قورو آغاجلردن إخراج ايدن قدرته هيچ بر شى آغير گلمز. بو بديهى بر مسئلهدر. فقط گوزلرى كور اولانلر گورهمييورلر.
— 125 —
إعلم أيّها العزيز!
قرآنِ معجز البيانڭ هر بر سورهسى، بتون قرآنڭ مندرجاتنى إجمالًا إحتوا ايتديگى گبى، سائر سورهلرده ذكر ايديلن مقاصد و مهمّ قصّهلرى ده تضمّن ايتمشدر. بوندهكى حكمت، قرآنى تمامًا اوقومغه وقتى مساعد اولميان ويا آنجق بر قسمنى ويا بر سورهسنى اوقويهبيلن إنسانلر، قرآنڭ هپسنى اوقومقدن حاصل اولان ثوابدن محروم قالمامسيدر.
أوت مكلّفين آراسنده بولونان اُمّيلر آنجق بر سورهيى اوقويهبيليرلر. إعجازِ قرآن اونلرى ده تام ثواب قزانمقدن محروم ايتمهمك ايچون، بو نكتهِٔ إعجازيهيى تعقيب ايدهرك بر سورهيى تام قرآن حكمنده قيلمشدر.
إعلم أيّها العزيز!
مادّياتدن اولميان، بِالخاصّه ماهيتلرى متباين اولان بر چوقلقده تصرّف ايدن بر ذاتڭ، او چوقلغڭ هر بريسيله بِالذّات مباشرت و معالجهسى لازم دگلدر.
أوت عسكر نفراتى آراسنده بر قوماندانڭ تصرّفاتى، تنظيماتى، آنجق أمر و إرادهسيله حصوله گلير. أگر او قوماندانلق وظيفهلرى و ايشلرى نفراته حواله ايديليرسه، هر بر نفرڭ بِالذّات مباشرت و خدمتيله ويا هر بر نفرڭ بر قوماندان كسيلمسيله وجود بولاجقدر.
بناءً عليه جنابِ حقّڭ مخلوقاتندهكى تصرّفى، يالڭز بر أمر و إراده ايله اولور. بِالذّات مباشرتى يوقدر. شمسڭ كائناتى تنوير ايتديگى گبى.
إعلم أيّها العزيز!
(٭) أهمّيتلى.
إنسان، ياشايش وضعيتنجه، بر طاغدن قوپوب سيل ايچنه دوشن ويا يوكسك بر آپارتماندن دوشوب يووارلانان بر شخص گبيدر.
أوت حيات آپارتمانى ييقيلييور. عمر طيّارهسى شمشك گبى گچييور. زمان ده
— 126 —
سيل دولابلرينى سرعتله چاليشديرييور. أرض سفينهسى ده، سرعتله گيدركن تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ آيتنى اوقويور. سفينهِٔ أرض سرعتله يوروركن، دنيانڭ غيرِ مشروع لذّتلرينه اوزاتيلان أللره زهرلى ديكنلرڭ باتاجغى دوشونولسون. بناءً عليه او زهرلى دنيا اوقلرينه باقوب أل اوزاتمه. فراقڭ ألمى، تلاقى لذّتندن آغيردر.
أى نفسِ أمّارهم! سڭا تابع دگلم. سن ايستديگڭ شيئه عبادت ايت و ايستديگڭ شيئڭ پشينه دوش؛ بن آنجق و آنجق بنى ياراتوب، شمس و قمر و أرضى بڭا مسخّر ايدن فاطرِ حكيمِ ذو الجلاله عبد اولورم.
و كذا قدر محيطنده اوچان طيّارهِٔ عمره ويا حيات طاغلرى آراسنده آچيلان اُخدود و تونللرندن شمشكوارى گچن زمانڭ شمندوفرينه بينديرهرك، أبد الآباد مملكتنڭ إسكلهسى حكمنده اولان قبر تونلنڭ قپوسنه سَوق ايدن خالقِ رحمٰن الرحيمدن مدد ايستهيورم.
و كذا هيچ بر شيئى دعالريمه، إستغاثهلريمه و نيازلريمه هدف إتّخاذ ايتمهم. آنجق كُرهِٔ أرضى حركته گتيرن فلك چرخلرينى طورديرمغه و شمس و قمرڭ برلشديرلمسيله زمانڭ حركتنى تسكين ايتديرمگه و وجودڭ شاهقهلرندن يووارلانوب گلن شو دنيايى ساكن قيلمغه قادر اولان قدرتى نهايتسز ربِّ ذو الجلاله دعالريمى، نيازلريمى عرض و تقديم ايدييورم. چونكه هر شيله علاقهدار آمال و مقاصدم واردر.
و كذا قلبمه واقع اولان أڭ اينجه، أڭ گيزلى خاطرهلرى ايشيتديگى و قلبمڭ ميول و أمللرينى تطمين ايتديگى گبى؛ عقل و خيالمڭ ده تمنّى ايتدكلرى سعادتِ أبديهيى ويرمگه قادر اولان ذاتِ أقدسدن ماعدا كيمسهيه عبادت ايتمييورم. أوت دنيايى آخرته قلب ايتمكله قيامتى قوپاران قدرت مقتدردر، عاجز دگلدر. بر ذرّه او قدرتڭ نظرنده گيزلنهمز. شمس، بيوكلگنه گووهنهرك او قدرتڭ ألندن قورتولاماز.
— 127 —
أوت اونڭ معرفتيله ألملر لذّتلره إنقلاب ايدر. أوت اونڭ معرفتى اولمازسه، علوم أوهامه تحوّل ايدر. حكمتلر علّت و بلالره تبدّل ايدر. وجود عدمه إنقلاب ايدر. حيات ئولومه و نورلر ظلمتلره و لذائذ گناهلره تحوّل ايدر. أوت اونڭ معرفتى اولمازسه، إنسانڭ أحبابى و مال و ملكى إنسانه أعدا و دشمن اولورلر. بقا بلا اولور، كمال هبا اولور، عمر هوا اولور. حيات عذاب اولور، عقل عقاب اولور. آمال، آلامه إنقلاب ايدر.
أوت اللّٰهه عبد و خدمتكار اولانه هر شى خدمتكار اولور. بو ده، هر شى اللّٰهڭ ملك و مالى اولديغنى ايمان و إذعان ايله اولور.
أوت قدرت، إنسانى چوق دائرهلرله علاقهدار بر وضعيتده ياراتمشدر. أڭ كوچك و أڭ حقير بر دائرهده، إنسانڭ ألى يتيشهبيلهجك قدر إنسانه بر إختيار، بر إقتدار ويرمشدر. فرشدن عرشه، أزلدن أبده قدر أڭ گنيش دائرهلرده إنسانڭ وظيفهسى، يالڭز دعادر.
أوت
قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ
آيتِ كريمهسى، بو حقيقتى تنوير و إثباته كافيدر. اويله ايسه، چوجغڭ ألى يتيشهمديگى بر شيئى پدر و والدهسندن ايستديگى گبى؛ عبد ده، عجز و فقريله ربّنه إلتجا ايدر و خالقندن ايستر.
إعلم أيّها العزيز!
أشياده گورونن نوعى و فردى وحدتلر، صانعدهكى سرِّ وحدتدن نشئت ايتمشدر. چونكه قوّت طاغيلمييور. بر قسمنه چوق، بر قسمنه آز صرف ايديلمكله قدرتده، قوّتڭ تجزّى و إنقسامى اولمايور. أگر وحدت اولماسه ايدى، قدرتڭ ياپديغى صرفياتده تفاوت اولسه ايدى، مصنوعاتده ده تفاوت و إنتظامسزلق اولوردى. ديمك قدرتڭ وحدتله برابر مصنوعاته ياپديغى تصرّفى، شمسڭ تنويرى گبيدر كه، بر شمسِ واحد، جزء و كلّى بِلا تفاوت هر شيئى ضيالانديرديغى گبى، تجلّيسيله ده هر شيئڭ ياننده موجوددر. بناءً عليه ممكنات دائرهسى أفرادندن توظيف ايديلن
— 128 —
مسكين، جامد، ميّت و إسمِ نوره مظهر شمسده سرِّ وحدت سايهسنده بو قدر إنتظاملى تصرّف اولورسه؛ شمسِ أزلى، سلطانِ أبدى، قيّومِ سرمدى، واجب الوجود، واحدِ أحدڭ مصنوعاته تصرّفى ناصل اولاجقدر؟
إعلم أيّها العزيز!
صانعڭ وحدتنه أڭ صادق شاهدلردنبرنجيسى:جزئى و كلّى أشيالرده گورونن وحدتلردر. چونكه هر هانگى بر شى ذرّهدن عالمه قدر وحدت ايله متّصف و علاقهداردر. اويله ايسه، صانعده ده وحدت وار. اويله ايسه، صانع أحددر.
ايكنجيسى:هر شيده قابليتنڭ لياقتنه گوره بر كمالِ إتقان واردر. أڭ عادى، كوچك نباتى و حيوانى بر شيده كور گوزلر بيله گوردكلرى اويله بر آنتيقه أثرِ صنعت واردر كه، إنسانلرى حيرتده بيراقير.
اوچنجيسى:هر شيئڭ ايجاد و إنشاسندهكى سهولتدر. گوزله گورونن صنعتدهكى سهولت إثباته، دليله محتاج دگلدر.
إعلم أيّها العزيز!
كُرهِٔ أرض مغازهسندن مأكولات و مشروبات و لباس و سائر إحتياجلريڭزى تأمين ايدييورسڭز. پارهسز آلديغڭز بو ماللرى إلٰهى خزينهدن آلمايوب برر برر أسبابه ياپديراجق اولورسهڭز، عجبا بر نار دانهسنى نه قدر زمانلرده ألده ايدوب، نه قدر بهالى آلاجقسڭز؟ چونكه او نار، بتون أشيا ايله علاقهداردر. آز بر زمانده، آز بر قيمتله حصوله گلمهسى إمكان خارجيدر. و عين زمانده اوندهكى زينت، إنتظام، صنعت، رايحه، طات و قوقو گبى لطيف شيلردن آڭلاشيلييور كه، او نار دانهسى اويله بر صانعڭ مصنوعيدر كه، ايجادنده كلفت و مباشرت يوقدر.
مسئله بويله اولديغى حالده، حشراتڭ ذوق و هوسلرينى تطمين ايچون هر بر نقطهسنده بيڭ درلو إعجاز نكتهلرى بولونان او كُرهِٔ أرض مغازهسندهكى أشيانڭ صانعى يا شعورسز، حسسز، إرادهسز، علمسز، إختيارسز، كمالسزدر كه، بو قدر
— 129 —
بول ذىقيمت آنتيقه أشيايى پارهسز طاغيتييور. بو باطل إحتمال، إثباته محتاج اولميان بديهى بر حقيقتدر. ويا او خزينه صاحبى او خزينهيى آخرته گيتمك اوزره گلوب موقّةً قالان إنسانلره إلٰهى و رحمانى بر سفره اولارق ياراتمشدر. او خزينهِٔ غيبده أشيانڭ ايجادى "كُنْ" أمرى ايله باغليدر. و بتون أشيانڭ ملكوتيتلرى سانترال گبى حكيم، قدير، مريد، عليم بر واجب الوجودڭ يدِ قدرتندهدر.
مع هذا او إلٰهى سفرهدهكى أشيا يالڭز إنسان و حيوانلرڭ لذّت و ذوقلرينى تطمين ايچون دگلدر. هر بر فردِ مستهلكده ذوى الحياته عائد جزئى فائدهلردن باشقه أسماءِ إلٰهيهنڭ تجلّياتنه و فعاليتدهكى أسرار و شئوناتنه عائد غيرِ متناهى حكمتلر، غايهلر واردر. اويله ايسه، بو ضيافتِ عامّه و بو فيضِ عامّڭ بر كور قوّتدن نشئت ايتمهسى و بو أشيانڭ ثمراتى سيل گبى آقوب إتّفاقى و تصادفڭ ألنه حوالهسى محالدر. چونكه او أشيانڭ إنتظاملى حكيمانه تشخّصاتى و شعوركارانه محكم خصوصياتى كور تصادف و إتّفاقى ردّ ايدييور. اويله ده: او سفرهٔ رحمتدهكى اوجوزلق و قولايلق و چوقلق او أشيانڭ بر جوّادِ مطلقدن، بر حكيمِ مطلقدن، بر قديرِ مطلقدن گلديگنى گوسترن شاهدلردر.
إعلم أى أسبابه مبتلا إنسان!
بيل كه، سببڭ خلقى و سببيتنڭ تقديرى و مسبَّبڭ وجودينه لازم اولان شيلرله تجهيزى، قدرتنه نسبتله ذرّهلر و شمسلر مساوى اولان ذاتڭ "كُنْ" أمريله مسبّبى خلق ايتمهسندن داها قولاى، داها أكمل، داها أعلا دگلدر.
إعلم أيّها العزيز!
دنياده گورولن بِالخاصّه نباتى و حيوانى حياتلرده مشاهده ايديلن عدملر، إعداملر، تبدّل و تجدّدِ أمثالدن عبارتدر. ايمانلى اولان كيمسهلره گوره زوال و فراقڭ آجيسى دگل، يرلرينه گلن أمثاللريله وصالڭ لذّتى حاصل اولويور. اويله ايسه، ايمانه گل كه، ألمدن أمين اولاسڭ. قدره تسليم اول كه، سلامتده قالاسڭ.
إعلم أيّها العزيز!
عصبيتِ جاهليه، بربرينه تساند ايدوب يارديم ايدن غفلت، ضلالت، ريا و ظلمتدن مركّب بر معجوندر. بونڭ ايچون ملّيتجيلر، ملّيتى معبود إتّخاذ ايدييورلر. حميتِ إسلاميه ايسه، نورِ ايماندن إنعكاس ايدوب طالغهلانان بر ضيادر.
— 130 —
إعلم أيّها العزيز!
أهلِ إلحاد ايله و بِالخاصّه آوروپا مقلّدلريله مناظره ايله إشتغال ايدنلر بيوك بر تهلكهيه معروضدرلر. چونكه نفسلرى تزكيهسز و أمنيتسز اولماسى إحتماليله تدريجًا خصملرينه مغلوب اولور كه، بىطرفانه محاكمه دينيلن منصفانه مناظرهده نفسِ أمّارهيه أمنيت ايديلهمز. چونكه إنصافلى بر مناظر، خيالى بر مناظره ساحهسنده، آرا صيره خصمنڭ لباسنى گيهر، اوڭا بر دعوا وكيلى اولارق اونڭ لهنده مدافعهده بولونور. بو وضعيتڭ تكراريله، دماغنده بر تنقيد لكهسنڭ حصوله گلهجگندن، ضرر ويرر. لٰكن نيّتى خالص اولور و قوّتنه گووهنيرسه، ضررى يوقدر. بويله وضعيته دوشن بر آدمڭ چارهٔ نجاتى، تضرّع و إستغفاردر. بو صورتله او لكهيى إزاله ايدهبيلير.
إعلم أيّها العزيز!
بو كُرهِٔ أرض مسافرخانهسى، إنسانلرڭ ملك و مالى دگلدر. آنجق إنسانلر، عمله گبى او مسافرخانهنڭ چشيد چشيد ايشلرنده و تزييناتنده چاليشيرلر. أگر كُرهِٔ أرضڭ خارجندن يابانجى بريسى گلوب مسافرخانهنڭ بر معجزه و خارقه اولديغنه و إنسانلرڭ ده عاجز، فقير، محتاج اولدقلرينه دقّت ايدرسه، بو إنسانلر بو بنايه صاحب و صانع اولاجق بر إقتدارده دگلدر، آنجق بويله خارقه بر مصنوعڭ صانعى ده معجزنما اولديغنه قطعيتله حكم ايدهجكدر. و بو إنسانلر، او سلطانِ أزلينڭ مقاصدينه چاليشان عملهلردر. بو عملهلر، آلدقلرى اجرتلرندن ماعدا بو بنادن بر شيئه مالك و صاحب اولمادقلرينه تكرارًا حكم ايدهجكدر. و كذا او چيچكلرڭ ذوى الحياته قارشى گوسترديگى تودّدلرينه و تحبّبلرينه و تبسّملرينه دقّت ايدن آڭلار كه: بر حكيمِ كريم طرفندن مسافرلرينه خدمتله موظّف بر طاقم هدايا و بهايادر كه، صانع ايله مصنوع آراسنده بر وسيلهٔ تعارف و تحبّب اولسون.
أيّها النّفس!سن هر بر أثرده مؤثّرڭ عظمتنى گورمك ايستهيورسڭ؛ فقط، خارجى اولان معنالرى ذهنى معنالرده آرايورسڭ. أسماءِ حسنىنڭ هر بريسنده بتون أسمانڭ شعاعاتنى گورمك ايستهيورسڭ. هر بر لطيفهنڭ ذوقيله بتون لطائفڭ ذوقلرينى ذوق ايتمك ايستهيورسڭ. هر بر حسّه تابع اولان ايشلرى و حاجتلرى ايفا ايدركن، بتون حسلريڭڭ ايشلرينى برابر گورمك ايستهيورسڭ. بوندن طولايى أوهامه معروض قالييورسڭ.
— 131 —
إعلم أيّها العزيز!
بر نعمتڭ عمومى و هركسه شامل اولماسى، قيمتنڭ آزلغنه و أهمّيتسزلگنه دلالت ايتمز. و او نعمتڭ بر قصد و إرادهدن گلمهمسنه أماره اولاماز. مثلا: گوز نعمتنڭ بتون حيوانلرده بولونماسى، سنڭ گوزه اولان شدّتِ إحتياجڭى تخفيف ايتمديگى گبى، گوزڭ قيمتنى تنقيص ايتمگه ده سبب اولاماز. و كذا خصوصى و تك بر نعمتڭ تصادفى ممكن اولسه بيله، عمومى بر نعمت بهمهحال بر منعمڭ أثرِ قصد و إرادهسيدر.
إعلم أيّها العزيز!
هر بر ذىحياتڭ حياتنده غيرِ متناهى غايهلر واردر. بو غايهلردن ذىحياته عائد آنجق بيڭده بردر. باقى قالان غايهلر، غيرِ متناهى اولان مالكيتى نسبتنده حياتى ايجاد ايدن ذاته عائددر. اويله ايسه، بيوك بر مخلوقڭ كوچك بر مخلوقه تكبّر ايتمگه حقّى يوقدر. و حقيقته نظرًا عبثيت ده يوقدر. چونكه بر حياتڭ بتون فائدهلرى، بر ذىحياته عائد دگلدر كه، عبث اولسون. أوت سطحِ أرضده هر سنه ياپيلان ضيافتِ عامّهِٔ إلٰهيه نوعِ بشره خليفه اولديغى مناسبتيله بر إكرامدر. يوقسه هپسى اونڭ إستفادهسى ايچون دگلدر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانڭ ذهننه بعضًا شويله بر وسوسه گلير، دير: "سن ده عادى و بوجك گبى بر حيوانسڭ. حيوانلردن فضله نه قيمتڭ وار؟ هم ده سماوات و أرضى يدِ قدرتنه آلان خالقِ ذو الجلاله قارشى نه مزيتڭ و نه گبى بر خدمتڭ وار كه، سنڭله مشغول اولسون؟" بو وسوسهيه قارشى شويله بر حقيقتى دوشونمك لازم:
١- إنسان غيرِ متناهى عجز و فقريله برابر جنابِ حقّه ايمانيله، قدرت و غنا و عزّتنه مظهر اولمشدر. ايشته بو مظهريتدن طولايى إنسان، حيوانيتدن ترقّى ايدوب خليفهٔ زمين اولمشدر.
٢- جنابِ حق إحاطهٔ قدرت و عظمتيله إنسانڭ دعاسنى ايشيتير، حاجاتنى گورور. و سماوات و أرضڭ تدبيرى، او إنسانى ده دوشونمگه مانع دگلدر.
— 132 —
سؤال:جنابِ حقّڭ جزئيات و خسيس أمرلر ايله إشتغالى، عظمتنه منافيدر؟
الجواب:او إشتغال، عظمتنه منافى دگلدر. بِالعكس، عدمِ إشتغالى عظمتِ ربوبيتنه بر نقيصهدر. مثلا: شمسڭ ضياسندن بعض شيلرڭ محروم و خارج قالماسى، شمسه بر نقيصه اولور. مع هذا بتون شفّاف شيلرده گورونن شمسڭ تمثاللرينڭ هر بريسى، "شمس بنمدر. شمس يانمدهدر. شمس بندهدر." دييهبيلير. و ذرّهلر ايله شمس آراسنده مزاحمه يوقدر. بتون مخلوقات (بِالخاصّه إنسانلرده فردى اولسون، نوعى اولسون، شريف اولسون، خسيس اولسون) علم، إراده، قدرت إعتباريله جنابِ حقّڭ تجلّيسنه مظهردر. هر بر شى، هر بر إنسان، "اللّٰه يانمدهدر" دييهبيلير. بِالخاصّه إنسانڭ ضعفى، فقرى، عجزى نسبتنده جنابِ حقّڭ قربيّتى و هر بر شيئڭ جنابِ حقله مناسبتى اولمقله برابر، او ده مناسبتداردر. و غيرِ متناهى عجز و فقرى اولان إنسان، غيرِ متناهى قدرت و غنا و عظمتى اولان جنابِ حقله مناسبتى نه قدر لطيفدر.
تقديس ايدرز او ذاتى كه، أڭ بيوك لطفى أڭ بيوك عظمته، أڭ يوكسك شفقتى أڭ يوكسك جبروته إدخال ايتديگى گبى، نهايتسز قربى نهايتسز بُعد ايله جمع ايدوب، ذرّهلر ايله شمسلر آراسنده اخوّتى تأسيس ايتمشدر. بربرينه ضد اولان بو شيلرى جمع ايتمكله درجهِٔ عظمتنى بر درجه گوسترمشدر.
إعلم أيّها العزيز!
ايمانه عائد بيلگيلردن صوڭره أڭ لازم و أڭ مهمّ أعمالِ صالحهدر. صالح عمل ايسه، مادّى و معنوى حقوقِ عباده تجاوز ايتمهمكله، حقوق اللّٰهى ده بِحقّ ايفا ايتمكدن عبارتدر. أجنبيلردن آلينان مادّى بيلگيلر، صنعت و ترقّياته عائد ايسه لازمدر. سفاهته دائر ايسه مضردر.
اَللّٰهُمَّ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَ ارْحَمْ اُمَّةَ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ وَ نَوِّرْ قُلُوبَ اُمَّةِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ بِنُورِ الْاِيمَانِ وَ الْقُرْاٰنِ وَ نَوِّرْ بُرْهَانَ الْقُرْاٰنِ وَ عَظِّمْ شَرِيعَةَ الْاِسْلَامِ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭