— 4 —
رسالهِٔ نور كلّياتندن
مثنوئِ النوريّه
توركجه ترجمهسى
مؤلّفى
بديع الزمان سعيد النورسى
مترجمى
عبد المجيد النورسى
— 5 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
إعتذار
رسالهِٔ نور كلّياتندن "المثنوىّ العربى" ايله مُعَنْوَنْ بيوك استادڭ جهانبها پك قيمتدار شو أثرينى ده اللّٰهڭ عون و عنايتيله عربيدن توركجهيه چويرمگه موفّق اولمقله كنديمى بختيار عدّ ايدييورم. يالڭز، أصلندهكى علويت، قوّت و جزالتى ترجمهده محافظه ايدهمدم. أوت او جوهربها حقيقتلره ظرف اولاجق نه بر حرف و نه بر لفظ بولامدم. ترجمه لسانى ده، فكرم گبى ناقص و قاصر اولديغندن، او عظيم ايمانى و جسيم قرآنى حقيقتلره آنجق بويله طار و قيصه بر كسوهيى تدارك ايدهبيلدم. نه حقّڭ و نه حقيقتڭ خاطرى قالمش. فابريقهِٔ دماغيهمڭ بوزوقلغندن بو قدرينى ده مؤلّفِ محترم بديع الزمانڭ معنوى يارديملرى ايله طوقويهبيلدم.
أوت بر طاووق كندى اوچوشيله، شاهنڭ ويا قارتالڭ اوچوشلرينى تقليد و ترجمه ايدهمز. بو، حقيقةً أصلنه اويغون و لايق بر ترجمه دگلدر. (پك قيصه بر مئال، بعضًا ده طىّ ايديلمش، ترجمه ايدهمهمش.) چوق يرلرده يالڭز مئالنى آلدم. بعض يرلرده ده طىّ ايتدم. آنجق أصلندهكى حقائقى، أولادِ وطنه گوسترن كوچك بر آيينهدر...
رسالهٔ نور مؤلّفنڭ نسبًا كوچك قارداشى
و اون بش سنه اوندن درس آلان
عبد المجيد النورسى
— 7 —
رسالهٔ نورڭ بر نوع عربى مثنوئِ شريفى حكمنده اولان بو مجموعهنڭ مقدّمهسى "بش نقطه"در.
برنجى نقطه:قرق أللى سنه أوّل أسكى سعيد، زياده علومِ عقليه و فلسفيهده حركت ايتديگى ايچون، حقيقة الحقائقه قارشى أهلِ طريقت و أهلِ حقيقت گبى بر مسلك آرادى. أكثر أهلِ طريقت گبى يالڭز قلبًا حركته قناعت ايدهمدى. چونكه عقلى، فكرى حكمتِ فلسفيه ايله بر درجه يارهلى ايدى؛ تداوى لازمدى. صوڭره هم قلبًا، هم عقلًا حقيقته گيدن بعض بيوك أهلِ حقيقتڭ آرقهسنده گيتمك ايستدى. باقدى، اونلرڭ هر برينڭ آيرى جاذبهدار بر خاصّهسى وار. هانگيسنڭ آرقهسندن گيدهجگنه تحيّرده قالدى. إمامِ ربّانى ده اوڭا غيبى بر طرزده "توحيدِ قبله ايت!" ديمش؛ يعنى "يالڭز بر استادڭ آرقهسندن گيت!" او چوق يارهلى أسكى سعيدڭ قلبنه گلدى كه:
"استادِ حقيقى قرآندر. توحيدِ قبله بو استادله اولور." دييه، يالڭز او استادِ قدسينڭ إرشاديله هم قلبى، هم روحى غايت غريب بر طرزده سلوكه باشلاديلر. نفسِ أمّارهسى ده شكوك و شبهاتيله اونى معنوى و علمى مجاهدهيه مجبور ايتدى. گوزى قپالى اولارق دگل؛ بلكه إمامِ غزالى (رض)، مولانا جلال الدين (رض) و إمامِ ربّانى (رض) گبى قلب، روح، عقل گوزلرى آچيق اولارق، أهلِ إستغراقڭ عقل گوزينى قپاديغى يرلرده، او مقاملرده گوزى آچيق اولارق گزمش. جنابِ حقّه حدسز شكر اولسون كه، قرآنڭ درسيله، إرشاديله حقيقته بر يول بولمش، گيرمش. حتّى
وَ فِى كُلِّ شَيْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ
حقيقتنه مظهر اولديغنى، يڭى سعيدڭ رسالهٔ نوريله گوسترمش.
— 8 —
ايكنجى نقطه:مولانا جلال الدين (رض) و إمامِ ربّانى (رض) و إمامِ غزالى (رض) گبى، عقل و قلب إتّفاقيله گيتديگى ايچون، هر شيدن أوّل قلب و روحڭ يارهلرينى تداوى و نفسڭ أوهامدن قورتولماسنى تأمينه چاليشوب، الحمد للّٰه أسكى سعيد يڭى سعيده إنقلاب ايتمش. أصلى فارسى صوڭره توركجه اولان مثنوئِ شريف گبى او ده عربجه بر نوع مثنوى حكمنده قطره، حباب، حبّه، زهره، ذرّه، شَمَّه، شعله، لمعهلر، رشحهلر، لاسيّمالر و سائر درسلرى و توركجهده او وقت نقطه و لمعاتى غايت قيصه بر صورتده يازمش؛ فرصت بولدقجه ده طبع ايتمش. ياريم عصره ياقين او مسلگى رسالهٔ نور صورتنده، فقط داخلى نفس و شيطانله مجادلهيه بدل، خارجده محتاج متحيّرلره و ضلالته گيدن أهلِ فلسفهيه قارشى رسالهٔ نور، گنيش و كلّى مثنويلر حكمنه گچدى.
اوچنجى نقطه:او يڭى سعيدڭ مناظرهسيله، نفس و شيطانڭ تام مغلوب ايديلمسى و صوصديريلماسى گبى، رسالهِٔ نور دخى يارهلانمش طالبِ حقيقتى قيصه بر زمانده تداوى ايتديگى گبى، أهلِ إلحاد و ضلالتى ده تام إلزام و إسكات ايدييور. ديمك بو عربى مثنوى مجموعهسى، رسالهِٔ نورڭ بر نوع چكردگى و فدانلغى حكمندهدر. بو مجموعهنڭ يالڭز داخلى نفس و شيطانله مجادلهسى، نفسِ أمّارهنڭ و شيطانِ جنّّى و إنسينڭ شبهاتندن تماميله قورتارييور. و او معلومات ايسه، مشهودات حكمنده و علم اليقين ايسه، عين اليقين درجهسنده بر إطمئنان و بر قناعت ويرييور.
دردنجى نقطه:أسكى سعيد علمِ حكمت و علمِ حقيقتڭ چوق درين مسئلهلريله مشغول اولماسى و بيوك علمالرله درين مسئلهلر اوزرنده مناظرهسى و مدرسهنڭ يوكسك درسلرينى گورن أسكى طلبهلرينڭ فهملرينڭ درجهسنه گوره يازماسى و أسكى سعيدڭ ده ترقّياتِ فكريه و قلبيهسنده، يالڭز كنديسى آڭلايهجق بر صورتده، غايت قيصه جملهلرله و غايت مختصر بر إفاده ايله اوزون حقيقتلره قيصه كلمهلرله إشارتلر نوعنده او مجموعهيى يازديغى ايچون، بر قسمنى أڭ مدقّق عالملر ده زورله آڭلايهبيلير. أگر تام ايضاح اولسه ايدى، رسالهِٔ نورڭ مهمّ بر وظيفهسنى گورهجكدى. ديمك او فدانلق مثنوى، طُرُقِ خفيه گبى أنفسى و داخلى جهتنده چاليشمش؛ قلب و روح ايچنده يول آچمغه موفّق اولمش. باغچهسى اولان رسالهِٔ نور، هم أنفسى، هم أكثرى جهتنده طُرُقِ جهريه گبى آفاقى و خارجى دائرهيه باقوب معرفت اللّٰهه گنيش و هر يرده يول آچمش. عادتا موسى عليه السلامڭ عصاسى گبى نرهيه وورمش ايسه صو چيقارمش...
— 9 —
هم رسالهِٔ نور، حكما و علمانڭ مسلگنده گيتمهيوب، قرآنڭ بر إعجازِ معنويسيله، هر شيده بر پنجرهِٔ معرفت آچمش؛ بر سنهلك ايشى بر ساعتده گورور گبى قرآنه مخصوص بر سرّى آڭلامشدر كه، بو دهشتلى زمانده حدسز أهلِ عنادڭ هجوملرينه قارشى مغلوب اولمايوب غلبه ايتمش.
بشنجى نقطه:أسكى سعيدڭ يڭى سعيده إنقلاب ايتمهسى زماننده، يوزر علملرله علاقهدار بيڭلر حقيقتلر، آيرى آيرى برر رسالهيه موضوع اولاجق قيمتده ايكن، او سعيد تأليف ايدركن، مسئلهلرڭ باشنده "إعلم، إعلم، إعلم"لرله، هر بر حقيقتى (كه، بر رساله اولاجق درجهده أهمّيتلى ايكن) بر قاچ سطرده، بعضًا بر صحيفهده، بعضًا بر ايكى سطرده ذكر ايدييورلر. عادتا هر بر "إعلم"، بر رسالهنڭ شفرهسيدر.
هم "إعلم"لر، بربرينه باقميهرق مختلف علملرڭ و حقيقتلرڭ فهرستهلرى حكمنده يازيلديغندن، او مجموعهيى اوقويانلر، بو نقطهلرى نظره آلوب إعتراض ايتمهسينلر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 10 —
لمعهلر
(توركجه رسالهٔ نورڭ يگرمى ايكنجى سوزى ايله عين مئالدهدر)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ ٭ لَهُ مَقَالِيدُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ ٭ فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ ٭ مَا مِنْ دَابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا
أى دائرهِٔ أسبابدن ظهور ايدن ايشلرى، حادثهلرى أسبابه إسناد ايدن غافل، جاهل! مال صاحبى ظن ايتديگڭ أسباب، مال صاحبى دگللردر. أصل مال صاحبى، اونلرڭ آرقهسنده ايش گورن قدرتِ أزليهدر. اونلر، آنجق او قدرتدن گلن حقيقى تأثيرلرى إعلان و نشر ايتمكله موظّفدرلر. ديمك دائرهِٔ أسباب، حكومتڭ قلم دائرهسى حكمندهدر كه، يوقاريدن گلن أمرلرڭ تبليغاتى او دائرهدن ياپيلييور. چونكه عزّت و عظمت پردهيى إقتضا ايدر؛ توحيد و جلال دخى شركتى ردّ ايدر، تأثيرى أسبابه ويرمييور.
أوت سلطانِ أزلينڭ مأمورلرى واردر امّا إجراآتجيلرى دگللردر كه، سلطنت و ربوبيتنده اورتاق اولسونلر. آنجق او مأمورلرڭ وظيفهسى دلّاللقدر كه، قدرتڭ إجراآتنى إعلان ايدييورلر. ويا او مأمورلر، ناظر مشاهدلردر كه، گوردكلرى أوامرِ تكوينيهيه قارشى ياپدقلرى إطاعت و إنقياد ايله إستعدادلرينه گوره بر نوع عبادت ياپمش اولورلر. ديمك أسباب، آنجق و آنجق قدرتڭ عزّتنى، ربوبيتڭ حشمتنى إظهار ايچون وضع ايديلمش بر طاقم واسطهلردر. يوقسه، قدرتڭ عجز و إحتياجى ايچون معاونت ايدن يارديمجى دگللردر. بشر سلطانلرينڭ مأمورلرى ايسه؛ سلطانلرڭ إحتياج
— 11 —
و عجزلرينى دفع ايچون تعيينلرينه ضرورت حاصل اولان يارديمجى و اورتاقلريدر. بناءً عليه اللّٰهڭ مأمورلريله إنسانڭ مأمورلرى آراسنده مناسبت يوقدر. يالڭز غافل و جاهل اولانلر حادثهلرده و وقوعاتدهكى حكمتلرى، گوزللكلرى گورهمدكلرندن، جنابِ حقدن شكوا و شكايتلره باشلارلر. ايشته او شكوا و شكايتلرڭ هدفنى دگيشديرمك ايچون أسباب وضع ايديلمشدر. چونكه قصور اونلردن چيقييور، اونلرڭ قابليتسزلگندن ايلرى گلييور. بو سرّه بر مثالِ لطيف صورتنده بر تمثيلِ معنوى روايت ايديلييور كه:
حضرتِ عزرائيل عليه السلام، جنابِ حقّه ديمش كه:
-قبضِ أرواح وظيفهسنده سنڭ عبادڭ بندن شكوا ايدهجكلر. بندن كوسهجكلر.
جنابِ حق لسانِ حكمتله اوڭا ديمش كه:
-سنڭ ايله عباديمڭ اورتهسنده مصيبتلر، خستهلقلر پردهسنى بيراقهجغم. تا شكوالرى اونلره گيدوب سڭا كوسمهسينلر.
أوت ناصلكه خستهلقلر پردهدر، أجلده توهّم اولونان فنالقلره مرجعدرلر. و قبضِ أرواحده حقيقى اولارق حكمت و گوزللك، حضرتِ عزرائيل عليه السلامڭ وظيفهسنه متعلّقدر. اويله ده حضرتِ عزرائيل عليه السلام ده بر پردهدر. قبضِ أرواحده ظاهرًا مرحمتسز گورونن و رحمتڭ كمالنه مناسب دوشمهين بعض حالاته مرجع اولمق ايچون او مأموريته بر ناظر و قدرتِ إلٰهيهيه بر پردهدر.
أوت عزّت و عظمت ايستر كه، أسباب پردهدارِ دستِ قدرت اوله عقلڭ نظرنده؛ توحيد و جلال ايستر كه، أسباب أللرينى چكسينلر تأثيرِ حقيقيدن...
تنبيهآرقداش! توحيد ايكى چشيد اولور:
بريسى عاميانه توحيددر كه:"اللّٰهڭ شريكى يوق و بو كائنات اونڭ ملكيدر."
— 12 —
دير. بو قسم توحيد صاحبلرينڭ فكرجه غفلت و ضلالته دوشمهلرى قورقوسى واردر.
ايكنجيسى حقيقى توحيددر كه:"اللّٰه بردر، ملك اونڭدر، وجود اونڭدر، هر شى اونڭدر." دير؛ لايتزلزل بر إعتقاده صاحبدرلر. بو قسم توحيد صاحبلرى، هر شيئڭ اوستنده جنابِ حقّڭ سكّهسنى گورور و هر شيئڭ جبههسنده بولونان مُهرينى، طامغهسنى اوقور. و بو سايهده حضورى بر توحيد مَلكهسى مالكى اولورلر كه، ضلالت و أوهامڭ تعرّضندن قورتولورلر.
قرآنِ حكيمدن إستفاده ايتديگمز ايكنجى قسم توحيدڭ بر قاچ مرتبهلرينى بر قاچ لمعه ضمننده ايضاح ايدهجگز:
برنجى لمعه:
باقڭز! هر بر مصنوعڭ يوزنده اويله بر سكّه واردر كه، آنجق هر شيئى خلق ايدن خالقه مخصوصدر. و هر بر مخلوقڭ جبههسنده اويله بر خاتم وورولمشدر كه، هر شيئى ياپان صانعدن ماعدا كيمسهده او خاتم بولونماز. و قدرتڭ نشر ايتديگى مكتوبلرندن هر بر مكتوبڭ آخرنده، تقليدى قابل اولاميان اويله بر طرّه واردر كه، آنجق سلطانِ أزل و أبده خاصدر. او گبى سكّهلردن يالڭز حيات اوزرنده پارلايان سكّهِٔ إعجازه باقڭز كه؛ حيات ايله بر شيدن پك چوق شيلر حصوله گلير، ايجاد ايديلير. و پك چوق شيلر دخى بر شيءِ واحده أمرِ ربّانيله إنقلاب ايدرلر. مثلا: صو، بر شيءِ واحد ايكن پك چوق عضولره، جهازلره اللّٰهڭ إذنى ايله منشأ اولور، ايجاد ايديليرلر. و معدهيه گيرن پك چوق مختلف يمكلر و ميوهلردن خالق تعالى تك بر جسمى ايجاد ايدر، تك بر جسم حصوله گتيرر.
ايشته قلب، عقل، شعور صاحبى اولان بر آدم، بو جهتى دوشونورسه آڭلار كه، بر شيدن چوق شيلرى ايجاد ايدوب چيقارتمق و چوق شيلرى بر شيئه تحويل ايتمك، آنجق هر شيئى خلق ايدن و هر شيئى ياپان صانعه مخصوص بر سكّهدر.
ايكنجى لمعه:
صاييسز خاتملردن جانلى مخلوقاته وضع ايديلن حيات خاتمنه
— 13 —
باقڭز! أوت جانلى بر مخلوق، جامعيتى إعتباريله، كائناته كوچك بر مثالدر، شجرهِٔ عالمه گوزل و طاتلى بر ميوهدر، كون و وجوده بر نُوَهدر كه، جنابِ حق او نُوَهده پك چوق عالملرڭ ئورنكلرينى درج ايتمشدر. صانكه او ذىحيات غايت حكيمانه معيّن نظاملر ايله بتون وجودلردن صاغيلمش بر قطره ويا بر نقطهدر. بو إعتبارله بر ذىحياتى خلق ايتمك، بتون كائناتى يدِ تصرّفنه آلان جنابِ حقدن ماعدا هيچ بر شيئه إسناد ايديلهمز.
أوت عقلى بوزولميان بر شخص، تأمّلى نتيجهسنده آڭلار كه: مثلا بال آريسنى پك چوق شيلره فهرسته ياپان و كتابِ كائناتڭ أكثر مسائلنى إنسانڭ ماهيتنده يازان و اينجير نُوَهسنده اينجير آغاجنڭ پروغرامنى درج ايدن و إنسانڭ قلبنى بيڭلرجه عالملره ئورنك و پنجره ياپان و بشرڭ قوّهٔ حافظهسنده تاريخِ حياتنى تعلّقاتيله برابر يازان، آنجق و آنجق هر شيئى يارادان خالق اولابيلير. و بويله بر تصرّف، يالڭز و يالڭز ربّ العالمينه مخصوص بر خاتمدر.
اوچنجى لمعه:
جنابِ حقّڭ جانلى مخلوقاته باصديغى حيات خاتمنڭ غيرِ متناهى نقش و كيفيتلرندن بر نمونهيى گوسترهجگز. شويله كه:
ناصل كه صويڭ قطرهلرندن، شيشهنڭ پارچهلرندن طوت، سيّار ييلديزلره قدر شفّاف ويا شفّاف گبى هر شيده شمسڭ جلوهلرندن شمسه مخصوص بر طرّه، بر جلوه بولونور. كذالك شمسِ أزلينڭ ده بتون جانلى مخلوقاتده "إحيا و نفخِ حيات" جهتيله بر تجلّئِ أحديتى واردر كه، بتون أسباب إقتدار و إختيار صاحبى اولدقلرى فرض ايديلسه دخى، او سكّهنڭ نه مِثلنى و نه تقليدينى، نه منفردًا و نه مجتمعًا ياپمقدن عاجزدرلر. بوڭا بناءً شفّاف شيلرده گورونن او تمثاللر شمسڭ تمثالى اولوب، شمسدن او شفّاف شيلره إنعكاس ايتمش اولدقلرينه حكم ايديلمديگى تقديرده، او صاييسز قطرهلرده و ذرّهلرده هر بريسنده حقيقى بر شمسڭ مادّهسيله موجود بولونديغنه حكم ايتمك لازم گلير.
— 14 —
كذالك شمسِ أزلينڭ شعاعلر منزلهسنده اولان تجلّئِ أسماسنڭ نقطهِٔ مركزيهسى اولان حيات، شمسِ أزلىيه إسناد ايديلمديگى تقديرده، بر سينگه، بر چيچگه وارنجهيه قدر هر بر ذىحياتده نهايتسز بر قدرت، محيط بر علم، مطلق بر إراده گبى واجب الوجوددن ماعدا هيچ بر شيده وجودى ممكن اولميان سائر صفتلرڭ موجود اولماسنه جاهلانه، أحمقانه، گولنج بر باطل حكم لازم گلير. و عين زمانده، شو باطل حكم ايله هر بر ذرّهيه و هر بر سببه بر الوهيتِ مطلقهيى إسناد ايتمكله صاييسز شريكلرى إثبات ايتمك مجبوريتى حاصل اولور.
مع هذا تخم اولاجق بر حبّه ويا بر چكردكدهكى غريب، عجيب، منتظم وضعيته باقڭز كه؛ او حبّه، تخمى اولاجق جسمڭ بتون أجزاسيله مناسبتدار اولديغى گبى، نوعيله يعنى أبناءِ جنسيله ده و بتون موجودات ايله ده مناسبتلرى واردر. و اونلره قارشى او مناسبتلرى نسبتنده وظيفهلرى واردر. أگر او تخمجق حبّهنڭ قادرِ مطلقدن نسبتى كسيلوب كندى نفسنه إسناد ايديليرسه، يعنى كندى كندينه اولمشدر دينيليرسه، هر بر تخمده، هر شيئى گورهجك بر گوزڭ و هر شيئه محيط بر علمڭ بولونماسنى إعتقاد ايتمك لازم گلير. بو ايسه، سابق تمثيلده هر بر شفّاف ذرّهده حقيقى بر شمسڭ وجودينى إدّعا ايتمك گبى گولنج بر حماقتدر.
دردنجى لمعه:
بر كتاب أل يازيسيله يازيليرسه، يالڭز بر آدمه و بر قلمه إحتياج واردر. فقط مطبعهده باصيليرسه، قلم ايشنى گورن پك چوق دمير قلملر لازمدر. و او دمير حرفلرى ياپمق ايچون اوستهلر و آلات و أدوات و مرتِّبلر گبى چوق شيلره إحتياج اولور. كذالك شو كتابِ كائناتده يازيلى سطرلر، كلمهلر و حرفلرڭ بر واحدِ أحدڭ قلمِ قدرتيله يازيلمش اولديغى جهته حكم ايدن آدم، پك راحت و قولاى و معقول بر يوله سلوك ايتمش اولور. فقط، او يازيلرى، او حرفلرى طبيعته و أسبابه إسناد ايدن حريفلر، إمتناع و محالڭ أڭ صعوبتلى و چيقماز بر يولنه ذهاب ايتمش اولورلر. چونكه بو يوله ذهاب ايدنلر ايچون تك بر ذىحياتڭ طبع و باصديريلماسى ايچون أكثر كائناتڭ طبعنه لازم اولان تجهيزات لازمدر. بو ايسه، وهمڭ
— 15 —
قبول ايدهمديگى بر خرافهدر.
و كذا طوپراغڭ، صويڭ، هوانڭ هر بر جزئنده نباتات عددنجه معنوى گيزلى مطبعهلر لازمدر كه، ماهيتلرى و جهازلرى متخالف صاييسز ميوه و چيچكلرڭ تشكيلاتنى ياپابيلسينلر. وياخود او نباتاتى او قدر زينت و إنتظاملريله برابر يشيللنديرمك ايچون، او اوچ عنصرڭ هر بر جزئنده بتون آغاجلرڭ، ميوهلرڭ و چيچكلرڭ خاصّهلرينى، جهازلرينى و ميزانلرينى بيلوب ياپابيلهجك بر قدرت، بر علم لازمدر. چونكه بو اوچ عنصرڭ هر بر جزئى، هر بر نباتڭ تشكيلنه مدار و منشأ اولابيلير. أوت بر صاقسيدهكى طوپراق، جهازلرى و شكللرى و سائر صفتلرى مخالف اولان هر هانگى بر نباتڭ تخمنى يشيللنديرمگه قابليتى واردر. بناءً عليه ايكنجى يوله ذهاب ايدنلرجه او كوچك صاقسى ايچريسنده صاييسز گيزلى ماكينه و فابريقهلرڭ وجودى لازم گلير كه، خرافهجيلر دخى بوندن اوتانييورلر.
بشنجى لمعه:
بر كتابده يازيلى بر حرف، يالڭز بر جهتله كنديسنى گوسترر و كنديسنه دلالت ايدر. فقط او حرف، كاتبنه چوق جهتلرله دلالت ايدر و نقّاشنى تعريف ايدر.
كذالك كتابِ كائناتده مجسّم اولارق يازيلان هر بر كلمه، كندى مقدارنجه كندينى گوستررسه ده پك چوق جهتلردن منفردًا و مجتمعًا صانعنى گوسترر، أسماسنى إظهار ايدر. و كندى أوصافيله، أشكاليله، نقشلريله عادتا صانعنى مدح ايچون يازيلمش بر قصيدهدر. بوڭا بناءً، مشهور هَبَنَّقَه گبى أحمقلاشان بر آدم دخى صانعِ ذو الجلالڭ إنكارينه گيتمهمك گركدر.
آلتنجى لمعه:
جنابِ حق، بتون جزء و جزئيلرده سكّهِٔ مخصوصهسنى و بتون كلّ و كلّيلرده خاص خاتمنى وضع ايتديگى گبى، أقطارِ سماوات و أرضى، خاتمِ واحديتله و مجموعِ كائناتى سكّهِٔ أحديتله مُهرلهمشدر. مذكور سكّه و خاتملردن، مثلا
— 16 —
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰه كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
آيتنڭ إشارت ايتديگى إحيا و نفخِ روح كيفيتندهكى خاتمِ إلٰهىيه باقڭز كه، پك چوق غريب غريب حشرلرى، عجيب عجيب نشرلرى گورهسڭز!
أوت بِالخاصّه أرضڭ إحياسنده، هر سنه اوچ يوز بيڭدن فضله ساحهِٔ وجوده گتيريلن مخلوقاتڭ نوعلرنده حشر و نشرلر واردر. لٰكن، بيلينمز بر حكمته بناءً، شو حشر و نشرلرڭ أكثريسنده إعاده ايديلن أمثال آرالرندهكى مِثليت او قدر عينيته قريبدر كه، همان همان، ديريلن أوّلكينڭ نه عينى و نه غيريدر، دينيلهبيلير. هر نه ايسه مِثليت، عينيت موضوعِ بحث دگلدر. هر ناصل اولورسه اولسون، او حشر نشرلر بشرڭ سهولتِ حشرينه دلالت ايتدكلرى گبى، بشرڭ حشرينه برر مثال و برر ئورنك اولابيليرلر.
ايشته بربرينه مخالف نهايت درجهده قاريشق اولان او أنواعِ كثيرهيى كمالِ إمتياز ايله إحيا ايتمك و خطاسز، خلطسز، غلطسز اولارق ممتازانه إعاده ايتمك نهايتسز بر قدرته و محيط بر علمه صاحب اولان ذاتِ ذو الجلالڭ خاتمِ خاص و سكّهِٔ مخصوصهسيدر.
و كذا سطحِ أرض صحيفهسنده قصورسز، نقصانسز، سهوسز كمالِ إنتظامله اوچ يوز بيڭدن فضله رسالهلرى يازمق، اويله بر ذاتڭ سكّهِٔ مخصوصهسيدر كه، هر شيئڭ ايچ يوزى، هر شيئڭ كليدى اونڭ ألندهدر. و هيچ بر شى اونڭ توجّهنى باشقهسندن چويروب كنديسنه حصر ايدهمز.
خلاصه:سطحِ أرضده آلتى آى ظرفنده، بشرڭ حشرينى تمثيل ايدن او صاييسز حشر و نشرلرده گورونن ربوبيتڭ او تصرّفِ عظيمنده پك يوكسك، بيوك و اينجه نقشلى بر خاتمى واردر. مخلوقاتڭ ايجادنده گورونن شو إنتظاملر، سهولتلر، سرعتلر،
— 17 —
إمتيازلر هپ او خاتمڭ پاريلتيسندن ميدانه گلييورلر. أوت هر بهار موسمنده پك حكيمانه، بصيرانه، كريمانه فعاليتلر باشلار و خارق العاده صنعتلر ياپيلير. و بتون بو عمليات، كمالِ سرعتله، سهولتله منتظمًا جريان ايتمكده اولديغى گورونور.
ايشته، بو خارق العاده فعاليتلر اويله بر ذاتڭ خاتميدر كه، هيچ بر مكانده اولماديغى حالده، هر مكانده علم و قدرتيله حاضر و ناظردر.
يدنجى لمعه:
باقڭز! أقطارِ سماوات و أرض صحيفهلرى اوستنده خاتمِ أحديت گورونديگى گبى، كائناتڭ هيئتِ مجموعهسنڭ بيوك صحيفهسى اوزرنده ده پك واضح بر صورتده خاتمِ توحيد گورونمكدهدر.
أوت بو عالم پك محتشم بر سراى ويا منتظم بر فابريقه ويا مكمّل بر شهردر. بو فابريقهِٔ كائناتڭ أجزاسى، أفرادى و أنواعى، آلات و أدواتى آراسنده حكيمانه بر معارفه و طانيشمق و دوستانه بر مكالمه و قونوشمق و پك كريمانه بر معاونت و يارديملاشمق واردر كه، كمالِ سرعتله پك اوزون مسافهلردن بربرينڭ صوتنى ايشيتير و إحتياجنى گورور گبى درحال إمدادينه يتيشير، إحتياجنى دفع ايدر. أوت سمادهكى أجرام و ييلديزلرڭ بربرينه و أرضه ويردكلرى ضيا، حرارت، بِالخاصّه أرضه ياپدقلرى سائر يارديملرينى گورييورسڭز. و كذا بلوط ايله أرض آراسنده جريان ايدن صو آليش ويريشنه باقڭز كه، أرض صويى بخار شكلنده بلوطه ويرييور، بلوط ده كندى فابريقهلرنده لازم گلن عملياتى ياپدقدن صوڭره بوز، قار، ياغمور شكلنده إعاده ايدييور. صانكه او جامد جِرملر، لسانِ حاللريله تلسز تلغراف گبى بربريله قونوشور و يكديگرينه عرضِ إحتياج ايدييورلر. بِالخاصّه بتون او أجرام عادتا أل أله ويرمش گبى، كمالِ جدّيتله ذوى الحياته لازم اولان شيلرى تدارك ايتمك خدمتنده سعى ايدييورلر و بر مدبّرڭ أمرينه باغلى اولوب بر غايهيه توجّه ايدييورلر.
أوت شو تعاون قانوننه إتّباعًا، شمس، قمر، گيجه و گوندوز، ياز و قيش طرفلرندن ياپيلان يارديملر سايهسنده، شو حيوانلرڭ أرزاقنى يتيشديرن نباتات إذنِ إلٰهى ايله ميدانه گلير.
— 18 —
حيوانات ده أمرِ ربّانى ايله بشرڭ إحتياجاتنى يرينه گتيرر. بال آريسيله ايپك بوجگنڭ إنسانلره ياپدقلرى يارديملر، بو دعوايى إثبات ايدر.
أوت بو گبى أشياىِ جامدهنڭ يكديگرينه ياپدقلرى شو يارديملر، پك آشكار بر دليلدر كه؛ اونلر كريم بر مدبّرڭ خدمهسى و عملهسى اولوب، اونڭ أمرى ايله، إذنى ايله ايش گورورلر.
سكزنجى لمعه:
غدا اولارق مخلوقاته، بِالخاصّه حيواناته تقسيم ايديلن رزقلره دقّت لازمدر كه، بو رزق وقتِ معيّننده يتيشير، وقتِ إحتياجده سَوق ايديلير. و درجهِٔ إحتياج نسبتنده ياپيلان سَوقياتده بيوك بر إنتظام واردر. ايشته، بو عمومى رزق حقّنده گورونن گنيش و منتظم رحمت و عنايتلر، آنجق هر شيئڭ مربّيسى و هر شيئڭ مدبّرى و هر شى يدِ تسخيرنده بولونان بر ذاتڭ خاتمِ خاصّى اولابيلير.
طوقوزنجى لمعه:
باقڭز! عالمِ أرض و بتون جزئيات اوستنده خاتمِ أحديت بولونديغى گبى، طاغنيق نوعلر و محيط عنصرلر اوستنده ده عينًا او خاتمِ أحديت بولونور.
أوت بر تارلايه تخم أكيلمهسندن آڭلاشيلييور كه، او تارلا تخم صاحبنڭ ملكيدر. و او تخم ده، او تارلا صاحبنڭ ماليدر. يعنى او بوڭا، بو ده اوڭا شهادت ايدييورلر.
كذالك كائناتدهكى مصنوعات، تخم گبيدر. عالم و عناصر ده تارلا گبيدر. هر ايكى طرفڭ لسانِ حاللريله ايتدكلرى شهادته گوره، مصنوعات ايله عالمِ عناصر، يعنى تخم ايله تارلا و محيط ايله محاط، (هپ) بر صانعِ واحدڭ يدِ تصرّفندهدر. ديمك أدنا بر مخلوقه ياپيلان تصرّفِ حقيقى و ضعيف بر موجوده ايديلن توجيهِ ربوبيت، عالم و عناصر قبضهِٔ تصرّفنده بولونان ذاته مخصوص اولديغى گبى، هر هانگى بر عنصرڭ ده تدوير و تدبيرى، بتون حيوانات و نباتاتى قبضهِٔ ربوبيتنده طوتوب تربيه ايدن عينًا او ذاته مخصوصدر. ايشته، خاتمِ توحيد ديديگمز بودر. أگر بر شيئه تملّك ايتمگه نيّتڭ وارسه، ميدانه چيق، كنديڭى تجربه ايت، باق نه سويلهيورلر؟ أڭ جزئى بر فرد، "
— 19 —
آنجق نوعمى يارادان بنى ياراتهبيلير." دييور. چونكه أفراد آراسنده مِثليت واردر. و أرضڭ هر طرفنده طاغنيق بر صورتده بولونان أڭ كوچك بر نوع، "بنى ياراتهبيلن آنجق أرضى ياراداندر" سويلهيور.
أرضه باق نه سويلهيور؟ سما ايله آرالرنده آليش ويريشى بولونديغى ايچون "بنى خلق ايدهبيلن، آنجق مجموعِ كائناتى خلق ايدن ذاتدر." دييور. چونكه آرالرنده تساند واردر.
اوننجى لمعه:
آرقداش! حيات و إحيا و ذوى الحيات ايله هر بر جزء و جزئىيه و هر بر كلّ و كلّىيه و كائناتڭ هيئتِ مجموعهسنه ضرب ايديلن توحيد خاتملرندن بر قسم مثاللرى، مذكور بياناتدن آڭلاشيلدى. شيمدى ديڭله! أنواع و كلّيات اوستنه وضع ايديلن وحدانيت سكّهلرندن بر دانهيى ذكر ايدهجگز. شويله كه:
تك بر ثمره ايله ثمرهدار شجرهنڭ ياراديليشلرندهكى صعوبت و سهولت بردر. چونكه ايكيسى ده بر مركزه باقار، بر قانونه باغليدر، تربيه و كيفيتلرى بردر. معلومدر كه، مركزڭ إتّحادى، قانونڭ وحدتى، تربيهنڭ وحدانيتى سايهسنده كلفت، مشقّت، مصرف آزالير و اويله بر قولايلق حاصل اولور كه، پك چوق ثمرهلرى اولان بر آغاج يدِ واحده، تك بر ثمرهنڭ ياپيليشى ده أيادئِ كثيرهيه توديع ايديلديگى زمان، هر ايكى طرفڭ ياپيليشلرى سهولتجه بر اولور. و آرالرنده ياراديليشجه فرق يوقدر. چوق آدملر طرفندن ياپيلان بر ثمرهنڭ تربيهسى ايچون لازم اولان جهازات و آلات و أدوات و سائره، بر آدم طرفندن ياپيلان ثمرهدار شجرهنڭ تربيه و ياپيلماسى ايچون ده عينًا او قدر مالزمه لازمدر. يالڭز كيفيتجه فرق اولابيلير. مثلا:
بر اوردو عسكره ياپيلان ألبسه تداركى ايچون نه قدر آلات، أدوات و ماكينه لازمدر؛ بر نفرڭ ألبسهسى ايچون ده او قدر آلات و أدوات لازمدر. و كذا بر كتابڭ بيڭ نسخهسيله بر نسخهسنڭ اجرتى مطبعهجه بردر. بعضًا ده تك بر نسخهنڭ طبعى داها فضله بر اجرته تابع طوتولور. بوڭا قياسًا، بر مطبعهيى بيراقوب چوق
— 20 —
مطبعهلره باش وورولورسه، بر قاچ قات فضله اجرتلرڭ ويريلمسى لازم گلير. أوت كثرت وحدته إسناد ايديلمديگى تقديرده، وحدتى كثرته إسناد ايتمك مجبوريتى حاصل اولور. ديمك، طاغنيق بر نوعڭ ايجادندهكى سهولتِ خارقه، وحدت و توحيد سرّينه باغليدر.
اون برنجى لمعه:
آرقداش! بر نوعڭ أفرادى آراسندهكى توافق و بر جنسڭ أنواعى آراسنده أعضاىِ أساسيهده بولونان مشابهت، سكّهنڭ إتّحادينه، قلمڭ وحدتنه دلالت ايتدكلرندن آڭلاشيلييور كه، بتون متوافق و متشابهلر، يعنى بربرينه بڭزهين چوقلق، بر ذاتِ واحدڭ أثرِ صنعتيدر.
كذالك إنشا و ايجادلرده گورونن شو سهولتِ مطلقه، بتون موجوداتڭ بر صانعِ واحدڭ أثرى اولديغنى، وجوب درجهسنده إستلزام ايدييور. عكس حالده، صعوبت، گوچلك اويله بر درجهِٔ إمتناع و محاليته چيقهجقدر كه، او جنس و نوعلرڭ عدمدن وجوده چيقمالرينه بر سد چكيلمش اولور. بناءً عليه جنابِ حقّڭ ذاتنده شريكى اولماديغى گبى (چونكه إنتظام بوزولور، عالم فساده گيدر) فعلنده ده شريكى يوقدر. چونكه صعوبتدن، گوچلكدن طولايى عالمڭ عدمدن چيقمهمسنه سبب اولور.
اون ايكنجى لمعه:
آرقداش! حيات، خالقڭ أحديتنه برهان اولديغى گبى، موت ده دوام و بقاسنه بر دليلدر. أوت ناصل آقان نهرلرڭ، طالغهلانان دڭزلرڭ قبارجقلرى و ير يوزنده بولونان سائر شفّافلر، شمسڭ ضيا و تمثاللرينى گوسترمكله شمسڭ وجودينه شهادت ايتدكلرى گبى؛ او قبارجق گبى شفّافلر ئولوب، سوندكدن صوڭره يرلرينه متسلسلًا گلوب گچن أمثاللرى، ينه شمسڭ ضيا و تمثاللرينى گوستردكلرندن، شمسڭ دوام و بقاسنه و بتون او شعاعات، جلوات و تمثاللرڭ بر شمسِ واحدڭ أثرى اولدقلرينه شهادت ايدييورلر. ايشته او شفّافلر، وجودلريله شمسڭ وجودينه و عدملرى و ئولوملريله ده شمسڭ دوام و بقاسنه دلالت ايدييورلر.
كذالك موجودات، وجوديله واجب الوجودڭ وجوبِ وجودينه و ئولوم
— 21 —
و زواليله، تجدّدى بر تسلسل ايله يرلرينه گلن أمثالى، صانعڭ أزلى و أبدى واحديتنه شهادت ايدييورلر.
أوت ليل و نهارڭ إختلافى، فصولِ أربعهنڭ تحوّلى و عنصرلرڭ تبدّلى هنگاملرنده ميدانه چيقان شو گوزل موجودات و بو لطيف مصنوعاتده دوامله جريان ايدن مبادله و دور و تسليم معاملهسى قطعى بر شهادتله، سرمدى، عالى، دائم التجلّى بر صاحبِ جمالڭ وجودينه و بقاسنه و وحدتنه شهادت ايدن قطعى بر برهاندر.
و كذا سنوى إنقلابلرده، مسبّبات ايله أسبابڭ برلكده ئولوم و زوالى و صوڭرهدن ايكيسنڭ ينه برلكده إعادهلرى، أسبابڭ ده مسبّبات گبى عاجز مصنوع و مخلوقلردن اولديغنه دلالت ايتديگى گبى؛ بو مصنوعات و موجوداتڭ، بر ذاتِ واحدڭ متجدّد بر صنعتى اولديغنه ده شهادت ايدر.
اون اوچنجى لمعه:
آرقداش! ذرّهلردن طوت، سيّارهلره قدر و نقشلردن شمسلره وارنجهيه قدر هر شى، ذاتنده، حقيقتنده ثابت اولان "عجز و فقر"ڭ لسانِ حاليله صانعڭ وجوبِ وجودينى إعلان ايدر.
و كذا عجزيله برابر، نظامِ عمومينڭ بوزولمامسى ايچون، حامل بولونديغى عجيب و مهمّ وظيفهلر جهتيله صانعڭ وحدتنه دلالت ايدر. بناءً عليه صانعڭ واجب و واحد اولديغنه هر شيده ايكى شاهد اولديغى گبى، خالقڭ أحد و صمد اولديغنه ده هر بر ذىحياتده ايكى آيت واردر.
(٭) إخطار: كائناتڭ أجزاسندن هر بر جزئڭ أللى بش لسانله واحدِ أحد و واجب الوجودى إعلان ايتمكده اولديغنى، قرآنڭ فيضندن فهم ايدوب، إجمالًا "قطره" نامندهكى أثرمده بيان ايتمشمدر. آرزو ايدن اورايه مراجعت ايتسين.
اون دردنجى لمعه:
آرقداش! موجودات، جنابِ حقّڭ وجوبِ وجود و وحدتنه شهادت ايتديگى گبى، جلالى، جمالى، كمالى اولان جميع صفاتنه ده دلالت ايتمكله
— 22 —
خالقڭ ذاتنده نقص و قصور اولماديغنى و شئوناتنده، صفاتنده و أسماسنده و أفعالنده ده نقص و قصور بولونماديغنى إعلان ايدييور.
زيرا، أثرڭ كمالى بِالمشاهده فعلڭ كمالنه، فعلڭ كمالى بِالبداهه إسمڭ كمالنه، إسمڭ كمالى بِالضروره صفتڭ كمالنه، صفتڭ كمالى حدسِ يقينله شئوناتڭ كمالنه دلالت ايدر. شأنڭ كمالى ايسه، حقّ اليقين بر صورتله ذاتڭ كمالنى گوسترر.
بناءً عليه بر قصرڭ و بر سرايڭ نقوش و تزييناتندهكى مكمّليت، صانع و مهندسڭ ياپدقلرى او نقشلر اوستنده و تزيينات آلتنده گورونن أفعالڭ مكمّليتنه دلالت ايدر.
أفعالڭ مكمّليتى دخى، او صانعڭ طاقديغى إسم و لقبلرڭ مكمّليتنى گوسترر. أسمانڭ مكمّليتى، صفاتڭ مكمّليتنه دلالت ايدر. صفاتڭ مكمّليتى، شئوناتڭ مكمّليتنى تصريح ايدر. شئوناتڭ مكمّليتى دخى او نقّاشڭ مكمّليتِ ذاتنه دلالت ايدر.
كذالك كائناتده گورونن آثارڭ كمالى، حدسى بر مشاهده ايله أفعالڭ مكمّليتنه، أفعالڭ كمالى ده فاعلڭ كمالِ أسماسنه، أسمانڭ كمالى صفاتڭ كمالنه، صفاتڭ كمالى شئوناتِ ذاتيهنڭ كمالنه، شئوناتڭ كمالى ذاتِ ذو الجلالڭ كمالنه دلالت ايدر.
— 23 —
رشحهلر
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
تنبيه
خالقِ عالمى بزه تعريف و إعلان ايدن دليللر و برهانلر، لَا يُعَدّ و لَا يُحْصٰىدر. او دليللرڭ أڭ بيوكلرى اوچدر:
برنجيسى:بعض آيتلرينى گورديگڭ، ايشيتديگڭ شو "كتابِ كبيرِ كائنات"در.
ايكنجيسى:بو كتابڭ آيت الكبراسى و ديوانِ نبوّتڭ خاتمى و كنوزِ مخفيهنڭ مفتاحى اولان حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامدر.
اوچنجيسى:كتابِ عالمڭ تفسيرى و مخلوقاته قارشى اللّٰهڭ حجّتى اولان قرآندر.
شيمدى، بر قاچ رشحه ضمننده ايكنجى برهانى تعريفدن صوڭره سوزلرينى ديڭلهيهجگز.
برنجى رشحه:
آرقداش! خالقمزى تعريف ايدن، پك بيوك بر شخصيتِ معنويهيه مالك، برهانِ ناطق ديديگمز "حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلام كيمدر؟" دييه ياپيلان سؤاله جوابًا ديرز كه:
حضرتِ محمّد (عصم) اويله بر ذاتدر كه؛ عظمتِ معنويهسندن طولايى سطحِ أرض، او ذاتڭ مسجدِ أقصاسيدر. مكّهِٔ مكرّمه اونڭ محرابى، مدينهِٔ منوّره اونڭ منبرِ فضلِ كماليدر. جماعتِ مؤمنينه أڭ صوڭ و أڭ عالى إمام و نوعِ بشرڭ خطيبِ شهيريدر؛ سعادت دستورلرينى بيان ايدييور. و بتون أنبيانڭ رئيسيدر؛ اونلرى تزكيه و تصديق ايدييور. چونكه دينى بتون دينلرڭ أساساتنه جامعدر. و بتون أوليانڭ باشيدر. شمسِ رسالتيله اونلرى تربيه و تنوير ايدييور.
— 24 —
او ذات (عصم) اويله بر قطب و نقطهِٔ مركزيهدر كه، اونڭ حلقهِٔ ذكرنده بولونان بتون أنبيا و أخيار، أبرار و صادقين اونڭ كلمهسنه متّفق و كلامِ نطقيله ناطقدرلر. و اويله بر شجرهِٔ نورانيهدر كه، طمار و كوكلرى، أنبيانڭ أساساتِ سماويهسيدر. دال و بوداقلرى، أوليانڭ معارفِ إلهاميهسيدر.
بو إعتبارله، هر هانگى بر دعوايى إدّعا ايتمش ايسه، بتون أنبيا معجزهلرينه إستنادًا و بتون أوليا كرامتلرينه مستندًا اوڭا شهادت ايتمشلردر. أوت بتون دعوالرينڭ تصديقلرينى إشعار ايدن، بتون كامللرڭ خاتم و مُهرلرى واردر. أزجمله:
او ذاتڭ (عصم) دعوالرندن برى"توحيد"در.بو دعوايى تصريح و إفاده ايدن لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ كلمهِٔ مباركهسيدر. او ذاتڭ حلقهِٔ دين و ذكرينه گيرن بتون گچمش و گلهجك إنسانلر او كلمهِٔ مقدّسهيى ركنِ ايمان و وردِ زبان ايتمشلردر. ديمك، او دعوانڭ حق و حقيقت اولديغنه قناعت و إطمئنان و إذعانلرى حاصل اولمش كه، زمان و مكانه شامل بر طرزده، او كلمهِٔ مباركه، مشربلرى، مسلكلرى، عنعنهلرى متخالف، متباين إنسانلرڭ آغزلرنده مولويلر گبى سماوى دوران و جولان ايدييور.
بناءً عليه غيرِ متناهى شاهدلرڭ تصديقيله حق و حقّانيتى تحقّق ايدن بر دعوايه، هيچ بر وهمڭ حدّى دگلدر كه، اوڭا دستِ إعتراضى اوزاتهبيلسين!
ايكنجى رشحه:
آرقداش! توحيدى إثبات و نوعِ بشرى إرشاد ايدن او نورانى برهان؛ برى صاغنده، ديگرى صولنده، برى متواتر، ديگرى مجمعِ عليه بولونان نبوّت و ولايتله مجهّزدر. و عين زمانده، إرهاصات دينيلن قبل النبوّت كنديسندن ظهور ايدن خارقه حاللرڭ رموزاتيله و كتبِ سماويهنڭ بشاراتيله و هواتف دينيلن (غيبدن ويريلن) تبشيراتِ متعدّده ايله مصدّقدر.
و كذا او برهانِ نورانيدن ظهور ايدن إنشقاقِ قمر، پارمقلرندن فيشقيران صولر، آغاجلرڭ اونڭ دعوتنه إجابتلرى، دعاسنڭ عقبنده ياغمورڭ نزولى، پك آز بر يمكدن
— 25 —
چوقلرڭ ييوب طويمالرى و قورد، جيلان، دوه، طاش و سائرهنڭ قونوشمالرى گبى معجزهلرينڭ دلالت و شهادتيله تصديق ايديلمش بر ذاتدر. (عصم)
و كذا دنيا و آخرت سعادتلرينى تأمينه كافل و كافى اولان شريعتى، نبوّتنى تصديق و إثباته كافيدر. گچن درسلرده، شمسِ شريعتندن بعض شعاعلرى گوردك. تطويلِ كلامى موجب تكرارلرى لازم دگلدر.
اوچنجى رشحه:
آرقداش! او ذات (عصم)، دلائلِ آفاقيه دينيلن خارجى دليللر ايله مصدّق اولديغى گبى، دلائلِ أنفسيه دينيلن ذاتنده و نفسنده ثابت دليل و إشارتلر ايله دخى مصدّقدر. چونكه او ذات شمس گبيدر؛ ذاتنى ذاتى ايله ضيالانديرهرق گوسترر. مثلا: بتون أخلاقِ حميدهنڭ أڭ يوكسكلرى او ذاتده إجتماع ايتمش اولديغنه بتون عالم شهادت ايدييور. و كذا أڭ نزيه خصلتلرى و خويلرى و أڭ يوكسك سجيهلرى جامع بر شخصيتِ معنويه صاحبى اولديغنه إجماع واردر. و كذا او ذاتڭ أڭ يوكسك درجهده بولونان زهد و تقوا و عبوديتى شهادتلريله مالك اولديغى قوّتِ ايمانيه ايله مصدّقدر. و كذا سِيَرِ نبويهنڭ شهادتيله درجهِٔ وثوقى و كمالِ جدّيت و متانتى و بتون ايشلرنده و حركاتنده قوّتِ أمنيتى، حقّه متمسّك و حقيقته سالك اولديغنى تصديق ايدن قطعى دليللردر. أوت ياپراقلرڭ يشيللگى، چيچكلرڭ طراوت و گوزللگى و ثمرهلرڭ تازهلگى؛ آغاجڭ جانلى، حياتلى، حىّ اولديغنه صادق شاهددرلر.
دردنجى رشحه:
آرقداش! طولِ زمان و بُعْدِ مكانڭ محاكماتِ عقليهده تأثيرى چوقدر. مع هذا،
لَيْسَ الْخَبَرُ كَالْعَيَانِ
دستورينه إتّباعًا، شو زمان و محيطڭ خيالاتندن چيقهرق طىِّ زمان و مكان ايله، خيالًا جزيرة العربه گيدهلم و مدينهِٔ منوّرهده نورانى و يوكسك منبرِ سعادتنه چيقمش، نوعِ بشره خطابًا إرشاداتده بولونان او ذاتِ معلّايى بِالذّات گوروب، سوزلرينى ديڭلهملىيز.
ايشته خيالًا اورايه گيتدك. باق خارقه بر صورتده حسنِ صورتله حسنِ سيرتى
— 26 —
جمع ايدن او مرشدِ عمومى، او خطيبِ قدسى جواهر طولو بر كتابِ معجز البيان ألنه آلارق، بتون إنسانلره ملأِ أعلادن نازل اولان بر خطبهِٔ أزليهيى اوقويور. و بتون بنى آدمى و جنلرى و موجوداتى ديڭلهتييور. أوت پك بيوك بر أمردن خبر ويرييور. خلقتِ عالمڭ عجيب معمّاسنى آچييور. كائناتڭ سرِّ حكمتنه دائر طلسمى آچييور. فلسفه و فنِّ حكمتڭ، نوعِ بشره "سز كيملرسڭز؟ نرهدن گلييورسڭز؟ نرهيه گيدييورسڭز؟" دييه ايراد ايتديگى، عقللرى عجز و حيرتده بيراقان اوچ سؤاله جواب ويرييور.
بشنجى رشحه:
آرقداش! شو ذاتِ نورانى (عصم)، مرشدِ ايمانى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، باق ناصل نشر ايتديگى حقيقتڭ نوريله، حقّڭ ضياسيله، نوعِ بشرڭ گيجهسنى گوندوزه، قيشنى بهاره چويرهرك، عالمده ياپديغى إنقلاب ايله عالمڭ شكلنى دگيشديرهرك نورانى بر شكله صوقمشدر. أوت او ذاتڭ نورانى گوزلگيله كائناته باقيلمازسه، كائنات بر ماتمِ عمومى ايچنده گورونهجكدى. بتون موجودات بربرينه قارشى أجنبى و دشمن دورومنده بولونهجقدى. جمادات، برر جنازه صورتنى گوسترهجكدى. حيوان و إنسانلر، أيتام گبى زوال و فراقڭ قورقوسندن واويلالره دوشهجكلردى. و كائناته، حركاتيله، تنوّعيله و تغيّراتيله، نقوشيله تصادفه باغلى بر اويونجق نظريله باقيلاجقدى. بِالخاصّه إنسانلر، حيوانلردن داها آشاغى، ذليل و حقير اولاجقلردى.
ايشته، او ذاتڭ تلقين ايتديگى ايمان نظريله كائناته باقيلمديغى تقديرده، كائنات بويله قورقونج، ظلماتلى بر شكلده گورونهجكدى. فقط او مرشدِ كاملڭ گوزيله و ايمان گوزلگيله باقيليرسه؛ هر طرف نورلى، ضيادار، جانلى، حياتلى، سَويملى، سَوْگيلى بر وضعيتده عرضِ ديدار ايدهجكدر.
أوت كائنات ايمان نوريله ماتمِ عمومى يرى اولمقدن چيقوب مسجدِ ذكر و شكر اولمشدر. بربرينه دشمن تلقّى ايديلن موجودات، بربرينه أحباب و قارداش
— 27 —
اولمشلردر. جنازه و ئولو شكلنى گوسترن جمادات، انسيتلى برر حياتدار و لسانِ حاليله خالقنڭ آياتنى ناطق برر مسخّر مأمورى شكلنه گيرييورلر. آغلايان، متشكّى و أيتام قيافتنده گورونن إنسان، عبادتنده ذاكر، خالقنه شاكر صفتنى طاقينييور. و كائناتڭ حركات، تنوّعات، تغيّرات و نقوشى عبثيتدن قورتولويور. ربّانى مكتوبلر، آياتِ تكوينيهيه صحيفهلر، أسماءِ إلٰهيهيه آيينهلر صورتنه إنقلاب ايدرلر.
خلاصه:ايمان نوريله عالم اويله ترقّى ايدر كه: "حكمتِ صمدانيه كتابى" نامنى آلييور. و إنسان، ذليل و فقير و عاجز حيوانلرڭ صيرهسندن چيقار؛ ضعفنڭ قوّتيله، عجزينڭ قدرتيله، عبوديتنڭ شوكتيله، قلبنڭ شعاعيله، عقلنڭ حشمتِ ايمانيهسيله خلافت و حاكميتڭ ذروهسنه يوكسلمشدر. حتّى عجز، فقر، إحتياج و عقل اونڭ سقوطنه أسباب ايكن، صعود و يوكسلمسنه سبب اولورلر. ظلمتلى، قراڭلقلى بر مزارِ أكبر صورتنده گورونن زمانِ ماضى، أنبيا و أوليانڭ ضياسيله ضيادار و نورانى گورونمگه باشلار. قراڭلقلى گيجه شكلنده اولان إستقبال، قرآنڭ ضياسيله تنوّر ايدر. جنّتڭ بوستانلرى شكلنه گيرر. بوڭا بناءً، او ذاتِ نورانى اولماسه ايدى كائنات ده، إنسان ده، هر شى ده عدم حكمنده قالير، نه قيمتى اولور و نه أهمّيتى قاليردى.
بناءً عليه بو قدر غريب، عجيب، گوزل كائنات ايچون بويله تعريفات و تشريفاتجى بر مرشدِ خارقه لازمدر. "أگر بو ذات (عصم) اولماسه ايدى كائنات ده اولمازدى." مئالنده،
لَوْلَاكَ لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْاَفْلَاكَ
اولان حديثِ قدسى شو حقيقتى تنوير ايدييور.
آلتنجى رشحه:
آرقداش! او خطبهِٔ أزليهيى اوقويان ذات، كائناتڭ كمالاتنى كشف ايدن جانلى بر گونشدر. سعادتِ أبديهيى إخبار و تبشير ايدييور. نهايتسز رحمتى كشف ايتمش، إعلان ايدييور. سلطنتِ ربوبيتڭ محاسننڭ دلّالى و أسماءِ إلٰهيهنڭ گيزلى دفينهلرينڭ كشّافيدر.
— 28 —
أوت! او ذات (عصم) وظيفهسى إعتباريله، حقّڭ برهانى، حقيقتڭ ضياسى، هدايتڭ گونشى، سعادتڭ وسيلهسيدر. شخصيت و هويت جهتيله، محبّتِ رحمانيهنڭ مثالى، رحمتِ ربّانيهنڭ تمثالى، حقيقتِ إنسانيهنڭ شرفى، شجرهِٔ خلقتڭ أڭ قيمتدار و قيمتلى بهادار بر ثمرهسيدر. تبليغ ايتديگى دينى ده خارقه بر سرعتله شرق و غربى إحاطه ايتمش، نوعِ بشرڭ بشده برى قبول ايتمشدر. عجبا بويله بر ذاتڭ دعوالرنده، نفس و شيطانڭ مناقشه و إعتراضلرينه بر إمكان وار ميدر؟
يدنجى رشحه:
آرقداش! او ذاتى حركته گتيروب او إنقلابلرى كنديسنه ياپديران آنجق بر قوّهٔ قدسيهدر. أوت بِالخاصّه جزيرة العربده ياپديغى إنقلاب و إجراآته باق!..
او صحرالرده، او چوللرده، عادتلرينى محافظهده چوق متعصّب و عصبيتلرنده فوق العاده عنادجى و قساوتِ قلب و مرحمتسزلكده أمثالسز و حتّى ديرى ديرى قيزلرينى طوپراغه گوموب ئولديررلركن متأثّر بيله اولميان پك چوق وحشى قَوملر اوطورمقده ايديلر. او ذاتِ نورانى قيصه بر زمانده او قَوملرڭ أخلاقِ سيّئهلرينى قالديرهرق أخلاقِ حسنه ايله تبديل ايتديردى. حتّى او ذاتِ مرشدڭ (عصم) تلقين ايتديگى ايمان نورى سايهسنده، او وحشى إنسانلر، إنسان عالمنده إنسانلره معلّم اولديلر. و مدنيت دنياسنده، مدنيلره استاد اولديلر. او ذاتڭ (عصم) شو قدر گنيش و عظيم سلطنتى، يالڭز ظاهرى بر سلطنت دگلدر. داها گنيش و داها درين يرده سلطنتِ باطنيهسى واردر كه، بتون قلبلرى و عقللرى كنديسنه جذب و جلب ايتمشدر. و بتون روحلرى و نفسلرى تسخير ايتمشدر كه، قلبلره محبوب، عقللره معلّم و تنوير ايديجى و نفسلره مربّى و روحلره سلطان اولمش و اولمقدهدر.
سكزنجى رشحه:
آرقداش! بيليرسڭ كه، سيغاره گبى كوچك بر عادتى، بر شيئى ترياكيسندن رفع ايتمك پك زحمتدر. حتّى بيوك بر حاكم، بيوك بر عزم ايله كوچك بر قَومده إعتياد ايديلن بر خصلتى قالديرمقده بيوك مشكلاته راست گلير. حالبوكه بو ذاتِ نورانى، پك چوق عادتلرى، پك چوق عصبى، عنادجى قَوملردن،
— 29 —
جزئى بر قوّتله، قيصه بر زمانده قالديرهرق، يرلرينى يوكسك، نزيه أخلاق و عادتلر ايله طولديرمشدر.
أوت حضرتِ عُمَر ابن الخطّاب (رضى اللّٰه تعالى عنه)ڭ إسلاميتدن أوّل و صوڭرهكى حاللرى بو مسئلهيه گوزل بر مثالدر. بونڭ گبى إجراآتِ أساسيهسندن بيڭلرجه خارقهلر واردر. او ذاتڭ او زماندهكى إجراآتنه خارقه دييورز. عجبا بو زمانڭ يوزلرجه فيلسوفلرى، او زمانده او وحشتآباد جزيرهيه گيدوب، پك اوزون زمانلرده او وحشيلرى إصلاح ايچون چاليشسهلر، او ذاتِ مرشدڭ بر سنهده موفّق اولديغى قدر، اونلر أللى سنهده موفّق اولابيليرلر مى؟ حاشا!..
طوقوزنجى رشحه:
آرقداش! عقلى باشنده اولان بر آدم مناظرهلى دعوالرده يالان سويلهيهمز. چونكه بِالآخره يالاننڭ آچيغه چيقوب محجوب اولماسندن قورقار. و كذا بر إنسان يالان سويلهديگى تقديرده پرواسز، لاابالى بر طرزده سويلهيهمز. و كذا سربست، هيجانلى سويلنمهسنه گيريشهمز. وَلَوْ عادى بر مسئله، كوچك بر جماعت ايچنده، كوچك بر وظيفهده بولونان كوچك بر شخص اولسون.
عجبا بيوك بر وظيفه ايله وظيفهدار، پك بيوك بر مسئلهده، پك بيوك بر شرف و حيثيت صاحبى، پك بيوك بر جماعت ايچنده، پك شديد خصملرڭ قارشيسنده إدّعا ايتديگى بر دعواده يالان و خلافِ حقيقت سويلهيهبيلير مى؟
ايشته او ذاتِ نورانى، اوقوديغى او خطبهِٔ أزليهيى اويله بر طرز ايله اوقويور؛ نه تردّدى وار نه حجابى، نه قورقوسى وار نه تأثّرى... هم صميمى بر صفاءِ قلبله، خالص بر جدّيتله، خصملرينڭ طمارلرينه طوقونديرمق اوزره عقللرينى تزييف، نفسلرينى تحقير ايدوب، عزّتلرينى قيرييور. عجبا بويله بر دعواده، بويله بر مقامده، بويله بر شخصدن ذرّه مثقال بر حيلهنڭ بو مسئلهيه قاريشماسنه إمكان وار ميدر؟ حاشا،
اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى
أوت حق حيلهيه محتاج دگل، حقّى
— 30 —
سويلهمكده حيله و إغفال إحتمالى يوقدر. حقيقتى گورن بر نظر خلقى إغفال ايتمز، خلافِ حقيقت سويلهمز، خيال ايله حقيقتى تمييز ايدر؛ آرالرنده إلتباس اولاماز.
اوننجى رشحه:
آرقداش! او ذاتِ مرشد، نوعِ بشرى قورقوتمق ايچون پك مدهش حقيقتلردن بحث ايدييور. و إنسانلرى تبشير ايچون، قلبلرى جذب و عقللرى جلب ايدن مسئلهلردن خبر ويرييور.
ياهو! حقائق و غرائبى كشف ايچون إنسانلرده اويله بر شوق، اويله بر مراق واردر كه، غريب بر حقيقتى كشف يولنده جانلرينى، ماللرينى فدا ايدييورلر. بو ذاتڭ (عصم) كشف و إخبار ايتديگى حقائقه نه ايچون أهمّيت ويرمييورلر؟ حالبوكه بتون أنبيا و أوليا و صدّيقين گبى أهلِ شهود و أصحابِ إختصاص، بِالإتّفاق او ذاتى تصديق ايتمش و ايدييورلر.
بو ذات (عصم)، اويله بر سلطانڭ شئونندن بحث ايدييور كه، قمر اونڭ ملكنده بر سينك گبيدر. عجيب خارقهلردن بحث ايتديگى گبى، پك مدهش إنفلاق و إنقلابلردن ده خبر ويرييور. باقڭز! او خطبهِٔ أزليهده
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ ٭ اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا
گبى تلاوت ايتديگى آيتلره دقّت ايديڭز!
و بشر ايچون اويله بر إستقبالدن خبر ويرييور كه، دنيوى إستقبال اوڭا نسبةً بر قطره حكمندهدر. و اويله بر سعادتدن مژده ويرييور كه، دنيا سعادتلرى اوڭا نظرًا رؤيالر گبى اولور. أوت بو كائناتڭ پردهسى آلتنده چوق عجائب شيلر واردر، بزلرى بكلهيورلر. بز ده اونلرى إنتظار ايدييورز. بناءً عليه او عجائبى گوروب بزه كيفيتلرينى حكايه ايتمك ايچون خارق العاده بر إنسان لازمدر كه، او خارقه غرائبى گورسون و گورديگى گبى بزه ده سويلهسين.
و كذا او ذات، خالقمزڭ بزدن طلب ايتديگى شيلردن بحث ايدييور و چوق
— 31 —
حقيقتلردن، مسئلهلردن خبر ويرييور كه اونلردن قورتولوش يوقدر. فيا عجبا! أكثر ناس نهدن بويله حق شيلردن گوز يومويورلر، حقيقتلردن قولاق طيقايورلر؟.
اون برنجى رشحه:
آرقداش! شو منبرِ عاليده خطبهِٔ أزليهيى اوقويان و شخصيتِ معنويهسيله بزلره مشهود و يوكسك شئوناتيله عالمده مشهور اولان ذاتِ نورانى (عصم)، وحدانيتِ إلٰهيهيه بر برهانِ صادقِ ناطق و توحيدڭ حقيقت اولديغنه بر دليلِ حق و سعادتِ أبديهنڭ ده وجوده گلمهسنه قطعى بر دليل و ظاهر بر برهاندر.
و كذا او ذات، إنسانلرى هدايته دعوت ايتمكله سعادتِ أبديهنڭ (حصولنه سبب اولديغى گبى)، وصولنه ده سببدر.
و كذا او ذات، دعاسيله، عبوديتيله او سعادتڭ وجودينه و ايجادينه وسيلهدر. أوت باق! او ذات، نوعِ بشره إمامدر. مسجدى، يالڭز جزيرة العرب دگلدر، كُرهِٔ أرضدر. جماعتى ده يالڭز او زمانڭ إنسانلرى دگلدر. بلكه آدم زمانندن قيامته قدر هر بر عصرڭ خلقى بر صف اولوب، بتون عصرلر صفلرى اونڭ آرقهسنده، اونڭ دعاسنه " آمين" دييورلر.
بِالخاصّه او ذات، او جماعتِ عظماده عموم ذوى الحياته شامل پك شديد بر إحتياجِ عظيم ايچون دعا ايدر. و اونڭ دعاسنه، يالڭز او جماعت دگل، بلكه أرض و سما و بتون موجودات " آمين" سويلر. يعنى "يا ربّنا! اونڭ دعاسنى قبول أيله. بز ده او دعايى ايدييورز. بز ده اونڭ طلب ايتديگنى طلب ايدييورز."
بِالخاصّه او جماعتِ عظما اوڭنده قيلديرديغى نمازده، اويله بر تضرّع و تذلّل ايله، اويله بر إشتياقله، اويله بر حزن ايله نياز و دعا ايدر كه، كائنات بيله هيجانه گلير؛ او ذاتڭ دعاسنه إشتراك ايدر. أوت اويله بر مقصد ايچون نياز ايدر كه، أگر او مقصد حصوله گلمزسه، يالڭز مخلوقات دگل عالم بيله قيمتسز قالير، أسفلِ سافلينه دوشر. چونكه او ذاتڭ مطلوبيله موجودات يوكسك كمالاته ايريشير. عجبا او ذات،
— 32 —
او مطلوبى كيمدن ايستهيور؟ أوت اويله بر ذاتدن طلب ايدر كه، أڭ گيزلى و أڭ كوچك بر حيوانڭ جزئى بر إحتياجى ايچون لسانِ حاليله ياپديغى دعايى ايشيتير، قبول ايدر، إحتياجنى يرينه گتيرر.
و كذا أڭ أدنا بر أملى، أڭ أدنا بر غايه ايچون أڭ أدنا بر ذىحياتده گورور و اونى اوڭا يتيشديرمكله إكرام و مرحمت ايدر. بو دعالرڭ نتيجهسنده ياپيلان تربيه و تدبيرلر اويله بر إنتظامله جريان ايدر كه، او تربيهلرڭ آنجق بر سميع و بصير، بر عليم و حكيمدن اولديغنه شبهه بيراقماز.
عجبا او ذات، او منبرده عرشه متوجّهًا أللرينى قالديرهرق ياپديغى دعا ايله نه ايستهيور كه بتون مخلوقات " آمين" سويلهيور؟
أوت او ذات، جنابِ حقّڭ رضاسنى و جنّتده ملاقات و رؤيتيله سعادتِ أبديهيى ايستهيور. بو ايستهنيلن شيلرڭ ايجادينه رحمت، حكمت، عدالت گبى صاييسز أسباب اولماديغى تقديرده، او ذاتِ نورانينڭ تك دعاسى و تضرّع ايله نياز ايتمهسى، جنّتڭ ايجادينه و إعطاسنه كافيدر. بناءً عليه او ذاتڭ رسالتى، إمتحان و عبوديت ايچون شو دنيانڭ قورولماسنه سبب اولديغى گبى، او ذاتڭ عبوديتنده ياپديغى دعا، مكافات و مجازات ايچون دارِ آخرتڭ ايجادينه سبب اولور.
أوت بو يوكسك إنتظام و گنيش رحمت و گوزل صنعت و قصورسز جمال ايله ظلم و چركينلك آراسنده تضاد واردر. إجتماعلرى ممكن دگلدر.
أوت أدنا بر سسى، أدنا بر كيمسهدن، عادى بر ايش ايچون ايشيدوب قبول ايتمكله؛ أڭ يوكسك بر صوتى، أڭ بيوك بر ايش ايچون ايشيدوب قبول ايتمهمك، أمثالسز بر قبح و چركينلك و بر قصوردر. بو ايسه، ممكن دگلدر. چونكه حسنِ ذاتى، قبحِ ذاتىيه إنقلاب ايدر. إنقلابِ حقائق ايسه محالدر.
اون ايكنجى رشحه:
آرقداش! او خطيبِ مرشددن گورديگڭ، ايشيتديگڭ
— 33 —
كافيدر. چونكه أحوالنى تماميله إحاطه ايتمك ممكن دگلدر. اويله ايسه، اوندن صوڭره گلن عصرلرڭ او ذاتدن آلدقلرى فيضلره دقّت ايتمك اوزره گرى دونهلم. باق آرقداش! بتون بو عصرلر، او عصرِ سعادتڭ گونشندن أبو حنيفه، شافعى، أبو يزيد، جنيدِ بغدادى، عبد القادرِ گيلانى، إمامِ غزالى، محيى الدينِ عربى، أبو حسنِ شاذلى، شاهِ نقشبند، إمامِ ربّانى (رضى اللّٰه عنهم أجمعين) گبى بيڭلرجه نورانى ضيادار ييلديزلر آيريلوب، عالمِ بشرى تنوير ايتمشلردر.
مشهوداتمزڭ تفصيلاتنى باشقه وقته تأخير ايدهرك، معجزات صاحبى او ذاتِ نورانى عليه الصلاة والسلامه بر صلات و سلام گتيرهلم:
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى هٰذَا الذَّاتِ النُّورَانِىِّ الَّذِى اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْقُرْاٰنُ الْحَكِيمُ مِنَ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ مِنَ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ اَعْنِى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ اَلْفُ اَلْفِ سَلَامٍ بِعَدَدِ حَسَنَاتِ اُمَّتِهِ عَلٰى مَنْ بَشَّرَ بِرِسَالَتِهِ التَّوْرٰيةُ وَ الْاِنْجِيلُ وَ الزَّبُورُ وَ بَشَّرَ بِنُبُوَّتِهِ الْاِرْهَاصَاتُ وَ هَوَاتِفُ الْجِنِّ وَ اَوْلِيَاءُ الْاِنْسِ وَ كَوَاهِنُ الْبَشَرِ وَانْشَقَّ بِاِشَارَتِهِ الْقَمَرُ سَيِّدِنَا وَ مَوْلَانَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ اَلْفُ اَلْفِ سَلَامٍ بِعَدَدِ اَنْفَاسِ اُمَّتِهِ عَلٰى مَنْ جَائَتْ لِدَعْوَتِهِ الشَّجَرُ وَ نَزَلَ سُرْعَةً بِدُعَائِهِ الْمَطَرُ وَ اَظَلَّتْهُ الْغَمَامَةُ مِنَ الْحَرِّ وَ شَبِعَ مِنْ صَاعٍ مِنْ طَعَامِهِ مِئَاتٌ مِنَ الْبَشَرِ وَ نَبَعَ الْمَاءُ مِنْ بَيْنِ اَصَابِعِهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كَالْكَوْثَرِ وَ سَبَّحَ فِى كَفَّيْهِ الْحَصَاةُ وَ الْمَدَرُ وَ اَنْطَقَ اللّٰه لَهُ الضَّبَّ وَ الظَّبْىَ وَ الذِّئْبَ وَ الْجِذْعَ وَ الذِّرَاعَ وَ الْجَمَلَ وَ الْجَبَلَ وَ الْحَجَرَ وَ الشَّجَرَ صَاحِبُ الْمِعْرَاجِ وَ مَا زَاغَ الْبَصَرُ سَيِّدِنَا وَ مَوْلَانَا وَ شَفِيعِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ اَلْفُ اَلْفِ سَلَامٍ بِعَدَدِ كُلِّ الْحُرُوفِ الْمُتَشَكِّلَةِ فِى الْكَلِمَاتِ
— 34 —
الْمُتَمَثِّلَةِ بِاِذْنِ الرَّحْمٰنِ فِى مَرَايَا تَمَوُّجَاتِ الْهَوَاءِ عِنْدَ قِرَائَةِ كُلِّ كَلِمَةٍ مِنَ الْقُرْاٰنِ مِنْ كُلِّ قَارِءٍ مِنْ اَوَّلِ النُّزُولِ اِلٰى اٰخِرِ الزَّمَانِ وَ اغْفِرْلَنَا وَارْحَمْنَا يَا اِلٰهَنَا بِكُلِّ صَلَاةٍ مِنْهَا اٰمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
آرقداش! رسالتِ أحمديهيى إثبات ايدن دليللر پك بيوك بر يكون تشكيل ايدييور. اون طوقوزنجى سوز نامندهكى رسالهمده او دليللردن بر قسمى ذكر ايديلمشدر. او ذاتڭ إظهار ايتديگى بيڭه ياقين معجزهلريله يگرمى بشنجى سوز نامندهكى أثرمده تفصيل ايديلن قرق وجهِ إعجازه بالغ اولان قرآن، رسالتِ أحمديهيه (عصم) شهادت ايتديگى گبى، بو كائنات ده (آياتيله) او ذاتڭ نبوّتنه دلالت ايدر. أوت كائناتده يازيلان صاييسز آيتلر ذاتِ أحدڭ وحدانيتنه شهادت ايتدكلرى گبى رسالتِ أحمديهيه ده (عصم) دلالت و شهادت ايدرلر.
أزجمله:كائناتده گورونن حسنِ صنعت دخى رسالتِ أحمديهيه (عصم) دلالت و شهادت ايدن قطعى بر دليلدر. زيرا، شو زينتلى مصنوعاتڭ جمالى، حسنِ صنعت و زينتى إظهار ايدر. صنعت و صورتڭ گوزللگى، صانعده گوزللشديرمك و زينتلنديرمك ايستگى موجود اولديغنه دلالت ايدر. گوزللشديرمك و زينتلنديرمك صفتلرى، صانعڭ صنعتنه اولان محبّتنه دلالت ايدر. بو محبّت ايسه، مصنوعاتڭ أڭ أكملى إنسان اولديغنه دليلدر. چونكه او محبّتڭ مظهر و مدارى إنساندر. إنسان دخى مصنوعاتڭ أڭ جامع و أڭ غريبى اولديغندن شجرهِٔ خلقته بر ثمرهِٔ شعوريهدر. إنسان بر ثمره گبى اولديغى جهتله كائناتڭ أجزاسى آراسنده أڭ جامع و بعيد بر جزءدر. إنسان ذىشعور و جامع اولديغى جهتله، نظرى عام، شعورى كلّى اولور. نظرى عام اولديغندن شجرهِٔ خلقتى تماميله گورور؛ شعورى ده كلّى اولديغندن صانعڭ مقاصدينى بيلير. اويله ايسه، إنسان صانعڭ مخاطبِ خاصّيدر.
أوت عام و شموللى اولان نظر و شعورينى صانعڭ عبادتنه و محبّتنه صرف و
— 35 —
صنعتنى إستحسان، تقدير و تشهيرينه توجيه و نعمتلرينڭ شكرينه إستعمال ايدن بر فرد، ويرديگى نعمتلره قارشى شكر ايستهين و ياراتديغى مخلوقاتى عبادته، شكره دعوت ايدن صانعڭ خاص مخاطب و حبيبيدر.
أى إنسانلر! ذكر ايديلن أحوال و شئوناتله متّصف اولان حضرتِ محمّدڭ (عصم) صانعڭ او فردِ فريد ديديگمز مخاطبِ خاصّى اولمامسنه إمكان وار ميدر؟ و تاريخڭزڭ گوسترديگى نوعِ بشردن أڭ بيوك إنسانلر آراسنده، بو مقامه داها لايق ديگر بر شخص وار ميدر؟
أى گوزلرى صاغلام و قلبلرى كور اولميان إنسانلر! باقڭز، إنسان عالمنده ايكى دائره و ايكى لوحه واردر:
برنجى دائره:ربوبيت دائرهسيدر.
ايكنجى دائره:عبوديت دائرهسيدر.
برنجى لوحه:حسنِ صنعتدر.
ايكنجى لوحه ايسه:تفكّر و إستحساندر.
بو ايكى دائره ايله ايكى لوحه آراسندهكى مناسبته باقڭز كه: عبوديت دائرهسى بتون قوّتيله ربوبيت دائرهسى حسابنه چاليشييور. تفكّر، تشكّر، إستحسان لوحهسى ده بتون إشارتلريله حسنِ صنعت و نعمت لوحهسنه باقييور. بو حقيقتى گوزڭ ايله گوردكدن صوڭره، ربوبيت و عبوديت دائرهلرينڭ رئيسلرى آراسنده أڭ بيوك بر مناسبتڭ بولونمامسنه عقلڭجه إمكان وار ميدر؟ و صانعڭ مقاصدينه كمالِ إخلاص ايله خدمت ايدن عبوديت رئيسنڭ صانع ايله عظيم بر مناسبتى و قوى بر إنتسابى و او إنتساب ايله هر ايكى دائره رئيسلرى آراسنده بر معارفه و مكالمه و آليش ويريشڭ اولمامسنه إحتمال وار ميدر؟ اويله ايسه بِالبداهه تحقّق ايتدى كه؛ عبوديت رئيسى، ربوبيتڭ خاص محبوب و مقبوليدر.
— 36 —
أى إنسان! بو سوسلى مصنوعاتى أنواعِ محاسنله تزيين ايدن و بتون ذىحيات اولانلرڭ ذوقلرينه، إشتهالرينه گوره بو قدر نعمتلرى إنعام ايدن صانعڭ أڭ كامل، أڭ جميل و عبادتنه كمالِ إشتياقله توجّه ايدن و صانعڭ محاسنِ صنعتنه تقدير و إستحساناتيله عرش و فرشى طَرَبه، سَوينمهيه گتيرن و صانعڭ إحساناتنه ياپديغى تشكّرات و تكبيرات ايله برّ و بحرى جذبهيه گتيرن شو گوزل مخلوق و مصنوعنه إلتفات ايدوب سوزينى نظرِ إعتباره آلمامسى و تشكّراتنه مقابله ايتمهمسى و توجّه ايدوب كنديسيله قونوشمهمسى و إقتدارينه گوره بتون مخلوقاته بر إمام و مرشد ياپمامسى إمكانى وار ميدر؟
٭ ٭ ٭
— 37 —
لاسيّمالر
(اوننجى سوزڭ بر جهتده أساسى و يگرمى سكزنجى سوزڭ عربى ايكنجى مقاميدر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
كائناتڭ بتون ذرّاتى (مجتمعًا و منفردًا) لسانِ عجز و فقر ايله وجوبِ وجود و وحدتنه شهادت ايتدكلرى صانعِ حكيمه حمدلر، ثنالر، شكرلر اولسون. و كائناتڭ طلسمنى آچوب، آياتنى كشف و بيان ايدن رسولى ايله آل و أصحابنه و سائر أنبيا و مرسلين إخواننه و عبادِ صالحينه صلات و سلاملر اولسون...
آرقداش! طبيعت و أسباب، بعض إنسانلره شكر قپوسنى قپاتوب شرك و كفر قپوسنى آچمشدر. حالبوكه، شركڭ تملى صاييسز محالاتدن قورولمش اولديغندن خبرلرى يوق. او محالاتدن بر دانهيى بيان ايدهيم كه، شركڭ نه قدر فنا بولونديغنى كور گوزلريله گورسونلر. شويله كه:
شرك صاحبى، جهالت سرخوشلغنى ترك و علم گوزيله كفرينه باقديغى زمان، او كفرى ايمان و إذعان ايدهبيلمك ايچون، بر ذرّهِٔ واحدهيه بر طون آغيرلغنده بر يوك يوكلتمگه و هر ذرّهده صاييسز مطبعهلرى ايجاد ايدوب طبيعت و أسبابڭ ألنه ويرمگه و بتون مصنوعاتده بتون صنعت اينجهلكلرينى طبيعته درس ويرمگه مضطر و مجبور اولور. زيرا هوا عنصرندن (مثلا) هر بر ذرّه بتون نباتلر، چيچكلر، ثمرهلر اوستنده قونوب بُنْيهلرنده وظيفهسنى ياپمق صلاحيتندهدر. أگر بو ذرّهلر، ياپدقلرى وظيفهلرده مأمور اولوب جنابِ حقّڭ أمر و إرادهسنه تابع اولدقلرى كافرانه إنكار
— 38 —
ايديليرسه، او ذرّه هر هانگى بر بُنْيهيه گيرسه، او بُنْيهنڭ بتون جهازاتنى، كيفيتيله تشكّلنى بيلمسى لازمدر. بو بيلگينڭ او ذرّهده بولونماسنى آنجق او كافر إعتقاد ايدهبيلير.
مع هذا بر ثمره، بر شجرهنڭ بر مثالِ مصغّريدر. و او ثمرهدهكى چكردك، او شجرهنڭ دفترِ أعماليدر. او آغاجڭ تاريخِ حياتى او چكردكده يازيليدر. بو إعتبار ايله، بر ثمره شجرهنڭ تمامنه، بلكه او شجرهنڭ نوعنه، بلكه كُرهِٔ أرضه ناظردر. اويله ايسه، بر ثمرهنڭ صنعتندهكى عظمتِ معنويهسى، أرضڭ جسامتى نسبتندهدر. او ذرّهيى، صنعتجه حاوى اولديغى او عظمتِ معنويه ايله بنا ايدن، أرضى حمل و بنا ايتمكدن عاجز اولميهجقدر. عجبا او كافر منكِر، قلبنده بويله بر كفرى طاشيمقله، عقل و ذكا إدّعاسنده بولونماسى قدر بر أحمقلق وار ميدر؟
آرقداش! هر بر شى ايچون ايكى صورت و شكل واردر:
برى:مادّيهدر كه، عادتا بر گوملك گبى، هر شيئڭ وجودينه گوره قدرڭ تقديريله بيچيلمش شو گورونن صورتلردر.
ديگرى:معقولهدر كه، بر شيئڭ ياشاديغى بر عمرده مرورِ زمانله دگيشديرديگى مختلف مادّى صورتلرڭ إجتماعندن تصوّر ايديلن بر صورتِ وهميهدر.
بر آتشڭ سرعتله تدويرندن حاصل اولان دائرهِٔ وهميه گبى، هر شيئڭ تاريخِ حياتنى بيلديرن و قدره مدار اولان و مقدّراتِ أشيا دينيلن شو ايكنجى صورت، معقولهدر. صورتِ مادّيه إعتباريله هر شيئڭ بر نهايتى، بر غايهسى اولديغى گبى، صورتِ معنويه إعتباريله ده بر نهايتى و گيزلى بعض حكمتلر ايچون بر غايهسى ده واردر. بناءً عليه هر شيئڭ صورتِ مادّيهسنده قدرتِ ربّانى اوستهدر، قدر مهندسدر. صورتِ معنويهسنده ايسه، قدر مسطردر، يعنى، تشكّلاتڭ چيزگيلرينى چيزر، قدرت مصدردر، يعنى او چيزگيلر اوستنده ياپيلان تشكّلات، قدرتدن صدور ايدر.
— 39 —
أى كافر! بونى ايشيتدكدن صوڭره اييجه دوشون! بر ذرّهيه، بر ترزيلك صنعتنى اوگرتمگه قدرتڭ وار ميدر؟ كنديڭه خالق إتّخاذ ايتديگڭ طبيعت و أسباب، هر شيئڭ مختلف و متنوّع صورتلرينى بيچوب ديكمهسنه قدرتلرى وار ميدر؟
باق، أى گوزدن محروم كافر! شجرهِٔ خلقتڭ ثمرهسى و قوّت و إختيارجه أسبابدن اوستون اولان إنسان، ترزيلگڭ بتون قابليتلرينى، بيلگيلرينى جمع ايدوب تيكنلى بر شجرهنڭ أعضالرينه اويغون بر گوملگى ديكهمز. حالبوكه، صانعِ حكيم هر شيئڭ نماسى زماننده پك منتظم، جديد و تازه تازه گوملكلرى و يشيل يشيل حلّهلرى كمالِ سرعت و سهولتله ياپار، گيديرر. فسبحان اللّٰه!...
أوت منزّهدر، هر شيئڭ وجودى أمرينه باغلى اولان اللّٰه منزّهدر. هر شيئڭ ايچ يوزى ألنده بولونان صانع منزّهدر. بتون مخلوقاته مرجع اولان صانع منزّهدر.
آرقداش! هر بر موجودڭ اوستنده، صانعِ أحد و صمدڭ بر سكّهسى، بر خاتمى اولوب، او موجودڭ صانعِ أحد و صمدڭ ملكى و أثرِ صنعتى اولديغنه شهادت ايدييورلر. أوت غيرِ متناهى أحديت سكّهلرندن و صمدانيت خاتملرندن، يالڭز بهار موسمنده صحيفهِٔ أرضه ضرب ايديلن سكّهيه باق كه؛ شو ذكر ايديلهجك متسلسل فقرهلر، جملهلر او سكّهيى گونش گبى گوسترييورلر و إظهار ايدييورلر.
أوت صحيفهٔ أرضده پك غريب، حكيمانه بر ايجاد گورونويور. بو گورونن ايجادڭ گوسترديگى قوّت و فعاليتى گورمك ايسترسهڭ شو گلن فقرهلره دقّت ايت:
١- او ايجاد فعلى، پك عظيم و گنيش بر سخاوتِ مطلقهدن گلييور.
٢- بر سهولتِ مطلقه ايله بر قوّتِ مطلقهدن چيقييور.
٣- مطلق بر إنتظامله، سرعتِ مطلقهده ميدانه گلييور.
٤- موزون و ميزانلى اولارق بر وسعتِ مطلقهده بولونويور.
— 40 —
٥- گوزل بر أثرِ صنعت اولمقله برابر، مطلق بر اوجوزلقده گورونويور.
٦- تعلّق ايتديگى شيلر پك قاريشق اولمقله برابر، بيوك بر إمتيازِ مطلق و عدمِ إلتباس ايله ياپيلييور.
٧- محلِّ تعلّقى غيرِ متناهى اولمقله برابر، أثرلرنده چركينلك گورونمز، أحسن شكلده حصوله گلير.
٨- أفراد و أنواع آراسنده، بُعْدِ مطلق ايله برابر، توافقِ مطلق وار.
آرقداش! بو فقرهلرڭ هر بريسى تك باشنه ده او سكّهيى إظهار ايتمگه كافيدر. باقڭز، أڭ خارقه بر سخاوتله أڭ خارقه بر حسنِ صنعت، محيط بر قدرتڭ خاصّهسيدر. و إنتظامله برابر خارقه بر سهولت هيچ بر شيدن عاجز اولميان محيط بر علم صاحبنه مخصوصدر. طارتيلمش گبى غايت ميزانلى اولمقله برابر، معجزانه بر سرعتِ مطلقه، هر شيئى أمرينه و قدرتنه تسخير ايدن ذاته مخصوصدر. نوعلرڭ پك طاغنيق بولونماسندن، پك گنيش بر تصرّف ايله خارقه بر حسنِ صنعت علم و قدرتيله هر شيئڭ ياننده بولونان ذاته خاصدر. كثرت و مبذوليت ايله برابر هر فردڭ صنعت إعتباريله قيمتدار اولماسى، صوڭسز بر زنگينلكله غيرِ متناهى خزينهلره مالك اولان ذاته مخصوصدر. أفرادڭ زيادهسيله قاريشق اولماسيله برابر إلتباسسز و فوق العاده إمتياز و تشخّصلره مظهر اولمالرى، هر شيئه بصير و هر شيئه شهيد و هر بر فعلى كنديسنى ديگر بر فعلدن منع ايتمهين ذاته مخصوصدر.
و كذا أرضده طاغنيق بولونان أفراد آراسندهكى اوزاقلقله برابر صورتجه، وجودجه، تشكيلاتجه آرالرنده حصوله گلن توافق، كُرهٔ أرض يدِ تصرّفنده، علمنده، حكمنده، حكمتنده بولونان ذاته مخصوصدر.
و كذا نوعڭ كثرتِ أفراديله برابر هر فردڭ خارق العاده بر حسنِ خلقته مالك اولماسى، قديرِ مطلقه خاصدر كه؛ آز چوق، كوچك و بيوك هر شى اوڭا نسبةً بردر.
— 41 —
گچن فقرهلرڭ هر بريسنده، هر شيئڭ تك بر صانعڭ صنعى و صنعتى اولديغنه دلالت ايدن باشقه بر آيت داها واردر. أوت سخاوت ايله قوّهِٔ إقتصاديه آراسنده و سرعت ايله ميزانلى اولمق آراسنده و اوجوزلقله قيمتلى اولمق آراسنده و قاريشق اولمقله ممتاز بولونمق آراسنده تضاد واردر. بو ضدلرى بر فعلنده جمع ايتمك، آنجق قدرتى حدسز بر صانعِ قديره مخصوصدر.
خلاصه:هر بر فقره، تك باشنه خاتمِ أحديتى إظهاره كافى اولديغى تقديرده، فقرهلرڭ هيئتِ إجتماعيهسى پك ظاهر بر طريقِ اولٰى ايله خاتمِ أحديتى گوسترر. ايشته بو ايضاحدن،
وَ لَئِنْ سَاَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللّٰهُ
آيتِ كريمهسنڭ سرّى ظاهر اولدى. يعنى، او عنادلى منكِره "خالقِ سماوات و أرض كيمدر؟" دييه صورولديغى زمان چار و ناچار "اللّٰهدر" دييهجكدر.
آرقداش! الوهيت، رسالت، آخرت، كائنات آراسنده حقيقتده تلازم واردر. يعنى، بونلردن بريسنڭ وجود و ثبوتى، اوتهكيسنڭ ده وجود و ثبوتنى إستلزام ايدر. بريسنه ايمان، اوتهكيسنه ده ايمانى ايجاب ايتديرر. أوت مثلا، هر بر كلمهسى بر كتابى و هر بر حرفى بر سطرى ايچريسنده طوتان بر كتابڭ، كاتبسز وجودى ممكن دگلدر. كائنات كتابى ده نقّاشِ أزلينڭ وجوبِ وجودينه باغليدر. سرخوش اولميانلر آنجق نقّاشِ أزلىيه ايمان ايتمكله كتابِ كائناته شاهد اولابيليرلر.
و كذا پك چوق صنعت خارقهلرينه و نقش و زينتلرڭ غرائبنه مشتمل اولان بر بنانڭ بانى و صانعسز وجودى ممكن اولماديغى گبى، بو عالمڭ وجودى ده صانعڭ وجودينه تابعدر. ضلالت سرخوشلغيله سرخوش اولميانلر، اونى بونسز تصديق ايدهمزلر.
و كذا دڭز و نهرلرڭ يوزنده، شمسڭ عكسنى گوسترن قبارجقلردهكى گونشڭ پارلتيسى، شمسڭ وجودينى إنكار ايتمكله ممكن اولماديغى گبى، عقلى بوزوق اولميانلر
— 42 —
ايچون، كمالِ إنتظام ايله تحوّل و تجدّد ايدن شو كائناتڭ شهودى، بانى و صانعڭ وجوبِ وجودينڭ تصديقيله اولابيلير. چونكه شو محتشم كائناتى، مشيئت و حكمتيله تأسيس و قضا و قدرينڭ دستورلريله تفصيل و عادتنڭ قانونلريله تنظيم و عنايت و رحمتنڭ ناموسلريله تزيين و أسماء و صفاتنڭ جلوهلريله تنوير ايدن آنجق و آنجق بانى و صانعدر. أوت خالقِ واحد قبول ايديلمديگى تقديرده، كائناتڭ ذرّات و مركّباتى عددنجه صوڭسز إلٰهلرڭ قبولنه مجبوريت حاصل اولور. و عين زمانده، هر بر إلٰهڭ شو كائناتى خلق ايتمگه قادر اولماسى لازمدر. چونكه ذىحياتڭ هر بر جزئيسى، ذوى الحياتڭ كلّنه (يعنى عمومنه) بر فهرستهدر. جزئىيى خلق ايدن، كلّىيى ده خلق ايتمگه قادر اولماليدر...
و كذا ضياسز گونشڭ وجودى ممكن اولماديغى گبى، الوهيت ده تظاهرسز اولاماز. تظاهرى ايسه، إرسالِ رسل ايله اولور. و كذا حدِّ كماله بالغ اولان أڭ يوكسك بر جمالڭ بيلينمسى، گورونمسى، گوستريلمسى ايچون رسوللرڭ تعريفى لازمدر.
و كذا كمالِ جماله بالغ اولان كمالِ حسنِ صنعت، رسوللرڭ دلالتيله اولور.
و كذا ربوبيتِ عامّه، عبوديتِ كلّيه ايستر. بو ده ذو الجناحيْن رسوللرڭ وحدتِ إلٰهيهيى خلقه إعلان ايتمهلرى ايله ممكن اولور.
و كذا بر حسن صاحبنڭ ايستگى اولماسه و بر آيينه بولونماسه و تعريف ايديجى بر شخص توسّط ايتمزسه، اونڭ حُسننڭ گورونمسى، گوستريلمسى ممكن دگلدر. بو ده آنجق رسوللر واسطهسيله اولور. چونكه رسول، عبوديتيله خالقڭ حُسننه آيينهدر؛ رسالتى جهتيله ده خلقه إظهار و إعلان ايدر.
و كذا بر ذاتڭ جواهرله، ذىقيمت أشيا ايله طولو خزينهلرينى آچوب خلقه گوسترمك و عرض ايتمكله او ذاتڭ قدرتنى، زنگينلگنى، سلطنتنى إعلان ايتمك
— 43 —
ايچون آنجق او ذاتڭ مساعدهسيله و إرادهسيله أمر و تعيين ايديلمش بر مأمور لازمدر. ايشته او مأمور رسولدر.
آرقداش! بو صفتلرى حائز، بو وظيفهلرى أڭ مكمّل گورهبيلهجك حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامدن باشقه عالمده بر شخص يوقدر. أڭ جامع، أڭ كامل، أڭ فاضل او ذاتدر. تام تامنه تشهير، تبليغ، تعريف، توصيف، إظهار، إعلان ايدن او ذاتدر.
عزيز آرقداش! "ايمانِ بِاللّٰه" ايله " آخرت ايمانى" آراسندهكى تلازمه گلدك. حاضر اول، ديڭله!
بر سلطان، إطاعت ايدنلره مكافات و عصيان ايدنلره ده مجازات ايتمزسه، سلطنتى إنهدامه يوز چويرر. و كذا بر سلطانڭ صاغنده لطف و مرحمت و صولنده قهر و تربيه لازمدر. مكافات، مرحمتڭ إقتضاسيدر. تربيه ده مجازاتى ايستر. مكافات و مجازات منزللرى آخرتدر.
و كذا يوكسك بر حكمت و عدالت صاحبى اولان بر سلطان سلطنتنڭ شاننى قصوردن صاقلامق اوزره، كنديسنه إلتجا ايدنلرى تلطيف و حاكميتنڭ حشمتنى گوسترمك ايچون ملّتنڭ حقوقنى محافظه ايدر. بو جهتلرڭ مهمّ بر قسمى آخرتده اولور.
و كذا لَبالَب طولو خزينهلره مالك و سخاوتِ مطلقهيه صاحب اولان بر سلطان ايچون عمومى و دائمى بر دارِ ضيافت لازمدر. و آيرى آيرى إحتياج صاحبلرينڭ دوام و بقالرينى ايستر. بو ده آنجق آخرتده اولور.
و كذا بر جمال صاحبى، دائما حسن و جمالنى گورمك و گوسترمك ايستر. بو ايسه، آخرتڭ وجودينى ايستر. چونكه دائمى بر جمال، زائل و موقّت بر مشتاقه راضى اولماز. اونڭ ده دوامنى ايستر. بو ده آخرتى ايستر.
و كذا يارديم ايستهينلره يارديم و دعا ايدنلره جواب ويرمك خصوصنده، پك
— 44 —
رحيمانه بر شفقت صاحبى اولان بر سلطان (كه أدنا بر مخلوقڭ أدنا بر ايستگنى درحال ياپار، ويرر) ألبته بتون مخلوقاتڭ أڭ بيوك بر إحتياجنى كمالِ سهولتله ياپار. بويله عمومى و أڭ مهمّ بر إحتياج آنجق آخرتدر.
و كذا إجراآتندن، فعاليتندن آڭلاشيلان پك خارقه بر إحتشام ايچنده بر سلطنتى واركن، ملّتنڭ إجتماعلرى ايچون يالڭز طار بر مسافرخانه ياپيلمش؛ دائمى اولارق ملّتى إستيعاب ايدهمز، دائما طولار بوشالير. و بر إمتحان ميدانى وار؛ هر وقت دگيشير، تبدّل ايدر. و سلطانڭ بعض آثارِ صنعتنه و إحساناتنه بعض نمونهلر گوسترمك ايچون مجلسلرى وار؛ زمان زمان تحوّل ايدر.
بو وضعيت، بو طار منزل و ميدان و مشهردن صوڭره دائمى بر منزل، ثابت سرايلر، آچيق خزينهلر بولونوب و ساكنلرى ثابت و دائمى قالاجقلرينه بِالبداهه دلالت ايدر.
و كذا دقّت صاحبى بر سلطان كه، ملّتنڭ بتون أعماللرينى، أفعاللرينى، خدمتلرينى، حاجتلرينى تماميله يازار و يازديرر و ملكنده جريان ايدن هر بر حادثه و هر بر واقعهنڭ صورتلرينى، فوطوغرافلرينى آلوب تثبيت و حفظ ايدرسه؛ ألبته بو وضعيت، بر محاسبهنڭ، بر محاكمهنڭ، بر مكافات و مجازاتڭ وقوعه گلهجگنه قطعى بر صورتده دلالت ايدر.
و كذا مكافات و مجازات حقّنده تكرار ايله پك چوق وعدلرى و تهديدلرى اولورسه و او وعد و وعيد ايديلن شيلر قدرتنه آغير گلمزسه و او شيلر رعيتى ايچون پك أهمّيتلى اولورسه، ألبته سوز ويرديگى شيلرده خلاف اولميهجقدر. چونكه خلف الوعد، قدرتڭ عزّتنه ضددر.
و كذا حدِّ تواتره بالغ اولان مخبرلرڭ إتّفاق و إجماعلرينه گوره، او محتشم و عظيم سلطنتڭ مدارى و جولانگاهى آنجق آخرت مملكتيدر. بو كوچك منزللر،
— 45 —
ميدانلر او عظمته دائمى بر مكان اولاماز. چونكه بو گبى زائل، متبدّل شيلر، او مستقر سلطنته مقرّ اولاماز.
أوت او سلطان شو كوچك منزلده و ميدانده چوق شيلرى، إجتماعلرى، إفتراقلرى گوسترييور. فقط، بِالذّات مقصد او شيلر دگلدر. آنجق آخرتڭ ميدانِ أكبرنده وقوعه گلهجك حاللرڭ، أمرلرڭ نمونهلرينى گوسترمكدر. چونكه او محشرِ عظيمده ياپيلاجق معاملهلر، بو كوچوجك نمونهلره گوره جريان ايدهجكدر. ديمك بو منزلده گوستريلن فانى، زائل حاللر او عالمده باقى و دائمى ثمرهلر ويرهجكدر.
أوت او سلطانڭ شو فانى منزللرده و قورقونج ميدانلرده گوسترديگى حكمت، عنايت، عدالت، رحمت و شفقتڭ فوقنده بر درجهنڭ تصوّرى إمكان خارجيدر. ألبته بو قدر يوكسك و گنيش خارقه صنعتلر، دائمى مكانلرى، ثابت مسكنلرى و زوالسز ساكنلرى ايسترلر كه، او بيوك حكمت و عدالتڭ حقيقتلرينه مظهر اولسونلر. و إلّا شو گورونن حكمت، عنايت و مرحمتڭ إنكارى لازم گلير. و عين زمانده، بو قدر حكمتندن و عنايتندن ظهور ايدن فعللر صاحبنڭ (حاشا) ظالم، غدّار، سفيه اولديغنه ذهاب ايديلير. بو ايسه، إنقلابِ حقائقى إستلزام ايدر.
و كذا شو موقّت منزللرڭ سلطنتِ دائمهيه مقرّ اولاجق بر شكله گيرهجگنه پك چوق دليللر، برهانلر واردر. مع هذا، بو عالمى ايجاد ايدوب اوتهكى عالمى ايجاد ايتمهمك و بو كائناتى وجوده گتيروب اوتهكى كائناتى گتيرمهمك، بو دنيايى ياراتوب اوتهكى دنيايى ياراتمامق إمكانى يوقدر. چونكه ربوبيتڭ سلطنتى مكافات و مجازاتى ايستر.
و كذا صانعِ عالمڭ هر شيئى ايچنه آلمش و هر شيئى إستيلا و إستيعاب ايتمش بر رحمتِ واسعهسى واردر. والدهلرڭ، حتّى بر جهتده نباتاتڭ أولادينه اولان شفقتلرى و كوچك، ضعيف ياورولرينڭ سهولتِ رزقلرى، او رحمت درياسندن بر قطرهدر. او بحرِ رحمتڭ عظمتيله، شو فانى دنياده، بو قيصه عمرده، شو قدر زحمت و بلالر ايله قاريشق، زائل و غيرِ ثابت اولان شو نعمتلر؛ و أبدى بقايى ايستهين إنسانلر
— 46 —
آراسنده مناسبت يوقدر. و عين زمانده، إعاده ايديلمهمك اوزره زوال، نعمتى نقمته، شفقتى زحمته، محبّتى مصيبته و لذّتى ألمه و رحمتى ضدّينه قلب ايدر.
و كذا عالمده گورونن تصرّفاتدن آڭلاشيلييور كه، صانعِ عالمڭ پك يوكسك، جلاللى، عزّتلى بر حيثيتى واردر كه، عبوديتله صانعى تعظيم ايتمهينلرڭ ويا إستخفاف ايدنلرڭ تأديبلرينى تأخير و إمهال ايتسه بيله إهمال ايتمز.
و كذا او سلطانڭ أمرلرينى، نهيلرينى قيمتسز گوروب ايمان ايله إمتثال ايتمهينلر و عبادتله كنديلرينى سَوْديرمهينلر و شكران ايله حرمتده بولونميانلر ايچون ربوبيتڭ أبدى قرارگاهنده ألبته بر دارِ مكافات و مجازات اولاجقدر.
و كذا بتون مخلوقاتده گورونن حسنِ صنعتلر، إنتظاملر و إهتماملردن و هر شيده تعقيب ايديلمكده اولان مصلحت و فائدهلردن آڭلاشيلييور كه؛ كائنات تحتِ تصرّفنده بولونان صانعِ ذو الجلالده پك بيوك بر حكمتِ عامّه واردر كه، إطاعت ايله إلتجا ايدنلرڭ بيوك تلطيف و إنعاملره مظهر اولاجقلرى او حكمتِ عامّهنڭ إقتضاسندندر.
و كذا گورونويور كه، هر شى لايق موقعنه وضع ايديلييور. و هر حق، حق صاحبنه ويريلييور. و هر إحتياج صاحبنڭ حاجتى، ايستديگى گبى ياپيلير. و هر سؤال ايدنلرڭ مطلوبلرى (بِالخاصّه إستعداد لسانيله ويا إحتياجِ فطرى لسانيله ويا إضطرار و ضرورت لسانيله اولسون) جوابلانديريلييور. بويله أثرلرى گورونن بر عدالته بر محكمهِٔ كبرا لازمدر كه، ربوبيتڭ حاكميتيله حقوقِ عباد محافظه ايديلسين. چونكه فانى اولان شو دنيا منزلى، او بيوك عدالتِ حقيقيهيه مظهر اولاماز. اويله ايسه، او بيوك سلطانِ عادل ايچون بر جنّتِ باقيه، بر جهنّمِ دائمه لازمدر.
و كذا گورونويور كه، بو عالمڭ صاحبى (ياپديغى شو قدر فعللرڭ دلالتيله) خارقه بر سخاوته صاحب اولديغى گبى، نور و ضيا ايله طولو گونشلر و ميوه
— 47 —
و ثمرهلر ايله حامله أشجار و آغاجلر مِثللو پك چوق خزينهلرى واردر. بناءً عليه بو أبدى سخاوت، توكنمز ثروت أبدى بر ضيافتگاهى ايستر و دوام ايله محتاجلرڭ ده دوامِ وجودينى إقتضا ايدر. زيرا نهايت بر سخاوت، خارقه بر كرم، دائما خلقه إحسان و إنعام ايتمك إقتضا ايدر. بو ايسه، إحسان و إنعاملره منّتدار و محتاج اولانلرڭ دوامِ وجودلرينى ايستر.
و كذا شو معجزهلى و حكمتلى أفعالِ كريمانهنڭ تظاهراتندن آڭلاشيلييور كه، صانعِ فاعلڭ پك گيزلى كمالاتى واردر. و دائما او كمالاتى، أنظارِ عالمه عرض و تشهير ايتمك ايستر. چونكه دائمى بر كمال، دائمى بر تظاهر ايله تقدير ايديجيلرڭ دوامِ وجودلرينى إقتضا ايدر. چونكه عدمِ مطلقه نامزد اولان إنسان، كمالاته قيمت ويرمز و إستحسان و تقديره بدل إستثقال و تحقير ايدر.
و كذا بو گوزل، مزيَّن، منوّر مصنوعاتڭ صانعى ايچون مجرّد معنوى بر جمال واردر. و اونڭ، او مخفى حسن و جمال ايچون پك چوق محاسن و لطائفى واردر كه، قيصه عقللريمز ايله إدراك ايدهمهيز. أزجمله، او جمالڭ كثيف آيينهلرندن برى سطحِ أرضدر. بو سطحِ أرض هر عصرده، هر موسمده، هر وقتده دائما تجلّى ايتمكده اولان او جلوهلرڭ گولگهلرينى تشهير، توصيف، إعلان و إظهار ايدر.
و كذا حقائقِ ثابتهدندر كه، يوكسك بر جمال صاحبى بِالذّات كندى گوزيله و بِالواسطه باشقهسنڭ گوزيله، جمالنى و جمالنڭ اينجهلكلرينى گورمك ايستهيور. بناءً عليه جمال سرمدى و دائم اولورسه، بهمهحال اونڭ اينجهلكلرينى گوسترن آيينهلرينڭ ده أبدى و دائمى اولماسى ضروريدر. چونكه باقى بر حسن، فانى بر مشتاقه راضى اولاماز. و زائل و فانى بر عاشقڭ، أبدى و باقى اولان محبوبنه محبّتى عداوته قلب اولور. أوت إنسان، ألى ويا فهمى يتيشمديگى گوزل بر شيئى، كنديسنى تسلّى ايچون تقبيح ايدر. بو إعتبارله بو عالم، صانعى إستلزام ايتديگى گبى، صانع ده عالمِ آخرتى إستلزام ايدر.
— 48 —
و كذا بو عالمڭ صانعنده پك رحيمانه بر شفقت واردر. زيرا گورويورز كه: بو عالمده يارديم ايستهين بر مصيبتزدهيه كمالِ سرعتله يارديم ايديلييور. درگاهِ عزّته إلتجا ايدن قورتولويور. سؤال ايدن سائللرڭ ايستكلرى ويريلييور. أڭ عادى بر ذىحياتڭ سسى ايشيديلييور و حاجتى قبول ايديلييور. ايشته بويله بر شفقت صاحبى، نوعِ بشرڭ أڭ بيوك، أڭ لازم، أڭ ضرورى، شديد بر حاجتى حقّنده، بتون إنسانلر نامنه ياپديغى دعاده ايستديگى جنّتى و سعادتِ أبديهيى و بَعْثُ بَعْدَ الْموتى ياپاجقدر. بِالخاصّه او رئيسِ محترمڭ شو عمومى دعاسنه، بتون ذوى الحيات، بتون مخلوقات " آمين! آمين!" دييورلر.
باق، او ذات اويله بر مقصد، اويله بر غايه ايچون سعادت ايستهيوب دعا ايدييور كه، إنسانى و بتون مخلوقاتى، أسفلِ سافلين اولان فناىِ مطلقه سقوطدن، قيمتسزلكدن، فائدهسزلكدن، عبثيتدن أعلاىِ علّيّين اولان قيمته، بقايه، علوى وظيفهيه، مكتوباتِ صمدانيه اولماسى درجهسنه چيقارييور. باق، هم اويله يوكسك بر فيزارِ إستمدادكارانه ايله ايستهيور و اويله طاتلى بر نيازِ إسترحامكارانه ايله يالوارييور كه، گويا بتون موجوداته، سماواته، عرشه ايشيتديروب، وجده گتيروب، دعاسنه "آمين! اَللٰهمّ آمين!" ديديرتييور.
عجبا بتون بنى آدمى آرقهسنه آلوب، شو أرض اوستنده طوروب، عرشِ أعظمه متوجّهًا أل قالديروب، نوعِ بشرڭ خلاصهِٔ عبوديتنى جامع حقيقتِ عبوديتِ أحمديه (عصم) ايچنده دعا ايدن شو شرفِ نوعِ إنسان و فريدِ كون و زمان اولان فخرِ كائنات نه ايستهيور، ديڭلهيهلم. باق، كندينه و امّتنه سعادتِ أبديه ايستهيور، بقا ايستهيور، جنّت ايستهيور. هم موجودات آيينهلرنده جماللرينى گوسترن بتون أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيه ايله برابر ايستهيور؛ او أسمادن شفاعت طلب ايدييور، گورييورسڭ.
أگر، آخرتڭ حسابسز أسبابِ موجبهسى، دلائلِ وجودى اولماسه ايدى، يالڭز شو ذاتڭ تك دعاسى، بهاريمزڭ ايجادى قدر خالقِ رحيمڭ قدرتنه خفيف گلن شو
— 49 —
جنّتڭ بناسنه سببيت ويرهجكدى. ديمك ناصلكه او ذاتڭ رسالتى، شو دارِ إمتحانڭ آچيلمهسنه سببيت ويردى،
لَوْلَاكَ لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْاَفْلَاكَ
سرّينه مظهر اولدى؛ اونڭ گبى، عبوديتى دخى اوتهكى دارِ سعادتڭ آچيلمهسنه سببيت ويردى.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى ذٰلِكَ الْحَبِيبُ الَّذِى هُوَ سَيِّدُ الْكَوْنَيْنِ وَ فَخْرُ الْعَالَمَيْنِ وَ حَيَاةُ الدَّارَيْنِ وَ وَسِيلَةُ السَّعَادَتَيْنِ وَ ذُو الْجَنَاحَيْنِ وَ رَسُولُ الثَّقَلَيْنِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ وَ عَلٰى اِخْوَانِهِ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الْمُرْسَلِينَ اٰمِينَ
و كذا بو عالمڭ گليش و گيديشاتنده و بتون مخلوقاتڭ بر هدفه سَوقنده و سماوى، سفلى بتون أجرامڭ بر قدرته باغلى و مسخّر اولماسنده پك بيوك بر سلطنت أثرى گورونويور. و بوندن آڭلاشيلييور كه، بو موجوداتده تصرّف ايدن صانعڭ عظيم ربوبيتنده خارقه بر سلطنتى واردر. حالبوكه بو دنيا منزلى تحوّلاته، زواله معروضدر. صانكه مسافرلر ايچون ياپيلمش بر خاندر كه دائما طولوب بوشالييور. نه كنديسنڭ ثابت بر شكلى واردر و نه ده ايچنده اوطورانلرڭ بر قرارى واردر. و صانعِ عالمڭ غريب و عجيب صنعتلرينڭ نمونهلرينى تشهير و إعلان ايچون تحوّلدن خالى قالميان بر مشهردر. بو إعتبارله او خانده و او مشهرده إجتماع ايدن إنسانلر ثابت قالاجق دگللر. چونكه مسكنلرى ثابت دگلدر.
ايشته بو حال و شو وضعيت، بو فانى منزلدن صوڭره او سرمدى سلطنته قرارگاه اولمق اوزره، ثابت، باقى، أبدى، سرمدى سعادتلرڭ، جنّتلرڭ و سرايلرڭ اولاجغنه قطعى بر دلالتله شهادت ايدر. چونكه فانى، باقىيه مقام و مدار اولاماز. أوت بر مَلِكڭ گلوب گيدن مسافرلرى ايچون يولده ياپديغى شو منزله و او منزلده اوطوران مسافرلره باقيلديغى زمان گورولويور كه، ميليونلرجه ليرا ايله ياپيلان او منزل، پك آز بر زمان ايچوندر. و اوندهكى زينتلر، قيمتلى شيلر، هپ صورت و ئورنكلردر. و مسافرلر او نفيس طعام و يمكلرڭ يالڭز طادينه باقوب، قارينلرينى طويورهجق درجهده
— 50 —
ييمييورلر. و هر بر مسافر، خصوصى ماكينهسيله او منزلدهكى زينتلرڭ رسملرينى آليرلر. و مَلِكڭ ده گيزلى مأمورلرى اونلرڭ بتون حركات، أفعال و معاملهلرينى يازييورلر.
و او مَلِك، هر موسمده ميليونلرجه او زينتلرى، او گوزل شيلرى يڭى گلهجك مسافرلر ايچون تخريب و تجديد ايدييور.
و هكذا پك چوق غريب و عجيب شيلر گورونويور. ايشته بو وضعيت گوسترر كه، او موقّت منزل صاحبنڭ پك يوكسك قيمتلى منزللرى، دائرهلرى و أبدى، سرمدى سرايلرى واردر. بو كوچك منزلده گورونن شيلر، حاللر مسافرلرى أبدى منزللردهكى يوكسك شيلره تشويق ايچون گوستريلن نمونهلردر.
كذالك بو دنيا منزلنڭ و ايچنده اوطوران إنسانلرڭ أحوالنه دقّت ايديليرسه آڭلاشيلييور كه: بو دنيا أبدى قالمق ايچون ياراديلمش بر منزل دگلدر. آنجق جنابِ حقّڭ أبدى و سرمدى اولان "دار السلام" منزلنه دعوتليسى اولان مخلوقاتڭ إجتماعلرى ايچون بر خان و بر بكلهمه صالونيدر. بو دنيا منزلنده گورونن لذيذ شيلر، لذّت و ذوق ايچون دگلدر. چونكه وصاللرينڭ لذّتى، فراقلرينڭ ألمنه مقابل گلمز.
مع هذا او لذّتلردن هيچ كيمسه تام معناسيله مرادينه نائل اولاماز. يا او لذّتلرڭ عمرلرى قيصه اولور ويا إنسانڭ عمرى قيصه اولديغندن مرادينه يتيشهمز. آنجق، او لذّتلر و او نفيس شيلر عبرت و شكره سَوق ايچوندر. چونكه اونلر جنابِ حقّڭ أهلِ ايمان ايچون جنّتلرده إحضار ايتديگى حقيقى نعمتلره نمونهلردر. و او مزيَّن مصنوعاتِ فانيه، فنا و عدم ايچون دگلدر. آنجق، اونلرڭ صورتلرى و مثاللرى، معنالرى، نتيجهلرى آلينير؛ عالمِ بقاده، أهلِ بقا ايچون أبدى منظرهلرڭ ياپيلمسنه مدار اولورلر. ياخود أبدى عالمده صانعِ أبدى ايستديگى شكللره صوقار. چونكه او مصنوعات، بقا ايچوندر. اونلرڭ او ظاهرى ئولوم و فنالرى؛ وظيفهلرندن ترخيصدر، إعدام دگلدر.
— 51 —
أوت اونلرڭ ئولوملرى فنا اولسه بيله، يالڭز بر جهتدن فنايه گيدر، چوق جهتلردن باقى قالير. مثلا، قدرتِ أزليهنڭ ياراتديغى شو گُل چيچگنه باق! أوت ناصل بر كلمه آغزدن چيقار چيقماز ظاهرًا فنايه گيدرسه ده، اللّٰهڭ إذنيله قولاقلرده، كاغدلرده، كتابلرده ميليونلرجه تمثاللرى قالديغى گبى، عقللرده ده عقللر عددنجه معنالرى قالير.
كذالك او گُل قيصه بر زمانده وظيفهسى تمام اولور اولماز صولار، ئولور گيدر. امّا اونى گورن بتون إنسانلرڭ قوّهِٔ حافظهلرنده و خَلَفيله حامله اولان تخملرنده صورتلرى، معنالرى باقيدر. ديمك او گلڭ تخمى اولسون، قوّهِٔ حافظهلر اولسون، او گُل چيچگنڭ صورتنى، زينتنى، منزلنى حفظ ايچون صانكه برر فوطوغراف و بقاسى ايچون برر منزلدر.
أى آرقداش! إنسان ده باشىبوش، سرسرى، صاحبسز بر حيوان دگلدر. آنجق اونڭ ده بتون حركات و أفعالى يازيلييور، تثبيت ايديلييور و أعمالنڭ نتيجهلرى حفظ ايديلييور كه، محاسبهِٔ كبراده اوڭا گوره درجه آلسين. خلاصه، هر گوز موسمنده ياپيلان تخريبات، گلهجك بهار موسملرنده گلن يڭى مسافرلر ايچون ير تدارك ايتمك و بر نوع ترخيص و إذنلردر.
و كذا بو عالمده تصرّف ايدن صانعڭ اويله بر كتابِ مبينى واردر كه، نه كوچك و نه بيوك، او كتابده يازيلوب حفظ ايديلمهمش هيچ بر شى يوقدر. او كتابڭ مادّهلرندن عالمده گورونن يالڭز نظام و ميزان مادّهلرينه باق! أوت گورويورز كه، هر هانگى موظّف بولونان بر شى، وظيفهسندن ترخيص ايديلمكله دائرهِٔ وجوددن چيقارسه، فاطرِ حكيم اونڭ چوق صورتلرينى "لوحِ محفوظ"لرده تثبيت ايدر. و تاريخِ حياتنى، تخمنده و نتيجهسنده نقش ايدر و پك چوق غيبى آيينهلرده إبقا ايدر. مثلا: بر شجره، ميوهسيله حامله اولديغى گبى، تخمى ده ميوه ايله حاملهدر. ديمك، آغاجڭ بُنْيهسنده ثمرهسى موجود اولديغى گبى، تخمنده ده ثمره موجوددر. و كذا وجوددن چيقمش پك چوق شيلر، إنسانڭ قوّهٔ حافظهسنده موجود قالير.
— 52 —
ايشته بو مثاللردن، حفظ و حفيظيت قانونى نه درجه إحاطهلى اولديغى آڭلاشيلدى. أوت بو موجوداتڭ صاحبى پك بيوك بر إهتمام ايله ملكنده جريان ايدن هر شيئى تحتِ حفظ و محافظهسنه آلمشدر. و حاكميتنڭ محافظهسى ايچون صوڭسز بر دقّتى واردر. و ربوبيتنده تام بر إنتظام و سلطنت واردر كه، أدنا بر حادثهيى، عادى بر خدمتى يازار و يازديرر. ايشته بو درجه إحاطهلى، إهتماملى بر حفظ قانونى، ألبته عالمِ آخرتده ياپيلاجق بر ديوانِ محاسباته باقار. شو محافظه قانونى، بتون أشياده جارى اولديغى گبى، مخلوقاتڭ أڭ أشرفى اولان إنسانه ده شاملدر. چونكه إنسان جنابِ حقّڭ ربوبيتنه عائد شئونات و أحوالنه شاهددر. و مخلوقاتڭ جماعتلرى ايچنده اللّٰهڭ برلگنه دلّالدر. و موجوداتڭ تسبيحاتنه مشاهد و خلافتِ كبرا ايله تكريم و تشريف ايديلمشدر. إنسان بو كرامته، بو شرفه نائل اولديغى حالده، كنديسنى باشىبوش و غيرِ مسئول ظن ايتمهسين. اونڭ ده ديوانِ محاسباتده پك قاريشق حسابلرى واردر. اوندن قورتولدقدن صوڭره، مستحق اولديغى يره گيدهجكدر.
أوت قدرتِ أزليهيه نسبتله، ئولومدن صوڭره حشرڭ گلمهسى، گوزدن صوڭره بهارڭ گلمهسى گبيدر. أوت نباتات گبى إنسانڭ ده بر گوزى، بر ده بهارى واردر. أوت گچمش زمانده وقوعه گلمش اولان معجزاتِ قدرت، صانعڭ بتون إمكاناتِ إستقباليهيه قادر اولديغنه قطعى شاهد و برهانلردر.
و كذا بو عالمڭ مالكى، كندى قدرتنه پك قولاى و پك أهون و عبادينه فوق العاده مهمّ و پك شديدُ الْإحتياج اولان حشرڭ تكرار بتكرار وعدنده بولونمشدر. معلومدر كه، خلف الوعد قدرتڭ عزّتنه، ربوبيتڭ مرحمتنه ضددر. زيرا وعدڭ خلافنى ياپمق، جهلڭ ويا عجزڭ علامتيدر. بو ايسه قديرِ مطلق، حكيمِ مطلق اولان ذاته محالدر.
مع هذا، إنسانلرڭ حشرى نباتاتڭ حشرى گبيدر. بونى گورن اونى ناصل إنكار
— 53 —
ايدر؟ حشرڭ ايجادينه اولان وعدى ايسه، بتون أنبيانڭ تواتريله و بيوك إنسانلرڭ إجماعيله ثابت اولديغى گبى قرآنِ كريمڭ لسانيله ده ثابتدر.
أزجمله:
اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ اِلٰى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَ مَنْ اَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ حَدِيثًا
اولان آيتِ كريمه، بيوك بر شدّت و قوّتله حشرڭ ايجادينه سوز ويرييور. فقط، بعض إنسان پك نانكوردر كه؛ بتون موجودات، صدقنه و حق اولديغنه دلالت ايتديگى او مالك الملكڭ سوزلرينى تصديق ايتمز، كندى هذياننه و أحمقلغنه إعتماد ايدر.
و كذا بو عالمده پك إحتشاملى بر ربوبيت آثاريله شعشعهلى بر سلطنتڭ شعاعلرى گورونمكدهدر. أوت گورويورز كه: قوجه أرض (سكنهسيله برابر) أهلى، ذليل، مطيع بر حيوان گبى او ربوبيتڭ أمرى آلتنده بسلهنير. گوزده ئولمسى، بهارده ديرلمسى و بر مولوى گبى رقص و حركتى و سائر بتون ايشلرى او أمره تابع اولديغى گبى، شمسڭ ده سيّاراتيله تنظيم و تسخيرى و سائر وضعيتلرى او أمره باغليدر. حالبوكه، عظمتلى شو ربوبيتِ سرمديه و بو سلطنتِ أبديه شويله ضعيف، زائل، موقّت تمللر و أساسلر اوزرينه بنا ايديلهمز. و بو متبدّل، بلالى، كدرلى، فانى دنيا اوزرينه قائم اولاماز. آنجق، بو دنيا او عظمتلى ربوبيتڭ پك عظيم و گنيش دائرهسى ايچنده إنسانلرى تجربه و إمتحان، قدرتڭ معجزهلرينى تشهير و إعلان ايچون قورولمش موقّت بر منزلدر كه؛ تخريب ايديلوب پك معظّم، گنيش، أبدى و باقى بر عالمه جزء اولمق ايچون تبديل ايديلهجكدر. بناءً عليه بو تبدّلات مَعْرضى اولان عالمڭ صانعى ايچون ديگر تغيّرسز، ثابت بر عالمڭ وجودى ضروريدر.
مع هذا، ظاهردن حقيقته گچن أرواحِ نيّره أصحابى و قلوبِ منوّره أقطابى و عقولِ نورانيه أربابى و قربِ حضورِ إلٰهيده داخل اولانلر، او ذاتِ ذو الجلالڭ مطيعلر
— 54 —
ايچون بر دارِ مكافات و عاصيلر ايچون بر دارِ مجازات إحضار ايتديگنى و پك متين وعدلر ايله شديد تهديدلرى اولديغنى قطعى إخبار ايدييورلر. معلومدر كه، وعدلرى ايفا ايتمهمك بر ذُلّدر. خالقِ عالم ذُلّ و ذلّتلردن منزّهدر. و عين زمانده، او حقيقتى إخبار ايدن أهلِ حقيقت و أنبيا و أوليا و أصفيا جماعتلرينه كائنات بتون آياتيله، كلماتيله ظهير اولارق إخبارلرينى تأييد و تقويه ايدييور. أى إنسان! بو خبردن داها طوغرى بر خبر و بو سوزدن داها طوغرى بر سوز وار ميدر؟
و كذا بو عالمڭ متصرّفى، طار و موقّت شو أرض ميداننده، عالمِ آخرتڭ بيوك ميداننڭ چوق مثاللرينى، نمونهلرينى هر وقت گوسترييور.
أزجمله:بهار موسمنده أرضڭ سطحنده ياپيلان نباتى حشرلره دقّت لازمدر. أوت آلتى گون ظرفنده، او قاريشق نباتاتڭ تخملرندن ئولمش، چورومش، غيب اولمش اولان جسدلرى غلطسز، خلطسز كَمَا فى السابق إنشا و إعاده ايتمكله، أرض ميداننده نباتى حشرلرى ياپان قدرت، سماوات و أرضى آلتى گونده خلق ايتمهسندن عاجز دگلدر. و او قدرته نظرًا گوز إشارتى قدر قولاى اولان حشرِ إنسانىيى ياپمامق إمكانى وار ميدر؟ أوت حشرِ نباتيده كلمهلرى، يازيلرى تمامًا سيلنمش اوچ يوز بيڭ قدر صحيفهلرى، برلكده، بِلَا خَلْط و بِلَا غَلَط قيصه بر زمانده أسكى يازيلرينى إعاده ايدن بر قدرته، تك بر صحيفهدن عبارت بولونان حشرِ إنسانى آغير گلير مى؟ حاشا!
ايشته او قدرت صاحبى، لسانِ قرآن ايله أمر ايتديگى
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
آيتِ كريمهسى بو مسئلهنڭ حقيقت اولديغنه صراحت ايله شهادت ايدييور.
— 55 —
أى عزيز آرقداش! جنابِ حقّڭ شو تصرّفاتندن و شئوناتندن آڭلاشيلدى كه، أرض ميداننده ياپيلان نباتى حشرلر و نشرلر و سائر إجتماع و إفتراقلر مقصودِ بِالذّات دگلدر. چونكه اوتهكى عالمڭ ميدانِ كبيرنده ياپيلان او بيوك و مهمّ إحتفاللر ايله قيصه بر زمانده ياپيلان شو جزئى غيرِ ثابت بو ثمرهلر آراسنده مناسبت يوقدر. آنجق بو جزئى ثمرهلر، بر طاقم مثال و نمونهلردر كه، بونلرڭ صورت و نتيجهلرينه او مجمعِ كبيرده معاملهلر تطبيق و إجرا ايديلسين. ديمك بو فانى شيلرڭ صورتلرى او عالمده باقى ثمرهلرى ميوه ويرهجكدر.
و كذا گورويورز كه: صانعِ سرمدى، سلطانِ أبدى، شو إنهدامه ميّال منزللرده و زواله محكوم ميدانلرده اويله بر حكمتِ باهرهنڭ و بر عنايتِ ظاهرهنڭ و بر عدالتِ عاليهنڭ و بر مرحمتِ جامعهنڭ آثارينى إظهار ايدييور كه، قلبى پاصلانمامش، گوزى كور اولمامش بر إنسان، عين اليقين ايله آڭلار كه، او حكمتدن داها أكمل بر حكمت اولاماز. و او آثارى گورونن عنايتدن داها أجمل بر عنايت قابل دگل. و او أماراتى گورونن عدالتدن داها أجلّ بر عدالت يوقدر. و او ثمراتى گورونن مرحمتدن داها أشمل بر مرحمت تصوّر ايديلهمز. اويله ايسه، او سلطانڭ مملكتنده دائمى مكانلر، ثابت مسكنلر، دائمى و مقيم ساكنلر بولونمازسه، شو گورونن حكمت، عنايت، مرحمت و عدالتڭ، قلب و فكر صاحبلرنجه إنكارلرى لازم گلير. و عين زمانده او أفعالِ حكيمه صاحبنڭ، (حاشا) سفيه، ظالم اولماسنى إستلزام ايدر. بو ايسه، حقيقتى ضدّينه قلب ايدن بر محالدر.
أى سوزلريمى ديڭلهين آرقداش! حشرڭ وجودينه و وقوعنه دائر دليللرڭ، شو ذكر ايديلن قسمه، أمارهلره منحصر اولديغنى ظن ايتمه. قرآنِ كريمڭ گوسترديگى غيرِ متناهى أمارهلردن إستخراج ايديلن حقيقت شودر كه: خالقمز، شو موقّت دنيا مشهرلرنده دائمى اولان ربوبيتنڭ ثابت قرارگاهنه بزلرى نقل ايدهجكدر. و بو سيّال مملكتى سرمدى بر مملكته تبديل ايدهجكدر. و ينه ظن ايتمه كه، حشر و آخرتى إقتضا
— 56 —
ايدن، أسماءِ حسنىدن يالڭز "حكيم، كريم، رحيم، عادل، حفيظ" إسملريدر. بلكه كائناتڭ تدبيريله علاقهدار اولان هر بر إسم، آخرت و حشرى إقتضا ايدر.
خلاصه:حشر مسئلهسى اويله بر حقيقتدر كه، جلاليله، جماليله، أسماسيله خالقِ ذىشان، بتون كتبِ سماويه ايله أنبيا و أوليا و أصفيانڭ إجماعلرينى تضمّن ايدن قرآنِ معجز البيان و فخرِ كائنات حضرتِ محمّد (عصم) (أكمل الخلق و أشرف الإنسان) حشرڭ گلهجگنه إتّفاقله حكم ايتدكلرى گبى، شو كائنات دخى، بتون آياتيله و كلماتيله حشرڭ وجود و ايجادينه شهادت ايدييور. حتّى هر بر جزئڭ، جزئى اولسون كلّى اولسون، جزء اولسون كلّ اولسون، ايكى وجهى واردر. بر وجهله خالقه باقار، وحدانيته دلالت ايدر. ديگر وجهله ده آخرته ناظردر كه، حشرڭ، آخرتڭ وجودلرينى ايستر.
مثلا: بر إنسان كندى وجوديله، حسنِ صنعتيله صانعڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه دلالت ايتديگى گبى؛ آمال و إستعدادلرى أبده قدر اوزانديغى حالده پك سرعتله ئولوم و زوالى، آخرتڭ وجودينه دلالت ايدر. بتون موجوداتده گورونن إنتظامِ حكمت، تزيينِ عنايت، تلطيفِ رحمت، توزينِ عدالت، صانعِ حكيمڭ وجود و وحدتنه شاهد اولدقلرى گبى، آخرتڭ و سعادتِ أبديهنڭ ده ايجاد و وجودلرينه دلالت ايدرلر.
اَللّٰهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ اَهْلِ السَّعَادَةِ وَ احْشُرْنَا فِى زُمْرَةِ السُّعَدَاءِ وَ اَدْخِلْنَا الْجَنَّةَ مَعَ السُّعَدَاءِ بِشَفَاعَةِ نَبِيِّكَ الْمُخْتَارِ فَصَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ كَمَا يَلِيقُ بِرَحْمَتِكَ وَ بِحُرْمَتِهِ اٰمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 57 —
قطره
(توحيد دڭزندن)
إفادهٔ مرام
معلومدر كه إنسان، حَسْبَ الْقدر چوق يوللره سلوك ايدر. و او يولده چوق مصيبت و دشمنلره راست گلير. بعضًا قورتولورسه ده بعضًا ده بوغولور. بن ده قدرِ إلٰهينڭ سَوقيله پك عجيب بر يوله گيرمشدم. و پك چوق بلالره و دشمنلره تصادف ايتدم. فقط، عجز و فقريمى وسيله ياپارق ربّمه إلتجا ايتدم. عنايتِ أزليه بنى قرآنه تسليم ايدوب قرآنى بڭا معلّم ياپدى. ايشته قرآندن آلديغم درسلر سايهسنده او بلالردن خلاص اولديغم گبى نفس و شيطان ايله ياپديغم محاربهلردن ده مظفّرًا قورتولدم. بتون أهلِ ضلالتڭ وكيلى اولان نفس و شيطانله ايلك مصادمه،
سُبْحَانَ اللّٰهِ وَ الْحَمْدُ للّٰهِ وَ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اللّٰهُ اَكْبَرُ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ
كلمهلرنده وقوع بولدى. بو كلمهلرڭ قلعهلرنده تحصّن ايدهرك او دشمنلرله مناقشهلره گيريشدم. هر بر كلمهده اوتوز دفعه ميدان محاربهسى وقوعه گلدى. بو رسالهده يازيلان هر بر كلمه، هر بر قيد، قزانديغم بر مظفّريته إشارتدر.
بو رسالهده يازيلان حقيقتلر، ضدلرينه بر إمكانِ وهمى قالميهجق درجهده يازيلمشدر. اوزون بر حقيقته (دليلى ايله برابر) بر قيد ويا بر صفتله إشارت ياپيلييور...
(٭) إخطار: بو زمانڭ جريانى، بنم گبى چوقلرينى وهمى تهلكهلره آتمشدر. إن شاء اللّٰه، بو أثر اللّٰهڭ إذنيله اونلرى قورتارهجق اميدندهيم.
— 58 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ وَ الصَّلَاةُ عَلٰى نَبِيِّهِ
(بو رساله، درت باب ايله بر خاتمه و بر مقدّمه اوزرينه ترتيب ايديلمشدر.)
مقدّمه
قرق سنه عمرمده، اوتوز سنه تحصيلمده يالڭز درت كلمه ايله درت كلام اوگرندم؛ تفصيلًا بيان ايديلهجكدر. بوراده يالڭز إجمالًا إشارت ايديلهجكدر. كلمهلردن مقصد: معناىِ حرفى، معناىِ إسمى، نيّت، نظردر. شويله كه:
جنابِ حقّڭ ماسواسنه (يعنى كائناته) معناىِ حرفيله و اونڭ حسابنه باقمق لازمدر. معناىِ إسميله و أسباب حسابنه باقمق خطادر.
أوت هر شيئڭ ايكى جهتى واردر. بر جهتى حقّه باقار. ديگر جهتى ده خلقه باقار. خلقه باقان جهت، حقّه باقان جهته تنتنهلى بر پرده ويا شفّاف بر جام پارچهسى گبى، آلتنده حقّه باقان جهتِ إسنادى گوسترهجك بر پرده گبى اولماليدر. بناءً عليه نعمته باقيلديغى زمان منعم، صنعته باقيلديغى زمان صانع، أسبابه نظر ايديلديگى وقت مؤثّرِ حقيقى ذهنه و فكره گلمليدر.
و كذا نظر ايله نيّت، ماهيتِ أشيايى تغيير ايدر. گناهى ثوابه، ثوابى گناهه قلب ايدر. أوت نيّت عادى بر حركتى عبادته چويرر. و گوستريش ايچون ياپيلان بر عبادتى گناهه قلب ايدر. مادّياته أسباب حسابيله باقيليرسه جهالتدر. اللّٰه حسابيله اولورسه، معرفتِ إلٰهيهدر.
— 59 —
برنجى كلام:اِنِّى لَسْتُ مَالِكِى بن كنديمه مالك دگلم. آنجق مالكم كائناتڭ مالكيدر. فقط كنديمه مالك نظريله باقييورم كه، مالكِ حقيقينڭ صفاتنى و صفتلرڭ بر درجه ماهيتنى و حدودينى بيلهيم. أوت موهوم، متناهى حدودم ايله مالكِ حقيقينڭ صفتلرينڭ بر جهتده غيرِ متناهى حدودينى بيلدم.
ايكنجى كلام:اَلْمَوْتُ حَقٌّ ئولوم حقدر. أوت بو حيات و بو بدن شو عظيم دنيايه ديرك اولاجق قابليتده دگلدر. زيرا اونلر دمير و طاشدن دگلدر. آنجق أت، قان و كميك گبى متخالف شيلردن تركّب ايتمش. قيصه بر زمانده توافقلرى، إجتماعلرى وارسه ده، إفتراقلرى و طاغيلمالرى هر وقت ملحوظدر.
اوچنجى كلام:رَبِّى وَاحِدٌ ربّم بردر. أوت هركسڭ بتون سعادتلرى، بر ربِّ رحيمه اولان تسليميته باغليدر. عكس تقديرده پك چوق ربلره محتاج اولور. چونكه إنسان، جامعيتى إعتباريله بتون أشيايه إحتياجى و علاقهسى واردر. و هر شيئه قارشى (حسّ ايدهرك ويا ايتميهرك) تأثّرى ألملرى واردر. بو ايسه تام جهنّم گبى بر حالتدر. فقط أرباب توهّم ايديلن أسباب يدِ قدرتنه بر پرده اولان ربِّ واحده تسليميت، فردوسى بر وضعيتدر.
دردنجى كلام:اَنَا ايله تعبير ايديلن بنلك، يعنى كنديسنه بر وجود، بر قيمت ويرمكدر كه؛ بو أنا، جنابِ حقّڭ صفاتنى، شئوناتنى بيلمك ايچون بر سانترال و بر واحدِ قياسيدر.
٭ ٭ ٭
— 60 —
برنجى باب
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ
بيانندهدر.
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
اللّٰهدن باشقه حق بر إلٰهڭ بولونماديغنى قلبًا تصديق و لسانًا إقرار ايتديگمه، بتون گورن و گورونن أشيايى شاهد گوسترييورم.
اويله بر اللّٰه كه، وجوبِ وجودينه و واحد أحد، فرد صمد اولديغنه حضرتِ محمّد (عصم) بر شاهدِ صادق و بر برهانِ ناطقدر.
اويله محمّد (عصم) كه، إجماع و تصديقلرينه مظهر اولمقله، أنبيا و مرسلينه سيادت عنواننى؛ و إتّفاق و تحقيقلرينى آلمقله، إمامُ الأوليا و العلماء لقبنى آلمشدر. و اويله محمّد (عصم) كه، آياتِ باهره، معجزاتِ قاطعه و سجاياىِ ساميه و أخلاقِ عاليه صاحبى اولمقله مَهْبِطِ وحىِ إلٰهى اولمشدر. و اويله بر محمّد (عصم) كه، عالمِ غيب و ملكوتى سير و زيارت ايتمكله، أرواحى مشاهده و ملائكه ايله مصاحبه، جنّ و إنسانلره إرشاد وظيفهسنى آلمشدر. و اويله بر محمّد (عصم)در كه، شخصيتِ معنويهسيله كائناتڭ كمالنه بر فهرسته اولمقله، بتون سعادتلرڭ و مدنيتلرڭ دستورلرينى حاوى بر شريعته صاحبدر. و اويله بر محمّد (عصم)در كه، عالمِ شهادتده ايكن غيبياتدن خبر ويرر بر بشير و نذير اولوب بتون قوّتيله، كمالِ جدّيتله و وثوق ايله و إطمئنان ايله يوكسك بر ايمان ايله نوعِ بشره قارشى "توحيد دينى"نى لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ايله إعلان و إعلام ايدييور.
— 61 —
و كذا اويله بر اللّٰه كه، وجوب و وجودينه، جلال و جمالنه، واحدِ أحد اولديغنه شهادت ايدنلردن بريسى ده "فرقانِ حكيم"در.
و اويله بر فرقانِ حكيمدر كه، بتون أنبيا كتابلرينڭ تصديقلرينه مظهردر. و اويله بر فرقانِ حكيمدر كه، بتون عقللر و قلبلر، حكملرينى قبول و تصديقه إجماع ايتدكلرى و جهاتِ ستّهسندن نورأفشان بر كتابدر.
و اويله بر فرقانِ حكيمدر كه، مظهرِ وحى اولان رسوللرجه، محضِ وحيدر. أهلِ كشف و إلهامجه عينِ هدايتدر. معدنِ ايمان و مجمعِ حقائقدر. حكملرى دلائلِ عقليه ايله مؤيّد و فطرتِ سليمهنڭ شهادتيله مصدّقدر. لسان الغيب اولوب، عالمِ شهادتده نوعِ بشرى
فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ
ايله توحيده أمر و دعوت ايدييور.
اويله بر اللّٰه كه، وجوبِ وجود و وحدتنه، شو كتابِ كبير دينيلن عالم، بتون يازيلرى و فصللريله، صحيفهلريله، سطرلريله، جملهلريله، حرفلريله شهادت ايتديگى گبى؛ شو إنسانِ كبير دينيلن كائنات ده، بتون أعضاسيله، جوارحيله، حجيراتيله، ذرّاتيله، أوصافيله، أحواليله دلالت ايدر. يعنى بو كائنات، إحتوا ايتديگى بتون أنواعيله لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ و او عالملرڭ أركانيله لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ و او أركانڭ أعضاسيله لَا صَانِعَ اِلَّا هُوَ و او أعضانڭ أجزاسيله لَا مُدَبِّرَ اِلَّا هُوَ و او أجزانڭ جزئياتيله لَا مُرَبِّىَ اِلَّا هُوَ و او جزئياتڭ حجيراتيله لَا مُتَصَرِّفَ اِلَّا هُوَ و او حجيراتڭ ذرّاتيله لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ و او ذرّاتڭ تارلاسى اولان أثيريله لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ سويلهيهرك؛ بتون أنواعيله، أركانيله، أعضاسيله، أجزاسيله، حجيراتيله، ذرّاتيله، أثيريله (أللى بش لسان ايله) وجوبِ وجود و وحدتنه شهادت و دلالت ايدر. شو لسانلرڭ تفصيلى گلهجكدر. شيمدى إجمال ايله ذكر ايدهجگم. شويله كه:
كائنات تركيبلرندهكى إنتظام، جريانِ أحوالدهكى نظام، صورتلردهكى غرابت،
— 62 —
نقشلرندهكى زينت، يوكسك حكمتلر، أشيادهكى مخالفت و مماثلت، جامداتدهكى معاونت، بربرندن اوزاق اولان شيلردهكى تساند، حكمتِ عامّه، عنايتِ تامّه، رحمتِ واسعه، رزقِ عام، حياتلر، تصرّف، تحويل، تغيير، تنظيم، إمكان، حدوث، إحتياج، ضعف، موت، جهل، عبادت، تسبيحات، دعوات و هكذا پك چوق صفتلر لسانلريله خالقِ قديمِ قديرڭ وجوب و وجودينه و أوصافِ كماليهسنه شهادت ايتدكلرى گبى؛ أسماءِ حسنىيى تلاوت ايدهرك، جنابِ حقّه تسبيح و قرآنِ حكيمى تفسير و رسولِ أكرمڭ (عصم) إخباراتنى تصديق ايدييورلر.
گچن لسانلرڭ تفصيلنه گچييورز. شويله كه:
كائناتده گورونن تنظيمات، نظامات، موازنات قبضهٔ تصرّفنده بر ميزان و نظام بولونان خالقڭ وجوبِ وجودينه دلالت ايتمكله اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ جملهسنى اوقور.
و كذا كائناتده إنتظام و إطّراد حكمفرمادر. بو ايكى صفت، متصرّفڭ وحدتنه و بر اولديغنه شهادت ايتمكله اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ حقيقتنى إعلان ايدييور.
و كذا سماوات صحيفهسنى گونش و ييلديزلرله يازان قدرتله، بال آريسيله قارينجهنڭ صحيفهلرينى حجيرات و ذرّات ايله يازان قدرت بر اولديغندن اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله (مسئلهنڭ إعلانيله) خالقڭ بر اولديغنه دلالت و شهادت ايدر.
و كذا مثلا بلوط ايله أرض گبى جامد و متخالف شيلرده تجاوب و معاونت، يعنى بربرينڭ حاجتنه جواب ويرمك و سيّارات گبى شمسدن پك اوزاق اولان ييلديزلرڭ شمسه ويا بربرينه تساند ايتمهلرى، بتون أشيانڭ بر مدبّرڭ إدارهسنده بولونديغنه شهادت ايدهرك اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله إعلان ايدر.
و كذا سماواتڭ ييلديزلر گبى آثارِ منتظمهدهكى مشابهت و أرضڭ بربرينه بڭزهين چيچكلرنده، حيواناتندهكى مناسبت، خالقڭ بر اولديغنه دلالتله شهادتنى
— 63 —
اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله إعلان ايدر.
و كذا هر بر ذىحيات، چوق إسم و صفتلرڭ تجلّيسنه مظهردر. مثلا، بر ذىحيات وجوده گلديگنده بارئ إسمنڭ جلوهسنه، تشكّلنده مصوّر صفتنڭ جلوهسنه، غدالانديغى زمان رزّاق إسمنڭ جلوهسنه؛ خستهلقدن شفا بولديغنده، شافى إسمنڭ تجلّيسنه و هكذا تأثيرده متساند، آثارده متخالف، چوق صفت و إسملره مظهردر. بو صفتلرڭ و إسملرڭ هدفلرى بر اولديغندن، ألبته مسمّالرى ده بر اولور. ايشته هر بر ذىحيات، شو مظهريتله خالقڭ بر اولديغنه دائر اولان شهادتنى اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله إعلان ايدر.
و كذا منظومهٔ شمسيه ايله بال آريسينڭ گوزلرى آراسندهكى إرتباط و كيفيتجه بربريله مناسبتلرى، ايكيسنڭ بر نقّاشڭ نقشى اولديغنه اولان دلالتلرينى اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله إعلام ايدييورلر.
و كذا ذرّات آراسندهكى جاذبهنڭ، گونش و ييلديزلر آراسنده بولونان جاذبهيه قارداش اولماسى، هر ايكى قسمڭ ده بر قلمِ واحدڭ يازيسى اولديغنى اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله إظهار ايدييورلر.
و كذا تركيب و مركّباتده گورونن إنتظام، او مركّباتدهكى هر ذرّهنڭ، لايق موضعنه قونولماسيله حاصل اولمشدر. بناءً عليه او ذرّهلرى، آرالرندهكى مناسبتلر بوزولمامق شرطيله، لايق موقعلرينه قويهبيلمك، آنجق بتون او مركّباتى ياراتهبيلهجك بر قدرت صاحبنه خاصدر. ايشته ذرّاتدهكى إنتظام و شو وضعيتڭ لسانيله اَللّٰهُ اَكْبَرُ دييهرك اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ يى اوقور.
و كذا بر نوعدن بر فردڭ، بتون أفراددن إمتيازينى تأمين ايدهجك تشخّص و
— 64 —
تعيّننڭ قلمِ قدرتله يازيلماسى، بتون نوعِ بشرڭ، مثلا أفرادينڭ نظرِ قدرتده مشهود و ملحوظ اولديغنى إستلزام ايدر. چونكه بر فرد، علامتِ فارقهسى جهتيله بتون أفراده مخالف اولاجقدر. أگر بتون أفراد حاضر بولونمازسه، تعيّنلرنده، علاماتلرنده مخالفتڭ بولونمامسى إحتمالى واردر. بو إحتمال ايسه باطلدر. اويله ايسه، بر فردڭ خالقى بر نوعڭ خالقى اولاجقدر.
و كذا بر نوعه خالق اولابيلمك، جنسه ده خالق اولابيلمگه متوقّفدر. أڭ نهايت ايش اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ده نهايت بولور.
و كذا خلقت و ياراديليشڭ واجب الوجوده إسناد ايديلمهسنى، نظرلرى چوق قيصه اولانلر، بعيد، غريب، كلفتلى اولديغنى توهّم ايتمكله إنكارينه ذهاب ايدييورلر. حالبوكه أسبابه إسناد ايديلير ايسه اونلرڭ توهّم ايتدكلرى بُعد، غرابت، كلفت قات قات مضاعف اولارق حقيقته إنقلاب ايدر. چونكه واجبه داها قولاى اولور. مثلا، بر آدمدن بر قاچ شيئڭ صدورى، بر قاچ آدمدن بر شيئڭ صدورندن داها أهوندر. مثلا بال آريسينڭ خلقتى، قدرتِ إلٰهيهيه إسناد ايديلمزسه نهايتسز مشكلات اولور.
مع هذا، واحدڭ كثرته ياپديغى وضعيت و مصلحتى، كثرت چوق مشقّتلردن صوڭره ياپابيلير. مثلا، بر قوماندانڭ پك چوق نفرلره ويرديگى إنتظام وضعيتى، او نفرلره ويريلسه سهولتله ياپامازلر. ديمك خالقِ واحده ياپيلان إسنادده، ظاهرًا بُعد و غرابت وارسه ده أسباب و كثرته ايديلن إسنادده، مضاعف اولارق متسلسل محاللر واردر. شويله كه:
هر بر ذرّهده، واجب الوجودڭ صفتلرينى فرض ايتمك لازم گلييور. چونكه نقشدهكى كمال، صنعتدهكى حُسن او صفتلرى ايستر. هم شركتى قبول ايتمهين وجوب حقّنده، غيرِ متناهى شريكلرڭ فرضى لازمدر. هم هر بر ذرّهنڭ، بتون ذرّهلره هم حاكمِ مطلق، هم محكومِ مطلق اولماسى لازم گلييور. چونكه نظام و إنتظام اويله ايستر. هم هر بر ذرّهده، إحاطهلى بر شعور، تام بر علم لازمدر. چونكه ذرّهلر آراسنده
— 65 —
تساند و موازنه واردر. بو تساند و موازنه ايسه علم ايله اولور.
ايشته، أشيايى أسبابه إسناد ايتمكده بو قدر محاللر واردر. امّا صاحبِ حقيقى اولان واجب الوجوده إسناد ايديلديگى وقت، او ذرّهلر شويله بر وضعيته گيررلر كه، شمسڭ جلوهلرينه، تمثاللرينه، لمعهلرينه مظهر اولان صو قطرهلرى گبى؛ قدرتِ أزليهنڭ نورانى تجلّيسنه، جلوهلرينه، لمعهلرينه او ذرّهلر ده مظهر اولوب، صاحبِ قدرتڭ إذنيله، غيرِ متناهى اولان علم و إرادهسيله، او ذرّهلرده تشكّلات و تركيبات ياپيلير. بناءً عليه قدرتِ أزليهنڭ بر لمعهسى قدرتڭ خاصيتنه مالك اولديغندن، أسبابڭ بيڭلر لمعهسندن و أسبابڭ سلطانندن داها تأثيرليدر. چونكه بونده تجزّى و إنقسام واردر، قدرتِ أزليهده ايسه يوقدر.
و كذا كلفت و اوغراشمق ده يوقدر. چونكه قدرت صانعڭ ذاتنه ذاتيدر، عرضى دگلدر. عجز، قدرتنه تخلّل ايدهمز. قدرتڭ بر لمعهسنه ذرّهلر، شمسلر متساويدر. بيوك، كوچكدن آغير و زحمتلى دگلدر. و كذا حيات، وجود، نور گبى شيلرڭ ظاهر و باطنلرى شفّاف اولديغندن، ايجادلرى زماننده، وسائطِ أسباب آلتنده قدرتڭ تصرّفى گورونور. أوت حياتڭ وضعيتلرينه و درجهلرينه دقّت ايديليرسه، قدرتڭ تصرّفى گورونور.
مثلا: بر صالقيم اوزومڭ ياپيلماسى ايچون اينجه، جامد بر دال و بر جام پارچهسنده شمسڭ تمثالنى ترسيم ايچون كوچك بر دليكدن ضيانڭ گچمهسى و بر أوى تنوير ايچون بر كبريت توسّط ايدييور. و بو گبى بسيط أسباب آلتنده ياپيلان او عظيم و غريب ايشلرده قدرتڭ تصرّفى گوندوز گبى گورونمسى آشكاردر.
و كذا أشيانڭ أسبابه إسنادندهكى إستبعاددن و إستغرابدن حاصل اولان إنكاردن نشئت ايدن ضلالتلردن حاصل اولان إضطرابات، بتون عقللرى، روحلرى واجب الوجوده فرار و إلتجا ايتمگه مجبور ايدر. چونكه آنجق اونڭ قدرتيله، إرادهسيله هر
— 66 —
مشكل حلّ اولور و قپالى قپولر آچيلير. و اونڭ ذكريله قلبلر مطمئن اولورلر. بناءً عليه نجات و خلاص آنجق اللّٰهه إلتجا ايله اولور.
فَفِرّوُا اِلَى اللّٰهِ ٭ اَلَا بِذِكْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ
ايشته كائنات شو حقيقتڭ لسانيله اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ يى سويلهيور.
و كذا أسبابِ ظاهريه پك بسيط، محدود، فقير، جامد، شعورسز، إرادهسز و قانونلر قسمى ده إعتبارى، موهوم شيلردر. مسبّباتده بولونان خارقه نقشلر، زينتلر، غريب و عجيب صنعتلرڭ او گبى قيمتسز أسباب ايله قطعيًا مناسبتلرى يوقدر. بناءً عليه مثلا بدنڭ حجيراتندهكى نظاملى، إنتظاملى تشكّلاتى، أكمك يمهسنه؛ و قوّهِٔ حافظهده يازيلان غيرِ محدود منتظم نقشلرى، قولاقدهكى و باشدهكى تلافيفه؛ و قونوشمقده، تفكّرده، حرفلرڭ تشكّلاتنه و صُوَرِ ذهنيهنڭ حصولنه، لسان و ذهنڭ حركتلرى گبى أسبابه إسنادلرى أحمقجهسنه بر حكمدر. آنجق او گبى مسبّبات، غيرِ متناهى بر قدرت ايله بر علم و بر إرادهيى إقتضا ايدييورلر. بو حقيقته بناءً ثابتدر كه، كون و وجودده مؤثّرِ حقيقى، آنجق قدرتى غيرِ متناهى بر خالقِ قديردر. أسباب ايسه بهانهلردر، وسائط ده پردهلردر. خواص و خاصيتلر دخى قدرتڭ تجلّياتنه و لمعهلرينه إسم و عنوانلردر.
هم قانونلر و نواميس دينيلن شيلر، آنجق علم ايله إراده و أمرڭ أنواعه اولان تجلّيلرينڭ إسملريدر. أوت قانون أمردندر، ناموس إرادهدندر. ايشته كائنات مسبّباتڭ لسانيله اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله خالقِ حقيقىيى إعلان ايدييور.
و كذا كائنات صحيفهسنده پك بيوك بر إعتنا و إهتمام ايله خارقه بر طرزده يازيلان نقشلر، منفردًا و مجتمعًا، غيرِ متناهى بر قدرتى إقتضا ايتدكلرندن، كائنات ده بر واجب الوجود، بر خالقِ قديرڭ وجودينه بِالضروره دلالت ايدر كه؛ او خالقڭ تأثيرِ قدرتنه نهايت اولماديغندن، شريكلردن بِالبداهه مستغنيدر، شريكه إحتياجى يوقدر.
— 67 —
مع هذا، شريك حدِّ ذاتنده ممتنعدر. بر فردينڭ وجودى ممكن دگلدر. چونكه قدرتِ كاملهنڭ تأثيرى غيرِ متناهيدر. شريك اولديغى تقديرده، قدرتڭ تأثيرى محدود اولور. متناهى اولماديغى حالده متناهى اولور، إنقطاعه اوغرار. بو ايسه، بر قاچ جهتدن محالدر. اويله ايسه إستقلال و إنفراد، الوهيت ايچون ذاتى خاصّهلردر.
مع هذا شريكه بر محل، بر مقام، بر إمكانِ ذاتى يوقدر. و شريكڭ وجودى حقّنده نه بر دليل و نه ده بر دليلدن نشئت ايدن بر إحتمال و نه ده بر أماره و كائناتڭ هيچ بر جهتنده شريكه بر موضع يوقدر. بِالعكس هانگى شيئه، هانگى جهته باقيليرسه توحيد سكّهسى گورونور. ديمك مؤثّرِ حقيقى آنجق و آنجق اللّٰهدر.
أوت إنسان كائناتڭ أڭ أشرفى و أسباب ايچنده إختيارى أڭ گنيش اولديغى حالده، أفعالِ إختياريسى ايچنده يمك و ايچمك گبى أڭ عادى بر فعلنده، يوز جزئندن آنجق بر جزئى إنسانه عائد اولابيلير. أسبابڭ سلطانى اولان إنسان، بويله ألى باغلى، تأثيرسز اولورسه اوتهكى أسبابِ جامده نه خلط ايدهبيلير؟
ايشته كائنات شو حقيقتدن تبارز ايدن وجود و وحدت لسانيله اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ يى تلاوت ايدر.
و كذا كائناتڭ بتون أجزا و ذرّاتنه تجلّى ايدن أسماءِ إلٰهيه آراسندهكى تساند، يعنى بربرينه طايانهرق تجلّى ايتدكلرى بر تمازج، يعنى ألوانِ سبعه گبى بربريله ممزوج اولارق أشيايى جلوهلنديردكلرى أثرلرى بر اولديغى گبى، مسمّالرينڭ ده واحد أحد اولديغنه شهادت ايدر. و بو شهادت لسانيله، كائنات اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييهرك إعلان ايدييور.
و كذا كائناتڭ (كلّى و جزئى) إحتوا ايتديگى بتون أجزاسنى إستيلا ايدن بر حكمتِ عامّه گورونور. و بو حكمتِ عامّه، قصد، شعور، إراده، إختيار صفتلرينى تضمّن ايدييور. بو صفتلر، بر حكيمِ مطلقڭ وجوبِ وجودينه دلالت ايدر. چونكه
— 68 —
كائنات مفعول و منفعلدر. مفعول فاعلسز اولامديغى گبى، مفعولڭ جامد بر جزئى ده فاعل اولاماز.
و كذا كائنات صحيفهسنده بر عنايتِ تامّه پارلايور. بو عنايت، تضمّن ايتديگى حكمت، لطف، تحسين صفتلريله بر خالقِ كريمڭ وجوبِ وجودينه دلالت ايدر. چونكه إنعام و إحسان، منعم و محسنسز اولاماز.
و كذا كائناتى مشتملاتيله برابر ايچنه آلان پك گنيش بر مرحمت گورونويور. بو مرحمت، رحمت، حكمت، عنايت، إنعام گبى چوق صفتلرى تضمّن ايدييور. بو صفتلر، بر رحمٰنِ رحيمڭ وجوبِ وجودينه شهادت ايدر. چونكه صفت موصوفسز اولاماز.
و كذا ذوى الحيات و جانلى مخلوقاته توزيع ايديلن بر رزقِ عام واردر. و بو رزق صفتى، گچن صفتلرى إستلزام ايتمكله بر رزّاقِ رحيمڭ وجودينه دلالت ايدر. چونكه فعل فاعلسز اولاماز.
و كذا بتون كائناتده إنتشار ايدن بر حيات واردر. بو حيات صفتى دخى، گچن صفتلرى إقتضا ايتمكله بر حىِّ قيّوم، بر محيى و مميت خالقڭ وجوبِ وجودينه دلالت ايدر. آرقداش! ألوانِ سبعه گبى ممزوج اولان شو بش حقيقت، كائناته بر ربّ، قدير، عليم، حكيم، قديم، رحيم، رحمٰن، رزّاق، حىِّ قيّوم ضرورى اولديغنه بِالبداهه دلالت و شهادت ايدر. و كائنات بو شهادتلرينى اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله إعلان ايدر.
و كذا كائنات يوزنده حسنِ ذاتىيى گوسترن بر حسنِ عرضى و بر جمالِ مجرّدى گوسترن بر جمالِ حزين و محبوبِ حقيقىيه إشارت ايدن بر عشقِ صادق و بتون أسرارى جذب ايدن بر حقيقتِ جاذبهيه إشارت ايدن بر جذبه و بر إنجذاب واردر. بو حقيقتلر، كائناته بر ربِّ واجب الوجود لازم و ضرورى اولديغنه شهادت
— 69 —
ايتدكلرينى، كائنات اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله تعليم و إعلام ايدييور.
و كذا بتون أنواعڭ جزئياتنده بر تصرّف وار. بو تصرّف، فائدهلى ايش و مصلحتلر ايچوندر. و نباتات و حيواناتده بر تبدّل و تحوّل وار. بو ده پك چوق منفعتلر ايچوندر. كُرهِٔ أرضده گيجه و گوندوز جهتيله بر تغيير وار. بو دخى بيوك بيوك غايهلر ايچوندر. كائناتده حكمفرما اولان نظام و إنتظامله برابر، فعاليت خصوصنده ألوانِ سبعه گبى تبارز ايدن شو حقيقتلر، بِالبداهه بر متصرّفِ حكيم، قدير، فاعلِ مختار گبى بتون أوصافِ كماليه ايله متّصف بر خالقڭ وجوبِ وجودينه ياپدقلرى دلالتى، كائنات اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله تبليغ ايدييور.
و كذا كائناتڭ إحتوا ايتديگى بتون أنواع و أجزا و ذرّاتى إستيلا ايدن حدوث، بر محدِث و بر موجدى إقتضا ايدر.
و كذا كائنات بتون أجزاسيله برابر غيرِ متناهى أشكال و وضعيتلره قابليتى، إحتمالى، إمكانى واركن بو شكلِ حاضره گيرمهسى، ألبته بر خالقِ واجب الوجودڭ إختيار، إراده و ترجيحيله اولمشدر.
و كذا بيوك بر فقر و إحتياجده بولونان كائناتڭ أنواع و أجزاسنه لازم اولان ايشلرينى، حاجتلرينى أوقاتِ مناسبده مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ ايفا و إسعاف ايتمك، بر رزّاقِ كريمڭ وجوبِ وجودينه دلالت ايدر.
و كذا كائنات، عمومى و خصوصى، مادّى و معنوى پك بيوك إحتياجلر ايچندهدر. گرك وجودينه و گرك بقاسنه لازم شيلرى، ايشلرى گورمكدن عاجزدر. بو گبى مطلوبلرينڭ شعورى اولمقسزين يرينه گتيريلمسى، ألبته رحمٰنِ رحيم و واجب الوجود بر صانعِ حكيم طرفندندر.
و كذا كون و وجودده، إمكان، كثرت، إنفعال مرتبهلرى واردر. إمكان مرتبهسى،
— 70 —
وجوب مرتبهسنه باقار و اونى إستلزام ايدر. كثرت مرتبهسى، وحدت مرتبهسنه ناظردر، اونى إقتضا ايدر. إنفعال مرتبهسى، فاعليت مرتبهسنه متوقّفدر. بو مرتبهلر آراسندهكى إستلزام، بِالضروره واجب، واحد، فعّال بر خالقى إقتضا و إستلزام ايدر.
و كذا باقييورز كه، كائناتده هر هانگى بر شى، حدِّ كماله واصل اولماينجه حركت ايتمكدن طورمييور. كمالنه واصل اولديغى زمان حركتى ترك ايدوب سكونده اوطورور. بوندن آڭلاشيلييور كه، وجود كمالى ايستر، كمال ده ثبوتى إقتضا ايدر. اويله ايسه، وجودڭ وجودى كمال ايلهدر. كمالڭ كمالى ده دوام ايله اولور. اويله ايسه، بر واجبِ سرمدى، كاملِ مطلق وار كه، ممكناتڭ بتون كمالاتى، اونڭ نورِ كمالنڭ جلوهلرينه برر گولگهدر. اويله ايسه جنابِ حق ذاتنده، صفاتنده، أفعالنده كاملِ مطلقدر.
و كذا هر شيئڭ باطنى ظاهرندن داها لطيف، داها شفّافدر. بو ايسه، صانعڭ او شيدن خارج و بعيد اولمامسنه دلالت ايدر. او شيئڭ سائر أشيا ايله نظام و موازنهسنڭ صانعى طرفندن تأمين ايديلديگى جهتله ده، صانعڭ او شيده داخل اولمامسنى إقتضا ايدر. اويله ايسه، بر مصنوعڭ ذاتنه باقيليرسه، صانعڭ علم و حكمتى گورونور. غيريسيله برلكده باقيليرسه، صانعڭ فوق الكلّ بر سمع و بصره مالك اولديغى گورونور. بو حقيقتدن آڭلاشيلدى كه: صانعِ عالم، عالمده داخل اولماديغى گبى عالمدن خارج ده دگلدر. علمى و قدرتى ايله هر شيئڭ ايچنده اولديغى گبى، هر شيئڭ فوقندهدر. بر شيئى گورديگى گبى، بتون أشيايى ده برابر گورور.
بو حقيقتلر، قوسِ قُزَحْ رنكلرى گبى معجون، بر طاقم نورانى آيتلردر. كائنات بتون أوصافِ كماليه ايله متّصف بر خالقڭ وجوبِ وجود و وحدتنه دلالت و شهادت ايدر. أوت كائنات او خالقڭ نورينڭ گولگهسى، أسماسنڭ تجلّياتى، أفعالنڭ آثاريدر.
آرقداش! كائناتڭ شو گچن حقيقتلرڭ لسانيله سويلهديگى اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دلائليله لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ ى إثبات ايدر. و كذا فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ
— 71 —
حقيقتى مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ ى إستلزام ايدييور. مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ ده، ايمانڭ بش ركننى تضمّن ايتديگى گبى، صفتِ ربوبيته ده مظهر و مرآتدر. بو سرّه بناءًدر كه، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ ايمانڭ ميزان و ترازيسنده لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ايله قرين و موازى اولمشدر. نبوّت، صفتِ ربوبيته ناظر و مظهر اولديغندن، عمومى بر جامعيته مالكدر. ولايت ايسه، خصوصى و جزئيدر. آرالرندهكى نسبت رَبُّ الْعَالَمِينَ ايله رَبِّى آراسندهكى نسبت گبيدر كه، بريسنده إضافه عموميدر، اوتهكيسنده خصوصيدر. ويا أرضدن عرشه اولان معراجله سجدهدهكى معراج آراسنده ويا عرش ايله قلب آراسندهكى نسبت گبيدر.
آرقداش! شو يوكسك اولان مطلوبه ذكر ايتديگمز برهانلر، مطلوبى إحاطه ايدن بر دائرهدر. مطلوب اولان وجوبِ وجود و وحدت او دائرهنڭ مركزندهدر. دائرهيى تشكيل ايدن برهانلرڭ هر بريسى، پارمغنى اوزاتوب، مطلوبڭ حق و صادق اولديغنه إمضا آتييورلر. او برهانلردن ضعيف اولانلرڭ آرالرنده تساند واردر. يعنى، بربرينى تأييد و تقويه ايتمكله، ضعيف برهانلرڭ ضعفيتى زائل اولور. زائل اولماسه بيله إعتباردن دوشمز. إعتباردن دوشسه بيله، دائرهنڭ بوزولماسنه سبب اولماز. آنجق دائره كوچولور.
مع هذا برهانلرڭ هيئتِ مجموعهسنه ترتّب ايدن مطلوبڭ قوّت و وضوحنى هر فرددن ايستهمك و هر فردده آرامق، عقلڭ خستهلغنه، ذهنڭ جزئيتنه إشارت اولوب، مطلوبى ردّ و إنكار ايچون بر زمين تشكيل ايدييور. بناءً عليه بر برهانه باقيلديغى زمان ضعفيتدن طولايى وهملر باش گوستررسه، اوتهكى برهانلردن سوزولن قوّت ايله اورتهده ضعفيت قالماز، وهملر ده طاغيلير.
مع هذا بعض برهانلر صويه بڭزهيور، بر قسمى ده هوايه بڭزهيور، بر قسمى ده ضيا گبيدر. بناءً عليه بو گبى برهانلرى غايت لطيف و دقّتلى اينجه بر فكر ايله آرايوب طوتماليدر كه؛ دوكولمهسين، سونمهسين، اوچماسين!..
٭ ٭ ٭
— 72 —
تقريض
(فاضلِ محترم مجلسِ مصاحف و تدقيقِ مؤلّفاتِ شرعيه رئيسِ عاليسى شيخ صفوت أفندى حضرتلرينڭ تقريضيدر.)
جنابِ حقّه حمد و كنديسنه قرآن نازل اولان پيغمبريمزه و دينڭ بناسنى تحكيم و تمهيد ايدن آل و أصحابنه صلات و سلام اولسون!
توحيد دڭزندن بر "قطره" نامندهكى رساله گوزيمه تجلّى ايتدى. او دڭزله بو قطره آراسنده بر فرق گورهمدم. چونكه او قطره، حقيقتده او دڭزدن گلييور و او دڭزه دوكولويور. توحيد دڭزندن آووجله صو ايچمكده و إسلاميت ممهسندن سوت أممكده قارداشمز اولان علّامه بديع الزمان سعيد النورسىنڭ سعيندن طولايى جنابِ حقّه حدسز شكرلر اولسون!
الفقير، تراب أقدام العلماء
صفوت
(رحمة اللّٰه عليه)
— 73 —
خاتمه
(شو خاتمه، درت چشيد خستهلقلرى بيان ايدر و تداوى چارهلرينى گوسترر.)
برنجى خستهلق:"يأس"در.
آرقداش! عمله و طاعته موفّق اولاميان عذابدن قورقار، يأسه دوشر. بويله بر مأيوسڭ گوزينه، دينى مسئلهلره منافى أدنا و ضعيف بر أماره، قوجهمان بر برهان گورونور. بويله بر قاچ أمارهيى ألده ايدر ايتمز، ديگر أمارهلرڭ سائقهسيله إعلانِ عصيان ايدهرك إسلام دائرهسندن چيقار، شيطانڭ اوردوسنه إلتحاق ايدر. بناءً عليه أعماله موفّق اولاميانلر، يأسه دوشمهمك ايچون شو آيته مراجعت ايتسين:
قُلْ يَا عِبَادِىَ الَّذِينَ اَسْرَفُوا عَلٰى اَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ اِنَّ اللّٰهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا اِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ
ايكنجى خستهلق:"عُجب"در.
آرقداش! يأسه دوشن آدم، عذابدن قورتولمق ايچون، إستناد ايدهجك بر نقطهيى آرامغه باشلار. باقار كه، بر مقدار حسنات و كمالاتى وار، همان او كمالاتنه بل باغلار. گووهنهرك دير كه: "بو كمالات بنى قورتارير، يتر" دييه بر درجه راحت ايدر. حالبوكه أعماله گوونمك عُجبدر. إنسانى ضلالته آتار. چونكه إنسانڭ ياپديغى كمالات و اييلكلرده حقّى يوقدر؛ ملكى دگلدر، اونلره گووهنهمز.
هم إنسانڭ وجودى و جسدى بيله اونڭ دگلدر. چونكه كنديسنڭ أثرِ صنعتى دگلدر. او وجودى يولده بولمش، لقيطه اولارق تملّك ده ايتمش دگلدر. قيمتى اولميان
— 74 —
شيلردن اولديغى ايچون يره آتيلمش ده إنسان آلمش دگلدر. آنجق او وجود حاوى اولديغى غريب صنعت، عجيب نقشلرڭ شهادتيله، بر صانعِ حكيمڭ دستِ قدرتندن چيقمش قيمتدار بر خانه اولوب، إنسان او خانهده أمانةً اوطورور. او وجودده ياپيلان بيڭلرجه تصرّفاتدن آنجق بر دانه إنسانه عائددر.
و كذا أسباب ايچريسنده أڭ أشرف، أڭ قوّتلى بر إختيار صاحبى إنسان ايكن، أفعالِ إختياريه ناميله كنديسنه مال ظن ايتديگى أفعالڭ أكل، شرب گبى أڭ عادى بر فعلڭ حصولنده، يوز جزئندن آنجق بر جزئى إنسانه عائددر.
و كذا إنسانڭ ألندهكى إختيار پك طاردر. حواسّنڭ أڭ گنيشى خيال اولديغى حالده، او خيال عقل و عقلڭ ثمرهلرينى إحاطه ايدهمز. بونلرى، بو قدر بيوك ايكن، ناصل دائرهِٔ إختيارينه إدخال ايدوب، اونلرله إفتخار ايدييورسڭ؟
و كذا شعورى اولمقسزين، سنڭ لهڭه و عليهڭه چوق فعللر جريان ايتمكدهدر. او فعللر شعورى اولدقلرى حالده، شعورڭ تعلّق ايتمديگندن ثابت اولور كه، او فعللرڭ فاعلى بر صانعِ ذىشعوردر. نه سن فاعلسڭ و نه سنڭ أسبابڭ... بناءً عليه مالكيت دعواسندن واز گچ. كنديڭى محاسن و كمالاته مصدر اولديغڭى ظن ايتمه. و قطعيًا بيل كه، سندن سڭا يالڭز نقصان و قصور واردر. چونكه سوءِ إختيارڭله، سڭا ويريلن كمالاتى بيله تغيير ايدييورسڭ. سنڭ خانهڭ حكمنده بولونان جسدڭ بيله أمانتدر. محاسنڭ هپ موهوبهدر؛ سيّئاتڭ مكسوبهدر. بناءً عليه
لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ
دى.
اوچنجى خستهلق:"غرور"در.
أوت غرور ايله إنسان مادّى و معنوى كمالات و محاسندن محروم قالير. أگر غرور سائقهسيله باشقهلرڭ كمالاتنه تنزّل ايتمهيوب، كندى كمالاتنى كافى و يوكسك گورورسه، او إنسان ناقصدر. بويله إنسانلر، معلومات و كشفياتلرينى داها يوكسك
— 75 —
گورمكله، أسلافِ عظامڭ إرشادات و كشفياتلرندن محروم قاليرلر. و أوهامه معروض قالارق بتون بتون چيزگيدن چيقارلر. حالبوكه أسلافِ عظامڭ قرق گونده ياپدقلرى بر كشفياتى، بونلر قرق سنهده بولامازلر.
دردنجى خستهلق:"سوءِ ظن"در.
أوت إنسان حسنِ ظنّه مأموردر. إنسان، هركسى كنديسندن اوستون بيلمهليدر. كنديسنده بولونان سوءِ أخلاقى، سوءِ ظن سائقهسيله باشقهلره تشميل ايتمهسين. و باشقهلرڭ بعض حركاتنى، حكمتنى بيلمديگندن، تقبيح ايتمهسين. بناءً عليه أسلافِ عظامڭ حكمتنى بيلمديگمز بعض حاللرينى بگنمهمك، سوءِ ظندر. سوءِ ظن ايسه، مادّى و معنوى إجتماعياتى زدهلر.
آرقداش! تحت الأرض ياپديغم خيالى بر سياحتده گورديگم بعض حقيقتلرى ذكر ايدهجگم:
برنجى حقيقت:
آرقداش! مالكِ حقيقيدن غفلت، نفسڭ فرعونلغنه سبب اولور. أوت تحتِ تصرّفنده بولونان بتون أشيانڭ مالكِ حقيقيسنى اونوتان، كنديسنى كنديسنه مالك ظن ايدهرك حاكميت توهّمنده بولونور. و باشقهلرى ده، بِالخاصّه أسبابى كنديسنه قياس ايله، حاكم و مالك دفترينه قيد ايدر. و بو وسيله ايله، اللّٰهڭ ملكنى، مالنى كنديلرينه تقسيم ايدهرك أحكامِ إلٰهيهيه قارشى معارضه و مبارزهيه باشلار.
حالبوكه جنابِ حق طرفندن إنسانلره ويريلن بنلك و حرّيت، الوهيت صفتلرينى فهم ايتمك اوزره بر واحدِ قياسى وظيفهسنى گورويور. مع الأسف سوءِ إختيار ايله حاكميت و إستقلاليته آلَت ايدهرك تام بر فرعون اولور.
آرقداش! بو اينجه حقيقت، تام وضوح و ظهوريله شويله بڭا گوروندى كه: غفلت صويى ايله تنبّت ايدن بنلك، خالقڭ صفتلرينى فهم ايتمك ايچون بر واحدِ قياسدر. چونكه إنسانلر گورمدكلرى شيلرى قياس و تمثيللر ايله بيليرلر. مثلا: بر
— 76 —
آدم جنابِ حقّڭ قدرتنى آڭلامق ايچون بر تقسيمات ياپار: "بورادن بورايه بنم قدرتمدهدر، بوندن او يانى ده اونڭ قدرتندهدر" دييه وهمى بر چيزگى چيزمكله مسئلهيى آڭلار. صوڭره موهوم حدّى بوزار، هپسنى ده اوڭا تسليم ايدر. چونكه نفس، نفسنه مالك اولماديغى گبى جسمنه ده مالك دگلدر. جسمى، آنجق عجيب بر ماكينهِٔ إلٰهيهدر. قضا و قدر قلميله قدرتِ أزليه (بر جلوهجگى) او ماكينهده چاليشييور. بناءً عليه إنسان او فرعونلق دعواسندن واز گچمكله، ملكى مالكنه تسليم ايتسين، أمانته خيانت ايتمهسين! أگر خيانتله بر ذرّهيى نفسنه إسناد ايدرسه، اللّٰهڭ ملكنى أسبابِ جامدهيه تقسيم ايتمش اولاجقدر.
ايكنجى حقيقت:
أى نفسِ أمّاره، قطعيًا بيل كه، سنڭ خصوصى أما پك گنيش بر دنياڭ واردر كه؛ آمال، اُميد، تعلّقات، إحتياجات اوزرينه بنا ايديلمشدر. أڭ بيوك تمل طاشى و تك ديرگى، سنڭ وجودڭ و سنڭ حياتڭدر. حالبوكه او ديرك قوردليدر. او تمل طاشى ده چوروكدر. خلاصه، أساسدن فاسد و ضعيفدر. دائما خراب اولمغه حاضردر.
أوت بو جسم أبدى دگل، دميردن دگل، طاشدن دگل.. آنجق أت و كميكدن عبارت بر شيدر. آنى اولارق سنڭ باشڭه ييقيلييور، آلتنده قالييورسڭ. باق زمانِ ماضى سنڭ گبى گچمش اولانلره گنيش بر قبر اولديغى گبى، إستقبال زمانى ده گنيش بر مزارستان اولاجقدر. بوگون سن ايكى قبرڭ آراسندهسڭ؛ آرتيق سن بيليرسڭ!...
آرقداش! بيلديگمز، گورديگمز دنيا بر ايكن، إنسانلر عددنجه دنيالرى حاويدر. چونكه هر إنسانڭ تام معناسيله خيالى بر دنياسى واردر. فقط، ئولديگى زمان دنياسى ييقيلير، قيامتى قوپار.
اوچنجى حقيقت:
شو گورديگڭ دنيايى، بتون لذائذيله، سفاهتلريله، صفالريله پك آغير و بيوك بر يوك گوردم. روحى فاسد، قلبى خسته اولانلردن باشقه كيمسه او آغير يوكڭ آلتنه گيرهمز. چونكه بتون كائناتله علاقهدار اولمقدنسه و هر شيئڭ
— 77 —
منّتنه گيرمكدنسه و بتون أسباب و وسائطه أل آچوب عرضِ إحتياج ايتمكدنسه، بر ربِّ واحد، سميع و بصيره إلتجا ايتمك داها راحت و داها كارلى دگل ميدر؟
دردنجى حقيقت:
أى نفس! (٭) (مؤلّفِ محترم، كندى نفسنه تصريحًا، باشقهلره ده تعريضًا سويلهيور.) كائناتڭ اوزاق چوللرينه گيدوب صانعڭ إثباتنه دليللر طوپلامغه إحتياج يوقدر. بر قولبهجك حكمنده بولونان ايچريسنده اوطورديغڭ جسم قفسنه باق! سنڭ او قولبهڭڭ ديوارلرينه آصيلان ايجاد سلسلهلرندن، خلقتڭ معجزهلرندن و خارقه صنعتلرندن، قولبهدن خارجه اوزاتيلان إحتياج أللرندن و پنجرهلرندن يوكسهلن "آه!، اوخ!" و أنينلر لسانِ حاليله ايستهنيلن يارديملرندن آڭلاشيلير كه، او قولبهيى مشتملاتيله برابر يارادان خالقڭ او آه و أنينلرى ايشيتير، شفقت و مرحمته گلير، حاجات و آمالڭ نه وارسه تحتِ تعهّده آلير. زيرا سينگڭ قفاسندهكى او كوچك كوچك حجيراتڭ ندالرينه "لبّيك" سويلهين او صانعِ سميع و بصيرڭ، سنڭ دعالريڭى ايشيتمهمسى و او دعالره مثبت جوابلر ويرمهمسى إمكان و إحتمالى وار ميدر؟
بناءً عليه أى بو كوچك حجيرهلردن مركّب و "أنا" ايله تعبير ايديلن حجيرهِٔ كبرا! او قولبهجگڭ كوچكلگيله برابر، طولو اولديغى خارقه ايجادلرينى گور، ايمانه گل! و: يا إلٰهى! يا ربّى! يا خالقى! يا مصوّرى! يا مالكى و يا مَنْ لَهُ الْمُلْكُ و الحمد! سنڭ ملكڭ و أمانتڭ و وديعهڭ اولان شو قولبهجكده مسافرم، مالك دگلم." دى؛ او باطل تملّك دعواسندن واز گچ! چونكه او تملّك دعواسى، إنسانى پك أليم ألملره معروض بيراقير.
(٭) (مترجمڭ بر إعتذارى)
مثنوئِ نوريهنڭ عربى أصل نسخهسنده بولونان و يرى بوراسى اولان سبحان اللّٰه، الحمد للّٰه و اللّٰه أكبره دائر چوق قيمتلى و أهمّيتلى بر قسمى، اُسلوبنى و فصاحتنى محافظه ايدهممك و أوراد مقامنده اوقونهبيلان او حقيقتلرى توركجهيه چويرمكله، قيمتِ أصليهسنى خللدر ايتمك أنديشهسيله ترجمه ايتمدم. قارئلردن عذر ديلر، رحمت و خير دعالرينى بكلهرم.
مترجم
عبد المجيد
— 78 —
نكته
آرقداش! ايمان بتون أشيا آراسنده حقيقى بر اخوّتى، إرتباطى، إتّصالى و إتّحاد رابطهلرينى تأسيس ايدر.
كفر ايسه، برودت گبى بتون أشيايى بربرندن آيرى گوسترر و بربرينه أجنبى نظريله باقديرر. بونڭ ايچوندر كه، مؤمنڭ روحنده عداوت، كين، وحشت يوقدر. أڭ بيوك بر دشمنيله بر نوع قارداشلغى واردر. كافرڭ روحنده حرص، عداوت اولديغى گبى نفسنى إلتزام و نفسنه إعتمادى واردر. بو سرّه بناءًدر كه، دنيا حياتنده بعضًا غلبه كافرلرده اولور. و كذا كافر، دنياده حسناتنڭ مكافاتنى (فى الجمله) گورور. مؤمن ايسه، سيّئاتنڭ جزاسنى گورور.
بونڭ ايچون دنيا كافره جنّت (يعنى آخرته نسبةً)، مؤمنه جهنّمدر (يعنى سعادتِ أبديهسنه نسبةً). يوقسه دنياده دخى مؤمن يوز درجه زياده مسعوددر، دينيلمشدر.
و كذا ايمان، إنسانى أبديته، جنّته لايق بر جوهره قلب ايدر. كفر ايسه روحى، قلبى سوندورر، ظلمتلر ايچنده بيراقير. چونكه ايمان، قابوغنڭ ايچريسندهكى لبّى گوسترر. كفر ايسه، لبّ ايله قابوغى تفريق ايتمز. قابوغى عينًا لبّ بيلير و إنسانى جوهرلك درجهسندن كومور درجهسنه اينديرر.
نقطه
آرقداش! قلب ايله روحڭ خستهلغى نسبتنده فلسفه علملرينه مَيل و محبّت زياده اولور. او خستهلق مرضى ده، علومِ عقليهيه توغّل ايتمك نسبتندهدر. ديمك معنوى اولان خستهلقلر، إنسانلرى عقلى علملره تشويق و سَوق ايدر. و عقليات ايله إشتغال ايدن، أمراضِ قلبيهيه مبتلا اولور.
و كذا دنيانڭ ايكى يوزينى گوردم:
— 79 —
بر يوزى:آز چوق ظاهرى بر اُنسيت، بر گوزللگى وارسه ده، باطنى و ايچى دائمى بر وحشت ايله طولودر.
ايكنجى يوزى:فى الجمله ظاهرًا وحشتلى ايسه ده، باطنًا دائمى بر انسيتله طولودر. قرآنِ عظيم الشان، نظرلرى آخرت ايله متّصل اولان ايكنجى وجهه توجيه ايدر. برنجى وجه ايسه آخرتڭ ضدّى اولوب عدمله متّصلدر.
و كذا ممكناتڭ ده ايكى وجهى واردر:
بريسى:أنانيت ايله وجوددر. بو ايسه، عدمه گيدر و عدمه قلب اولور.
ايكنجيسى:أنانيتڭ تركيله عدمدر. بو ايسه واجب الوجوده باقار بر وجود قزانير. بناءً عليه وجود ايسترسهڭ، منعدم اول كه وجودى بولاسڭ!..
نكته
(مقدّمهده ذكر ايديلن درت كلمهدن، نيّت حقّندهدر.)
آرقداش! بو نيّت مسئلهسى، بنم قرق سنهلك عمريمڭ بر محصوليدر. أوت نيّت اويله بر خاصيته مالكدر كه، عادتلرى، حركتلرى عبادته چويرن پك عجيب بر إكسير و بر مايهدر.
و كذا نيّت، ئولو و ميّت اولان حالتلرى إحيا ايدن و جانلى، حياتلى عبادتلره چويرن بر روحدر.
و كذا نيّتده اويله بر خاصيت واردر كه؛ سيّئاتى حسناته و حسناتى سيّئاته تحويل ايدر. ديمك نيّت، بر روحدر. او روحڭ روحى ده إخلاصدر. اويله ايسه نجات، خلاص آنجق إخلاص ايلهدر. ايشته بو خاصيته بناءًدر كه؛ آز بر زمانده چوق عمللر حصوله گلير. بوڭا بناءًدر كه؛ آز بر عمرده، جنّت بتون لذائذ و محاسنيله قزانيلير. و نيّت ايله إنسان، دائمى بر شاكر اولور، شكر ثوابنى قزانير.
— 80 —
و كذا دنيادهكى لذّت و نعمتلره ايكى جهتله باقيلير:
بر جهتده، او نعمتلرڭ بر منعم طرفندن ويريلديگى دوشونولور. و نظر، او لذّتدن إنعام ايدنه دونر؛ اونى دوشونور. منعمى دوشونمك لذّتى، نعمتى دوشونمكدن داها لذيذدر.
ايكنجى جهت، نعمتى گورور گورمز نظرينى اوڭا حصر ايدهرك، او نعمتى غنيمت تلقّى ايدهرك منّتسز ير. حالبوكه برنجى جهتده لذّت، زوال ايله زائل اولسه بيله روحى باقيدر. چونكه منعمى دوشونور. منعم ايسه مرحمتليدر، دائما بو نعمتلرى بڭا ويرر دييه اميدوار اولور. ايكنجى جهتده، نعمتڭ زوالى ئولوم دگلدر كه، روحى قالسين. روحى ده سونر، آنجق دومانى قالير. مصيبتلرڭ ايسه؛ زوالندن صوڭره دومانلرى سونر، نورلرى قالير. لذّتلرڭ زوالندن صوڭره قالان دومانلرى، گناهلريدر.
آرقداش! دنيا و آخرتدهكى لذّت و نعمتلره، ايمان ايله باقيليرسه، بونلرده بر حركتِ دوريه گورولور كه؛ أمثاللر بربرينى تعقيب ايدر. برى گيدر، يرينه اونڭ مِثلى گلير. بو سايهده او نعمتلرڭ ماهيتى سونمز. آنجق تشخّصاتِ جزئيهده فراق و إفتراقلرى واردر. بونڭ ايچوندر كه؛ لذائذِ ايمانيه، فراق و إفتراق ايله متأثّر و مكدّر اولمايور. فقط ايكنجى جهتده، هر بر لذّتڭ زوالى وار. و او زوال حدِّ ذاتنده ألم اولديغى گبى، دوشونمسى ده ألمدر. چونكه بو ايكنجى جهتده، حركت دوريه دگلدر، مستقيمدر. لذّت، أبدى بر ئولوم ايله محكوم اولور...
نقطه
آرقداش! أسباب و وسائطى إنسان قوجاغنه آلوب ياپيشرسه، ذلّت و حقارته سبب اولور. مثلا: كلب، بتون حيوانلر ايچريسنده بر قاچ صفتِ حسنه ايله متّصفدر و او صفتلر ايله إشتهار ايتمشدر. حتّى صداقت و وفادارلغى ضربِ مَثل اولمشدر. بو گوزل أخلاقنه بناءً، إنسانلر آراسنده كنديسنه مبارك بر حيوان نظريله باقيلمغه لايق ايكن، مع الأسف إنسانلر آراسنده مباركيت دگل نجس العين عدّ ايديلمشدر.
— 81 —
طاووق، اينك، كدى گبى سائر حيوانلرده، إنسانلرڭ اونلره ياپدقلرى إحسانلره قارشى شكران حسّى اولماديغى حالده، إنسانلرجه عزيز و مبارك عدّ ايديلمكدهدرلر. بونڭ أسبابى ايسه، كلبده حرص مرضى فضله اولديغندن أسبابِ ظاهريهيه اويله بر درجه إهتمام ايله ياپيشير كه، منعمِ حقيقيدن بتون بتون غفلتنه سبب اولور. بناءً عليه واسطهيى مؤثّر بيلهرك مؤثّرِ حقيقيدن ياپديغى غفلته جزا اولارق نجس حكمنى آلمشدر كه طاهر اولسون. چونكه حكملر، حدلر گناهلرى عفو ايدر. و بيْن الناس تحقير ضربهسنى، غفلته كفّارت اولارق ييمشدر.
اوتهكى حيوانلر ايسه، وسائطى بيلمييورلر و أسبابه او قدر قيمت ويرمييورلر. مثلا: كدى سنى سَور، تضرّع ايدر، سندن إحسانى آلنجهيه قدر. إحسانى آلدقدن صوڭره اويله بر طور آلير كه، صانكه آراڭزده معارفه يوقمش و كنديلرنده سڭا قارشى شكران حسّى ده يوقدر. آنجق منعمِ حقيقىيه شكران حسلرى واردر. چونكه فطرتلرى صانعى بيلير و لسانِ حاللريله عبادتنى ياپارلر. شعور اولسون اولماسين...
أوت كدينڭ "مير مير"لرى "يا رحيم! يا رحيم! يا رحيم"در.
نكته
ينه گوردم كه: أگر هر شى جنابِ حقّه إسناد ايديلمزسه، بر آنِ واحدده، غيرِ متناهى إلٰهلرڭ إثباتى لازم گلير. و بتون ذرّاتِ كائناتدن داها چوق اولان شو إلٰهلرڭ هر بريسى، بتون إلٰهلره هم ضد، هم مِثل اولماسى لازم گلييور. و عين زمانده، هر بريسى، بتون كائناته ألنى اوزاتمش تصرّفاتده بولونويور گبى بر وضعيت آلماسى لازم گلير. مثلا: بال آريسينڭ بر فردينى يارادان بر قدرتڭ حكمى، بتون كائناته جارى و نافذ اولماسى لازمدر. زيرا، او بال آريسى كائناتڭ عنصرلرينه نمونهدر، أجزاسنى كائناتدن آلييور. حالبوكه وجود ساحهسنده محل و مقام، يالڭز و يالڭز واجب الأحده مخصوصدر. أگر أشيا كندى نفسلرينه إسناد ايديليرسه، هر بر ذرّهيه بر الوهيت لازمدر. مثلا: آياصوفيهنڭ بانيسى إنكار ايديلديگى تقديرده، هر بر طاشى بر معمار سنان اولماسى
— 82 —
لازم گلييور. اويله ايسه كائناتڭ صانعه اولان دلالتى، كندى نفسنه اولان دلالتندن داها واضح، داها ظاهر، داها أولادر.
اويله ايسه، كائناتڭ إنكارى ممكن اولسه بيله، صانعڭ إنكارى ممكن دگلدر...
نقطه
غفلتدن نشئت ايدن ضلالت، پك غريب و عجيبدر. مقارنتى علّيته قلب ايدر. ايكى شى آراسنده بر مقارنت اولورسه، يعنى دائما برابر وجوده گليرلرسه، بريسنڭ اوتهكيسنه علّت گوستريلمسى او ضلالتڭ شأنندندر. حالبوكه دواملى مقارنت، علّيته دليل اولاماز.
نكته
آرقداش! نَعْبُدُ دهكى "ن" ڭ إفاده ايتديگى جمع و جماعت، فكرى و قلبى آييق اولان مصلّينڭ نظرنده سطحِ أرضى بر مسجد شكلنه گتيرر. و بتون مؤمنلردن تشكّل ايتمش، شرقدن غربه قدر ديزيلمش صفلرى حاوى او جماعتِ كبرا ايچنده نماز قيلديغنى إخطار ايتديرر.
و كذا لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ اولان كلمهِٔ ذكريهيى بر إنسان وردِ زبان ايتديگى زمان، زمانى بر حلقهِٔ ذكر تخيّل ايتمكله او حلقهنڭ صاغ طرفى اولان ماضى جهتنده أنبيانڭ، صول طرفى اولان إستقبال جهتنده ده أوليانڭ اوطوروب جماعتله ذكر ايتدكلرينى و كنديسى ده او جماعتِ عظما ايچنده بولونهرق شو قبّهِٔ مينايى طولديران يوكسك إلٰهى و طاتلى صدالرينه إشتراك ايتديگنى تخيّل ايتسين. قوّهِٔ خياليهسى داها كسكين اولانلر ده كائنات مسجدنده بتون مصنوعاتڭ تشكيل ايتدكلرى حلقهِٔ ذكرلرينه گيرسين، شو فضايى ولولهلنديرن او صدالرى ديڭلهسين.
— 83 —
نقطه
جنابِ حقّڭ ماسواسنه ياپيلان محبّت ايكى چشيد اولور. بريسى، يوقاريدن آشاغىيه نازل اولور. ديگرى، آشاغيدن يوقارىيه چيقار. شويله كه:
بر إنسان أڭ أوّل محبّتنى اللّٰهه ويررسه، اونڭ محبّتى طولاييسيله اللّٰهڭ سَوْديگى هر شيئى سَور و مخلوقاته تقسيم ايتديگى محبّتى، اللّٰهه اولان محبّتنى تنقيص دگل، تزييد ايدر.
ايكنجى قسم ايسه، أڭ أوّل أسبابى سَور و بو محبّتنى اللّٰهى سومگه وسيله ياپار. بو قسم محبّت، طوپلولغنى محافظه ايدهمز، طاغيلير. و بعضًا ده قوى بر أسبابه راست گلير. اونڭ محبّتنى معناىِ إسميله تمامًا جذب ايدر، هلاكته سبب اولور. شايد اللّٰهه واصل اولسه ده، وصولى ناقص اولور...
نكته
وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِى الْاَرْضِ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ رِزْقُهَا
آيتِ كريمهسى ايله، رزق تعهّد آلتنه آلينمشدر. فقط، رزق ديديگمز ايكى قسمدر: حقيقى رزق، مجازى رزق. يعنى ضرورى وار، غيرِ ضرورى وار.
آيتله تعهّد آلتنه آلينان، ضرورى قسميدر. أوت حياتى قورويهجق درجهده غدا ويريلييور. جسم و بدنڭ سميزلگى و ضعفيتى، رزقڭ چوق و آز اولديغنه باقماز. دڭزڭ باليقلريله قرهنڭ پاتليجانلرى شاهددر. مجازى اولان رزق ايسه، آيتڭ تعهّدى آلتنده دگلدر. آنجق سعى و كسبه باغليدر.
نقطه
آرقداش! معصوم بر إنسانه ويا حيوانلره گلن فلاكتلرده، مصيبتلرده، بشر
— 84 —
فهمنڭ آڭلايهمديغى بعض أسباب و حكمتلر واردر. يالڭز مشيئتِ إلٰهيهنڭ دستورلرينى حاوى شريعتِ فطريه أحكامى، عقلڭ وجودينه تابع دگلدر كه، عقلى اولميان بر شيئه تطبيق ايديلمسين. او شريعتڭ حكمتلرى قلب، حسّ، إستعداده باقار. بونلردن حصوله گلن فعللره، او شريعتڭ حكملرى تطبيق ايله تجزيه ايديلير. مثلا: بر چوجق، ألنه آلديغى بر قوش ويا بر سينگى ئولديرسه، شريعتِ فطريهنڭ أحكامندن اولان حسِّ شفقته مخالفت ايتمش اولور. ايشته بو مخالفتدن طولايى، دوشوب باشى قيريليرسه مستحق اولور. چونكه بو مصيبت، او مخالفته جزادر. ويا ديشى بر قاپلان، ئوز أولادلرينه اولان شدّتِ شفقت و حمايهيى نظره آلميهرق، زواللى جيلانڭ ياوروجغنى پارچهلايهرق ياورولرينه رزق ياپار. صوڭره بر آوجى طرفندن ئولديريلير. ايشته حسِّ شفقت و حمايهيه مخالفت ايتديگندن، جيلانه ياپديغى عين مصيبته معروض قالير.
إخطار: قاپلان گبى حيوانلرڭ حلال رزقلرى، ئولو حيوانلردر. صاغ حيوانلرى ئولديروب رزق ياپمق، شريعتِ فطريهجه حرامدر.
٭ ٭ ٭
— 85 —
إعتذار
آرقداش! بو رساله، قرآنڭ بعض آياتنى شهودى بر طرزده بيان ايدن بر نوع تفسيردر. و حاوى اولديغى مسائل، فرقانِ حكيمڭ جنّتلرندن قوپاريلمش بر طاقم گُل و چيچكلريدر. فقط عبارهسندهكى إشكال و ايجازدن توحّش ايدوب، مطالعهسندن واز گچمه... مطالعهسنه تكرار ايله دوام ايديليرسه، مألوف و مأنوس بر شكل آلير. كذالك نفسڭ تمرّدندن ده قورقمه. چونكه بنم نفسِ أمّارهم بو رسالهنڭ سطوتنه طايانهميهرق إنقياده مجبور اولديغى گبى، شيطانم ده اَيْنَ الْمَفَرُّ دييه باغيردى. سزڭ نفس و شيطانلريڭز بنم نفس و شيطانمدن داها عاصى، داها طاغى، داها شقى دگللر.
كذالك برنجى بابده توحيدڭ بيانى ايچون ذكر ايديلن دليللرده واقع اولان تكرارلرى، فائدهسز ظن ايتمه. خصوصى مقاملرده، إحتياجه بناءً ذكر ايديلمشلردر. أوت خطِّ حربده سپرده اوطوروب مدافعه ايدن بر نفر، أطرافنده بولونان بوش سپرلره گيتمهيوب، بولونديغى سپر ايچنده ديگر بر پنجرهيى آچماسى ألبته بر إحتياجه بناءًدر.
كذالك بو رسالهلرڭ عبارهلرندهكى إشكال و إغلاقڭ، كيف ايچون إختيارمدن چيقمش اولديغنى ظن ايتمه. چونكه بو رساله، دهشتلى بر زمانده، نفسمڭ هجومنه قارشى ياپيلان آنى و إرْتِجَالى بر مناقشهدر. كلمهلرى، او مدهش مجادله أثناسنده ذهنمڭ ألنه گچن تيكنلى كلمهلردر. او آتشله نورڭ قاريشدقلرى بر هنگامده، باشم دونمگه باشلايوردى. كاه يرده، كاه گوكده، كاه منارهنڭ ديبنده، كاه منارهنڭ شرفهسنده كنديمى گورويوردم. چونكه تعقيب ايتديگم يول، عقل ايله قلب آراسنده يڭى آچيلان برزخى بر يولدر. عقلدن قلبه، قلبدن عقله اينوب چيقمقدن بيزار اولمشدم. بونڭ ايچون، بر نور بولديغم زمان، همان اوستنه بر كلمه بيراقييوردم. فقط او نورلرڭ اوستنه بيراقديغم كلمه طاشلرى، دلالت ايچون دگلدى. آنجق غائب اولمامق ايچون برر نشان و برر علامت اولارق بيراقيردم. صوڭره باقدم كه، او ظلمتلر ايچنده بڭا يارديم ايدن او نورلر، قرآن گونشندن إلهام ايديلن مصباح و قنديللردى.
اَللّٰهُمَّ اجْعَلِ الْقُرْاٰنَ نُورًا لِعُقُولِنَا وَ قُلُوبِنَا وَ اَرْوَاحِنَا وَ مُرْشِدًا لَانْفُسِنَا اٰمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
— 86 —
قطرهنڭ ذيلى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ
وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
رمز
آرقداش! وقتڭ أوّلنده، كعبهيى خيالًا نظره آلمقله نماز قيلمق مندوبدر كه، بربرينه گيرن دائرهلر گبى بيتڭ أطرافنده تشكّل ايدن صفلرى گورمكله، ياقين صفلر بيتى إحاطه ايتدكلرى گبى، أڭ اوزاق صفلرڭ ده عالمِ إسلامى إحاطه ايتمش اولديغنى خيال ايله گورسون. و او صفلره گيرمكله، او جماعتِ عظمايه داخل اولسون كه، او جماعتڭ إجماع و تواترى، اونڭ نمازده سويلهديگى هر دعوايه و هر بر سوزينه بر حجّت و بر برهان اولسون.
مثلا: نماز قيلان اَلْحَمْدُ لِلَّهِ ديديگى زمان، صانكه او جماعتِ عظمايى تشكيل ايدن بتون مؤمنلر "أوت طوغرى سويلهدڭ" دييه اونڭ او سوزينى تصديق ايدييورلر. و بو تصديقلر، هجوم ايدن أوهام و وسوسهلره قارشى معنوى بر قالقان وظيفهسنى گورور. و عين زمانده، بتون حاسّهلرى، لطيفهلرى، طويغولرى او نمازدن ذوق و حصّهلرينى آليرلر. يالڭز مصلّينڭ كعبهيه اولان شو خيالى نظرى، قصدى دگل تبعى بر شعوردن عبارت بولونماليدر.
إخطار:سطحِ أرض مسجدينى متخالف و منتظم حركاتيله تزيين ايدن او جماعتِ عظمانڭ، سطرلرى آڭديران صفلرينڭ او گوزل منظرهسى محافظه ايديلمك اوزره، عالمِ مثال صحيفهسنده قلمِ قدر ايله، إلٰهى بر فوطوغرافله ترسيم و ترقيم ايديلمكده اولديغى إحتمال و إمكاندن خالى دگلدر.
— 87 —
رمز
آرقداش! وسوسه و أوهام ظلمتلرى ايچنده يوروركن، رسولِ أكرمڭ (عصم) سنّتلرى برر ييلديز، برر لامبا وظيفهسنى گوردكلرينى گوردم. هر بر سنّت ويا بر حدِّ شرعى، ظلمتلى ضلالت يوللرنده گونش گبى پارلايور. او يوللرده إنسان، ذرّهمثقال او سنّتلردن إنحراف و عدول ايدرسه؛ شيطانلره ملعب، أوهامه مركب، أهوال و قورقولره مَعْرَضْ و طاغلر قدر آغير يوكلره مطيّه اولاجقدر.
و كذا او سنّتلرى، صانكه سمادن تدلّى و تنزّل ايدن ايپلر گبى گوردم كه، اونلره تمسّك ايدن يوكسلير، سعادتلره نائل اولور. مخالفت ايدوب ده عقله طايانانلر ايسه، اوزون بر مناره ايله سمايه چيقمق حماقتنده بولونان فرعون گبى بر فرعون اولور...
رمز
آرقداش! نفسده اويله دهشتلى بر نقطه و آچيلماز بر عقده وار كه، ضدلرى بربرندن توليد ايدر. و عليهده اولان هر بر شيئى لهده ظن ايدر. مثلا گونشڭ ألى سڭا يتيشير، ضياسيله باشڭى اوقشار. فقط سنڭ ألڭ اوڭا يتيشهمز و سنڭ كيفڭ اوزرينه حركت ايتمز. ديمك شمسڭ سڭا قارشى ايكى جهتى واردر: برى قرب، ديگرى بُعد. أگر سنڭ اوندن بعيد اولديغڭ جهتله "او بڭا تأثير ايدهمز" و اونڭ سڭا قريب اولديغى جهتله "اوڭا تأثير ايدهبيليرم" ديسهڭ، جهلڭى إعلان ايتمش اولورسڭ.
كذالك خالق ايله نفس آراسنده ده بر قرب و بُعد واردر. قرب خالقڭدر، بُعد نفسڭدر. أگر نفس اوزاقلغى جهتيله أنانيت ايله خالقه باقوب، "بڭا تأثير ايدهمز" دييه بر أحمقلقده بولونورسه ضلالته دوشر. و كذا نفس مكافاتى گورديگى زمان "كاشكه بن ده اويله ياپهيدم، بويله اولايدم" دير. مجازاتڭ شدّتنى ده گورديگى وقت، تعامى و إنكار ايله كنديسنى تسلّى ايدر.
— 88 —
أى أحمق نقطهِٔ سودا! خالقڭ أفعالى سڭا ناظر دگلدر. آنجق اوڭا باقار. كائناتى سنڭ هندسهڭ اوزرينه ياپمش دگلدر. و سنى خلقتِ عالمده شاهد طوتمامشدر. إمامِ ربّانينڭ (رض) ديديگى گبى: "مَلِكڭ عطيّهلرينى، آنجق مطيّهلرى طاشييهبيلير."
رمز
آرقداش! بِالخاصّه مضطر اولانلرڭ دعالرينڭ بيوك بر تأثيرى واردر. بعضًا او گبى دعالرڭ حرمتنه، أڭ بيوك بر شى أڭ كوچك بر شيئه مسخّر و مطيع اولور. أوت قيريق بر تخته پارچهسى اوزرندهكى فقير و قلبى قيريق بر معصومڭ دعاسى حرمتنه، دڭزڭ فورطنهسى، شدّتى، حدّتى اينمگه باشلار. ديمك دعالره جواب ويرن ذات، بتون مخلوقاته حاكمدر. اويله ايسه، بتون مخلوقاته دخى خالقدر.
رمز
قارداشلرم! نفسڭ أڭ مهمّ بر خستهلغى ده شودر كه؛ كلّى جزءده، بيوگى كوچكده گورمك ايستهيور. گورهمديگى تقديرده ردّ و إنكار ايدر. مثلا: كوچك بر قبارجقده، گونشڭ تماميله تجلّياتنى ايستر. بونى گورهمديگى ايچون، او قبارجقدهكى جلوهنڭ گونشدن اولديغنى إنكار ايدر. حالبوكه شمسڭ وحدتى، تجلّياتنڭ ده وحدتنى إستلزام ايتمز.
و كذا دلالت ايتمك تضمّن ايتمگى إقتضا ايتمز. مثلا: قبارجقدهكى گونشڭ جلوهسى گونشڭ وجودينه دلالت ايدر، فقط گونشى تضمّن ايدهمز، يعنى ايچنه آلاماز. و كذا بر شيئى بر شيله توصيف ايدنڭ، او شيله متّصف اولماسى لازم گلمز. مثلا، شفّاف بر ذرّه، شمسى توصيف ايدر، فقط شمس اولاماز. بال آريسى صانعِ حكيمى وصفلنديرر، امّا صانع اولاماز...
— 89 —
رمز
آرقداش! كفر يولنده يورومك، بوزلر اوزرنده يورومكدن داها زحمتلى و داها تهلكهليدر. ايمان يولى ايسه، صوده، هواده، ضياده يورومك و يوزمك گبى پك قولاى و زحمتسزدر. مثلا: بر إنسان، گوودهسنڭ جهاتِ ستّهسنى گونشلنديرمك ايستديگى زمان، يا بر مولوى گبى دونهرك گوودهسنڭ هر طرفنى گونشه قارشى گتيرر ويا گونشى او مسافهٔ بعيدهدن جلب ايله گوودهسنڭ أطرافنده دونديرهجكدر. برنجى شق، توحيدڭ قولايلغنه مثالدر. ايكنجيسى ده، كفرڭ زحمتلرينه مثالدر.
سؤال: شرك بو قدر زحمتلى اولديغى حالده نه ايچون كافرلر قبول ايدييورلر؟
جواب: قصدًا و بِالذّات كيمسه كفرى قبول ايتمز. يالڭز شرك هواءِ نفسلرينه ياپيشير. اونلر ده ايچنه دوشر؛ ملوّث، پيس اولورلر. اوندن چيقماسى مشكللهشير. ايمان ايسه، قصدًا و بِالذّات تعقيب و قبول ايديلمكله قلبڭ ايچنه بيراقيلير.
رمز
آرقداش! بر كلمهٔ واحدهنڭ ايشيديلمهسنده، بر آدم، بيڭ آدم بردر. ياراديليش خصوصنده ده (قدرتِ أزليهيه نسبةً) بر شى، بيڭ شى بردر. نوع ايله فرد آراسنده فرق يوقدر.
رمز
آرقداش! بتون زمانلرده، بتون إنسانلرڭ مادّى و معنوى إحتياجلرينى تأمين ايچون نازل اولان قرآنڭ خارق العاده حائز اولديغى جامعيت و وسعت ايله برابر، طبقاتِ بشرڭ حسّياتنه ياپديغى مراعات و اوقشامالر، بِالخاصّه أڭ بيوك طبقهيى تشكيل ايدن عوامِ ناسڭ فهمنى اوقشايهرق، توجيهِ خطاب أثناسنده ياپديغى تنزّلات، قرآنڭ كمالِ بلاغتنه دليل و باهر بر برهان اولديغى حالده، خسته اولان نفسلرڭ ضلالتنه سبب
— 90 —
اولمشدر. چونكه زمانلرڭ إحتياجلرى متخالفدر. إنسانلر فكرجه، حسجه، ذكاجه، غباوتجه بر دگلدر. قرآن مرشددر، إرشاد عمومى اولويور. بونڭ ايچون، قرآنڭ إفادهلرى زمانلرڭ إحتياجلرينه، مقاملرڭ إقتضاسنه، مخاطبلرڭ وضعيتلرينه گوره آيرى آيرى اولمشدر. حقيقتِ حال بو مركزده ايكن، أڭ يوكسك، أڭ گوزل إفاده چشيدلرينى قرآنڭ هر بر إفادهسنده آرامق خطا اولديغى گبى؛ مخاطبڭ حسّنه، فهمنه اويغون اولان بر اُسلوبڭ ميزان و مرصاديله متكلّمه باقان ألبته ضلالته دوشر.
رمز
آرقداش! دنيانڭ اوچ وجهى واردر:
بريسى:آخرته باقار. چونكه اونڭ مزرعهسيدر.
ايكنجيسى:أسماءِ حسنىيه باقار. چونكه اونلرڭ مكتب و تزگاهلريدر.
اوچنجيسى:قصدًا و بِالذّات كندى كندينه باقار. بو وجهله إنسانلرڭ هوساتنه، كيفلرينه و بو فانى حياتڭ تكاليفنه مدار اولور. نورِ ايمانله دنيانڭ أوّلكى ايكى وجهنه باقمق، معنوى بر جنّت گبى اولور. اوچنجى وجه ايسه، دنيانڭ فنا يوزيدر كه ذاتى و أهمّيتلى بر قيمتى يوقدر...
رمز
آرقداش! إنسانڭ وجودى، بدنى، أموالِ ميريهدن بر نفرڭ ألنده بولونان بر حيوان گبيدر. او نفر، او حيوانى بسلهمگه و خدمتنه مكلّف اولديغى گبى، إنسان ده او وجودى بسلهمگه مكلّفدر.
عزيز قارداشلرم! بوراده بڭا بو سوزى سويلتديرن، نفسمله اولان بر مناقشهمدر. شويله كه:
— 91 —
محاسنيله مغرور اولان نفسمه ديدم كه:
- سن بر شيئه مالك دگلسڭ، نهدر بو غرورڭ؟
ديدى كه:
- مادام مالك دگلم، بن ده خدمتنى گورمم.
ديدم كه:
- ياهو بو سينگه باق! غايت كوچوجك ظريف أللريله قنادلرينى، گوزلرينى سيلهر سوپورور. هر ايشنى گورور. سن ده لا أقل اونڭ قدر وجوديڭه خدمت ايتمليسڭ، دييه إقناع ايتدم. تقديس ايدرز او ذاتى كه، بو سينگه نظافتى إلهامًا اوگرتير، بڭا ده استاد ياپار. بن ده اونڭ ايله نفسمى إقناع و إلزام ايدرم.
رمز
إنسانى ضلالتلره سوروكلهين جهتلردن برى ده شودر كه: إسمِ ظاهر ايله إسمِ باطنڭ حكملرى آيرى آيرى اولويور؛ بونلرى بربرينه قاريشديروب مرجعلرينى غائب ايتمك محذورليدر.
كذالك قدرتڭ لوازمى ايله حكمتڭ لوازمى بر دگلدر. بريسنه عائد لوازماتى اوتهكيسندن طلب ايتمك خطادر.
و كذا دائرهٔ أسبابڭ إقتضاسى ايله دائرهٔ إعتقاد و توحيدڭ إقتضاسى بر دگلدر. اونى بوندن ايستهمهملى.
و كذا قدرتڭ تعلّقاتى آيرى، وجودڭ جلوهلرى ويا سائر صفاتڭ تجلّياتى آيريدر. بربرينه إلتباس ايديلمهملى. مثلا: دنياده وجودڭ تدريجيدر. برزخى آيينهلرده آنى و دفعيدر. چونكه ايجاد ايله تجلّى آراسنده فرق واردر.
— 92 —
رمز
آرقداش! إسلاميت، بتون إنسانلره بر نور، بر رحمتدر. كافرلر بيله اونڭ رحمتندن إستفاده ايتمشلردر. چونكه إسلاميتڭ تلقيناتيله كفرِ مطلق، إنكارِ مطلق؛ شك و تردّده إنقلاب ايتمشدر. او تلقيناتڭ كافرلرده ده ياپديغى إنعكاس و تأثيرات سايهسنده، كافرلرڭ، حياتِ أبديه حقّنده اميدلرى واردر. بو سايهده، دنيا لذّتلرى و سعادتى اونلرجه تماميله زهرلنمز. بتون بتون او لذّتلر ألملره إنقلاب ايتمز. يالڭز تردّدلرى واردر. تردّد ايسه، هر ايكى طرفه باقديرر. دوه قوشى گبى، تام معناسيله نه قوش اولور و نه ده دوه اولور. اورتهده قالارق هر ايكى طرفڭ زحمتندن قورتولور.
رمز
آرقداش! نفس، تنبللك سائقهسيله وظيفهِٔ عبوديتنى ترك ايتديگندن تستّر ايتمك ايستهيور. يعنى، اونى گورهجك بر رقيبڭ گوزى آلتنده بولونماسنى ايستهمييور. بونڭ ايچون بر خالقڭ، بر مالكڭ بولونمامسنى تمنّى ايدر. صوڭره ملاحظه ايدر. صوڭره تصوّر ايدر. نهايت، عدمنى، يوق اولديغنى إعتقاد ايتمكله ديندن چيقار. حالبوكه، قزانديغى او حرّيتلر، عدمِ مسؤليتلر آلتنده نه گبى زهرلر، ييلانلر، أليم ألملر بولونديغنى بيلمش اولسه درحال توبه ايله وظيفهسنه عودت ايدر.
رمز
آرقداش! هر بر إنسانڭ بر نقطهِٔ إستنادى بولونديغنه نظرًا، إستناد نقطهلرينڭ تفاوتنه گوره إنسانلرڭ ياپابيلهجگى ايشلر ده تفاوت ايدر. مثلا: بيوك بر سلطانه إستنادى اولان بر نفر، بر شاهڭ ياپامديغى بر ايشى ياپار. چونكه نقطهِٔ إستنادى شاهدن بيوكدر. أوت قدرتِ أزليه طرفندن مأمور ايديلن بعوضه يعنى سيورىسينگڭ نمروده اولان غلبهسى؛ و بر چكردگڭ "فالق الحَبِّ و النوى" طرفندن ويريلن إذن و قوّته بناءً قوجه بر آغاجڭ جهازاتنى، مالزمهسنى تضمّن ايتمهسى، يعنى ايچنه آلماسى بو حقيقتى تنوير ايدن برر حقيقتدر.
— 93 —
رمز
آرقداش! "قطره" نامندهكى أثرمده قرآندن إلهامًا تعقيب ايتديگم يول ايله أهلِ نظر و فلسفهنڭ تعقيب ايتدكلرى يول آراسندهكى فرق شودر:
قرآندن طورِ قلبه إلهام ايديلن عصاىِ موسى گبى، معنوى بر عصا إحسان ايديلمشدر. بو عصا ايله، كتابِ كائناتڭ هر هانگى بر ذرّهسنه وورولورسه، درحال ماءِ حيات چيقار. چونكه مؤثّر آنجق أثرده گورونهبيلير.
معنوى آسانسور حكمنده اولان مراقبهلر ايله ماءِ حياتى بولمق پك مشكلدر.
وسائطه لزوم گوسترن أهلِ نظر ايسه، أطرافِ عالمى عرشه قدر گزمهلرى لازمدر. و او اوزون مسافهده هجوم ايدن وسوسهلره، وهملره، شيطانلره مغلوب اولوب جادّهدن چيقمهمق ايچون، پك چوق برهانلر، علامتلر، نشانلر لازمدر كه يولى شاشيرتماسينلر.
قرآن ايسه، بزه عصاىِ موسى گبى بر حقيقت ويرمشدر كه؛ نرهده اولسهم، حتّى طاش اوزرنده ده بولونسهم، عصايى وورويورم، ماءِ حيات فيشقيرييور. عالمڭ خارجنه گيدهرك اوزون سفرلره و صو بورولرينڭ قيريلمامسى و پارچهلانمامسى ايچون محافظهيه محتاج اولمايورم. أوت
وَ فِى كُلِّ شَيْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ
بيتيله، بو حقيقت حقيقتيله تبارز ايدر.
(٭) إخطار: قرآنڭ دلالتيله بولديغم يوله گيتمك ايستهين ايچون و اوڭا او يولى گوزلجه تعريف ايتمك ايچون، "رسالهٔ نور كلّياتى" گوزل بر تعريفجيدر.
رمز
آرقداش! نفسڭ وجودنده بر كورلك واردر. او كورلك وجودنده ذرّه مثقال
— 94 —
قالدقجه حقيقت گونشنڭ گورونمسنه مانع بر حجاب اولور. أوت مشاهدهمله ثابتدر كه؛ قطعى، يقينى برهانلر ايله دليللر طولو اولان بيوك بر قلعهده، كوچك بر طاشده بر ضعفيت گورونورسه، او كور اولاسى نفس او قلعهيى تمامًا إنكار ايدر. آلتنى اوستنه چويرر. ايشته نفسڭ جهالتى، حماقتى، بو گبى إنصافسزجه تخريباتدن آڭلاشيلير.
رمز
أى إنسان! سنڭ وجوديڭڭ ساحهسنده ياپيلان فعللر و ايشلردن سنڭ يدِ إختيارڭده بولونان، آنجق بيڭده بر نسبتندهدر. باقى قالان مالك الملكه عائددر. بناءً عليه كندى قوّتڭه گوره يوك آل. يوقسه آلتنده أزيليرسڭ. قيل قدر بر شعور ايله، بيوك طاشلرى قالديرمق تشبّثنده بولونمه. مالكڭڭ إذنى اولمقسزين، اونڭ ملكنه أل اوزاتمه. بناءً عليه غفلتله، كندى حسابڭه بر ايش ياپديغڭ زمان، حدّيڭى تجاوز ايتمه. أگر مالكڭ حسابنه اولورسه ايستديگڭ شيئى آل و ياپ. فقط إذن و مشيئت و أمرى دائرهسنده اولمق شرطيله. إذن و مشيئتنى ده شريعتندن اوگرنيرسڭ.
رمز
أى شان و شرفى، نام و شهرتى ايستهين آدم! گل، او درسى بندن آل. شهرت عينِ ريادر و قلبى ئولديرن زهرلى بر بالدر. و إنسانى إنسانلره عبد و كوله ياپار. او بلا و مصيبته دوشرسهڭ
اِنَّا لِلَّهِ وَ اِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ
دى، او بلادن قورتول...
٭ ٭ ٭
— 95 —
حباب
(قرآنِ حكيمڭ عمّانندن)
خُدَاىِ پُرْ كَرَمْ خُودْ مُلْكِ خُودْ رَا مِى خَرَدْ اَزْ تُو بَرَاىِ تُو نِگَهْ دَارَدْ بَهَاىِ بِى گِرَانْ دَادَه
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
إعلم أى ذكر ايدن و نماز قيلان قارداش!اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ و مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ و اَلْحَمْدُ لِلَّهِ گبى مبارك كلمهلر ايله إعلان ايتديگڭ بر حكم و إدّعا ايتديگڭ بر دعوا و إشهاد ايتديگڭ بر إعتقاد، لسانندن چيقار چيقماز ميليونلرجه مؤمنلرڭ تصديق و شهادتلرينه إقتران ايدر.
و كذا إسلاميتڭ حق و حقيقت اولديغنه و حكملرينڭ طوغرى و صادق اولدقلرينه دلالت ايدن بتون دليللر، شاهدلر، برهانلر، سنڭ او دعواڭڭ و إعتقاديڭڭ حق اولديغنه دلالت ايدرلر.
و كذا سويلهديگڭ او مبارك و مقدّس كلاملره پك بيوك يُمنلر، فيضلر و بركاتِ إلٰهيه ترتّب ايدر.
و كذا جمهورِ مؤمنين و موحّدينڭ او كلماتِ مباركهدن قلبًا ذوق ايتدكلرى ماءِ حياتى و شرابِ جنّتى، سن ده او مقدّس مشربهلردن ايچرسڭ...
— 96 —
إعلم!
قواعدِ اصوليهدندر كه: بر مسئله حقّنده إثبات ايدنڭ سوزى نفى ايدنڭ سوزينه مرجّحدر. چونكه إثبات ايدنڭ يارديمجيلرى وار، سوزنده قوّت اولور. نفى ايدنڭ يارديمجيسى اولماديغندن تك قالير، سوزنده قوّت يوقدر. حتّى بيڭ آدم بر شيئى نفى ايدرسه، بر آدم گبيدر. بيڭ آدم ده إثبات ايدرسه، إثبات ايدنلرڭ هر بريسى بيڭ اولور. چونكه هپسى بر شيئه باقييورلر. و بر نقطهيه پارمق باصدقلرندن بربرينى تقويه ايدييورلر. نفى ايدنلرده بربرينى تقويه ايتمك يوقدر، هر بريسى تك قالير.
مثلا: بيڭ پنجرهدن بر ييلديزى گوروب إثبات ايدن بيڭ آدمڭ هر بريسى اوتهكيسنه يارديمجى اولور، سوزينى تقويه ايدر. چونكه او بيڭ آدم، پارمقله إشارت ايدر گبى، او شيئى إثبات ايدييورلر. نفى ايدنلر اويله دگلدر. چونكه نفى ايچون سبب لازمدر. سببلر ده آيرى آيرى اولور. مثلا: بريسى "گوزمده ضعفيت وار، گورهمدم"، اوتهكيسى "أويمزده پنجره يوق"، اوتهكيسى "صوغوقدن باشمى قالديروب باقهمدم" دير. و هكذا... هر بريسى نفينه، مدّعاسنه آيرى بر سبب گوسترديگندن، كنديسنجه ييلديزڭ بولونمامسى، نفس الأمرده ده ييلديزڭ بولونمامسنه دلالت ايتمز كه بربرينه يارديمجى اولسون.
بناءً عليه بر مسئلهِٔ ايمانيهنڭ نفيى حقّنده أهلِ ضلالتڭ إتّفاقلرى خبرِ واحد حكمندهدر، تأثيرى يوقدر. امّا أهلِ هدايتڭ مسائلِ ايمانيهده اولان سوزلرى، هر بريسى اوتهكيسنه يارديمجيدر، تقويه ايدر...
إعلم أيّها العزيز!
(أى عزيز قارداشم بيل كه!) بر كلّ نه شيئه محتاج ايسه، جزئى ده او شيئه محتاجدر. مثلا: بر شجرهنڭ ميدانه گلمهسى ايچون نه لازم ايسه، بر ثمرهنڭ وجودينه ده لازمدر. اويله ايسه، ثمرهنڭ خالقى، شجرهنڭ ده خالقى او اولويور. حتّى أرضڭ و شجرهِٔ خلقتڭ ده خالقى، او خالق اولاجقدر.
إعلم أيّها العزيز!
ايكى طرفى بربرندن غايت اوزاق بر مسئله وار كه، هر بر طرفى بر چكردك گبى سنبل ويرمش؛ آغاج اولمش، دال بوداق صالمش. بويله بر مسئله
— 97 —
اوزرينه، شكوك و أوهامڭ قونمامسى لازمدر. چونكه بر چكردك ديگر بر چكردكله، چكردك اولارق طوپراق آلتنده قالدقلرى مدّتجه إلتباس ايديلهبيلير. امّا آغاج اولدقدن، ميوه ويردكدن صوڭره شك ايدرسهڭ، بتون ميوهلر سنڭ عليهڭده شهادت ايدرلر. أگر بو باشقه بر چكردكدر دييه توهّم ايتسهڭ، او آغاجڭ بتون ميوهلرى سنى تكذيب ايدرلر. ألما آغاجنه إنقلاب ايتمش بر چكردگى، حنظله آغاجنڭ چكردگى فرض ايتمك سڭا ميسّر اولماز. آنجق توهّمله ويا بتون ألمالرڭ حنظلهيه تبديل ايديلمش اولماسيله ممكندر كه، بو ده محالدر.
بناءً عليه نبوّت اويله بر چكردكدر كه: إسلاميت شجرهسى بتون ثمراتيله، چيچكلريله او چكردكدن چيقمشدر. قرآن دخى، سيّار ييلديزلرى إثمار ايدن شمس گبى، إسلاميتڭ اون بر ركننى إنتاج ايتمشدر. عجبا، بو جهانبها ثمرهلره باقوب گوردكدن صوڭره، چكردگنده شبهه و تردّد يرى قالير مى؟ حاشا...
إعلم أيّها العزيز!
طاووس قوشى گبى پك گوزل بر قوش، يمورطهدن چيقار، تكامل ايدر، سمالرده طيرانه باشلار. آفاقِ عالمده شهرت قزاندقدن صوڭره، يرده قالان يمورطهسنڭ قابوغى ايچريسنده او قوشڭ گوزللگنى، كمالاتنى، ترقّياتنى آرايوب بولمق ايستهين آدمڭ أحمق اولديغنده شبهه يوقدر. بناءً عليه تاريخلرڭ نقل ايتدكلرى پيغمبريمزڭ (عصم) بدايتِ حياتنه مادّى، سطحى، صورى بر نظر ايله باقان بر آدم شخصيتِ معنويهسنى إدراك ايدهمز و درجهِٔ قيمتنه واصل اولاماز. آنجق بدايتِ حياتنه و لوازمِ بشريتنه و أحوالِ ظاهريهسنه اينجه بر قشر، نازك بر قابوق نظريله باقيلماليدر كه، او قشر ايچريسندن، ايكى عالمڭ گونشى و طوبٰى گبى شجرهِٔ محمّديه (عصم) چيقمشدر. و فيضِ إلٰهى ايله صولانمش و فضلِ ربّانى ايله تكامل ايتمشدر. بناءً عليه نبىِّ ذىشانڭ (عصم) مبدأِ حياتنه عائد أحوالِ صوريهسندن ضعيف بر شى ايشيدلديگى زمان اوستنده طورماملى؛ درحال باشنى قالديروب أطرافِ عالمه نشر ايتديگى نورلره باقمالى.
— 98 —
مع هذا مبدأِ حياتنه شك و شبهه ايله باقان آدم هر حالده مصدر ايله مظهر، منبع ايله معكس، ذاتى ايله تجلّى آرالرينى فرق ايدهمييور. و بو يوزدن شبههيه دوشر. أوت نبىِّ ذىشان (عصم) تجلّياتِ إلٰهيهيه مظهر و معكسدر؛ مصدر و منبع دگلدر. چونكه او ذات يالڭز عابددر و عبادتجه هركسدن ايلريدر. ديمك بو قدر گورونن ترقّيات، كمالات اونڭ ذاتى مالى دگلدر. آنجق خارجدن ويريلن رحمٰنِ رحيمڭ تجلّيلريدر. أوّلجه بيان ايديلديگى گبى، هيچ بر شى، بر ذرّهيه بيله، معناىِ إسميله مصدر اولاماز. امّا بر ذرّه، معناىِ حرفيله سمانڭ ييلديزلرينه مظهر اولور. يالڭز غفلت ايله او ذرّهنڭ مصدر اولديغى ظنّيله باقيلديغندن، صنعتِ إلٰهيهيى طاغوتى بر طبيعته مال ايدرلر.
إعلم أيّها العزيز!
دعالر، توحيد و عبادتڭ أسرارينه نمونهدر. توحيد و عبادتده لازم اولديغى گبى، دعا ايدن كيمسه ده، "قلبنده طولاشان آرزو و ايستكلرينى جنابِ حق ايشيتير" دييوب، قادر اولديغنه إعتقاد ايتمليدر. بو إعتقاد، اللّٰهڭ هر شيئى بيلير و هر شيئه قادر اولديغنى إستلزام ايدر.
إعلم أيّها العزيز!
شو عالمى ضيالانديران شمسڭ، بر سينگڭ گوزينه تجلّى ايله گيروب ايشيقلانديرمسى ممكندر. و آتشدن بر قيغلجيمڭ گوزينه گيروب تنوير ايتمهسى إمكان خارجيدر. چونكه گوزى پاطلاتير.
كذالك بر ذرّه، شمسِ أزلينڭ تجلّيسنه مظهر اولور. فقط مؤثّرِ حقيقىيه ظرف اولاماز.
إعلم أى مغرور، متكبّر، متمرّد نفس!
سن اويله بر ضعفيت، عجز، فقيرلك، مسكينلك گبى حاللره محلسڭ كه، جگريڭه ياپيشان و چوق دفعه بيولتدكدن صوڭره آنجق گورولهبيلن بر ميقروبه مقاومت ايدهمزسڭ؛ سنى يره سرهر، ئولديرر.
— 99 —
إعلم أيّها العزيز!
خردله ايله تعبير ايديلن، بر دارى حبّهسى حكمنده اولان قوّهِٔ حافظهنڭ إحاطه ايتديگى ميدانده گزينتيلر ياپيليركن او قدر بيوك بر صحرايه إنقلاب ايدر كه، گزمكله بيتمز بر شكل آلير. عجبا او خردلهنڭ ايچندهكى ميدانى بيتيرهمهين، او خردلهنڭ دائرهسنى نه صورتله بيتيرهجكدر؟ عقلڭ نظرنده خردلهنڭ وضعيتى بويله ايسه، عقلڭ گزديگى دائره ناصلدر؟ عقلى ده دنيايى يوتار. فسبحان اللّٰه! جنابِ حق خردلهيى، عقل ايچون دنيا و دنيايى ده عقل ايچون بر خردله گبى ياپمشدر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانلرڭ أڭ بيوك ظلملرندن برى ده شودر كه: بيوك بر جماعتڭ مساعيسنه ترتّب ايدن حسناتى إنتاج ايدن ثمراتى، بر شخصه إسناد و اوڭا مال ايدرلر. بو ظلمده بر شركِ خفى واردر. چونكه بر جماعتڭ جزءِ إختياريسيله كسب ايتدكلرى محصولاتى بر شخصه عطف ايتمك، او شخصڭ ايجاد درجهسنده خارق العاده بر قدرته مالك اولديغنه دلالت ايدر. حتّى أسكى يونانيلرڭ و وثنيلرڭ إلٰههلرى، بويله ظالمانه تصوّراتِ شيطانيهنڭ محصوليدر.
إعلم أيّها العزيز!
ذكر ايدن آدمڭ فيضِ إلٰهىيى جلب ايدن مختلف لطيفهلرى واردر. بر قسمى، قلب و عقلڭ شعورينه باغليدر. بر قسمى ده شعورسز، يعنى شعورلره تابع دگلدر.
مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُ
حصوله گلير. بناءً عليه غفلت ايله ياپيلان ذكرلر دخى فيضدن خالى دگلدر.
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حق، إنسانى پك عجيب بر تركيبده خلق ايتمشدر. كثرت ايچنده وحدتى، تركيب ايچنده بساطتى، جماعت ايچنده فرديتى واردر. إحتوا ايتديگى أعضا، حواس و لطائفڭ هر بريسى ايچون مستقل لذّتلر، ألملر اولديغى گبى؛ آرالرنده گورولن سرعتِ تعاون و إمداددن آڭلاشيلديغى اوزره، هر بريسى آرقداشلرينڭ لذّت، ألم و تأثّراتندن ده حصّه آلييورلر. بو خلقت سايهسنده، إنسان أگر عبوديت يولنه گيدرسه؛ بتون لذّت، نعمت، كمالات نوعلرينڭ بر قسملرينه مظهر اولمغه شاياندر. و كذا أگر أنانيت يولنى تعقيب ايدرسه، چشيد چشيد ألم و عذابلره ده محل اولمغه مستحقدر.
— 100 —
إعلم أيّها العزيز!
كلمهِٔ توحيدڭ تكرار ايله ذكرينه دوام ايتمك، قلبى پك چوق شيلرله باغلايان باغلرى، ايپلرى قيرمق ايچوندر. و نفسڭ طاپاجق درجهده صنم إتّخاذ ايتديگى محبوبلردن يوزينى چويرتمكدر. مع هذا، ذاكر اولان ذاتده بولونان حاسّه و لطيفهلرڭ آيرى آيرى توحيدلرى اولديغنه إشارت اولديغى گبى؛ اونلرڭ ده اونلره مناسب شريكلريله اولان علاقهلرينى كسمك ايچوندر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانڭ بر أقرباسنه (مثلا) اوقوديغى بر فاتحهِٔ شريفهدن حاصل اولان ثوابده إستفاده ايتمكده، بر ايله بيڭ مساويدر. ناصل كه آغزدن چيقان بر لفظڭ ايشيديلمهسنده، بر جماعت ايله بر فرد بر اولور. چونكه لطيف شيلر مطبعه گبيدر. باصيلان بر كلمهدن بيڭ كلمه چيقار.
و كذا نورانى شيلرده وحدت ايله برابر تكثّر اولديغنه، يعنى بر نورانى شيده بيڭ ثواب بولونديغنه بر إشارتدر...
إعلم أيّها العزيز!
نبىِّ ذىشانڭ (عصم) مقامِ محمودى إلٰهى بر مائده و ربّانى بر سفره حكمندهدر. أوت توزيع ايديلن لطفلر، فيضلر، نعمتلر او سفرهدن آقييور. رسولِ ذىشانه (عصم) اوقونان صلواتِ شريفه، او سفرهيه ايديلن دعوته إجابتدر.
و كذا صلواتِ شريفهيى گتيرن آدم ذاتِ پيغمبرىيى (عصم) بر صفتله توصيف ايتديگى زمان، او صفتڭ نرهيه تعلّق ايتديگنى دوشونسون كه، تكرار بتكرار صلوات گتيرمگه مشوّقى اولسون.
إعلم أى دين عالمى!
(٭) أهمّيتليدر.
اجرتم آز، علممه رغبت يوق، دييه محزون اولمه. چونكه مكافاتِ دنيويه إحتياجه باقار، قيمتِ ذاتيهيه باقماز. مزيتِ ذاتيه ايسه مكافاتِ اُخرويهيه ناظردر. اويله ايسه، ذاتى اولان مزيتنى مكافاتِ اُخرويهيه صاقلا، بر قاچ غروشلق دنيا متاعنه صاتمه.
— 101 —
إعلم أى خطابتِ عموميه صفتى ايله غزته لسانيله قونفرانس ويرن محرّر!
سن، كندى نفسڭى آشاغى گوسترمگه و ندامت ايدهرك قصورلريڭى إعلان ايتمگه حقّڭ وار. فقط شعائرِ إسلاميهيه ضد و مخالف اولان هرزهلر ايله إسلاميتى لكهلنديرمگه قطعيًا حقّڭ يوقدر.
سنى كيم توكيل ايتمشدر؟ فتوايى نرهدن آلييورسڭ؟ هانگى حقّه بناءً ملّتڭ نامنه، اُمّتڭ حسابنه إسلاميت حقّنده هذيانلرى صاوورارق ضلالتنى نشر و إعلان ايدييورسڭ؟ ملّتى، اُمّتى كندڭ گبى ضالّ ظن ايتمه. ضلالتڭى كيمه صاتييورسڭ؟ بوراسى إسلاميت مملكتيدر، يهودى مملكتى دگلدر. جمهورِ مؤمنينڭ قبول ايتمديگى بر شيئڭ غزته ايله إعلانى، ملّتى ضلالته دعوتدر، حقوقِ أمّته تجاوزدر. بر آدمڭ حقوقنه تجاوزه جوازِ قانونى اولماديغى حالده، قوجه بر ملّتڭ بلكه عالمِ إسلامڭ حقوقنه هانگى جسارته بناءً تجاوز ايدييورسڭ؟ آغزيڭى قپات!..
إعلم أيّها العزيز!
كافرلرڭ، مسلمانلره و أهلِ قرآنه دشمن اولمالرى كفرڭ إقتضاسندندر. چونكه كفر ايمانه ضددر. مع هذا قرآن، كافرلرى و آباء و أجدادلرينى إعدامِ أبدى ايله محكوم ايتمشدر.
بناءً عليه مسلمانلر ايله الفت و محبّتلرى ممكن اولميان كافرلره محبّت بوشه گيدييور. اونلرڭ محبّتيله قارشيلهشيلاماز. اونلردن مدد بكلهنيلهمز. آنجق
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
دييه جنابِ حقّه إلتجا ايتمك لازمدر.
إعلم أيّها العزيز!
كافرلرڭ مدنيتى ايله مؤمنلرڭ مدنيتى آراسندهكى فرق:
برنجيسى:مدنيت لباسنى گيمش قورقونج بر وحشتدر. ظاهرى پارلايور، باطنى ده ياقييور. طيشى سوس ايچى پيس، صورتى مأنوس سيرتى معكوس بر شيطاندر.
ايكنجيسى:باطنى نور، ظاهرى رحمت، ايچى محبّت، طيشى اخوّت، صورتى معاونت، سيرتى شفقت، جاذبهدار بر مَلكدر.
— 102 —
أوت مؤمن اولان كيمسه، ايمان و توحيد إقتضاسيله، كائناته بر مهدِ اخوّت نظريله باقديغى گبى؛ بتون مخلوقاتى، بِالخاصّه إنسانلرى، بِالخاصّه إسلاملرى بربريله باغلايان ايپ ده، آنجق أخوّتدر. چونكه ايمان بتون مؤمنلرى بر بابانڭ جناحِ شفقتى آلتنده ياشايان قارداشلر گبى قارداش عدّ ايدييور.
كفر ايسه، اويله بر برودتدر كه، قارداشلرى بيله قارداشلقدن چيقارير. و بتون أشياده بر نوع أجنبيلك تخمنى أكييور. و هر شيئى هر شيئه دشمن ياپييور.
أوت حميتِ ملّيهلرنده بر اخوّت وارسه ده، موقّتدر. و أزلى، أبدى إفتراق و فراق ايله متّصل و محدوددر. امّا كافرلرڭ مدنيتنده گورولن محاسن و يوكسك ترقّياتِ صنايع، (بونلر) تمامًا مدنيتِ إسلاميهدن، قرآنڭ إرشاداتندن، أديانِ سماويهدن إنعكاس و إقتباس ايديلديگى "لمعات" ايله "سنوحات" أثرلرمده ايستهنيلديگى گبى ايضاح و إثبات ايديلمشدر.
رَاجِعْهُمَا تَرٰى اَمْرًا عَظِيمًا غَفَلَ عَنْهُ النَّاسُ
إعلم!
مسائلِ دينيهدن اولان إجتهاد قپوسى آچيقدر. فقط، شو زمانده اورايه گيرمگه آلتى مانع واردر:
برنجيسى:ناصلكه قيشده فورطنهلرڭ شدّتلى اولديغى بر وقتده، طار دليكلر دخى سدّ ايديلير؛ يڭى قپولر آچمق هيچ بر جهتله كارِ عقل دگل. هم ناصلكه بيوك بر سيلڭ هجومنده تعمير ايچون ديوارلرده دليكلر آچمق غرق اولمغه وسيلهدر. اويله ده: شو مُنكَرات زماننده و عاداتِ أجانبڭ إستيلاسى آننده و بدعهلرڭ كثرتى وقتنده و ضلالتڭ تخريباتى هنگامنده، إجتهاد ناميله قصرِ إسلاميتدن يڭى قپولر آچوب ديوارلرنده مخرّبلرڭ گيرمهسنه وسيله اولاجق اولان دليكلر آچمق، إسلاميته جنايتدر.
ايكنجيسى:دينڭ ضرورياتى كه إجتهاد اونلره گيرهمز. چونكه قطعى و معيّندرلر. هم او ضروريات، قوت و غدا حكمندهدرلر؛ شو زمانده تركه اوغرايورلر و
— 103 —
تزلزلدهدرلر. و بتون همّت و غيرتى اونلرڭ إقامهسنه و إحياسنه صرف ايتمك لازم گليركن، إسلاميتڭ نظريات قسمنده و سلفڭ إجتهاداتِ صافيانه و خالصانهسيله بتون زمانلرڭ حاجاتنه طار گلمهين أفكارلرى اولديغى حالده، اونلرى بيراقوب، هوسكارانه يڭى إجتهادلر ياپمق؛ بدعتكارانه بر خيانتدر.
اوچنجيسى:هر زمانڭ إنسانلرنجه، قيمتلى عدّ ايديلهرك أفكارى جلب ايدن جاذبهدار بر متاع مرغوبدر. مثلا: بو زمانده أڭ رغبتلى، أڭ إفتخارلى، سياستله إشتغال و دنيا حياتنى تأمين ايتمكدر. سلفِ صالحين عصرنده و او زمان چارشوسنده أڭ مرغوب متاع، خالقِ سماوات و أرضڭ مرضياتلرينى و بزدن آرزولرينى كلامندن إستنباط ايتمك و نورِ نبوّت و قرآن ايله قپاديلميهجق درجهده آچيلان آخرت عالمندهكى سعادتِ أبديهيى قزانديرمق و وسائلنى ألده ايتمك ايدى. بو إعتبارله، او زمانلرده بتون فكرلر، قلبلر، روحلر مرضياتِ إلٰهيهيى بيلمك و اوگرنمگه متوجّه ايدى. بونڭ ايچون، إستعداد و إقتدارى اولانلر او زمانلرده وقوعه گلن بتون أحوال و وقوعات و محاوراتدن درس آلمقله، إجتهادلره زمين تشكيل ايدن يوكسك إستعدادلر وجوده گليردى.
شيمدى ايسه، فكر و قلبلرڭ تشتّتى، عنايت و همّتلرڭ ضعفيتى، إنسانلرڭ سياست و فلسفهيه إبتلا و رغبتلرى يوزندن، بتون إستعدادلر فنونِ حاضره و حياتِ دنيويهيه متوجّهدر. أحكامِ دينيهيه صرف ايديلهجك مستقيم بر إجتهاد يوقدر.
دردنجيسى:إجتهاد قپوسندن إسلاميته گيروب مسائلنى گنيشلنديرمگه مَيل ايدن آدمڭ مقصدى، ضرورياته إمتثال ايله تقوا و كماله مظهريت ايسه گوزلدر. امّا ضرورياتى ترك و حياتِ دنيويهيى، حياتِ اُخرويهيه ترجيح ايدن آدم ايسه، اونڭ إجتهاده مَيلى، مَيل التخريبدر. تكليفدن چيقوب قاچمق ايچون بر يول بولمقدر.
بشنجيسى:هر شيئڭ، هر حكمڭ وجوده گلمهسى بر علّته بناءً اولديغى گبى، بر مصلحته دخى تابعدر. فقط مصلحت، علّت دگلدر. آنجق ترجيح ايديجى بر
— 104 —
حكمتدر. بو زمانڭ أفكارى، بِالذّات سعادتِ دنيايه متوجّهدر. شريعتڭ نظرى ايسه، بِالذّات سعادتِ اُخرويهيه متوجّه اولوب، بِالطبع دنيايه ده ناظردر. چونكه دنيا آخرته وسيلهدر.
عمومى بر بليّه اولان و ناسڭ اوڭا مبتلا اولديغى چوق ايشلر واردر كه ضرورياتدن اولمشدر. او گبى ايشلر سوءِ إختيار ايله غيرِ مشروع مَيللردن طوغمش اولدقلرندن، محظوراتى إباحه ايدن ضرورياتدن دگلدر. و رخصت و مساعدهِٔ شرعيهنڭ شمولنه داخل اولامازلر. مثلا: بر آدم سوءِ إختياريله حرام بر طرزده كندينى سرخوش ايتسه، حالِ سكرده ياپديغى تصرّفاتده معذور اولاماز. بو زمانده بو گبى إجتهادلر، سماوى دگل آنجق أرضى إجتهادلردر. بو گبى إجتهادلر ايله خالقِ سماوات و أرضڭ حكملرنده ياپيلان تصرّفات مردوددر.
مثلا: بعض غافللر، خطبهنڭ توركجه اوقونماسنى إستحسان ايدييورلر كه، خلقڭ بِالخاصّه سياسى أحوالدن خبرلرى اولسون. حالبوكه بو گبى أحوالِ سياسيه يالاندن، حيلهدن، شيطانى فكرلردن خالى دگلدر. خطبه مقامى ايسه، أحكامِ إلٰهيهنڭ تبليغى ايچون إتّخاذ ايديلمش بر مقامدر.
سؤال:عوامِ ناس عربيدن خبردار دگلدر، فهم ايدهمز؟
جواب:عوامِ ناس، ضروريات و مسلّماتِ دينيهيه محتاجدر. و خطبه مقامى ده بو گبى حكملرڭ تبليغى ايچوندر. بو حكملر كسوهِٔ عربيه ايچنده تفصيلًا دگلسه ده إجمالًا عوامِ ناسه معلوم و معروفدر. مع هذا لسانِ عربده بولونان شهامت، يوكسكلك، مزيت، سطوت ديگر لسانلرده يوقدر...
إعلم أى غفلتلى، صاغير و كور اولارق، ظلمتلر ايچنده أسبابه عبادت ايدن أحمقلر!
جنابِ حقّڭ وجوبِ وجود و وحدتنه، كائناتڭ مركّباتى و ذرّاتنڭ أللى بش وجهله ياپدقلرى شهادتلرڭ بر وجهنى يازاجغم. شويله كه:
— 105 —
أشيانڭ ايجادى، يا نفسلرينه ويا أسبابه اولان إسنادى، حيرت و إستغرابى موجبدر. بو ده ردّ و إنكارى ايجاب ايدر. بو دخى ضلالتلرى إنتاج ايدر. بو ايسه إضطراباتِ روحيه و تشوّشاتِ عقليهيه سبب اولور. بو ده روحلرى و عقللرى فرار ايتديرمكله واجب الوجوده إلتجا ايتمگه مجبور ايدر. زيرا هر مشكلات، اونڭ قدرتيله حلّ اولور. و آچيلماز دوگوملر، اونڭ إرادهسيله آچيلير. و قلبلر اونڭ ذكريله مطمئن اولور. بو حقيقتى شويله بر موازنه ايله ايضاح ايدهجگم. شويله كه:
موجوداتڭ فاعلى (يعنى أشيايى وجوده گتيرن) يا واجب و واحددر وياخود ده ممكن و كثيردر. فاعل، واجب و واحد اولديغى تقديرده، نه كلفت وار نه ده غرابت وار. اولسه بيله وهمى اولور. أسبابه إسناد ايديلديگى تقديرده، كلفت و غرابت وهميلكدن چيقار؛ قطعى و حقيقى بر شكلده تحقّق ايدر. چونكه قصور و ضعفيتدن خالى اولميان أسبابِ كثيرهدن هيچ بر سبب، بر مسبّبى اوموزينه قالديرهمز. و بر شيئڭ ايجادنده غيرِ متناهى أسبابڭ إشتراكى لازمدر. مثلا: بال آريسى هر شيله علاقهدار اولديغندن، أگر ايجادى أسبابه إسناد ايديليرسه، سماوات و أرضڭ إشتراكلرى لازمدر.
مع هذا، كثرتڭ واحددن صدورى، واحدڭ كثرتدن صدورى قدر زحمت دگلدر، داها قولايدر. مثلا: بر قوماندانڭ أفرادِ كثيرهيه ويرديگى إنتظام و ياپديرديغى ايشلرى، او أفرادِ كثيره، كندى باشلرينه بيوك بر مشكلاتدن صوڭره ياپابيليرلر.
مع هذا، ايجادڭ أسبابه إسنادنده لَايُعَدّ كلفت، غرابت اولمقله برابر پك چوق محالاته زمين تشكيل ايدييور.
١- هر بر ذرّهده واجب الوجودڭ صفتلرينڭ فرضى لازمدر.
٢- الوهيتده غيرِ متناهى شريكلرڭ إشتراكى لازم گلير.
٣- هر بر ذرّهنڭ هم حاكم هم محكوم اولماسى لازم گلير. قبّهلى بنالرده بربرينه طايانمقله دوشمكدن قورتولان طاشلر گبى.
— 106 —
٤- شعور، إراده و قدرت گبى صفتلرڭ هر ذرّهده بولونماسى لازم گلير. چونكه حسنِ صنعت بو صفتلرى إقتضا ايدر. شو حقيقتى ايضاح ايچون بر قاچ مثال سويلهيهجگز:
برنجيسى:شمس شفّافيت سرّينه بناءً، شيشهلرڭ ذرّهلرنده، أرضڭ دڭزلرنده، سمانڭ سيّارهلرنده مساوات اوزرينه تجلّى ايدر.
ايكنجيسى:مقابله سرّينه بناءً، مركزدهكى بر لامبانڭ دائرهيى تشكيل ايدن آيينهلره نسبتِ إنعكاسى بردر.
اوچنجيسى:نوردن ويا نورانى بر شيدن تنوّر ايتمك و ضيا آلمق خصوصنده، بر ايله بيڭ بردر. نورانينڭ إقتضاسى اويلهدر.
دردنجيسى:موازنه سرّينه بناءً، حسّاس بر ترازينڭ ايكى كفهسنده ايكى جويز وياخود ايكى گونش بولونسه؛ هانگى كفهسنه بر شى علاوه ايديليرسه، او آشاغى اينر؛ اوتهكيسى هوايه قالقار.
بشنجيسى:بيوك بر سفينه ايله غايت كوچك بر سفينهيى سَوق و تحريك خصوصنده فرق يوقدر. (قپودان؛ ايستر بر چوجق اولسون، ايستر بيوك اولسون) چونكه إنتظام واردر.
آلتنجيسى:حيوانِ ناطق گبى بر ماهيتِ مجرّدهنڭ كوچك و بيوك أفرادينه نسبتى، بردر.
خلاصه:قليل ايله كثير، كوچك ايله بيوك آراسنده بر شيءِ واحده إسنادلرنده تفاوت اولماديغى، إمكان دائرهسنده اولديغى شو مثاللر ايله توضّح ايتدى. بناءً عليه أشياده بولونان إنتظام، موازنه، أوامرِ تكوينيهيه قارشى إمتثال، إطاعت، قدرتِ أزليهنڭ نورانيتى، أشيانڭ ايچ يوزينڭ شفّافيتى گبى سرلردن طولايى؛ بر سينكله أرضڭ إحياسى، بر آغاج ايله سماواتڭ ايجادى، بر ذرّه ايله گونشڭ ياراديليشى واجب الوجوده نسبتله
— 107 —
متساويدر. أوت مساوات و عدمِ تفاوتى گوز ايله گورونور. باق! ماهيتى مجهول، معجزاتيله معلوم اولان قدرتِ أزليهنڭ، بِالخاصّه ثمرات و سبزهلردهكى نقشلرى، صنعتلرى، أسبابه حواله ايديليرسه، أسباب آلتنده أزيلهجكدر.
الحاصل:حياتى، وجودى، نورانى شيلرڭ ايجادنده اوچ نقطه وار:
برنجى نقطه:قدرتڭ امورِ خسيسه ايله ظاهرًا مباشرتى گورونمهمك ايچون پرده اولمق اوزره أسباب وضع ايديلمشدر.
ايكنجى نقطه:حيات، وجود و نورڭ، طيشلرى گبى ايچلرى ده شفّاف اولديغندن، كثيف پردهلر حكمنده اولان أسباب وضع ايديلمهمشدر. يالڭز پك اينجه، نازك پردهلرى آڭديران وسائط وارسه ده آلتنده دستِ قدرت گورونور.
اوچنجى نقطه:قدرتِ أزليهنڭ تأثيرنده، تصنيعنده كلفت يوقدر. أوت بر اينجير چكردگندن قوجه بر اينجير آغاجنى و اينجه بر صاپ ايله قوجه بر قاوونى باغلايوب چيقاران قدرته هيچ بر شى آغير گلمز. شويله معجزاتيله معلوم اولان قدرت صاحبنڭ وجودى، ظهورى؛ كائناتڭ وجودندن، ظهورندن داها ظاهردر. چونكه هر بر مصنوع، كندى نفسنه بر قاچ وجهله عينًا دلالت ايدر. فقط صانعنه، هم عينًا، هم عقلًا چوق وجهلر ايله دلالتلرى واردر. و هانگى بر مصنوعڭ وجودى أسبابدن ايستهنيليرسه، بتون أسباب طوپلانوب بربرينه يارديملرى اولسه بيله، او مصنوعڭ بڭزرينى ياپامازلر...
إعلم أيّها العزيز!
إنسانڭ عقل و فكر ميدانى اويله بر وسعتدهدر كه، إحاطهسى ممكن دگلدر؛ و او قدر طاردر كه، ايگنهيه محل اولاماز. أوت بعضًا ذرّه ايچنده دونويور، قطره ايچريسنده يوزويور، بر نقطهده حپس اولويور. بعضًا ده، عالمى بر قارپوز گبى ألنه آلير و كائناتى مسافرةً گتيرر، عقل اوطهسنده مسافر ايدر. بعضًا ده او قدر حدّينى تجاوز ايدر، يوكسگه چيقار كه؛ واجب الوجودى گورمگه چاليشير.
— 108 —
بعضًا ده كوچولور، ذرّهيه بڭزر. بعضًا ده سماوات قدر بيور. بعضًا ده بر قطرهيه گيرر. بعضًا ده فطرت و خلقتى ايچنه آلير...
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حقّڭ إنسانه ويرديگى نعمتلر، ايستر آفاقى اولسون ايستر أنفسى اولسون، بعض شرائط آلتنده إنسانه گلوب وصول بولويور. مثلا: ضيا، هوا، غدا، صوت و صدا گبى نعمتلردن إنسانڭ إستفاده ايدهبيلمهسى آنجق گوز، قولاق، آغز، بورون گبى وسائطڭ آچيلماسيله اولور. بو وسائط، اللّٰهڭ خلق و ايجاديله اولور. إنسانڭ ألى، كسب و إختيارنده يالڭز او وسائطى آچمقدر.
بناءً عليه او نعمتلرى يولده بولمش گبى صاحبسز، حسابسز اولديغنى ظن ايتمهسين. آنجق منعمِ حقيقينڭ قصديله گلير، إنسان ده إختياريله آلير. صوڭره إحتياجه گوره إنعام ايدنڭ إرادهسيله بدننده إنتشار ايدر.
إعلم أيّها العزيز!
هر هانگى بر شيئڭ صوڭى و آخرى إنتظام و گوزللكجه أوّلندن آشاغى اولماديغى گبى؛ ظاهرى و صورتى ده صنعت و حكمتجه باطنندن گوزل دگلدر. اويله ايسه أشيانڭ ايچ يوزلرينى و نهايتلرينى صاحبسز ظن ايدوب، تصادفلره حواله ايتمه. چيچكله، چيچكدن چيقان ثمرهدهكى أثرِ صنعت و حكمت؛ چكردكله، چكردكدن چيقان فيليزڭ أثرِ صنعت و نقشندن آشاغى دگلدر. بناءً عليه صانعِ ذو الجلال هم أوّلدر هم آخر، هم ظاهردر هم باطن...
وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
إعلم أيّها العزيز!
قرآنڭ إعجازى تحريفنه بر سددر. أوت مادام قرآن معجزهدر، بشر اونڭ تقليدينى ياپاماز. آيتلرى باشقه كلاملر ايله تبديل ايديلمكله تحريف و تغييرى ممكن دگلدر. چونكه مفسّر، مؤلّف، مترجم، محرّف؛ اُسلوبلرينى، كِسْوَهلرينى آياتڭ كسوهسيله إلتباس ايتديرهمزلر. آيتلرده إعجاز طامغهسى واردر. او طامغهنڭ آلتنده اولميان كلاملر آيت عدّ ايديلهمز. اويله ايسه إعجاز، تحريف و تغييرى قبول ايتمز.
— 109 —
إعلم أيّها العزيز!
قرآنِ كريم نعمتلرى، آيتلرى، دليللرى تعداد ايدركن فَبِاَىِّ اٰلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ آيتِ جليلهسى تكرار ايله ذكر ايديلمكده اولديغندن شويله بر دلالت واردر كه: جنّ و إنسڭ أڭ چوق عصيانلرينى، أڭ شديد طغيانلرينى، أڭ عظيم كفرانلرينى توليد ايدن شويله بر وضعيتلريدر كه؛ نعمت ايچنده إنعامى گورمييورلر. إنعامى گورمدكلرندن منعمِ حقيقيدن غفلت ايدرلر. منعمدن غفلتلرى سائقهسيله او نعمتلرى أسبابه ويا تصادفه إسناد ايدهرك، اللّٰهدن او نعمتلرڭ گلديگنى تكذيب ايدييورلر. بناءً عليه هر بر نعمتڭ بدايتنده، مؤمن اولان كيمسه بسملهيى اوقوسون. و او نعمتڭ اللّٰهدن اولديغنى قصد ايتمكله، كنديسى آنجق اللّٰهڭ إسميله، اللّٰهڭ حسابنه آلديغنى بيلهرك، اللّٰهه منّت و شكرانله مقابلهده بولونسون.
إعلم أيّها العزيز!
إنسان قلبًا و فكرًا حقائقِ إلٰهيهيه باقوب دوشونديگى زمان، بِالخاصّه نماز و عبادت أثناسنده، گرك شيطان طرفندن، گرك نفسى طرفندن پك فنا، پيس و چركين وسوسهلر، خاطرهلر، سينكلر گبى قلبه، عقله هجوم ايدرلر. بو گبى هوائى، وهمى و چركين شيلرڭ دفعيله اوغراشان آدم، او وسوسهلره مغلوب اولور. آنجق اونلرى مغلوب ايدوب قاچيرمق چارهسى، مدافعهيى ترك ايدوب اونلر ايله اوغراشمامقدر. أوت آريلر ايله اوغراشيلدقجه اونلر هجوملرينى آرتديررلر. اونلره قاريشيلمديغى تقديرده، إنسانى ترك ايدر، گيدرلر. هم ده او گبى وسوسهلرڭ، نه حقائقِ إلٰهيهيه و نه ده سنڭ قلبڭه بر مضرّتى يوقدر. أوت پيس بر منزلڭ دليكلرندن سمانڭ گونش و ييلديزلرينه، جنّتڭ گُل و چيچكلرينه باقيليرسه، او دليكلردهكى پيسلك نه باقانه و نه ده باقيلانه بولاشماز. و فنا بر تأثير ايتمز.
(حاشيه): او چركين سوزلر سنڭ قلبڭڭ سوزلرى دگل. چونكه سنڭ قلبڭ اوندن متأثّر و متأسّفدر. بلكه قلبه ياقين اولان لمّهِٔ شيطانيدن گلييور. مثلا: سن نمازده، كعبه قارشيسنده، حضورِ إلٰهيده آياتى تفكّرده اولديغڭ بر حالده، شو تداعئِ أفكار سنى طوتوب أڭ اوزاق مالايعنياتِ رذيلهيه سَوق ايدر. مثلا: آيينهنڭ ايچندهكى ييلانڭ تمثالى ايصيرماز. آتشڭ مثالى ياقماز. و نجاستڭ گورونمسى آيينهيى تلويث ايتمز.
— 110 —
إعلم أيّها السّعيد!
نهدر بو غرور و نهدر بو غفلت؟ نهدر بو حشمت، نهدر بو إستغنا، نهدر بو عظمت؟ ألڭدهكى إختيار بر قيل قدردر و إقتدارڭ بر ذرّه قدردر. و حياتڭ سوندى، آنجق بر شعله قالدى. عمرڭ گچدى، شعورڭ سوندى، بر لمعه قالدى. شهرتڭ گيتدى، آنجق بر آن قالدى...
زمانڭ گچدى، قبردن باشقه مكانڭ وار مى؟ بيچاره! عجزيڭه و فقريڭه بر حدّ وار مى؟ أمللرڭ نهايتسزدر، أجلڭ ياقيندر. أوت بويله عجز و فقرڭله إقتدار و إختياردن خالى بر إنسانڭ نه اولاجق حالى؟ خزائنِ رحمت صاحبى خالقِ رحمٰن الرحيمه، بويله بر عجز ايله إعتماد ايتمك لازمدر. اودر هركسه نقطهٔ إستناد. اودر هر ضعيفه جهتِ إستمداد...
٭ ٭ ٭
— 111 —
هٰذِهِ الْمُنَاجَاةُ تَخَطَّرَتْ فِى الْقَلْبِ هٰكَذَا بِالْبَيَانِ الْفَارِسِى
يَارَبْ بَشَشْ جِهَتْ نَظَرْ مِيكَرْدَمْ دَرْدِ خُودْرَا دَرْمَانْ نَمِى دِيدَمْ
دَرْ رَاسْتْ مِى دِيدَمْ كِه دِى رُوزْ مَزَارِ پَدَرِ مَنَسْتْ
وَ دَرْ چَپْ دِيدَمْ كِه فَرْدَا قَبْرِ مَنَسْتْ
وَ اِيمْرُوزْ تَابُوتِ جِسْمِ پُرْ اِضْطِرَابِ مَنَسْتْ
بَرْسَرِ عُمْرْ جَنَازَهءِ مَنْ اِيسْتَادَه اَسْتْ
دَرْ قَدَمْ اٰبِ خَاكِ خِلْقَتِ مَنْ وَ خَاكِسْتَرِ عِظَامِ مَنَسْتْ
چُونْ دَرْ پَسْ مِينِگَرَمْ بِينَمْ اِينْ دُنْيَاءِ بِى بُنْيَادْ هِيچْ دَرْ هِيچَسْتْ
وَ دَرْ پِيشْ اَنْدَازَهءِ نَظَرْ مِيكُنَمْ دَرِ قَبِرْ كُشَادَه اَسْتْ
وَ رَاهِ اَبَدْ بَدُورِ دِرَازْ بَدِيدَارَسْتْ
مَرَا جُزْ جُزْءِ اِخْتِيَارِى چِيزِى نِيسْتْ دَرْ دَسْتْ
كِه اُو جُزْءْ هَمْ عَاجِزْ هَمْ كُوتَاه و هَمْ كَمْ عَيَارَسْتْ
نَه دَرْ مَاضِى مَجَالِ حُلُولْ نَه دَرْ مُسْتَقْبَلْ مَدَارِ نُفُوذْ اَسْتْ
مَيْدَانِ اُو اِينْ زَمَانِ حَال و يَكْ اٰنِ سَيَّالَسْتْ
بَا اِينْ هَمَه فَقْرْهَا وَ ضَعْفْهَا قَلَمِ قُدْرَتِ تُو اٰشِكَارَه
نُوِشْتَه اَسْتْ دَرْ فِطْرَتِ مَا مَيْلِ اَبَدْ وَ اَمَلِ سَرْمَدْ
بَلْكِه هَرْ چِه هَسْتْ ، هَسْتْ
دَائِرَهءِ اِحْتِيَاجْ مَانَنْدِ دَائِرَهءِ مَدِّ نَظَرْ بُزُرْگِى دَارَسْتْ
خَيَالْ كُدَامْ رَسَدْ اِحْتِيَاجْ نِيزْ رَسَدْ
دَرْ دَسْتْ هَرْچِه نِيسْتْ دَرْ اِحْتِيَاجْ هَسْتْ
— 112 —
دَائِرَهءِ اِقْتِدَارْ هَمْچُو دَائِرَهءِ دَسْتِ كُوتَاهْ كُوتَاهَسْتْ
پَسْ فَقْر و حَاجَاتِ مَا بَقَدْرِ جِهَانَسْتْ
وَ سَرْمَايَهءِ مَا هَمْ چُو جُزْءِ لَايَتَجَزَّا اَسْتْ
اِينْ جُزْءْ كُدَامْ وَ اِينْ كَائِنَاتِ حَاجَاتْ كُدَامَسْتْ
پَسْ دَرْ رَاهِ تُو ازْ اِينْ جُزْءْ نِيزْ بَازْ مِى گُذَشْتَنْ چَارَهءِ مَنْ اَسْتْ
تَا عِنَايَتِ تُو دَسْتْگِيرِ مَنْ شَوَدْ رَحْمَتِ بِى نِهَايَتِ تُو پَنَاهِ مَنْ اَسْتْ
اٰنْ كَسْ كِه بَحْرِ بِى نِهَايَتِ رَحْمَتْ يَافْتْ اَسْتْ تَكْيَه نَه كُنَدْ بَرْ اِينْ جُزْءِ اِخْتِيَارِى كِه يَكْ قَطْرَه سَرَابَسْتْ
اَيْوَاهْ اِينْ زِنْدِگَانِى هَمْ چُو خَابَسْتْ
وِينْ عُمْرِ بِى بُنْيَادْ هَمْ چُو بَادَسْتْ
اِنْسَانْ بَزَوَالْ دُنْيَا بَفَنَا اَسْتْ اٰمَالْ بِى بَقَا اٰلَامْ بَبَقَا اَسْتْ
بِيَا اَىْ نَفْسِ نَافَرْجَامْ وُجُودِ فَانِىىِ خُودْرَا فَدَا كُنْ
خَالِقِ خُودْرَا كِه اِينْ هَسْتِى وَدِيعَه هَسْتْ
وَ مُلْكِ اُو وَ اُو دَادَه فَنَا كُنْ تَا بَقَا يَابَدْ
اَزْ آنْ سِرِّى كِه ، نَفْىِ نَفْىْ اِثْبَاتْ اَسْتْ
خُدَاىِ پُرْكَرَمْ خُودْ مُلْكِ خُودْرَا مِى خَرَدْ اَزْ تُو
بَهَاىِ بِى گِرَانْ دَادَه بَرَاىِ تُو نِگَاهْ دَارَسْتْ
(حاشيه): بو فارسى مناجات، قيصهلغنه رغمًا چوق اوزون حقيقتلرى إحتوا ايتمكدهدر. آنقرهده اوتوز بش سنه أوّل طبع ايديلديگى وقت، افغان سفيرى سلطان أحمد چوق بگنمش و افغان شاهنه بر عدد بو مناجاتدن هديه گوندرمشدر. توركجه ترجمهسى "إختيارلر رسالهسى"نده و "اون يدنجى سوز"ده اولديغندن ترجمه ايديلمدى.
— 113 —
(بو قسم، مؤلّفڭ كندى توركجهسيدر)
١٣٣٩ تاريخنده، مجلسِ مبعوثانه خطابًا يازديغم بر خطبهنڭ صورتيدر
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِنَّ الصَّلٰوةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا
أى مجاهدينِ إسلام! أى أهلِ حلّ و عقد!بو فقيرڭ بر مسئلهده اون سوزينى، بر قاچ نصيحتنى ديڭلهمڭزى رجا ايدييورم.
أوّلا:شو مظفّريتدهكى خارق العاده نعمتِ إلٰهيه بر شكران ايستر كه دوام ايتسين، زياده اولسون. يوقسه، نعمت شكرى گورمزسه گيدر. مادام كه قرآنى، اللّٰهڭ توفيقيله دشمنڭ هجومندن قورتارديڭز؛ قرآنڭ أڭ صريح و أڭ قطعى أمرى اولان "صلات" گبى فرائضى إمتثال ايتمهڭز لازمدر. تا اونڭ فيضى بويله خارقه صورتنده اوستڭزده توالى و دوام ايتسين.
ثانيًا:عالمِ إسلامى مسرور ايتديڭز، محبّت و توجّهنى قزانديڭز. لٰكن او توجّه و محبّتڭ إدامهسى، شعائرِ إسلاميهيى إلتزام ايله اولور. زيرا، مسلمانلر إسلاميت حسابنه سزى سَورلر.
ثالثًا:بو عالمده أولياء اللّٰه حكمنده اولان غازى و شهدالره قوماندانلق ايتديڭز. قرآنڭ أوامرِ قطعيهسنه إمتثال ايتمكله، اوتهكى عالمده ده او نورانى گروهه رفيق اولمغه چاليشمق، سزڭ گبى همّتليلرڭ شأنيدر. يوقسه، بوراده قوماندان ايكن اوراده بر نفردن إستمدادِ نور ايتمگه مضطر قالاجقسڭز. بو دنياىِ دنيّه، شان و شرفيله اويله بر متاع دگل كه، سزڭ گبى إنسانلرى إشباع ايتسين، تطمين ايتسين و مقصودِ بِالذّات اولسون.
— 114 —
رابعًا:بو ملّتِ إسلامڭ جماعتلرى (چندان بر جماعت نمازسز قالسه، فاسق ده اولسه ينه) باشلرندهكينى متديّن گورمك ايستر. حتّى عموم كردستانده، عموم مأمورلره دائر أڭ أوّل صوردقلرى سؤال بو ايمش: "عجبا نماز قيلييور مى؟" ديرلر. نماز قيلارسه مطلق أمنيت ايدرلر؛ قيلمازسه، نه قدر مقتدر اولسه نظرلرنده متّهمدر. بر زمان، بيت الشباب عشائرنده عصيان واردى. بن گيتدم، صوردم: "سبب نهدر؟" ديديلر كه: "قائمِمقاممز نماز قيلمييوردى، راقى ايچييوردى. اويله دينسزلره ناصل إطاعت ايدهجگز؟" بو سوزى سويلهينلر ده نمازسز، هم ده أشقيا ايديلر.
خامسًا:أنبيانڭ أكثرى شرقده و حكمانڭ أغلبى غربده گلمهسى قدرِ أزلينڭ بر رمزيدر كه، شرقى آياغه قالديرهجق دين و قلبدر، عقل و فلسفه دگل. شرقى إنتباهه گتيرديگز، فطرتنه موافق بر جريان ويريڭز. يوقسه، سعيڭز يا هباءً گيدر ويا موقّت، سطحى قالير.
سادسًا:خصمڭز و إسلاميت دشمنى اولان فرنكلر ديندهكى لاقيدلغڭزدن پك فضله إستفاده ايتديلر و ايدييورلر. حتّى دييهبيليرم كه، خصمڭز قدر إسلامه ضرر ويرن، دينده إهمالڭزدن إستفاده ايدن إنسانلردر. مصلحتِ إسلاميه و سلامتِ ملّت نامنه، بو إهمالى اعماله تبديل ايتمهڭز گركدر. گورولمييور مى كه، إتّحادجيلر او قدر خارقه عزم و ثبات و فداكارلقلريله، حتّى إسلامڭ شو إنتباهنه ده بر سبب اولدقلرى حالده، بر درجه دينده لااباليلك طورينى گوستردكلرى ايچون، داخلدهكى ملّتدن نفرت و تزييف گورديلر. خارجدهكى إسلاملر ديندهكى إهماللرينى گورمدكلرى ايچون حرمتى ويرديلر.
سابعًا:عالمِ كفر، بتون وسائطيله، مدنيتيله، فلسفهسيله، فنونيله، مِسْيونرلريله عالمِ إسلامه هجوم و مادّةً اوزون زماندن بَرى غلبه ايتديگى حالده، (عالمِ إسلامه) دينًا غلبه ايدهمدى. و داخلى بتون فِرَقِ ضالّهِٔ إسلاميه ده، برر كميهِٔ قليلهِٔ مضرّه
— 115 —
صورتنده محكوم قالديغى؛ و إسلاميت متانتنى و صلابتنى سنّت و جماعتله محافظه أيلديگى بر زمانده، لااباليانه، آوروپا مدنيتِ خبيثه قسمندن سوزولن بر جريانِ بدعتكارانه، سينهسنده ير طوتاماز. ديمك عالمِ إسلام ايچنده مهمّ و إنقلابوارى بر ايش گورمك، إسلاميتڭ دساتيرينه إنقياد ايله اولابيلير، باشقه اولاماز. هم اولمامش، اولمش ايسه ده چابوق ئولوب، سونمش...
ثامنًا:ضعفِ دينه سبب اولان آوروپا مدنيتِ سفيهانهسى ييرتيلمغه يوز طوتديغى بر زمانده و مدنيتِ قرآنڭ ظهوره ياقين گلديگى بر آنده، لاقيدانه و إهمالكارانه مثبت بر ايش گورولمز. منفيجه، تخريبكارانه ايش ايسه، بو قدر رخنهلره معروض قالان إسلام ذاتًا محتاج دگلدر.
تاسعًا:سزڭ بو "إستقلال حربى"ندهكى مظفّريتڭزى و عالى خدمتڭزى تقدير ايدن و سزى جان و دلدن سَون، جمهورِ مؤمنيندر. و بِالخاصّه طبقهِٔ عوامدر كه صاغلام مسلمانلردر. سزى جدّى سَور و سزى طوتار و سزه منّتداردر و فداكارلغڭزى تقدير ايدرلر. و إنتباهه گلمش أڭ جسيم و مدهش بر قوّتى سزه تقديم ايدرلر. سز دخى، أوامرِ قرآنيهيى إمتثال ايله اونلره إتّصال و إستناد ايتمهڭز مصلحتِ إسلام نامنه ضروريدر. يوقسه، إسلاميتدن تجرّد ايدن بدبخت، ملّيتسز آوروپا مفتونى فرنك مقلّدلرى، عوامِ مسلمينه ترجيح ايتمك، مصلحتِ إسلامه منافى اولديغندن، عالمِ إسلام نظرينى باشقه طرفه چويرهجك و باشقهسندن إستمداد ايدهجك.
عاشرًا:بر يولده طوقوز إحتمال هلاكت، تك بر إحتمال نجات وارسه؛ حياتندن واز گچمش، مجنون بر جسور لازم كه او يوله سلوك ايتسين. شيمدى، يگرمى درت ساعتدن بر ساعتى إشغال ايدن فرض نماز گبى ضرورياتِ دينيهده، يوزده طقسان طوقوز إحتمال نجات وار. يالڭز، غفلت و تنبللك حيثيتيله، بر إحتمال ضررِ دنيوى اولابيلير. حالبوكه فرائضڭ تركنده، طقسان طوقوز إحتمال ضرر وار. يالڭز غفلت و ضلالته إستناد، تك بر إحتمال نجات اولابيلير. عجبا دينه و دنيايه ضرر اولان إهمال و فرائضڭ تركنه نه بهانه بولونهبيلير؟ حميت ناصل مساعده ايدر؟
— 116 —
باخصوص بو گروهِ مجاهدين و بو يوكسك مجلسڭ أفعالى تقليد ايديلير. قصورلرينى ملّت يا تقليد ويا تنقيد ايدهجك؛ ايكيسى ده ضرردر. ديمك اونلرده حقوق اللّٰه، حقوقِ عبادى ده تضمّن ايدييور. سرِّ تواتر و إجماعى تضمّن ايدن حدسز إخباراتى و دلائلى ديڭلهمهين و سفسطهِٔ نفس و وسوسهٔ شيطاندن گلن بر وهمى قبول ايدن آدملرله، حقيقى و جدّى ايش گورولمز.
شو إنقلابِ عظيمڭ تمل طاشلرى صاغلام گرك. شو مجلسِ عالينڭ شخصيتِ معنويهسى، صاحب اولديغى قوّت جهتيله معناىِ سلطنتى درعهده ايتمشدر. أگر شعائرِ إسلاميهيى بِالذّات إمتثال ايتمك و ايتديرمكله معناىِ خلافتى دخى وكالةً درعهده ايتمزسه، حيات ايچون درت شيئه محتاج، فقط عنعنهِٔ مستمرّه ايله گونده لا أقل بش دفعه دينه محتاج اولان، شو فطرتى بوزولميان و لهوياتِ مدنيه ايله إحتياجاتِ روحيهسنى اونوتميان بو ملّتڭ حاجاتِ دينيهسنى مجلس تطمين ايتمزسه؛ بِالمجبوريه معناىِ خلافتى، تمامًا قبول ايتديگڭز إسمه و لفظه ويرهجك. او معنايى إدامه ايتمك ايچون قوّتى دخى ويرهجك. حالبوكه مجلس ألنده بولونميان و مجلس طريقيله اولميان بويله بر قوّت، إنشقاقِ عصايه سببيت ويرهجكدر. إنشقاقِ عصا ايسه،
وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِيعًا
آيتنه ضددر. زمان جماعت زمانيدر. جماعتڭ روحى اولان شخصِ معنوى داها متيندر و تنفيذِ أحكامِ شرعيهيه داها زياده مقتدردر. خليفهِٔ شخصى، آنجق اوڭا إستناد ايله وظائفى درعهده ايدهبيلير. جماعتڭ روحى اولان شخصِ معنوى أگر مستقيم اولسه، زياده پارلاق و كامل اولور. أگر فنا اولسه، پك چوق فنا اولور. فردڭ، اييلگى ده فنالغى ده محدوددر. جماعتڭ ايسه غيرِ محدوددر. خارجه قارشى قزانديغڭز اييلگى، داخلدهكى فنالقله بوزمايڭز. بيليرسڭز كه أبدى دشمنلريڭز و ضدلريڭز و خصملريڭز، إسلامڭ شعائرينى تخريب ايدييورلر. اويله ايسه ضرورى وظيفهڭز، شعائرى إحيا و محافظه ايتمكدر. يوقسه شعورسز اولارق شعورلى دشمنه يارديمدر. شعائرده تهاون، ضعفِ ملّيتى گوسترر. ضعف ايسه دشمنى توقيف ايتمز، تشجيع ايدر...
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ ٭ نِعْمَ الْمَوْلٰى وَ نِعْمَ النَّصِيرُ
٭ ٭ ٭
— 117 —
إعلم أيّها العزيز!(أى عزيز قارداشم بيل كه!)
إعلم أيّها العزيز!
حقائقِ ايمانيهيى إثبات ايچون ايراد ايديلن برهان و دليللرى تدقيق ايدركن، شو قوجهمان نتيجهيى بو ضعيف، نحيف دليل إنتاج ايدهمز دييه تنقيداتده بولونمه. زيرا ضعفيتيله إتهام ايتديگڭ او دليلڭ صاغنده و صولنده بولونان تقويه قوّتلرى و قطعهلرى پك چوقدر. أوت إسلاميتڭ صدقنه دلالت ايدن شاهدلردن، شهيدلردن، برهانلردن، دليللردن، أمارهلردن هر بريسى، او مدافعه ميداننده آرقداشنى حمايه ايتمكله صحّت راپورينى إمضاليهرق صاغلام اولديغنى تصديق ايدر. او ده، اونڭ علم و خبرينه أهلِ وقوف اولور. چونكه حقائقِ ايمانيهده هدف ثبوتدر، نفى دگلدر. ثابت اولان بر شيئى گوسترنلرڭ برى، بيڭ گبيدر. زيرا ثبوتده گوسترنلرڭ گوسترمه طرزلرى بربرينه اويغون و موافق اولديغندن، هر بريسى اوتهكيلرى تزكيه و تصديق ايتمش اولور. نفى جهتنده، نفى ايدنلرڭ شهادتلرنده توافق يوقدر. نفيلرينه متخالف أسباب گوستررلر. بونڭ ايچون، شهادتلرى بربرينڭ صحّتنه دليل اولاماز. چونكه توافق يوق.
إعلم أيّها العزيز!
بعضًا بر شيئه شدّتلى محبّت، او شيئڭ إنكارينه سبب اولور. و كذا شدّتِ خوف و غايت عظمت و عقلڭ إحاطهسزلغى ده إنكاره سبب اولور.
إعلم أيّها العزيز!
حنظلهنڭ چكردگنده حنظله آغاجى مندمج و داخل اولديغى گبى، جهنّمڭ ده كفر و ضلالت تخمنده مستتر بولونديغنى، شهودى بر يقين ايله مشاهده ايتدم. و كذا ناصلكه خرمانڭ چكردگى، خرما آغاجنه حاملهدر. عينًا اويله ده، ايمان حبّهسنده ده جنّتڭ موجود اولديغنى حدسِ قطعى ايله گوردم. چونكه او چكردكلرڭ آغاجلره تحوّل و إنقلابلرى غريب اولماديغى گبى، كفر و ضلالت معناسى ده تعذيب ايديجى بر جهنّمى، ايمان و هدايت ده بر جنّتى إنتاج ايدهجگنده إستبعاد يوقدر.
— 118 —
إعلم أيّها العزيز!
تخم اولاجق بر حبّهنڭ قلبى، يعنى ايچى دلينديگى زمان، ألبته سنبللهنوب نشو و نما بولاماز؛ ئولور گيدر. كذالك أنا ايله تعبير ايديلن أنانيتڭ قلبى، اللّٰه اللّٰه ذكرينڭ شعاع و حرارتيله يانوب دلينيرسه، بيويوب غفلتله فرعونلاشهمز. و خالقِ سماوات و أرضه عصيان ايدهمز. او ذكرِ إلٰهى سايهسنده، أنا محو اولور.
ايشته نقشبنديلر، ذكر خصوصنده إتّخاذ ايتدكلرى ذكرِ خفى سايهسنده قلبڭ فتحيله، أنا و أنانيت ميقروبنى ئولديرمگه و شيطانڭ أمربرى اولان نفسِ أمّارهنڭ باشنى قيرمغه موفّق اولمشلردر. كذالك قادريلر ده ذكرِ جهرى سايهسنده طبيعت طاغوتلرينى تار و مار ايتمشلردر.
إعلم أيّها العزيز!
عالمده هر شيئڭ يوزنده حكمت أثرلرى گورونديگى گبى أڭ اوزاق، أڭ گنيش، أڭ اينجه كثرتڭ طبقهلرى اوستنده ده حكمت، إهتمام أثرلرى گورولمكدهدر. أوت كثرت و تكثّرڭ منتهاسى و نتيجهسى اولان إنسانڭ صحيفهِٔ وجهنده، جبههسنده، جلدنده، أللرينڭ ايچلرنده قلمِ قدر ايله پك چوق چيزگيلر، خطلر، نقشلر، نشانلر يازيلمشدر. معلومدر كه، إنسانڭ شو صحيفهلرنده يازيلان او كلمهلر، حرفلر، نقطهلر، حركهلر، روحِ إنسانيده بولونان معنالره، معنوياتلره دلالت ايتدكلرى گبى، فطرتنده قدر طرفندن يازيلان مكتوبلره ده إشارتلرى واردر. آرقداش، إنسانڭ گچن صحيفهلرينه قدرڭ يازديغى حاشيه، تصادف و إتّفاقڭ دخولنه بر منفذ بيراقمامشدر.
إعلم أيّها العزيز!
شو دنيا حياتنه محبّتله مبتلا اولان بعض إنسانلر، او حياتڭ وجوده گلمهسندن مقصد و غايه، يالڭز او حياته خدمت و او حياتڭ بقاسى اولوب، باشقه بر فائدهسى اولماديغنى، يعنى فاطرِ حكيمڭ ذوى الحياتده و جوهرِ إنسانيتده وديعه اولارق قويديغى بتون جهازاتِ عجيبه و تجهيزاتِ خارقهنڭ، سريع الزوال اولان شو حياتڭ حفظى ايله بقاسى ايچون ويريلديگنى ظن ايدييورلر. حالبوكه قضيه اويله اولديغى تقديرده، كائناتدهكى غيرِ متناهى نظاملرڭ شهادتلريله، سطحِ عالمده
— 119 —
گورونن حكمت، عنايت، إنتظام، عدمِ عبثيته اولان دليل و برهانلرڭ، معكوسه اولارق عبثيته، إسرافه، إنتظامسزلغه، عدمِ حكمته دليل و برهان اولمالرى لازم گلهجكدر.
آرقداش! شو دنيوى حياتڭ فائدهلرى پك چوقدر. او فائدهلردن، حيات صاحبنه (تصرّف و خدمتى نسبتنده) بر حصّه آيرلدقدن صوڭره باقى قالان غايهلر، ثمرهلر فاطرِ حكيمه راجعدر. أوت إنسان و إنسانڭ حياتى أسماءِ إلٰهيهنڭ تجلّياتنه بر تارلادر. و جنّتده رحمتِ إلٰهيهنڭ أنواعنڭ جلوهلرينه مظهردر. و حياتِ اُخرويهنڭ خارقه و غيرِ متناهى ثمرهلرى ايچون بر فدانلق ويا بر چكردكدر. ديمك إنسان بر سفينه قپودانى گبيدر. سفينهنڭ غيرِ محدود فائدهلرندن، قپودانڭ علاقه و خدمتى نسبتنده كنديسنه ويريلير. باقى قالان قسمى سلطانه راجعدر. إنسان ده، سفينهٔ وجوديله علاقهسى درجهسنده او وجودڭ حياتدار ثمراتندن حصّهسنى آلير. متباقيسى، سلطانِ أزلىيه عائددر...
إعلم أيّها العزيز!
دنيانڭ لذّتلرى، ذوقلرى و زينتلرى، خالقمزى، مالكمزى و مولامزى بيلمديگمز تقديرده جنّت اولسه بيله جهنّمدر. أوت اويله گوردم و اويله ده ذوق ايتدم. بِالخاصّه شفقتڭ آتشنى سوندورهجك، معرفت اللّٰهدن باشقه بر شى وار ميدر؟ أوت معرفت اللّٰه اولدقدن صوڭره، دنيا لذّتلرينه إشتها اولماديغى گبى جنّته بيله إشتياق گرى قالير.
إعلم أيّها العزيز!
دنياده جريان ايدن و حصوله گلن هر بر شيئڭ ايكى وجهى واردر. برى آخرته باقار كه، نفس الأمرده أڭ ثابت، أڭ آغير بو وجهدر. ايكنجيسى دنيايه، نفسنه و هوايه باقار. بو وجه، حقارت، خفّت و زوالدن اويله بر موقعدهدر كه، قلبڭ تأثّرينه، تألّمنه، إضطرابنه، دوشونجهلرينه باعث اولاجق بر قيمتده دگلدر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانلرڭ اويله أبلهلرى واردر كه، شفّاف بر ذرّهده شمسڭ تمثالنى ويا بر چيچگڭ رنگنده شمسڭ تجلّيسنى گورسه؛ شمسڭ او تمثال و تجلّيسندن، حقيقى شمسڭ بتون لوازماتنى، حتّى عالمه مركز اولماسنى و سيّاراته اولان جذبنى طلب
— 120 —
ايدوب ايسترلر. مع هذا، او ذرّهده ويا او چيچكده گورديگى تمثال و تجلّينڭ بر عارضهدن طولايى غائب اولدقلرى زمان، بصر و بصيرتنڭ كورلگى طولاييسيله حقيقى شمسڭ إنكارينه ذهاب ايدرلر. و كذا او أبلهلر تجلّى ايله حصوله گلن وجودِ ظلّىيى، وجودِ حقيقى و أصليدن فرق ايدهمزلر، بربريله إلتباس ايدرلر. بونڭ ايچون، بر شيده شمسڭ تمثالنى، گولگهسنى گوردكلرى زمان شمسڭ حرارتنى، ضياسنى و سائر خصوصياتنى ده ايستهمگه باشلارلر.
و كذا او أبلهلر سينك، بوجك و سائر كوچك و خسيس شيلره باقاركن، اونلرده پك يوكسك بر أثرِ صنعت و حكمت گورمكله، ديرلر: "صانع بونلره پك فضله أهمّيت ويرمشدر. بر سينگڭ نه قيمتى اولابيلير كه بو قدر مصرفلره، كلفتلره محل اولسون؟"
آرقداش! بو گبى أبلهلرى إقناع و إشكاللرينى دفع ايچون، درت شيئڭ بيلينمسى لازمدر:
برنجيسى:جنابِ حقّڭ ربوبيتنڭ كماليله علاقهدار اولان هر شى اونى توصيف ايدر. فقط او شيئڭ، ربوبيتنه مظهر اولديغى مناسبتيله، كمالنڭ ده محلِّ تجلّيسى اولور. فقط، او كمال ايله متّصف اولاماز.
ايكنجيسى:هر شيدن جنابِ حقّڭ نورينه بر قپو آچيلير. بو قپولردن بريسنڭ قپانماسى، غيرِ متناهى سائر قپولرڭ ده قپانمسنى إستلزام ايتمز. فقط، هپسنڭ بر مفتاح ايله آچيلمهسى ممكندر.
اوچنجيسى:علمِ محيطدن إنعكاس ايدن قدر، هر شيده أسماءِ نوريهدن بر حصّه ترسيم ايتمشدر.
دردنجيسى:
اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ٭ مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
— 121 —
بو آيتلرڭ صراحتنه گوره، هر شيئڭ وجودى "كُنْ" أمريله باغلى اولديغى گبى؛ بتون أشيانڭ ايجاد و صوڭرهدن إحيالرى، بر نفسِ واحدهنڭ ايجاد و إحياسى گبيدر. ديمك ايجاد جنابِ حقّه إسناد ايديليرسه، بو قدر راحت و قولاى اولور. امّا أسبابه ويا أشيانڭ كنديلرينه إسناد ايديلديگى زمان، بتون عقلانڭ و أبلهلرڭ حكملرندن نشئت ايدن محالاتى قبول ايتمهلرى لازم گلير.
إعلم أيّها العزيز!
قرآنِ معجز البيان، حقيقتلرى ضروبِ أمثال ايله بيان ايدييور. چونكه دائرهِٔ الوهيته عائد حقائقِ مجرّده، دائرهِٔ ممكناتده آنجق مثاللر ايله تمثّل و توضّح ايدر. ممكن و مسكين اولان إنسان ده، دائرهِٔ إمكانده مثاللره باقهرق، فوقنده بولونان دائرهِٔ وجوبڭ شئوناتنى، أحوالنى دوشونور.
إعلم أيّها العزيز!
هر شيئڭ ايچنه ملكوت، طيشنه ده ملك دينير. بو إعتبارله إنسان ايله قلب، بربرينه هم ظرف، هم مظروف اولور. چونكه إنسان ملك جهتيله قلبه ظرف اولور. ملكوت جهتيله ده مظروف اولور.
بو قاعده عرش ايله كون حقّنده ده تطبيق ايديلير. شويله كه: عرش؛ ظاهر، باطن، أوّل، آخر إسملرينڭ خليطه و قاريشيغيدر. بو خليطهده داخل اولان إسمِ ظاهر إعتباريله عرش، ملك؛ كون، ملكوت اولور. إسمِ باطن إعتباريله عرش، ملكوت؛ كون، ملك اولور. ديمك عرشه إسمِ ظاهر نظريله باقيليرسه؛ كنديسى ظرف، كون ده مظروف اولور. إسمِ باطن گوزيله باقيليرسه؛ كنديسى مظروف، كون ظرف اولور. و كذا إسمِ أوّل إعتباريله
وَ كَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ
آيتنڭ إشارت ايتديگى كَوْنڭ بدايتنى ايچنه آلييور. و إسمِ آخر إعتباريله
سَقْفُ الْجَنَّةِ عَرْشُ الرَّحْمٰنِ
حديثِ شريفنڭ ايماء ايتديگى كَوْنڭ نهايتنى ايچنه آلييور.
ديمك عرش اويله بر خليطهدر كه، شو درت إسمدن آلديغى حصّهلر ايله كون و وجودڭ صاغنى، صولنى، اوستنى و آلتنى إحاطه ايتمش اولور.
— 122 —
إعلم أيّها العزيز!
عجز، ندانڭ معدنيدر. إحتياج دعانڭ منبعيدر.
فيا ربّى، يا خالقى، يا مالكى! سنى چاغيرمقده حجّتم حاجتمدر. سڭا ياپديغم دعالرده عُدَّتم فاقتمدر. وسيلهم فقدانِ حيله و فقرمدر. خزينهم عجزمدر. رأس المالم، أمللرمدر. شفيعم، حبيبڭ (عليه الصلاة والسلام) و رحمتڭدر. عفو أيله، مغفرت أيله و مرحمت أيله يا اللّٰه يا رحمٰن يا رحيم! آمين!
٭ ٭ ٭
— 123 —
ذيل الحباب
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اويله بر اللّٰهه حمد، مدح و ثنالر ايدرز كه، شو عالمِ كبير اونڭ ايجاديدر. و إنسان دينيلن شو كوچك عالم ده اونڭ إبداعيدر. برى إنشاسى، ديگرى بناسيدر. برى صنعتى، ديگرى صبغهسيدر. برى نقشى، ديگرى زينتيدر. برى رحمتى، ديگرى نعمتيدر. برى قدرتى، ديگرى حكمتيدر. برى عظمتى، ديگرى ربوبيتيدر. برى مخلوقى، ديگرى مصنوعيدر. برى ملكى، ديگرى مملوكيدر. برى مسجدى، ديگرى عبديدر. أوت بتون بو شيلر، أجزاسيله برابر اللّٰهڭ ملكى و مالى اولديغى، إعجازوارى سكّه و مُهرلريله ثابتدر...
اَللّٰهُمَّ يَا قَيُّومَ الْاَرْضِ وَ السَّمَاءِ اِنَّا نُشْهِدُكَ وَ جَمِيعَ مَصْنُوعَاتِكَ وَ جَمِيعَ خَلْقِكَ بِاَنَّكَ اَنْتَ اللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ وَحْدَكَ لَا شَرِيكَ لَكَ وَ نَسْتَغْفِرُكَ وَ نَتُوبُ اِلَيْكَ وَ نَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُكَ وَ رَسُولُكَ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَيْهِ كَمَا يُنَاسِبُ حُرْمَتَهُ وَ كَمَا يَلِيقُ بِرَحْمَتِكَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
إعلم أيّها العزيز!
هر كيم كنديسنى اللّٰهه مال ايدرسه، بتون أشيا اونڭ لهنده اولور. و كيم اللّٰهه مال اولماسه، بتون أشيا اونڭ عليهنده اولور. اللّٰهه مال اولمق ايسه، بتون أشيايى ترك و هر شيئڭ اوندن اولديغنى و اوڭا رجوع ايتديگنى بيلمكله اولور.
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حقّڭ سڭا إنعام ايتديگى وجود ايله وجوده لازم اولان شيلر، تمليك صورتيله دگلدر. يعنى، سنڭ ملكڭ و مالڭ اولوب ايستديگڭ گبى
— 124 —
تصرّف ايتمك ايچون ويريلمهمشدر. آنجق او گبى نعمتلرده، اللّٰهڭ رضاسنه موافق تصرّف ايديلهبيلير.
أوت بر مسافر، أو صاحبنڭ إذننه و رضاسنه موافق اولميهجق درجهده، يمكلرده و سائر شيلرده إسراف ايدهمز.
إعلم أيّها العزيز!
گوزلرى كسوف طوتمش بعض آدملر، گوزلرى اوڭنده وقوعه گلن غيرِ محدود خصوصى حشر و نشرلرى كور گوزلريله گوردكلرى حالده، قيامتِ كبرايى و حشرِ عموميهيى ناصل إستغراب ايدييورلر؟ عجبا چيچك آچوب، ثمره ويرن آغاجلرده هر سنه ايجاد ايديلن ميوهلرڭ حشر و نشرلرينى گوردكدن صوڭره حشرِ عمومىيى إستبعاد ايدن صيقيلماز مى؟ أگر اونلر شهودى بر يقين ايله حشرِ عمومىيى گورمك ايسترلرسه، (عقللرينى ده برابر بولونديرمق شرطيله) ياز موسمنده كُرهِٔ أرض باغچهسنه گيرسينلر. عجبا آغاج داللرندن صاللانان او طاتلى، باللى، نظيف، لطيف قدرت معجزهلرى او مخلوقاتِ لطيفه، أوّلكيسنڭ يعنى ئولوب گيدن ثمراتڭ عينى ويا مِثلى دگل ميدر؟
أگر إنسانلرده اولديغى گبى او ميوهلرده ده وحدتِ روحيه اولمش اولسه ايدى، گچمش و گلن يڭى ميوهلر بربرينڭ عينى اولماز مى ايدى؟ فقط روحلرى اولماديغى ايچون آرالرنده عينيته ياقين اويله بر مِثليت واردر كه، نه عيندر و نه ده غير كيفيتى گوسترر. عجبا ثمراتدهكى بو وضعيتى گورن حشرى إستبعاد ايدهبيلير مى؟
و كذا معنوى آسانسورلر ايله لازم اولان أرزاق و غدالرينى آغاجڭ يوكسك داللرينه چيقارتمقله، تبسّملريله عرضِ ديدار ايدن طوت و قايصى گبى ميوهلرى قورو و جامد بر آغاجدن إخراج و ايجاد ايتمكله او قورو آغاجى عجيب بر وضعيته و حياتدار آنتيقه بر شكله قويان قدرتِ أزليهيه حشرِ عمومى آغير گلير مى؟ حاشا! بو لطيف، نازك مصنوعاتى او قورو آغاجلردن إخراج ايدن قدرته هيچ بر شى آغير گلمز. بو بديهى بر مسئلهدر. فقط گوزلرى كور اولانلر گورهمييورلر.
— 125 —
إعلم أيّها العزيز!
قرآنِ معجز البيانڭ هر بر سورهسى، بتون قرآنڭ مندرجاتنى إجمالًا إحتوا ايتديگى گبى، سائر سورهلرده ذكر ايديلن مقاصد و مهمّ قصّهلرى ده تضمّن ايتمشدر. بوندهكى حكمت، قرآنى تمامًا اوقومغه وقتى مساعد اولميان ويا آنجق بر قسمنى ويا بر سورهسنى اوقويهبيلن إنسانلر، قرآنڭ هپسنى اوقومقدن حاصل اولان ثوابدن محروم قالمامسيدر.
أوت مكلّفين آراسنده بولونان اُمّيلر آنجق بر سورهيى اوقويهبيليرلر. إعجازِ قرآن اونلرى ده تام ثواب قزانمقدن محروم ايتمهمك ايچون، بو نكتهِٔ إعجازيهيى تعقيب ايدهرك بر سورهيى تام قرآن حكمنده قيلمشدر.
إعلم أيّها العزيز!
مادّياتدن اولميان، بِالخاصّه ماهيتلرى متباين اولان بر چوقلقده تصرّف ايدن بر ذاتڭ، او چوقلغڭ هر بريسيله بِالذّات مباشرت و معالجهسى لازم دگلدر.
أوت عسكر نفراتى آراسنده بر قوماندانڭ تصرّفاتى، تنظيماتى، آنجق أمر و إرادهسيله حصوله گلير. أگر او قوماندانلق وظيفهلرى و ايشلرى نفراته حواله ايديليرسه، هر بر نفرڭ بِالذّات مباشرت و خدمتيله ويا هر بر نفرڭ بر قوماندان كسيلمسيله وجود بولاجقدر.
بناءً عليه جنابِ حقّڭ مخلوقاتندهكى تصرّفى، يالڭز بر أمر و إراده ايله اولور. بِالذّات مباشرتى يوقدر. شمسڭ كائناتى تنوير ايتديگى گبى.
إعلم أيّها العزيز!
(٭) أهمّيتلى.
إنسان، ياشايش وضعيتنجه، بر طاغدن قوپوب سيل ايچنه دوشن ويا يوكسك بر آپارتماندن دوشوب يووارلانان بر شخص گبيدر.
أوت حيات آپارتمانى ييقيلييور. عمر طيّارهسى شمشك گبى گچييور. زمان ده
— 126 —
سيل دولابلرينى سرعتله چاليشديرييور. أرض سفينهسى ده، سرعتله گيدركن تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ آيتنى اوقويور. سفينهِٔ أرض سرعتله يوروركن، دنيانڭ غيرِ مشروع لذّتلرينه اوزاتيلان أللره زهرلى ديكنلرڭ باتاجغى دوشونولسون. بناءً عليه او زهرلى دنيا اوقلرينه باقوب أل اوزاتمه. فراقڭ ألمى، تلاقى لذّتندن آغيردر.
أى نفسِ أمّارهم! سڭا تابع دگلم. سن ايستديگڭ شيئه عبادت ايت و ايستديگڭ شيئڭ پشينه دوش؛ بن آنجق و آنجق بنى ياراتوب، شمس و قمر و أرضى بڭا مسخّر ايدن فاطرِ حكيمِ ذو الجلاله عبد اولورم.
و كذا قدر محيطنده اوچان طيّارهِٔ عمره ويا حيات طاغلرى آراسنده آچيلان اُخدود و تونللرندن شمشكوارى گچن زمانڭ شمندوفرينه بينديرهرك، أبد الآباد مملكتنڭ إسكلهسى حكمنده اولان قبر تونلنڭ قپوسنه سَوق ايدن خالقِ رحمٰن الرحيمدن مدد ايستهيورم.
و كذا هيچ بر شيئى دعالريمه، إستغاثهلريمه و نيازلريمه هدف إتّخاذ ايتمهم. آنجق كُرهِٔ أرضى حركته گتيرن فلك چرخلرينى طورديرمغه و شمس و قمرڭ برلشديرلمسيله زمانڭ حركتنى تسكين ايتديرمگه و وجودڭ شاهقهلرندن يووارلانوب گلن شو دنيايى ساكن قيلمغه قادر اولان قدرتى نهايتسز ربِّ ذو الجلاله دعالريمى، نيازلريمى عرض و تقديم ايدييورم. چونكه هر شيله علاقهدار آمال و مقاصدم واردر.
و كذا قلبمه واقع اولان أڭ اينجه، أڭ گيزلى خاطرهلرى ايشيتديگى و قلبمڭ ميول و أمللرينى تطمين ايتديگى گبى؛ عقل و خيالمڭ ده تمنّى ايتدكلرى سعادتِ أبديهيى ويرمگه قادر اولان ذاتِ أقدسدن ماعدا كيمسهيه عبادت ايتمييورم. أوت دنيايى آخرته قلب ايتمكله قيامتى قوپاران قدرت مقتدردر، عاجز دگلدر. بر ذرّه او قدرتڭ نظرنده گيزلنهمز. شمس، بيوكلگنه گووهنهرك او قدرتڭ ألندن قورتولاماز.
— 127 —
أوت اونڭ معرفتيله ألملر لذّتلره إنقلاب ايدر. أوت اونڭ معرفتى اولمازسه، علوم أوهامه تحوّل ايدر. حكمتلر علّت و بلالره تبدّل ايدر. وجود عدمه إنقلاب ايدر. حيات ئولومه و نورلر ظلمتلره و لذائذ گناهلره تحوّل ايدر. أوت اونڭ معرفتى اولمازسه، إنسانڭ أحبابى و مال و ملكى إنسانه أعدا و دشمن اولورلر. بقا بلا اولور، كمال هبا اولور، عمر هوا اولور. حيات عذاب اولور، عقل عقاب اولور. آمال، آلامه إنقلاب ايدر.
أوت اللّٰهه عبد و خدمتكار اولانه هر شى خدمتكار اولور. بو ده، هر شى اللّٰهڭ ملك و مالى اولديغنى ايمان و إذعان ايله اولور.
أوت قدرت، إنسانى چوق دائرهلرله علاقهدار بر وضعيتده ياراتمشدر. أڭ كوچك و أڭ حقير بر دائرهده، إنسانڭ ألى يتيشهبيلهجك قدر إنسانه بر إختيار، بر إقتدار ويرمشدر. فرشدن عرشه، أزلدن أبده قدر أڭ گنيش دائرهلرده إنسانڭ وظيفهسى، يالڭز دعادر.
أوت
قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ
آيتِ كريمهسى، بو حقيقتى تنوير و إثباته كافيدر. اويله ايسه، چوجغڭ ألى يتيشهمديگى بر شيئى پدر و والدهسندن ايستديگى گبى؛ عبد ده، عجز و فقريله ربّنه إلتجا ايدر و خالقندن ايستر.
إعلم أيّها العزيز!
أشياده گورونن نوعى و فردى وحدتلر، صانعدهكى سرِّ وحدتدن نشئت ايتمشدر. چونكه قوّت طاغيلمييور. بر قسمنه چوق، بر قسمنه آز صرف ايديلمكله قدرتده، قوّتڭ تجزّى و إنقسامى اولمايور. أگر وحدت اولماسه ايدى، قدرتڭ ياپديغى صرفياتده تفاوت اولسه ايدى، مصنوعاتده ده تفاوت و إنتظامسزلق اولوردى. ديمك قدرتڭ وحدتله برابر مصنوعاته ياپديغى تصرّفى، شمسڭ تنويرى گبيدر كه، بر شمسِ واحد، جزء و كلّى بِلا تفاوت هر شيئى ضيالانديرديغى گبى، تجلّيسيله ده هر شيئڭ ياننده موجوددر. بناءً عليه ممكنات دائرهسى أفرادندن توظيف ايديلن
— 128 —
مسكين، جامد، ميّت و إسمِ نوره مظهر شمسده سرِّ وحدت سايهسنده بو قدر إنتظاملى تصرّف اولورسه؛ شمسِ أزلى، سلطانِ أبدى، قيّومِ سرمدى، واجب الوجود، واحدِ أحدڭ مصنوعاته تصرّفى ناصل اولاجقدر؟
إعلم أيّها العزيز!
صانعڭ وحدتنه أڭ صادق شاهدلردنبرنجيسى:جزئى و كلّى أشيالرده گورونن وحدتلردر. چونكه هر هانگى بر شى ذرّهدن عالمه قدر وحدت ايله متّصف و علاقهداردر. اويله ايسه، صانعده ده وحدت وار. اويله ايسه، صانع أحددر.
ايكنجيسى:هر شيده قابليتنڭ لياقتنه گوره بر كمالِ إتقان واردر. أڭ عادى، كوچك نباتى و حيوانى بر شيده كور گوزلر بيله گوردكلرى اويله بر آنتيقه أثرِ صنعت واردر كه، إنسانلرى حيرتده بيراقير.
اوچنجيسى:هر شيئڭ ايجاد و إنشاسندهكى سهولتدر. گوزله گورونن صنعتدهكى سهولت إثباته، دليله محتاج دگلدر.
إعلم أيّها العزيز!
كُرهِٔ أرض مغازهسندن مأكولات و مشروبات و لباس و سائر إحتياجلريڭزى تأمين ايدييورسڭز. پارهسز آلديغڭز بو ماللرى إلٰهى خزينهدن آلمايوب برر برر أسبابه ياپديراجق اولورسهڭز، عجبا بر نار دانهسنى نه قدر زمانلرده ألده ايدوب، نه قدر بهالى آلاجقسڭز؟ چونكه او نار، بتون أشيا ايله علاقهداردر. آز بر زمانده، آز بر قيمتله حصوله گلمهسى إمكان خارجيدر. و عين زمانده اوندهكى زينت، إنتظام، صنعت، رايحه، طات و قوقو گبى لطيف شيلردن آڭلاشيلييور كه، او نار دانهسى اويله بر صانعڭ مصنوعيدر كه، ايجادنده كلفت و مباشرت يوقدر.
مسئله بويله اولديغى حالده، حشراتڭ ذوق و هوسلرينى تطمين ايچون هر بر نقطهسنده بيڭ درلو إعجاز نكتهلرى بولونان او كُرهِٔ أرض مغازهسندهكى أشيانڭ صانعى يا شعورسز، حسسز، إرادهسز، علمسز، إختيارسز، كمالسزدر كه، بو قدر
— 129 —
بول ذىقيمت آنتيقه أشيايى پارهسز طاغيتييور. بو باطل إحتمال، إثباته محتاج اولميان بديهى بر حقيقتدر. ويا او خزينه صاحبى او خزينهيى آخرته گيتمك اوزره گلوب موقّةً قالان إنسانلره إلٰهى و رحمانى بر سفره اولارق ياراتمشدر. او خزينهِٔ غيبده أشيانڭ ايجادى "كُنْ" أمرى ايله باغليدر. و بتون أشيانڭ ملكوتيتلرى سانترال گبى حكيم، قدير، مريد، عليم بر واجب الوجودڭ يدِ قدرتندهدر.
مع هذا او إلٰهى سفرهدهكى أشيا يالڭز إنسان و حيوانلرڭ لذّت و ذوقلرينى تطمين ايچون دگلدر. هر بر فردِ مستهلكده ذوى الحياته عائد جزئى فائدهلردن باشقه أسماءِ إلٰهيهنڭ تجلّياتنه و فعاليتدهكى أسرار و شئوناتنه عائد غيرِ متناهى حكمتلر، غايهلر واردر. اويله ايسه، بو ضيافتِ عامّه و بو فيضِ عامّڭ بر كور قوّتدن نشئت ايتمهسى و بو أشيانڭ ثمراتى سيل گبى آقوب إتّفاقى و تصادفڭ ألنه حوالهسى محالدر. چونكه او أشيانڭ إنتظاملى حكيمانه تشخّصاتى و شعوركارانه محكم خصوصياتى كور تصادف و إتّفاقى ردّ ايدييور. اويله ده: او سفرهٔ رحمتدهكى اوجوزلق و قولايلق و چوقلق او أشيانڭ بر جوّادِ مطلقدن، بر حكيمِ مطلقدن، بر قديرِ مطلقدن گلديگنى گوسترن شاهدلردر.
إعلم أى أسبابه مبتلا إنسان!
بيل كه، سببڭ خلقى و سببيتنڭ تقديرى و مسبَّبڭ وجودينه لازم اولان شيلرله تجهيزى، قدرتنه نسبتله ذرّهلر و شمسلر مساوى اولان ذاتڭ "كُنْ" أمريله مسبّبى خلق ايتمهسندن داها قولاى، داها أكمل، داها أعلا دگلدر.
إعلم أيّها العزيز!
دنياده گورولن بِالخاصّه نباتى و حيوانى حياتلرده مشاهده ايديلن عدملر، إعداملر، تبدّل و تجدّدِ أمثالدن عبارتدر. ايمانلى اولان كيمسهلره گوره زوال و فراقڭ آجيسى دگل، يرلرينه گلن أمثاللريله وصالڭ لذّتى حاصل اولويور. اويله ايسه، ايمانه گل كه، ألمدن أمين اولاسڭ. قدره تسليم اول كه، سلامتده قالاسڭ.
إعلم أيّها العزيز!
عصبيتِ جاهليه، بربرينه تساند ايدوب يارديم ايدن غفلت، ضلالت، ريا و ظلمتدن مركّب بر معجوندر. بونڭ ايچون ملّيتجيلر، ملّيتى معبود إتّخاذ ايدييورلر. حميتِ إسلاميه ايسه، نورِ ايماندن إنعكاس ايدوب طالغهلانان بر ضيادر.
— 130 —
إعلم أيّها العزيز!
أهلِ إلحاد ايله و بِالخاصّه آوروپا مقلّدلريله مناظره ايله إشتغال ايدنلر بيوك بر تهلكهيه معروضدرلر. چونكه نفسلرى تزكيهسز و أمنيتسز اولماسى إحتماليله تدريجًا خصملرينه مغلوب اولور كه، بىطرفانه محاكمه دينيلن منصفانه مناظرهده نفسِ أمّارهيه أمنيت ايديلهمز. چونكه إنصافلى بر مناظر، خيالى بر مناظره ساحهسنده، آرا صيره خصمنڭ لباسنى گيهر، اوڭا بر دعوا وكيلى اولارق اونڭ لهنده مدافعهده بولونور. بو وضعيتڭ تكراريله، دماغنده بر تنقيد لكهسنڭ حصوله گلهجگندن، ضرر ويرر. لٰكن نيّتى خالص اولور و قوّتنه گووهنيرسه، ضررى يوقدر. بويله وضعيته دوشن بر آدمڭ چارهٔ نجاتى، تضرّع و إستغفاردر. بو صورتله او لكهيى إزاله ايدهبيلير.
إعلم أيّها العزيز!
بو كُرهِٔ أرض مسافرخانهسى، إنسانلرڭ ملك و مالى دگلدر. آنجق إنسانلر، عمله گبى او مسافرخانهنڭ چشيد چشيد ايشلرنده و تزييناتنده چاليشيرلر. أگر كُرهِٔ أرضڭ خارجندن يابانجى بريسى گلوب مسافرخانهنڭ بر معجزه و خارقه اولديغنه و إنسانلرڭ ده عاجز، فقير، محتاج اولدقلرينه دقّت ايدرسه، بو إنسانلر بو بنايه صاحب و صانع اولاجق بر إقتدارده دگلدر، آنجق بويله خارقه بر مصنوعڭ صانعى ده معجزنما اولديغنه قطعيتله حكم ايدهجكدر. و بو إنسانلر، او سلطانِ أزلينڭ مقاصدينه چاليشان عملهلردر. بو عملهلر، آلدقلرى اجرتلرندن ماعدا بو بنادن بر شيئه مالك و صاحب اولمادقلرينه تكرارًا حكم ايدهجكدر. و كذا او چيچكلرڭ ذوى الحياته قارشى گوسترديگى تودّدلرينه و تحبّبلرينه و تبسّملرينه دقّت ايدن آڭلار كه: بر حكيمِ كريم طرفندن مسافرلرينه خدمتله موظّف بر طاقم هدايا و بهايادر كه، صانع ايله مصنوع آراسنده بر وسيلهٔ تعارف و تحبّب اولسون.
أيّها النّفس!سن هر بر أثرده مؤثّرڭ عظمتنى گورمك ايستهيورسڭ؛ فقط، خارجى اولان معنالرى ذهنى معنالرده آرايورسڭ. أسماءِ حسنىنڭ هر بريسنده بتون أسمانڭ شعاعاتنى گورمك ايستهيورسڭ. هر بر لطيفهنڭ ذوقيله بتون لطائفڭ ذوقلرينى ذوق ايتمك ايستهيورسڭ. هر بر حسّه تابع اولان ايشلرى و حاجتلرى ايفا ايدركن، بتون حسلريڭڭ ايشلرينى برابر گورمك ايستهيورسڭ. بوندن طولايى أوهامه معروض قالييورسڭ.
— 131 —
إعلم أيّها العزيز!
بر نعمتڭ عمومى و هركسه شامل اولماسى، قيمتنڭ آزلغنه و أهمّيتسزلگنه دلالت ايتمز. و او نعمتڭ بر قصد و إرادهدن گلمهمسنه أماره اولاماز. مثلا: گوز نعمتنڭ بتون حيوانلرده بولونماسى، سنڭ گوزه اولان شدّتِ إحتياجڭى تخفيف ايتمديگى گبى، گوزڭ قيمتنى تنقيص ايتمگه ده سبب اولاماز. و كذا خصوصى و تك بر نعمتڭ تصادفى ممكن اولسه بيله، عمومى بر نعمت بهمهحال بر منعمڭ أثرِ قصد و إرادهسيدر.
إعلم أيّها العزيز!
هر بر ذىحياتڭ حياتنده غيرِ متناهى غايهلر واردر. بو غايهلردن ذىحياته عائد آنجق بيڭده بردر. باقى قالان غايهلر، غيرِ متناهى اولان مالكيتى نسبتنده حياتى ايجاد ايدن ذاته عائددر. اويله ايسه، بيوك بر مخلوقڭ كوچك بر مخلوقه تكبّر ايتمگه حقّى يوقدر. و حقيقته نظرًا عبثيت ده يوقدر. چونكه بر حياتڭ بتون فائدهلرى، بر ذىحياته عائد دگلدر كه، عبث اولسون. أوت سطحِ أرضده هر سنه ياپيلان ضيافتِ عامّهِٔ إلٰهيه نوعِ بشره خليفه اولديغى مناسبتيله بر إكرامدر. يوقسه هپسى اونڭ إستفادهسى ايچون دگلدر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانڭ ذهننه بعضًا شويله بر وسوسه گلير، دير: "سن ده عادى و بوجك گبى بر حيوانسڭ. حيوانلردن فضله نه قيمتڭ وار؟ هم ده سماوات و أرضى يدِ قدرتنه آلان خالقِ ذو الجلاله قارشى نه مزيتڭ و نه گبى بر خدمتڭ وار كه، سنڭله مشغول اولسون؟" بو وسوسهيه قارشى شويله بر حقيقتى دوشونمك لازم:
١- إنسان غيرِ متناهى عجز و فقريله برابر جنابِ حقّه ايمانيله، قدرت و غنا و عزّتنه مظهر اولمشدر. ايشته بو مظهريتدن طولايى إنسان، حيوانيتدن ترقّى ايدوب خليفهٔ زمين اولمشدر.
٢- جنابِ حق إحاطهٔ قدرت و عظمتيله إنسانڭ دعاسنى ايشيتير، حاجاتنى گورور. و سماوات و أرضڭ تدبيرى، او إنسانى ده دوشونمگه مانع دگلدر.
— 132 —
سؤال:جنابِ حقّڭ جزئيات و خسيس أمرلر ايله إشتغالى، عظمتنه منافيدر؟
الجواب:او إشتغال، عظمتنه منافى دگلدر. بِالعكس، عدمِ إشتغالى عظمتِ ربوبيتنه بر نقيصهدر. مثلا: شمسڭ ضياسندن بعض شيلرڭ محروم و خارج قالماسى، شمسه بر نقيصه اولور. مع هذا بتون شفّاف شيلرده گورونن شمسڭ تمثاللرينڭ هر بريسى، "شمس بنمدر. شمس يانمدهدر. شمس بندهدر." دييهبيلير. و ذرّهلر ايله شمس آراسنده مزاحمه يوقدر. بتون مخلوقات (بِالخاصّه إنسانلرده فردى اولسون، نوعى اولسون، شريف اولسون، خسيس اولسون) علم، إراده، قدرت إعتباريله جنابِ حقّڭ تجلّيسنه مظهردر. هر بر شى، هر بر إنسان، "اللّٰه يانمدهدر" دييهبيلير. بِالخاصّه إنسانڭ ضعفى، فقرى، عجزى نسبتنده جنابِ حقّڭ قربيّتى و هر بر شيئڭ جنابِ حقله مناسبتى اولمقله برابر، او ده مناسبتداردر. و غيرِ متناهى عجز و فقرى اولان إنسان، غيرِ متناهى قدرت و غنا و عظمتى اولان جنابِ حقله مناسبتى نه قدر لطيفدر.
تقديس ايدرز او ذاتى كه، أڭ بيوك لطفى أڭ بيوك عظمته، أڭ يوكسك شفقتى أڭ يوكسك جبروته إدخال ايتديگى گبى، نهايتسز قربى نهايتسز بُعد ايله جمع ايدوب، ذرّهلر ايله شمسلر آراسنده اخوّتى تأسيس ايتمشدر. بربرينه ضد اولان بو شيلرى جمع ايتمكله درجهِٔ عظمتنى بر درجه گوسترمشدر.
إعلم أيّها العزيز!
ايمانه عائد بيلگيلردن صوڭره أڭ لازم و أڭ مهمّ أعمالِ صالحهدر. صالح عمل ايسه، مادّى و معنوى حقوقِ عباده تجاوز ايتمهمكله، حقوق اللّٰهى ده بِحقّ ايفا ايتمكدن عبارتدر. أجنبيلردن آلينان مادّى بيلگيلر، صنعت و ترقّياته عائد ايسه لازمدر. سفاهته دائر ايسه مضردر.
اَللّٰهُمَّ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَ ارْحَمْ اُمَّةَ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ وَ نَوِّرْ قُلُوبَ اُمَّةِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ بِنُورِ الْاِيمَانِ وَ الْقُرْاٰنِ وَ نَوِّرْ بُرْهَانَ الْقُرْاٰنِ وَ عَظِّمْ شَرِيعَةَ الْاِسْلَامِ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 133 —
حبّه
(جنّتِ قرآنيهنڭ ثمراتندن بر ثمرهنڭ إحتوا ايتديگى)
حَبَّه مِى گُويَدْ
مَنْ شَاخِ دِرَخْتَمْ پُرْ اَزْ مَيْوَهٔ تَوْحِيدْ يَكْ شَبْنَمَمْ اَزْ يَمْ پُرْ اَزْ لُؤْلُؤِ تَمْجِيدْ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ عَلٰى دِينِ الْاِسْلَامِ وَ كَمَالِ الْاِيمَانِ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلٰى مُحَمَّدٍ الَّذِى هُوَ مَرْكَزُ دَائِرَةِ الْاِسْلَامِ وَ مَنْبَعُ اَنْوَارِ الْاِيمَانِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ مَا دَامَ الْمَلَوَانِ وَمَا دَارَ الْقَمَرَانِ
إعلم أيّها العزيز!
شو گورديگڭ بيوك عالمه بيوك بر كتاب نظريله باقيليرسه، نورِ محمّدى (عصم) او كتابڭ كاتبنڭ قلمنڭ مركّبيدر. أگر او عالمِ كبير، بر شجره تخيّل ايديليرسه، نورِ محمّدى هم چكردگى، هم ثمرهسى اولور. أگر دنيا مجسّم بر ذىحيات فرض ايديليرسه، او نور اونڭ روحى اولور. أگر بيوك بر إنسان تصوّر ايديليرسه، او نور اونڭ عقلى اولور. أگر پك گوزل شعشعهلى بر جنّت باغچهسى تخيّل ايديليرسه، نورِ محمّدى اونڭ عندليبى اولور. أگر پك بيوك بر سراى فرض ايديليرسه، نورِ محمّدى او سلطانِ أزلڭ مقرِّ سلطنت و حشمتى و تجلّياتِ جماليهسيله آثارِ صنعتنى حاوى اولان او يوكسك سرايه ناظر و منادى و تشريفاتجى اولور. بتون إنسانلرى دعوت ايدييور. او سرايده بولونان بتون آنتيقه صنعتلرى، خارقهلرى و معجزهلرى تعريف ايدييور. خلقى او سراى صاحبنه، صانعنه ايمان ايتمك اوزره جاذبهدار، حيرتأفزا دعوت ايدييور.
— 134 —
إعلم أيّها العزيز!
خلقت شجرهسنڭ ثمرهسى إنساندر. معلومدر كه، ثمره بتون أجزانڭ أڭ أكملى و كوكدن أڭ اوزاغى اولديغى ايچون بتون أجزانڭ خاصيتلرينى، مزيتلرينى حاويدر. و كذا خلقتِ عالمڭ علّهِٔ غائيه حكمنده اولان چكردگى ينه إنساندر.
صوڭره، او شجرهنڭ ثمرهسى اولان إنساندن بر دانهسنى شجرهِٔ إسلاميته چكردك إتّخاذ ايتمشدر. ديمك او چكردك، عالمِ إسلاميتڭ هم بانيسيدر، هم أساسيدر، هم گونشيدر. فقط او چكردگڭ چكردگى قلبدر. قلبڭ إحتياجات سائقهسيله عالمڭ أنواعيله، أجزاسيله پك چوق علاقهلرى واردر. أسماءِ حسنىنڭ بتون نورلرينه إحتياجلرى واردر. دنيايى طولديرهجق قدر او قلبڭ هم أمللرى، هم ده دشمنلرى واردر. آنجق، غنىِّ مطلق و حافظِ حقيقى ايله إطمئنان ايدهبيلير.
و كذا او قلبڭ اويله بر قابليتى واردر كه، بر خريطه ويا بر فهرسته گبى بتون عالمى تمثيل ايدر. و واحدِ أحددن باشقه مركزنده بر شيئى قبول ايتمييور. أبدى، سرمدى بر بقادن ماعدا بر شيئه راضى اولمايور.
إنسانڭ چكردگى اولان قلب، عبوديت و إخلاص آلتنده إسلاميت ايله إسقا ايديلمكله ايمانله إنتباهه گليرسه، نورانى، مثالى عالمِ أمردن گلن أمر ايله اويله بر شجرهِٔ نورانى اولارق يشيللهنير كه؛ اونڭ جسمانى عالمنه روح اولور. أگر او قلب چكردگى بويله بر تربيه گورمزسه، قورو بر چكردك قالارق نوره إنقلاب ايدنجهيه قدر آتش ايله يانماسى لازمدر.
و كذا او حبّهِٔ قلب ايچون، پك چوق خدمتجى واردر كه، او خادملر قلبڭ حياتيله حيات بولوب إنبساط ايدرلرسه، قوجهمان كائنات اونلره تنزّه و سيرانگاه اولور. حتّى قلبڭ خادملرندن بولونان خيال (مثلا) أڭ ضعيف، أڭ قيمتسز ايكن، حپسده و زندانده قيدلى اولان صاحبنى بتون دنياده گزديرر، فرحلانديرر. و شرقده نماز قيلانڭ باشنى حجر الأسودڭ آلتنه قويديرر. و شهادتلرينى حجر الأسوده محافظه ايچون توديع ايتديرر.
— 135 —
مادام بنى آدم كائناتڭ ثمرهسيدر. ناصلكه، بر خرمانده باشاقلر دوگولور؛ تصفيه نتيجهسنده ثمرهلر إستبقا و إدّخار ايديلير. بناءً عليه حشر ميدانى ده بر خرماندر. كائناتڭ باشاق و ثمرهسى اولان بنى آدمى إنتظار ايتمكدهدر.
إعلم أيّها العزيز!
شو گورونن عمومى عالمده هر إنسانڭ خصوصى بر عالمى واردر. بو خصوصى عالملر، عمومى عالمڭ عينيدر. يالڭز عمومى عالمڭ مركزى شمسدر. خصوصى عالملرڭ مركزى ايسه شخصدر. هر خصوصى عالمڭ آناختارلرى او عالمڭ صاحبنده اولوب لطائفيله باغليدر. او شخصى عالملرڭ صفوتى، حسنى و قبحى، ضياسى و ظلمتى، مركزلرى اولان أشخاصه تابعدر. أوت آيينهده إرتسام ايدن بر باغچه حركت، تغيّر و سائر أحوالنده آيينهيه تابع اولديغى گبى، هر شخصڭ عالمى ده مركزى اولان او شخصه تابعدر. گولگه و مثال گبى.
بناءً عليه جسمنڭ كوچكلگنه باقوب ده گناهلرينى كوچك ظن ايتمه. چونكه قلبڭ قساوتندن بر ذرّه، سنڭ شخصى عالمڭڭ بتون ييلديزلرينى كسوفه طوتديرر.
إعلم أيّها العزيز!
اوتوز سنهدن بَرى ايكى طاغوت ايله مجادلهم واردر. برى إنساندهدر، ديگرى عالمدهدر. برى "أنا"در، ديگرى "طبيعت"در. برنجى طاغوتى غيرِ قصدى، گولگهوارى بر آيينه گبى گوردم. فقط او طاغوتى قصدًا ويا بِالذّات نظرِ أهمّيته آلانلر، نمرود و فرعون اولورلر.
ايكنجى طاغوت ايسه، اونى إلٰهى بر صنعت، رحمانى بر صبغة، يعنى نقشلى بر بويا شكلنده گوردم. فقط غفلت نظريله باقيليرسه، طبيعت ظن ايديلير و مادّيونلرجه بر إلٰه اولور. مع هذا او طبيعت ظن ايديلن شى، إلٰهى بر صنعتدر. جنابِ حقّه حمد و شكرلر اولسون كه، قرآنڭ فيضيله، مذكور مجادلهم هر ايكى طاغوتڭ ئولوميله و هر ايكى صنمڭ قيريلمهسيله نتيجهلندى.
— 136 —
أوت نقطه، قطره، ذرّه، شَمَّه، حبّه، حباب رسالهلرمده إثبات و ايضاح ايديلديگى گبى؛ موهوم اولان طبيعت پردهسى پارچهلانهرق آلتنده شريعتِ فطريهِٔ إلٰهيه و صنعتِ شعوريهِٔ رحمانيه گونش گبى اورتهيه چيقمشدر. و كذا فرعونلغه دلالت ايدن "أنا"دن، صانعِ ذو الجلاله راجع اولان "هو" تبارز ايتدى.
إعلم أيّها العزيز!
دنياده سڭا عائد چوق أمرلر واردر. امّا نه ماهيتلرندن و نه عاقبتلرندن خبرڭ اولمايور. برى، جسددر. أوت جسدڭ گنج ايكن لطيف، ظريف و گوزل گُل چيچگنه بڭزرسه ده، إختيارلغنده قورو و اويوشمش قيش چيچگنه بڭزر و تحوّل ايدر.
برى ده، حيات و حيوانيتدر. بونڭ ده صوڭى ئولوم و زوالدر.
برى ده إنسانيتدر. بو ايسه، زوال و بقا آراسنده متردّددر. دائمِ باقينڭ ذكرى ايله محافظهسى لازمدر.
برى ده عمر و ياشايشدر. بونڭ ده حدودى تعيين ايديلمشدر. نه ايلرى و نه ده گرى بر آديم آتيلاماز. بونڭ ايچون ألم چكمه، محزون اولمه. تحمّلندن عاجز، طاقتندن خارج اولديغڭ طولِ أمل يوكنى يوكلنمه!
برى ده، وجوددر. وجود ذاتًا سنڭ ملكڭ دگلدر. اونڭ مالكى آنجق مالك الملكدر. و سندن داها زياده سنڭ وجوديڭه شفقتليدر. بناءً عليه مالكِ حقيقينڭ دائرهِٔ أمرندن خارج او وجوده قاريشديغڭ زمان ضرر ويرمش اولورسڭ. (اميدسزلگى إنتاج ايدن حرص گبى.)
برى ده بلا و مصيبتلردر. بونلر زائلدر، دواملرى يوقدر. زواللرى دوشونولورسه، ضدلرى ذهنه گلير، لذّت ويرر.
برى ده، سن بوراده مسافرسڭ و بورادن ده ديگر بر يره گيدهجكسڭ. مسافر اولان كيمسه، برابرجه گتورهمديگى بر شيئه قلبنى باغلاماز. بو منزلدن آيريلديغڭ گبى،
— 137 —
بو شهردن ده چيقهجقسڭ. و كذا بو فانى دنيادن ده چيقهجقسڭ. اويله ايسه، عزيز اولارق چيقمغه چاليش. وجوديڭى موجدينه فدا ايت. مقابلنده بيوك بر فيآت آلاجقسڭ. چونكه فدا ايتمديگڭ تقديرده، يا بادِ هوا زائل اولور، گيدر؛ ويا اونڭ مالى اولديغندن ينه اوڭا رجوع ايدر.
أگر وجوديڭه إعتماد ايدرسهڭ، عدمه دوشرسڭ. چونكه آنجق وجودڭ تركيله وجود بولونهبيلير. و كذا وجوديڭه قيمت ويرمك فكرنده ايسهڭ، او وجوددن سنڭ ألڭده آنجق بر نقطه قالابيلير. بتون وجودڭ جهاتِ أربعهسيله عدملر ايچريسنده قالير. امّا او نقطهيى ده ألندن آتارسهڭ، وجودڭ تام معناسيله نورلر ايچنده قالير.
برى ده دنيانڭ لذّتلريدر. بو ايسه، قسمته باغليدر. طلبنده قَلَقه دوشر. و سرعتِ زوالى إعتباريله عقلى باشنده اولان اونلرى قلبنه آلوب قيمت ويرمز.
دنيانڭ عاقبتى نه اولورسه اولسون، لذائذى ترك ايتمك أولادر. چونكه عاقبتڭ يا سعادتدر، سعادت ايسه شو فانى لذائذڭ تركيله اولور. ويا شقاوتدر. ئولوم و إعدام إنتظارنده بولونان بر آدم، سهپانڭ تزيين و سوسلنديرلمسندن ذوق و لذّت آلابيلير مى؟ دنياسنڭ عاقبتنى كفر سائقهسيله عدمِ مطلق اولديغنى توهّم ايدن آدم ايچون ده، تركِ لذائذ أولادر. چونكه او لذائذڭ زواليله وقوعه گلن خصوصى و مقيّد عدملردن عدمِ مطلقڭ أليم ألملرى هر دقيقهده حسّ ايديلييور. بو گبى لذّتلر، او ألملره غلبه ايدهمز.
إعلم أيّها العزيز!
مرعايى تجاوز ايدن قويون سوروسنى چويرتمك ايچون چوبانڭ آتديغى طاشلره مُصاب اولان بر قويون، لسانِ حاليله: "بز چوبانڭ أمرى آلتندهيز. او بزدن داها زياده فائدهمزى دوشونور. مادام اونڭ رضاسى يوقدر، دونهلم." دييه كنديسى دونر، سورى ده دونر.
أى نفس!سن او قويوندن فضله عاصى و ضالّ دگلسڭ. قدردن سڭا آتيلان
— 138 —
بر مصيبت طاشنه معروض قالديغڭ زمان،
اِنَّا لِلَّهِ وَ اِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ
سويله و مرجعِ حقيقىيه دون، ايمانه گل، مكدّر اولمه. او سنى سندن داها زياده دوشونور.
إعلم أيّها العزيز!
قلبڭ امورِ دنيويه ايله قصدًا إشتغال ايتمك ايچون ياراديلمش اولماديغى شويلهجه ايضاح ايديلهبيلير:
گورويورز كه، قلب هانگى بر شيئه أل آتارسه، بتون قوّتيله، شدّتيله او شيئه باغلانير. بيوك بر إهتمام ايله ألنه آلير، قوجاقلار. و أبدى بر دوامله اونڭ ايله برابر قالمق ايستهيور. و اونڭ حقّنده تام معناسيله فنا اولور. و أڭ بيوك و أڭ دواملى شيلرڭ پشندهدر، طلبندهدر. حالبوكه امورِ دنيويهدن هر هانگى بر أمر اولورسه، قلبڭ ايستك و آمالنه نظرًا بر قيل قدردر. ديمك قلب، أبد الآباده متوجّه آچيلمش بر پنجرهدر. بو فانى دنيايه راضى دگلدر.
إعلم أيّها العزيز!
قرآن، سمادن نازل اولمشدر. و اونڭ نزوليله سماوى بر مائده و بر سفرهِٔ إلٰهيه ده نازل اولمشدر. بو مائده، طبقاتِ بشرڭ إشتها و إستفادهلرينه گوره آيريلمش صفحهلرى حاويدر. او مائدهنڭ سطحنده، يوزنده بولونان ايلك صفحه طبقهِٔ عوامه عائددر. مثلا:
اَنَّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا
آيتِ كريمهسى، بشرڭ برنجى طبقهسنه شو معنايى إفهام و إفاده ايدييور:
سماوات، آياز، بلوطسز، ياغمورى ياغديراجق بر قابليتده اولماديغى گبى، أرض ده قوپقورو، نباتاتى يتيشديرهجك بر شكلده دگلدر. صوڭره ايكيسنڭ ده ياپيشقلقلرينى إزاله و فَتْق ايتدك. بريسندن صولر اينمگه، اوتهكيسندن نباتات چيقمغه باشلادى. مذكور آيتڭ إفاده ايتديگى شو معنايه دلالت ايدن
وَ جَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَىٍّ
آيتِ كريمهسيدر. چونكه حيوانى و نباتى اولان حياتلرى قورويان غدالر آنجق أرض و سمانڭ إزدواجندن تولّد ايدهبيلير.
— 139 —
مذكور آيتڭ طبقهِٔ عوامه عائد صفحهسنڭ آرقهسنده شويله بر صفحه ده واردر كه: نورِ محمّديدن (عصم) ياراديلان مادّهِٔ عجينيهدن، سيّارات ايله شمسڭ او نورڭ معجون و خمورندن إنفصال ايتديرلمسنه إشارتدر. بو صفحهيى دلالتيله تأييد ايدن
اَوَّلُ مَا خَلَقَ اللّٰهُ نُورِى
اولان حديثِ شريفيدر.
ايكنجى مثال:
اَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْاَوَّلِ بَلْ هُمْ فِى لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ
اولان آيتِ كريمهنڭ طبقهٔ عوامه عائد صفحهسنده شو معنا واردر:
"اونلر، داها عجيب اولان برنجى ياراديليشلرينى شهادتله إقرار ايتدكلرى حالده، داها أهون، داها قولاى ايكنجى ياراديليشلرينى اوزاق گورويورلر." شو صفحهنڭ آرقهسنده حشر و نشرڭ پك قولاى اولديغنى تنوير ايدن بيوك بر برهان واردر.
أى حشر و نشرى إنكار ايدن قفاسز! عمرڭده قاچ دفعه جسمڭى تبديل ايدييورسڭ. صباح و آقشام ألبسهڭى دگيشديرديگڭ گبى هر سنهده بر دفعه تماميله جسمڭى تبديل و تجديد ايدييورسڭ، خبرڭ وار ميدر؟ بلكه هر سنهده، هر گونده جسمڭدن بر قسم شيلر ئولور، يرينه أمثالى گلير. بونى هيچ دوشونهمييورسڭ. چونكه قفاڭ بوشدر. أگر دوشونهبيلسيدڭ، هر وقت عالمده بيڭلرجه نمونهلرى وقوعه گلن حشر و نشرى إنكار ايتمزدڭ. دوقتوره گيت، قفاڭى تداوى ايتدير.
إعلم أيّها العزيز!
نفسڭ بلاهت و حماقتنه باق كه، بر ربِّ مختارِ حكيم طرفندن تربيه ايديلديگنى و او ربِّ حكيمڭ مملوك و مصنوعى اولديغنى بيلديگنه و بو تملّك و تربيهنڭ بتون أفراد، أنواع، أجناسده جارى اولمقله مسئلهنڭ بر قاعدهِٔ كلّيه شكلنى آلديغنه و بو فيضڭ شموللى اولمقله بر نوع إجماع و فعلى بر تصديقه مظهر اولديغنه نظرًا قانون و دستور شكلنده اولان حادثهيه و كسبِ كلّيت ايدن قاعدهيه باقهرق قناعت و إطمئنان ايتمهسى لازم ايكن، بتون آفاقى جلوهلنديرن تجلّياتِ أسمايى (كنديسى ده او جلوهلرده حصّهدار اولديغى حالده) واسطهِٔ تستّر و علامتِ إهمال
— 140 —
صانييور. گويا او نفسڭ فوقنده اونڭ بتون أحوالنى قونترول ايدن كيمسه يوقدر. و كنديسنى، ياپديغى فعللرنده فعل ايچنده مستتر "هو" گبى گورويور. تجلّياتڭ گنيشلگنى إمتناعه، بيوكلگنى عدمه حمل ايتمكله شيطانى بيله ياپديغى مغالطهدن اوتانديرييور.
إعلم أيّها العزيز!
نفس دائما إضطرابلر، قَلَقْلر ايچنده أوهامدن قورتولوب توكّله ياناشمييور. حُكمِ قدره راضى اولمايور. حالبوكه شمسڭ طلوع و غروبى معيّن و مقدّر اولديغى گبى، إنسانڭ ده بو دنياده طلوع و غروبى و سائر مقدّراتى، قلمِ قدر ايله جبههسنده يازيليدر. ايسترسه باشنى طاشه وورسون كه، او يازيلرى سيلسين؛ فقط باشى قيريلير، يازيلره بر شى اولماز ها!
و إلّا محقّق بيلسين كه: سماوات و أرضڭ خارجنه قاچوب قورتولاميان إنسان، خالقِ كلّ شيئڭ ربوبيتنه محبّتله رضاداده اولماليدر.
إعلم أيّها العزيز!
بر شيئڭ صانعى، او شيئڭ ايچنده اولورسه، آرالرنده تام بر مناسبت لازمدر. و مصنوعاتڭ عددنجه صانعلرڭ چوغالماسى لازمدر. بو ايسه محالدر. اويله ايسه صانع، مصنوع ايچنده اولاماز. مثلا: مطبعه ايله تكثير ايديلن بر كتاب، ينه بر آدمڭ قلميله يازيلييور. او كتابڭ نقشلرى، حرفلرى؛ كنديسندن سنبللنمز. كاتب ده او كتابت صنعتى ايچنده دگلدر. و إلّا، إنتظامدن چيقار. اويله ايسه، مصنوعڭ نقشلرى كنديسندن دگلدر. آنجق، قدرت قلميله قدرڭ تقديرى اوزرينه يازيلييور.
إعلم أيّها العزيز!
عقلڭ پك غريب بر حالى واردر. اويله بر يدِ طولىٰ صاحبيدر كه، بعضًا كائناتى إحاطه ايتمكله قوجاغنه آلييور. بعضًا دائرهِٔ إمكاندن چيقار، أڭ يوكسك دائرهلره مداخلهيه چاليشير. بعضًا ده بر قطره صوده بوغولور، بر ذرّه ايچنده يوق اولور، بر قيلده غائب اولور. مع هذا هانگى شيده فنا و غائب اولورسه، بتون وارلغى او شيئه منحصر اولديغنى بيلير. و هانگى بر نقطهيه گيرسه، بتون عالمى برابرجه گوتورمك ايستگندهدر.
— 141 —
إعلم أيّها العزيز!
أگر دنيانڭ ويا وجودڭ ملكيتى، ظلّيتى سنده ايسه تعهّد، تحفّظ، قورقو كلفتلريله نعمتلردن لذّت آلامازسڭ، دائما راحتسز اولورسڭ. چونكه نقصانلرى تدارك، موجودلرى تلف اولمقدن محافظه ايله دائما أوهام، قورقولر، مشقّتلره محل اولورسڭ. حالبوكه او نعمتلر، منعمِ كريمڭ تعهّدى آلتندهدر. سنڭ ايشڭ اونڭ سفرهِٔ إحسانندن يهيوب ايچمكله شكر ايتمكدر. شكرده بر زحمت يوقدر. بِالعكس نعمتڭ لذّتنى آرتديرر. چونكه شكر، نعمتده إنعامى گورمك ديمكدر. إنعامى گورمك، نعمتڭ زوالندن حاصل اولان ألمى دفع ايدر. زيرا نعمت زائل اولديغنده، منعمِ حقيقى اونڭ يرينى بوش بيراقماز، مِثليله طولديرر و تجدّدندن لذّت آليرسڭ.
أوت
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
اولان آيتِ كريمه، حمدڭ عينِ لذّت اولديغنه دلالت ايدر. چونكه حمد، إنعام شجرهسنى، نعمت ثمرهسنده گوسترر. و بو وسيله ايله زوالِ نعمتڭ تصوّرندن حاصل اولان ألم زائل اولور. چونكه شجرهده چوق ثمره واردر، برى گيدرسه اوتهكيسى يرينه گلير. ديمك حمد، عينِ لذّتدر.
إعلم أيّها العزيز!
آفاقى معلومات، يعنى خارجدن، اوزاقلردن آلينان معلومات، أوهام و وسوسهلردن خالى اولامييور. امّا بِالذّات وجدانى بر شعوره محل اولان أنفسى و داخلى معلومات ايسه، أوهام و إحتماللردن تميزدر. بناءً عليه مركزدن محيطه، داخلدن خارجه باقمق لازمدر.
إعلم أيّها العزيز!
كُرهِٔ أرضى بر كوى شكلنه صوقان شو مدنيتِ سفيهه ايله غفلت پردهسى پك قالينلاشمشدر. تعديلى، بيوك بر همّته محتاجدر. و كذا بشريت روحندن دنيايه ناظر پك چوق منفذلر آچمشدر. بونلرڭ قپاتيلماسى آنجق اللّٰهڭ لطفنه مظهر اولانلره ميسّر اولور.
إعلم أيّها العزيز!
بر ذرّه، قوجهمان شمسى تجلّى ايله، يعنى إنعكاس إعتباريله
— 142 —
إستيعاب ايدر، ايچنه آلير. فقط كوچوجك ايكى ذرّهيى بِالذّات يعنى حجملرى إعتباريله ايچنه آلاماز. بناءً عليه ياغمورڭ شمسڭ تمثالنه معكس اولان قطرهلرى گبى، كائناتڭ ذرّات و مركّباتى، علم و إرادهيه مستند قدرتِ نورانيهِٔ أزليهنڭ (تجلّى و إنعكاس إعتباريله) لمعهلرينه مظهر اولابيليرلر. فقط گوزڭ ايچندهكى بر حجيره ذرّهسى، "أعصاب، أورده، شرايين"ده تأثيرلرى گورونن بر قدرت، شعور و إرادهيه منبع اولاماز. بو عجيب صنعت، منتظم نقش، اينجه حكمتڭ إقتضاسنه گوره كائناتڭ هر بر ذرّهسى، هر بر مركّباتى، الوهيته مخصوص محيط و مطلق صفتلره منبع و مصدر اولماسى لازم گلير. ويا او صفتلر ايله متّصف شمسِ أزلينڭ تجلّيات لمعهلرينه معكس اولمالرى لازمدر.
برنجى شقده كائناتڭ ذرّاتى عددنجه محالات واردر. بناءً عليه هر بر ذرّه او بيوك يوكڭ تحمّلندن عاجز اولديغنى إقرار ايله "موجد، خالق، ربّ، مالك، قيّوم آنجق اللّٰهدر" دييه شهادتنى إعلان ايدر. و كذا هر بر ذرّه، هر بر مركّبات، مختلف لسان و دلالتلريله شو بيتى ترنّم ايدييورلر:
عِبَارَاتُنَا شَتّٰى وَ حُسْنُكَ وَاحِدٌ وَ كُلٌّ اِلٰى ذَاكَ الْجَمَالِ يُشِيرُ
أوت هر بر حرف كندى وجودينه بر وجهله دلالت ايدر. امّا كاتبنڭ، صانعنڭ وجودينه چوق وجهلرله دلالت ايدر. أوت...
تَأَمَّلْ سُطُورَ الْكَائِنَاتِ فَاِنَّهَا ٭ مِنَ الْمَلإِ الْاَعْلٰى اِلَيْكَ رَسَائِلُ
إعلم أيّها العزيز!
جام، صو، هوا، عالمِ مثال، روح، عقل، خيال، زمان وسائره گبى، تجلّئِ تمثال عكسلره محل و مظهر اولان چوق شيلر واردر. مادّياتِ كثيفهنڭ تمثاللرى هم منفصل، هم ئولو حكمندهدرلر. چونكه أصللرينه غير اولدقلرى گبى، أصللرينڭ خاصيتلرندن ده محرومدرلر. نورانيلرڭ تمثاللرى ايسه، أصللريله متّصل و أصللرينڭ خاصيتلرينه مالك و أصللرينه غير دگللردر. بناءً عليه جنابِ حق شمسڭ
— 143 —
حرارتنى حيات، ضياسنى شعور، ضيادهكى رنكلرى طويغو گبى ياپمش اولسه ايدى، سنڭ ألڭدهكى آيينهده تمثّل ايدن شمسڭ تمثالى سنڭله قونوشهجقدى. چونكه او، تمثالنده اولدقجه حرارتى، ضياسى، رنكلرى اولوردى. حرارتيله حيات بولوردى، ضياسيله شعورلى اولوردى، رنكلرى ايله ده طويغولى اولوردى. بويله اولدقدن صوڭره، سنڭله قونوشهبيليردى. بو سرّه بناءًدر كه، رسولِ أكرم (عصم) كنديسنه اوقونان بتون صلواتِ شريفهيه بر آنده واقف اولور.
إعلم أيّها العزيز!
سبحان اللّٰه و الحمد للّٰه جملهلرى، جنابِ حقّى جلال و جمال صفتلريله ضمنًا توصيف ايدييورلر. "جلال" صفتنى تضمّن ايدن "سبحان اللّٰه"، عبدڭ و مخلوقڭ اللّٰهدن بعيد اولدقلرينه ناظردر.
جمال صفتنى ايچنه آلان "الحمد للّٰه"، جنابِ حقّڭ رحمتيله عبده و مخلوقاته قريب اولديغنه إشارتدر. مثلا برى قرب، ديگرى بُعد اولمق اوزره بزه ناظر شمسڭ ايكى جهتى واردر. قرب جهتيله حرارت و ضيايى ويرييور. بُعد جهتيله إنسانلرڭ مضرّتلرندن طاهر و صافى قالييور. بو إعتبارله إنسان شمسه قارشى يالڭز قابل اولابيلير، فاعل و مؤثّر اولاماز.
كذالك (بِلا تشبيه) جنابِ حق رحمتيله بزه قريب اولديغى جهتله اوڭا حمد ايدييورز. بز اوندن اوزاق اولديغمز جهتله اونى تسبيح ايدييورز. بناءً عليه رحمتيله قربنه باقاركن حمد ايت. اوندن بعيد اولديغنه باقاركن، تسبيح ايت. فقط هر ايكى مقامى قاريشديرمه و هر ايكى نظرى برلشديرمه كه، حق و إستقامت ملتبس اولماسين. لٰكن إلتباس و مزج اولماديغى تقديرده، هر ايكى مقامى و هر ايكى نظرى هم تبديل، هم جمع ايدهبيليرسڭ. أوت "سُبْحَانَ اللّٰهِ و بِحَمْدِهِ" هر ايكى مقامى جمع ايدن بر جملهدر.
إعلم أيّها العزيز!
درت شى ايچون دنيايى كسبًا دگل، قلبًا ترك ايتمك لازمدر:
١- دنيانڭ عمرى قيصه اولوب، سرعتله زوال و غروبه گيدر. زوالڭ ألميله، وصالڭ لذّتى زوال بولويور.
— 144 —
٢- دنيانڭ لذائذى زهرلى باله بڭزر. لذّتى نسبتنده ألمى ده واردر.
٣- سنى إنتظار ايتمكده و سنڭ ده سرعتله اوڭا طوغرى گيتمكده اولديغڭ "قبر"، دنيانڭ زينتلى، لذّتلى شيلرينى هديه اولارق قبول ايتمز. چونكه دنيا أهلنجه گوزل عدّ ايديلن شى، اوراده چركيندر.
٤ - دشمنلر و حشراتِ مضرّه آراسنده بر ساعت طورمقله دوست و بيوكلر مجلسنده سنهلرجه طورمق آراسندهكى موازنه، قبر ايله دنيا آراسندهكى عين موازنهدر. مع هذا، جنابِ حق ده بر ساعتلك لذّتى ترك ايتمگه دعوت ايدييور كه، سنهلرجه دوستلرڭله برابر راحت ايدهسڭ. اويله ايسه، قيدلى و كلبچهلى اولارق سَوق ايديلمزدن أوّل، اللّٰهڭ دعوتنه إجابت ايت.
فسبحان اللّٰه، جنابِ حقّڭ إنسانلره فضل و كرمى او قدر بيوكدر كه، إنسانه وديعه اولارق ويرديگى مالى، بيوك بر ثمنى ايله إنساندن صاتون آلير، إبقا و حمايه ايدر. أگر إنسان او مالى تملّك ايدوب اللّٰهه صاتمازسه، بيوك بر بلايه دوشر. چونكه او مالى عهدهسنه آلمش اولويور. حالبوكه، قدرتى تعهّده كافى گلمييور. چونكه آرقهسنه آليرسه، بلى قيريلير؛ ألى ايله طوتارسه، قاچار، طوتولمز. النهاية مجّانًا فنا اولور گيدر، يالڭز گناهلرى ميراث قالير.
إعلم أيّها العزيز!
گيجهيه بڭزهين گنجلگم زماننده گوزلرم اويومش ايدى، آنجق إختيارلق صباحيله اوياندم، مئالنده اولان:
وَ عَيْنِى قَدْ نَامَتْ بِلَيْلِ شَبِيبَتِى ٭ وَ لَمْ تَنْتَبِهْ اِلَّا بِصُبْحِ مَشِيبِ
شعرڭ شمولنه داخلم. چونكه گنجلگمده أڭ يوكسك بر إنتباه شاهقهسنه چيقديغمى صانييوردم. شيمدى آڭلايورم كه، او إنتباه إنتباه دگلمش. آنجق اويقونڭ أڭ درين قويوسنده بولونمقدن عبارت ايمش. بناءً عليه مدنيلرڭ إفتخار ايله دم ووردقلرى تنوّرِ إنتباهلرى، بنم گنجلك زمانمدهكى إنتباه قبيلهسندن اولسه گركدر.
— 145 —
اونلرڭ مثالى، رؤياسنده گويا اويانوب، رؤياسنى خلقه حكايه ايدن نائم مَثليدر. حالبوكه رؤياسنده اونڭ او إنتباهى، اويقونڭ خفيف پردهسندن درين و قالين بر پردهيه إنتقال ايتديگنه إشارتدر. بويله بر نائم ئولو گبيدر. يارى بچق اويقوده بولونان إنسانلرى ناصل ايقاظ ايدهبيلير؟
أى اويقوده ايكن كنديلرينى آييق ظن ايدنلر! امورِ دينيهده مسامحه ويا تشبّهله مدنيلره ياناشمايڭ. چونكه آرامزدهكى دره پك دريندر. طولديروب خطِّ مواصلهيى تأمين ايدهمزسڭز. يا سز ده اونلره إلتحاق ايدرسڭز ويا ضلالته دوشر بوغولورسڭز.
إعلم أيّها العزيز!
معصيتڭ ماهيتنده، بِالخاصّه دوام ايدرسه، كفر تخمى واردر. چونكه او معصيته دوام ايدن، الفت پيدا ايدر. صوڭره اوڭا عاشق و مبتلا اولور. تركنه إمكان بولاميهجق درجهيه گلير. صوڭره او معصيتنڭ عقابه موجب اولماديغنى تمنّىيه باشلار. بو حال بويلهجه دوام ايتدكجه، كفر تخمى يشيللنمگه باشلار. النهاية، گرك عقابى و گرك دار العقابى إنكاره سبب اولور.
و كذا معصيته ترتّب ايدن خجالتدن طولايى، او معصيتڭ معصيت اولماديغنى إدّعا ايتمكله، او معصيته مطّلع اولان مَلكلرى بيله إنكار ايدر. حتّى شدّتِ خجالتدن يومِ حسابڭ گلميهجگنى تمنّى ايدر.
شايد يومِ حسابى نفى ايدن أدنا بر وهمى بولورسه، او وهمى قوجهمان بر برهان عدّ ايدر. النهاية ندامت ايدوب ترك ايتمهينلرڭ قلبى كسوفه طوتولور، محو اولور گيدر. (اَلْعِيَاذُ بِاللّٰهِ)
إعلم أيّها العزيز!
قرآنِ معجز البيانڭ إعجاز و بلاغتنه دائر "لمعات" نامندهكى أثرمده ايضاح ايديلن بعض لمعهلرى ديڭليهجكسڭ:
١- قرآنڭ اوقونوشنده يوكسك بر سلاست واردر كه، لسانلره آغير گلمز.
٢- بيوك بر سلامت واردر كه، لفظًا و معنًا خطادن سالمدر.
— 146 —
٣- آيتلر آراسنده بيوك بر تساند واردر كه، كارگير بنالر گبى، آيتلرى بربرينه طايانهرق بُنْيهٔ قرآنيهيى صارصيلمقدن وقايه ايدييور.
٤- بيوك بر تناسب، تجاوب، تعاون واردر كه؛ آيتلرى بربرينه أجنبى اولماديغى گبى، بربرينڭ وضوحنه يارديم، إستيضاحنه جواب ويرييور.
٥- پارچه پارچه، آيرى آيرى زمانلرده نازل اولديغى حالده، شدّتِ تناسبدن صانكه بر دفعهده نازل اولمشدر.
٦- أسبابِ نزول آيرى آيرى و متباين اولديغى حالده، شدّتِ تسانددن صانكه سبب بردر.
٧- مكرّر متفاوت سؤاللره جواب اولديغى حالده، شدّتِ إمتزاج و إتّحاددن صانكه سؤال بردر.
٨- متعدّد، متغاير حادثاته بيان اولديغى حالده، كمالِ إنتظامدن صانكه حادثه بردر و بر حادثهيه جوابدر.
٩- "تنزّلاتِ إلٰهيه" ايله تعبير ايديلن مخاطبلرڭ فهملرينه ياقين و مناسب اُسلوبلر اوزرينه نازل اولمشدر.
١٠- بتون زمان و مكانلرده گلوب گچن إنسانلره توجيهِ كلام ايتديگى حالده، سهولتِ بياندن طولايى صانكه مخاطب بردر.
١١- إرشادڭ غايهلرينه ايصال ايچون تكرارلرى تحقيق و تقريرى إفاده ايدر. مع هذا، تكرارلرى خلل ويرمز. إعادهسى، ذوقى إزاله ايتمز. تكرّر ايتدكجه مسك گبى قوقار.
١٢- قرآن قلبلره قوت و غدادر. روحلره شفادر. غدانڭ تكرارى قوتى آرتيرر. تكرّر ايتمكله داها مألوف و مأنوس اولديغندن، لذّتى آرتار.
— 147 —
١٣- إنسان مادّى حياتنده؛ هر آنده هوايه، هر وقت صويه، هر زمان و هر گون غدايه، هر هفته ضيايه محتاجدر. بونلرڭ تكرّرى حدِّ ذاتنده تكرّر اولمايوب، إحتياجلرڭ تكرّرى ايچوندر. كذالك إنسان حياتِ روحيهسى جهتيله قرآنده ذكر ايديلن بتون نوعلره محتاجدر. بعض نوعلره هر آنده محتاجدر."هُوَ اللّٰه"گبى. چونكه روح بونڭ ايله نَفَس آلييور. بعض نوعلره هر وقت، بعضلرينه هر زمان محتاجدر. ايشته حياتِ قلبيهنڭ إحتياجلرينه بناءً قرآن تكرارلر ياپييور. مثلا:"بسم اللّٰه"،هواءِ نسيمى گبى قلبى و روحى تطمين ايتديگندن كثرتِ إحتياجه بناءً قرآنده چوق تكرار ايديلمشدر.
١٤- قصّهٔ موسى گبى بعض حادثاتِ جزئيهنڭ تكرارى، او حادثهنڭ بيوك بر دستورى تضمّن ايتديگنه إشارتدر.
خلاصه:قرآن هم ذكردر، هم فكردر، هم حكمتدر، هم علمدر، هم حقيقتدر، هم شريعتدر، هم صدرلره شفا، مؤمنلره هدا و رحمتدر.
إعلم أيّها العزيز!
فطرتِ إنسانيهنڭ غريب بر حالى، غفلت زماننده لطائف ايله حواسّڭ حكملرينى، إلتباس ايله بربرينه بڭزهتير، تفريق ايدهمز. مثلا: أل ايله گوزى بربرينه بڭزهتوب خدمتلرينى و وظيفهلرينى تفريق ايدهمهين بر مجنون، يوكسكده گوزيله گورديگى بر شيئى آلمق ايچون ألنى اوزاتييور. أل گوزڭ قومشوسى اولديغى مناسبتله، اونڭ ياپديغى ايشى، أل ده ياپابيلير ظن ايدر.
كذالك إنسانِ غافل، كندى شخصنه عائد أدنا، جزئى بر تنظيمدن عاجز اولديغى حالده غروريله، خياليله جنابِ حقّڭ أفعالنه تحكّم ايله أل اوزاتييور.
ينه إنسانڭ فطرتنده عجيب بر حال: إنسانڭ أفرادى آراسنده جسمًا و صورةً آيريلق وارسه ده پك آزدر. امّا معنًا و روحًا، آرالرنده ذرّه ايله شمس آراسندهكى آيريلق قدر بر آيريلق واردر. فقط سائر حيوانات اويله دگلدر. مثلا باليق ايله قوش، قيمتِ روحيهجه بربرينه پك ياقيندرلر. أڭ كوچگى أڭ بيوگى گبيدر. چونكه إنسانڭ قوّهِٔ روحيهسى
— 148 —
تحديد ايديلمهمشدر. أنانيت ايله او قدر آشاغى دوشرلر كه، ذرّهيه مساوى اولور. عبوديت ايله ده او قدر يوكسگه چيقييور كه، ايكى جهانڭ گونشى اولور. (حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلام گبى.)
إعلم أيّها العزيز!
أشياده أساس بقادر، عدم دگلدر. حتّى عدمه گيتدكلرينى ظن ايتديگمز كلمات، ألفاظ، تصوّرات گبى سريع الزوال اولان بعض شيلر ده عدمه گيتمييورلر. آنجق صورتلرينى و وضعيتلرينى دگيشهرك زوالدن مصون قالوب بعض يرلرده تحصّنله عدمِ مطلقه گيتمزلر. فن ديدكلرى حكمتِ جديده، بو سرّه واقف اولمش ايسه ده، وضوحيله واقف اولامامشدر. و عين زمانده "عالمده عدمِ مطلق يوقدر. آنجق تركّب و إنحلال واردر" دييه إفراط و خطا ايتمشدر. چونكه عالمده جنابِ حقّڭ صنعيله تركيب واردر. اللّٰهڭ إذنيله تحليل واردر. اللّٰهڭ أمريله ايجاد و إعدام واردر.
يَفْعَلُ اللّٰهُ مَا يَشَاءُ وَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ
إعلم أيّها العزيز!
قبر، عالمِ آخرته آچيلمش بر قپودر. آرقه جهتى رحمتدر، اوڭ جهتى ايسه عذابدر. بتون دوست و سَوْگيليلر او قپونڭ آرقه جهتنده طورويورلر. سنڭ ده اونلره إلتحاق زمانڭ گلمدى مى؟ و اونلره گيدوب اونلرى زيارت ايتمگه إشتياقڭ يوق ميدر؟ أوت وقت ياقلاشدى. دنيا قاذوراتندن تميزلنمك اوزره بر غسل لازمدر. يوقسه اونلر إستقذار ايله إكراه ايدهجكلردر.
أگر إمامِ ربّانى أحمدِ فاروقى بوگون هندستانده حياتدهدر دييه زيارتنه بر دعوت وقوع بولسه، بتون زحمتلره و تهلكهلره قاتلانهرق زيارتنه گيدهجگم. بناءً عليه إنجيلده "أحمد"، توراتده "اَحْيَدْ" قرآنده "محمّد" إسميله مسمّا، ايكى جهانڭ گونشى، قبرڭ آرقه طرفنده ميليونلرجه فاروقى أحمدلر ايله محاط اولارق ساكندر. اونلرڭ زيارتلرينه گيتمك ايچون نيه عجله ايتمييورز؟ گرى قالمق خطادر.
— 149 —
شو أساساته دقّت لازمدر:
١- اللّٰهه عبد اولانه هر شى مسخّردر. اولميانه هر شى دشمندر.
٢- هر شى قدر ايله تقدير ايديلمشدر. قسمتنه راضى اول كه، راحت ايدهسڭ.
٣- ملك اللّٰهڭدر. سنده أمانةً طورييور. او أمانتى إبقا ايدوب سنڭ ايچون محافظه ايدهجك. سنده قاليرسه، مجّانًا زائل اولور گيدر.
٤ - دوام اولميان بر شيده لذّت يوقدر. سن زائلسڭ. دنيا ده زائلدر. خلقڭ دنياسى ده زائلدر. كائناتڭ شو شكلِ حاضرى ده زائلدر. بونلر ثانيه و دقيقه و ساعت و گون گبى بربرينى تعقيبًا زواله گيدييورلر.
٥- آخرتده سنى قورتارهجق بر أثرڭ اولماديغى تقديرده، فانى دنياده بيراقديغڭ أثرلره ده قيمت ويرمه.
إعلم أيّها العزيز!
"سبحان اللّٰه"، "الحمد للّٰه"، "اللّٰه أكبر" بو اوچ مقدّس جملهنڭ فائدهلرينى و محلِّ إستعماللرينى ديڭله:
١ - قلبنده حيات بولونان بر إنسان كائناته، عالمه باقاركن إدراكندن عاجز بِالخاصّه شو بوشلقده ياپيلان إلٰهى مانورهلرى گورمكله حيرتلر ايچنده قالير. ايشته بو گبى حيرت و دهشتأنگيز وضعيتلرى آنجق "سبحان اللّٰه" جملهسندن نبعان ايدن ماءِ زلالى ايچمكله او حيرت آتشى سونر.
٢ - عين او إنسان، گورديگى لذيذ نعمتلردن طويديغى ذوقلرى إظهار ايتمكله، "حمد" عنوانى آلتنده إنعامى نعمتده و منعمى إنعامده گورمكله إدامهِٔ نعمت و تزييدِ لذّت طلبنده بولونهرق "الحمد للّٰه" جملهسيله نعمتلر دفينهسنى بولان آدم گبى نَفَس آلييور.
٣ - عين او إنسان، مخلوقاتِ عجيبه و حركاتِ غريبهدن عقلنڭ طارتهمديغى و
— 150 —
ذهننڭ ايچنه آلامديغى شيلرى گورديگى زمان، "اللّٰه أكبر" ديمكله راحت بولور. يعنى، خالقى داها عظيم و داها بيوكدر. اونلرڭ خلق و تدبيرلرى كنديسنه آغير دگلدر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسان سيّئاتيله، اللّٰهه ضرر ويرمش اولمايور. آنجق نفسنه ضرر ايدر. مثلا: خارجده، واقعده و حقيقتده اللّٰهڭ شريكى يوقدر كه، اونڭ حزبنه گيرمكله جنابِ حقّڭ ملكنه و آثارينه مداخله ايدهبيلسين. آنجق، شريكى ذهننده دوشونور، بوش قفاسنده يرلشديرر. چونكه خارجده شريكڭ يرى يوقدر. او حالده او قفاسز، كندى أليله كندى أوينى ييقييور.
إعلم أيّها العزيز!
اللّٰهه توكّل ايدنه اللّٰه كافيدر. اللّٰه، كاملِ مطلق اولديغندن لِذَاتِهِ محبوبدر. اللّٰه موجد، واجب الوجود اولديغندن قربيتنده وجود نورلرى، بعديتنده عدم ظلمتلرى واردر. اللّٰه ملجأ و منجأدر. كائناتدن كوسمش، دنيا زينتندن ايگرنمش، وجودندن بيقمش روحلره ملجأ و منجأ اودر. اللّٰه باقيدر، عالمڭ بقاسى آنجق اونڭ بقاسيلهدر. اللّٰه مالكدر، سندهكى ملكنى سنڭ ايچون صاقلامق اوزره آلييور. اللّٰه غنىِّ مُغْنيدر، هر شيئڭ آناختارى اوندهدر. بر إنسان اللّٰهه خالص بر عبد اولورسه، اللّٰهڭ ملكى اولان كائنات، اونڭ ملكى گبى اولور.
إعلم أيّها العزيز!
عقلى باشنده اولان إنسان، نه دنيا امورندن قزانديغنه مسرور و نه ده غائب ايتديگى شيئه محزون اولماز. زيرا دنيا طورمييور، گيدييور. إنسان ده برابر گيدييور. سن ده يولجيسڭ. باق، إختيارلق شفقى، قولاقلرڭ اوستنده طلوع ايتمشدر. باشڭڭ ياريسندن فضلهسى بياض كَفنه صاريلمش. وجودڭده توطّن ايتمگه نيّت ايدن خستهلقلر، ئولومڭ كشف قوللريدر. مع هذا، أبدى عمرڭ اوڭڭدهدر. او عمرِ باقيده گورهجگڭ راحت و لذّت، آنجق بو فانى عمرده سعى و چاليشمالريڭه باغليدر. سنڭ او عمرِ باقيدن هيچ خبرڭ يوق. ئولوم سكراتى اويانديرمدن أوّل اويان!
— 151 —
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حقّه معلوم و معروف عنوانيله باقهجق اولورسهڭ، مجهول و منكور اولور. چونكه بو معلوميت، عُرفى بر الفت، تقليدى بر سماعدر. حقيقتى إعلام ايدهجك بر إفاده ده دگلدر. مع هذا، او عنوان ايله فهمه گلن معنا، صفاتِ مطلقهيى برابرجه آلوب ذهنه إلقا ايدهمز. آنجق ذاتِ أقدسى ملاحظه ايچون بر نوع عنواندر. امّا جنابِ حقّه موجودِ مجهول عنوانيله باقيليرسه، معروفيت شعاعلرى بر درجه تبارز ايدر. و كائناتده تجلّى ايدن صفاتِ مطلقهِٔ محيطه ايله، بو موصوفڭ او عنواندن طلوع ايتمهسى آغير گلمز.
إعلم أيّها العزيز!
أسماءِ حسنىنڭ هر بريسى، اوتهكيلرى إجمالًا تضمّن ايدر. (ضيانڭ ألوانِ سبعهيى تضمّن ايتديگى گبى). و كذا هر بريسى اوتهكيلره دليل اولديغى گبى، اونلرڭ هر بريسنه ده نتيجه اولور. ديمك أسماءِ حسنى مرآت و آيينه گبى بربرينى گوسترييور. بناءً عليه نتيجهلرى برابر مذكور قياسلر گبى ويا دليللرى برابر نتيجهلر گبى اوقوماسى ممكندر.
٭ ٭ ٭
— 152 —
تضرّع و نياز
اِلٰهِى لَازِمٌ عَلَىَّ اَنْ لَا اُبَالِىَ وَ لَوْ فَاتَ مِنِّى حَيَاتُ الدَّارَيْنِ وَ عَادَتْنِى الْكَائِنَاتُ بِتَمَامِهَا اِذْ اَنْتَ رَبِّى وَ خَالِقِى وَ اِلٰهِى اِذْ اَنَا مَخْلُوقُكَ وَ مَصْنُوعُكَ لِى جِهَةُ تَعَلُّقٍ وَ انْتِسَابٍ مَعَ قَطْعِ نِهَايَةِ عِصْيَانِى وَ غَايَةِ بُعْدِى لِسَائِرِ رَوَابِطِ الْكَرَامَةِ فَاَتَضَرَّعُ بِلِسَانِ مَخْلُوقِيَّتِى يَا خَالِقِى ٭ يَا رَبِّى يَا رَازِقِى يَا مَالِكِى يَا مُصَوِّرِى ٭ يَا اِلٰهِى اَسْئَلُكَ بِاَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى وَ بِاِسْمِكَ الْاَعْظَمِ وَ بِفُرْقَانِكَ الْحَكِيمِ وَ بِحَبِيبِكَ الْاَكْرَمِ وَ بِكَلَامِكَ الْقَدِيمِ وَ بِعَرْشِكَ الْاَعْظَمِ وَ بِاَلْفِ اَلْفِ قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ اِرْحَمْنِى يَا اَللّٰهُ يَا رَحْمٰنُ يَا حَنَّانُ يَا مَنَّانُ يَا دَيَّانُ اِغْفِرْلِى يَا غَفَّارُ يَا سَتَّارُ يَا تَوَّابُ يَا وَهَّابُ اِعْفُ عَنِّى يَا وَدُودُ يَا رَؤُفُ يَا عَفُوُّ يَا غَفُورُ ٭ اُلْطُفْ بِى يَا لَطِيفُ يَا خَبِيرُ يَا سَمِيعُ يَا بَصِيرُ وَ تَجَاوَزْ عَنِّى يَا حَلِيمُ يَا عَلِيمُ يَا كَرِيمُ يَا رَحِيمُ اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ يَا رَبِّ يَا صَمَدُ يَا هَادِى جُدْ عَلَىَّ بِفَضْلِكَ يَا بَدِيعُ يَا بَاقِى يَا عَدْلُ يَا هُوَ اَحْىِ قَلْبِى وَ قَبْرِى بِنُورِ الْاِيمَانِ وَ الْقُرْاٰنِ يَا نُورُ يَا حَقُّ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا مَالِكَ الْمُلْكِ يَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْاِكْرَامِ يَا اَوَّلُ يَا اٰخِرُ يَا ظَاهِرُ يَا بَاطِنُ يَا قَوِىُّ يَا قَادِرُ
— 153 —
يَا مَوْلَاىَ يَا غَافِرُ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ اَسْئَلُكَ بِاِسْمِكَ الْاَعْظَمِ فِى الْقُرْاٰنِ وَ بِمُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ اَلَّذِى هُوَ سِرُّكَ الْاَعْظَمُ فِى كِتَابِ الْعَالَمِ اَنْ تَفْتَحَ مِنْ هٰذِهِ الْاَسْمَاءِ الْحُسْنٰى كُوَاةً مُفِيضَةً اَنْوَارَ الْاِسْمِ الْاَعْظَمِ اِلٰى قَلْبِى فِى قَالِبِى وَ اِلٰى رُوحِى فِى قَبْرِى فَتَصِيرَ هٰذِهِ الصَّحِيفَةُ كَسَقْفِ قَبْرِى وَ هٰذِهِ الْاَسْمَاءُ كَكُوَاتٍ تُفِيضُ اَشِعَّةَ شَمْسِ الْحَقِيقَةِ اِلٰى رُوحِى اِلٰهِى اَتَمَنّٰى اَنْ يَكُونَ لِى لِسَانٌ اَبَدِىٌّ يُنَادِى بِهٰذِهِ الْاَسْمَاءِ اِلٰى قِيَامِ السَّاعَةِ فَاَقْبَلْ هٰذِهِ النُّقُوشَ الْبَاقِيَةَ بَعْدِى نَائِبًا عَنْ لِسَانِىَ الزَّائِلِ ٭ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تُنْجِينَا بِهَا مِنْ جَمِيعِ الْاَهْوَالِ وَ اْلٰافَاتِ وَ تَقْضِى لَنَا بِهَا جَمِيعَ الْحَاجَاتِ وَ تُطَهِّرُنَا بِهَا مِنْ جَمِيعِ السَّيِّئَاتِ وَ تَغْفِرَ لَنَا بِهَا جَمِيعَ الذُّنُوبِ وَ الْخَطِيئَاتِ يَا اَللّٰهُ يَا مُجِيبَ الدَّعَوَاتِ اِجْعَلْ لِى فِى مُدَّةِ حَيَاتِى وَ بَعْدَ مَمَاتِى فِى كُلِّ اٰنٍ اَضْعَافَ اَضْعَافِ ذٰلِكَ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ سَلَامٍ مَضْرُوبِينَ فِى مِثْلِ ذٰلِكَ وَ اَمْثَالِ اَمْثَالِ ذٰلِكَ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ وَ اَنْصَارِهِ وَ اَتْبَاعِهِ وَاجْعَلْ كُلَّ صَلَاةٍ مِنْ كُلِّ ذٰلِكَ تَزِيدُ عَلٰى اَنْفَاسِىَ الْعَاصِيَةِ فِى مُدَّةِ عُمْرِى وَ اغْفِرْلِى وَ ارْحَمْنِى بِكُلِّ صَلَاةٍ مِنْهَا بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 154 —
ذيل الحبّه
آرقداش! شو مشوّش أثرلرم ايله بيوك بر شيئڭ أطرافنى قازييورم. امّا بيلمييورم كشف ايدهبيلدم مى؟ وياخود صوڭره إنكشاف ايدهجكدر. وياخود بِالآخره ظهور ايدهجك. كشفنه يول آچوب گوسترييورم.
لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ ٭ حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ ٭ نِعْمَ الْمَوْلٰى وَ نِعْمَ النَّصِيرُ ٭
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ عَلٰى نِعْمَةِ الْاِيمَانِ وَ الْاِسْلَامِ بِعَدَدِ قَطَرَاتِ الْاَمْطَارِ وَ اَمْوَاجِ الْبِحَارِ وَ ثَمَرَاتِ الْاَشْجَارِ وَ نُقُوشِ الْاَزْهَارِ وَ نَغَمَاتِ الْاَطْيَارِ وَ لَمَعَاتِ الْاَنْوَارِ وَ الشُّكْرُ لَهُ عَلٰى كُلِّ مِنْ نِعَمِهِ فِى الْاَطْوَارِ بِعَدَدِ كُلِّ نِعَمِهِ فِى الْاَدْوَارِ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِ الْاَبْرَارِ وَ الْاَخْيَارِ مُحَمَّدٍ الْمُخْتَارِ وَ عَلٰى اٰلِهِ الْاَطْهَارِ وَ اَصْحَابِهِ نُجُومِ الْهِدَايَةِ ذَوِى الْاَنْوَارِ مَادَامَ الَّيْلُ وَ النَّهَارُ
إعلم أيّها العزيز!
مسافر اولان بر كيمسه سفرنده چوق يرلره، منزللره اوغرار، اوغراديغى هر يرڭ عادتلرى و شرطلرى آيرى آيرى اولور.
كذالك اللّٰهڭ يولنده سلوك ايدن ذات چوق مقاملره، مرتبهلره، حاللره، پردهلره راست گلير كه، بونلرڭ ده هر بريسى ايچون كندينه مخصوص شرطلر و وضعيتلر
— 155 —
واردر. بو شرطلرى و پردهلرى، بربرينه خلط ايدوب قاريشديران، غلط و ياڭليش حركت ايدر. مثلا: بر آخورده آتڭ كيشنهمسنى ايشيدن بر آدم، يوكسك بر سرايده عندليبڭ ترنّمنى، گوزل صداسنى ايشيتير. أگر او ترنّم ايله آتڭ كيشنهمسنى فرق ايتمهيوب عندليبدن كيشنهمهيى طلب ايدرسه، كندى نفسيله مغالطه ايتمش اولور.
إعلم أيّها العزيز!
دنيا حياتنى گوزللشديرن أسبابدن برى، دنيا آيينهسنده تمثّل ايله پارلايان هدايت نورلرى و بيوك إنسانلرڭ سَوْگيلى و سَويملى تمثاللريدر. أوت مستقبل ماضينڭ آيينهسيدر. ماضى برزخه، يعنى اوتهكى عالمه إنتقال و إنقلاب ايتديگنده صورتنى و شكلنى و دنياسنى إستقبال آيينهسنه، تاريخه، إنسانلرڭ ذهنلرينه وديعه ايدييور. اونلره اولان معنوى و خيالى محبّتلريله دنيا محبّتى طاتلى اولور. مثلا: آرقداشلرينڭ و أقرباسنڭ تمثاللرينى و فوطوغرافلرينى حاوى بيوك بر آيينهيى يولنده بولان بر آدم، شرق جهتنه گيدن آدملرڭ مملكتلرينه گيدوب اونلره إلتحاق ايتمك ايچون چاليشمايوب ده، او آيينهنڭ ايچندهكى تمثاللر ايله اوغراشير، محبّت ايدر. ايشته بو آدم غفلتدن آييلديغى زمان: "أيواه، نه ايدييورم؟ بونلر شراب دگل سرابدر. بونلر ايله اوغراشمق عَذْب دگل عذابدر." دير، آرقداشلرينه يتيشمك اوزره شرق سفرينه تداركاتده بولونمغه باشلار.
إعلم أيّها العزيز!
قرآنِ معجز البيانڭ حق و حقيقت اولديغنه أڭ صادق دليللر:
١- توحيدڭ بتون إقتضالرينى و لازملرينى مرتبهلريله محافظه ايتمهسيدر.
٢- أسماءِ حسنىنڭ تناسب و إقتضاسى اوزرينه حقائقِ عاليهٔ إلٰهيهدهكى موازنهيى مراعات ايتمهسيدر.
٣- ربوبيت و الوهيته عائد شئوناتى كمالِ موازنه ايله جمع ايتمهسيدر.
قرآنڭ بو خاصيتى بشرڭ أثرلرنده بولونمديغى گبى، ملكوت جهتنه گچن أوليا و سائر بيوكلرڭ نتائجِ فكرلرنده ده بولونامامشدر. و أشيانڭ باطننده طالمش اولان
— 156 —
اشراقيّون و عالمِ غيبه نفوذ ايدن روحانيّون دخى، قرآنڭ بو خاصيتنى بولامامشلردر. زيرا اونلرڭ نظرلرى مقيّد اولديغندن حقيقتِ مطلقهيى إحاطه ايدهمز. بونلر آنجق حقيقتڭ بر طرفنى بولور و إفراط تفريط ايله تصرّفه باشلارلر. بونڭ ايچون تناسبى بوزوب، موازنهيى إخلال ايدييورلر.
مثلا: أنواعِ جواهرى حاوى زينتلى و قيمتلى بر دفينهيى كشف ايتمك ايچون بر قاچ آدم دڭزڭ ديبنه طالارلر. دڭزڭ ديبنده آراشديرمه ياپاركن بريسنڭ ألنه اوزونجه بر پارچه ألماس گچر. دفينهنڭ مشتملاتنى تمامًا بو گبى ألماسلردن عبارت اولديغنى حكم ايدر. صوڭره آرقداشلرندن باشقه چشيد جوهرڭ بحثنى ايشيتديگنده، اونلرڭ بولدقلرى جواهرڭ كندى بولديغى ألماسڭ نقشلرى اولدقلرينى تخيّل ايدر. ديگرى كروى بر ياقوتى بولور. اوتهكى آرقداشى ده باشقه بر چشيدينى بولويور. و هكذا هر بريسى دفينهنڭ أساس مشتملاتى كندى بولديغى چشيددن عبارت اولديغنى و آرقداشلرينڭ بولدقلرى چشيدلر ده دفينهنڭ زوائد و تفرّعاتندن اولديغنى إعتقاد ايدر. مسئله بو شكله گيرمكله موازنه غائب و تناسب زائل اولور. صوڭره مسئلهنڭ حقيقتنى كشف و ايضاح ايچون تأويلات و تكلّفاته باشلارلر. حتّى دفينهنڭ إنكارينه بيله ذهاب ايدن اولور.
أوت سنّتِ سنيه ايله موازنه ياپيلمازدن أوّل، همان مشهوداتنه إعتماد ايدن اشراقيّون ايله متصوّفهنڭ أثرلرينى تأمّل ايدن ذاتلر، شو سويلهديگمه حق ويرر. بِلا تردّد قبول ايدرلر.
آرقداش! قرآن ده او دفينهيى كشف ايتمك ايچون او دڭزه طالمشدر. فقط قرآنڭ گوزى آچيق اولديغندن، دفينهيى تماميله إحاطه ايله گورمشدر. و حقيقته اويغون بر طرزده تناسب و موازنهيه رعايت ايدهرك كمالِ إنتظام و إطّراد ايله حقيقتى إظهار ايتمشدر.
آرقداش! نوعِ بشرده أنواعًا ضلالته دوشن فرقهلرڭ سببِ ضلالتلرى، إماملرينڭ
— 157 —
قصوريدر. أوت إماملرى باطندن بحث ايتمشلرسه ده، مشهوداتلرينه إعتماد و إكتفا ايدهرك أثناءِ طريقدن دونمشلردر. و
حَفَظْتَ شَيْئًا وَ غَابَتْ عَنْكَ اَشْيَاءُ
قَولنه ماصدق اولمشلردر.
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حق سنى عدمدن وجوده و وجودڭ پك چوق أشكال و وضعيتلرندن أڭ يوكسگى مسلم صفتيله إنسان صورتنه گتيرمشدر. مبدأِ حركتڭ ايله صوڭ آلديغڭ صورت آراسنده متعدّد وضعيتلرڭ، منزللرڭ و أطوار و أحوالڭ هر بريسى سڭا عائد نعمتلر دفترينه قيد ايديلمشدر. بو إعتبارله، سنڭ گچيرمش اولديغڭ زمان شريدينه ألماس گبى نعمتلر ديزيلمش، تام بر گردانلق ويا نعمتلرڭ أنواعنه بر فهرسته شكلنى ويرييور. بناءً عليه گچيرمش اولديغڭ وجودڭ هر منزلنده و وضعيتنده، أطوارنده، أحوالنده: "ناصل بو نعمته واصل اولدڭ؟ نه ايله مستحق اولدڭ؟ و شكرنده بولوندڭ مى؟" دييه سؤاله چكيلهجكسڭ. چونكه وقوعه گلن حاللر سؤاله تابعدر. امّا إمكانده قالوب وقوعه گلمهين شيلر سؤاله تابع دگلدر. گچيرمش اولديغڭ أحوال، وقوعاتدر. گلهجك أحوالڭ عدمدر. وجود مسئولدر، عدم ايسه مسئول دگلدر. اويله ايسه، ماضيده شكرينى أدا ايتمديگڭ نعمتلرڭ شكرينى قضا ايتمك لازمدر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانى هوالانديروب باش آشاغى فلاكته آتان شويله بر حال وار:
إستحقاق نظره آلينميهرق، حقّڭ تقديرى حقّنده تفريط ويا إفراط ياپيلير. و قوّتنه، قيمتنه باقيلميهرق كوچك ويا بيوك بر يوك آلتنه آلينير گبى غيرِ إنسانى حاللر إنسانى إنسانيتدن دوشورور، يا ظلمه ويا كذبه سَوق ايدر.
مثلا: بر فرقه عسكرڭ ممثّلى بر نفر، بتون عسكرلك امورينى بيلمك ويا بر قطره صودهكى تمثالندن، شمسڭ عظمتنى گوسترمك طلبنده بولونمق، أڭ يوكسك بر
— 158 —
إنصافسزلقدر. چونكه وصف ايله إتّصاف آراسنده فرق واردر. مثلا: قطرهدهكى تمثال، شمسڭ أوصافنى گوسترر. امّا او أوصاف ايله متّصف اولاماز.
إعلم أيّها العزيز!
وجود نوعنده تزاحم يوقدر. يعنى، پك چوق عالملر، حاللر، وجود صحنهسنده إجتماع ايدر، برلشيرلر. مثلا: گيجه زمانى ديوارلرى جامدن اولان و ألكتريق يانان بر اوطهيه گيرديگڭ وقت، عالمِ مثاله بر پنجره حكمنده اولان جاملرده پك چوق منزللرى، اوطهلرى گورهجكسڭ.
ثانيًا:اوطهده اوطوروركن، كمالِ سهولتله او مثالى اوطهلرده هر چشيد تبديل، تغيير، تصرّف ايدهبيليرسڭ.
ثالثًا:اوطهدهكى ألكتريق، ألكتريق مثاللرينڭ أڭ اوزاغنه أڭ ياقيندر. چونكه او مثالى مثاللرڭ قيّومى اودر.
رابعًا:بو مادّى وجودڭ بر حبّهسى، بر پارچهسى، او مثالى وجودڭ بر عالمنى ايچنه آلابيلير. بو درت حكم، واجب ايله عالمِ ممكنات آراسنده ده جاريدر. چونكه ممكناتڭ وجودى، واجبڭ نورندن بر گولگه اولديغى جهتله وهمى بر مرتبهدهدر. واجبڭ أمريله وجودِ خارجيهيه گيرر. ثابت و مستقر قالير. ديمك ممكناتڭ وجودى بِالذّات حقيقى بر وجودِ خارجى اولماديغى گبى، وهمى ويا زائل بر ظلّ ده دگلدر. آنجق، واجب الوجودڭ ايجاديله بر وجوددر.
إعلم أيّها العزيز!
بو گوزل عالمڭ بر مالكى بولونمامسى محال اولديغى گبى، كنديسنى إنسانلره بيلديروب تعريف ايتمهمسى ده محالدر. چونكه إنسان مالكڭ كمالاتنه دلالت ايدن عالمڭ حُسننى گورويور؛ و كنديسنه بشيك اولارق ياراديلان كُرهِٔ أرضده ايستديگى گبى تصرّف ايدن بر خليفهدر. حتّى سماءِ دنياده دخى عقليله چاليشييور و كوچكلگيله، ضعفيتيله برابر خارقه تصرّفاتِ عجيبهسيله أشرفِ مخلوقات عنواننى آلمشدر. و ألنده جزءِ إختيارى بولونديغندن بتون أسباب ايچريسنده
— 159 —
أڭ گنيش بر صلاحيت صاحبيدر. بناءً عليه مالكِ حقيقينڭ رسل واسطهسيله بويله يوكسك فقط غافل عبدلرينه كنديسنى بيلديروب تعريف ايتمهسى ضروريدر كه، او مالكڭ أوامرينه و مرضياتنه واقف اولسونلر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانڭ وهم، فرض، خيال طويغولرينه وارنجهيه قدر بتون حاسّهلرى بِالآخره رجوع ايدوب بِالإتّفاق حقّه إلتجا ايتدكلرينى و باطله هيچ بر إحتمال و إمكانڭ قالماديغنى و كائناتڭ آنجق و آنجق قرآنڭ ايضاح ايتديگى شكلده بولونديغنى گوردم.
إعلم أيّها العزيز!
عالمِ ضيا، عالمِ حرارت، عالمِ هوا، عالمِ كهربا، عالمِ ألكتريق، عالمِ جذب، عالمِ أثير، عالمِ مثال، عالمِ برزخ گبى عالملر آراسنده مزاحمه و ير طارلغى يوقدر. بو عالملر، هپسى ده إختلالسز، مصادمهسز كوچك بر يرده إجتماع ايدرلر.
كذالك پك گنيش غيبى عالملرڭ ده بو كوچك أرضده إجتماعلرى، ممكندر. أوت هوا، صو، إنسانڭ يورويشنه، جام ضيانڭ گچمهسنه، شعاعڭ رونتگن واسطهسيله كثيف جسملره بيله نفوذينه و عقل نورينه، مَلك روحنه، دميرڭ ايچنه حرارتڭ آقماسنه، ألكتريقڭ جرياننه بر مانع يوقدر.
كذالك بو كثيف عالمده روحانيلرى دوراندن، جنّيلرى جولاندن، شيطانلرى جرياندن، مَلكلرى سيراندن منع ايدهجك بر مانع يوقدر.
إعلم أيّها العزيز!
گوز، لامبا، شمس گبى نور و نورانى شيلرده جزئى كلّى، جزء كلّ، بر بيڭ مساويدر. أوت شمسه باق! اونڭ تمثاللريله سيّارات، دڭزلر و حوضلر، قطره، قبارجقلر گبى بتون شفّاف شيلر، كمالِ سهولتله تمثّل ايدييورلر. كذالك شمسِ أزلى شو كائنات كتابنده بتون بابلرى، فصللرى، سطرلرى، جملهلرى، حرفلرى دفعةً بِلا كلفت يازييور. و بَعْثُ بَعْدَ الْموتده دخى عينى بو سهولت واردر. "خلقتڭز و بعثڭز، بر نفسڭ خلقت و بعثى گبيدر." دييه قرآنِ كريم أمر ايدييور.
— 160 —
إعلم أيّها العزيز!
هر شيئى تحريك ايدن ذرّاتِ متحرّكهنڭ، معيّن حدلرينه قدر حركت ايتدكدن صوڭره توقّف و طورمهلرينه دقّت ايدن آدم آڭلار كه: هر شيئڭ حدودنده دائما حركتده بولونان ذرّاتى طورديروب گرى چويرن بر حدود بكجيسى واردر. او ذرّاتى طاشمقدن منع ايدييور. او بكجى ايسه، محيط بر علمڭ تجلّيسيدر كه، او تجلّى قدره، قدر ده مقداره، مقدار ده قالبه تحوّل ايدر. ديمك، هر شى ايچريسندهكى ذرّاته بر قالبدر.
إعلم أيّها العزيز!
قرآنڭ آيتلرى بربرينى تفسير ايتديگى گبى، بو كتابِ عالمڭ ده بر قسمى، ديگر بر قسمنى ايضاح ايدييور. مثلا: مادّيات عالمى جنابِ حقّڭ أنوارِ نعمتنى جذب ايتمك ايچون حقيقى بر إحتياج ايله شمسه محتاج اولديغى گبى، عالمِ معنويات دخى رحمتِ إلٰهيهنڭ ضيالرينى آلمق ايچون شمسِ نبوّته محتاجدر. بناءً عليه رسولِ أكرمڭ (عصم) نبوّتى، شمسڭ قطعيت و وضوحى درجهسنده قطعى و واضحدر.
إعلم أيّها العزيز!
ذىحياتڭ وجودينه ترتّب ايدن ثمرهلر، يالڭز كنديسنه، منفعتنه، بقاسنه، كمالنه مخصوص دگلدر. آنجق او ثمرهلردن بر حصّه كنديسنه عائددر. باقى قالان قسمِ أعظمى خالقه راجعدر. ذىحياته عائد اوزون بر زمان صوڭره حصوله گلير. خالقه راجع قسم ايسه، بر آنده حصوله گلير. مثلا: او ذىحيات، أسماءِ حسنىنڭ تجلّياتنه مظهريتله خالقى، أوصافِ كماليه ايله توصيف و لسانِ حاليله حمد ايتمش اولويور.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانڭ بر فردى، إحاطهِٔ فكريهسيله، عقليله، قلبنڭ وسعتيله بر نوع كلّيت كسب ايدر. و كذا إنسانڭ بر فردى، خلافت خصوصنده عالمڭ أجزاسيله شعورجه علاقهدار اولديغندن نباتى اولسون حيوانى اولسون پك چوق نوعلرده تصرّف صاحبى بولونديغندن، نوعى گبيدر. و بو إعتبارله إنسانڭ بر فردى نوعلر صيرهسنه گچر. بناءً عليه گرك حيواناتڭ، گرك ثمراتڭ نوعلرنده وقوعه گلن مكرّر قيامتلر، هوام و حشراتده وجوده گلن سنوى حشر و نشرلر، إنسانڭ ده هر بر فردنده جاريدر.
— 161 —
خلاصه:قرآنڭ آيتلريله أبناىِ بشر ايچون بيوك قيامتڭ گلهجگنه قطعى دلالتلر اولديغى گبى، كتابِ عالمڭ آياتِ تكوينيهسيله ده قيامتِ كبرايه پك قطعى دلالتلر و إشارتلر واردر.
إعلم أيّها العزيز!
قرآنِ كريم اوقونوركن إستماعنده بولونديغڭ زمان مختلف شكللرده ديڭلهيهبيليرسڭ:
١ - رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، نبوّت كرسيسنه چيقوب نوعِ بشره خطابًا قرآنڭ آيتلرينى تبليغ ايدركن، قرائتنى قلبًا و خيالًا ديڭلهمك ايچون قولاغڭى او زمانه گوندر. او فمِ مباركندن چيقار گبى ديڭلهمش اولورسڭ.
٢- ويا جبرائيل (عس) حضرتِ محمّده (عصم) تبليغ ايدركن هر ايكى حضرتڭ آراسنده ياپيلان تبليغ تبلّغ وضعيتنى ديڭلر گبى اول.
٣- ويا قاب قوسَيْن مقامنده، يتمش بيڭ پرده آرقهسنده متكلّمِ أزلينڭ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه اولان تكلّمنى ديڭلر گبى خيالى بر وضعيته گير.
إعلم أيّها العزيز!
سنڭ شعور و علمڭڭ سڭا تعلّقى، أحوال و لوازماتِ إحتياجاتڭ نسبتندهدر. چونكه سبب ايله مسبَّب، قوّت ايله عمل آراسنده مناسبت لازمدر. فضله نقصان اولمامليدر. سنڭ سڭا اولان شعور و علمڭڭ نسبتى، خالقڭ سڭا اولان نظر و علمنه نسبتله بر قيل گبيدر. بناءً عليه پك جزئى اولان علم و شعورڭله، شمسِ أزلينڭ علم و نظرينه مقابله ايتمكله گوندوز اورتهسنده گونشڭ آلتنده، گونشڭ ضياسيله مبارزهيه چيقان آتش بوجگى گبى اولمه!
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حقّڭ أفعالى بربرينه مناسب، آثارى بربرينه مشابه، أسماسى بربرينه آيينه و معكس، صفاتى بربرينه متداخل، شئوناتى ممزوج ايسه ده، هر بريسى ايچون خصوصى بر طور، بر حال واردر كه، مقصودِ بِالذّات او خصوصى طوردر. سائر طورلر ايسه، تبعيدرلر. بناءً عليه مثلا خالقڭ آثارندن جماداته باقديغڭ
— 162 —
زمان عظمت و قدرتى، قصديڭه هدف ياپ. باشقه إسملرڭ تجلّياتنى تبعًا دوشون. حيواناته باقاركن مرحمت قصديله باق. سائر تجلّياته تبعى بر نظر ايله باق.
إعلم أيّها العزيز!
قرآنِ كريم بتون إنسانلره رحمتدر. چونكه هر بر إنسانڭ شو حقيقى عالمدن كنديسنه مخصوص خيالى بر عالمى اولديغى گبى، هركس كندى مشربنه گوره قرآندن فهم و إقتباس ايتديگى (حافظهسنده) كنديسنه خاص بر قرآن واردر كه، اونڭ روحنى تربيه، قلبنى تداوى ايدر.
و كذا قرآنِ كريمڭ بر مزيتى شودر كه: بتون علما و أهلِ مشرب گبى هركس هدايتى ايچون، شفاسى ايچون متعدّد سورهلردن آيرى آيرى آيتلرى أخذ ايدهبيلير. چونكه بر آيتڭ سائر آياتِ قرآنيه ايله پك اينجه مناسبتلرى، إتّصال جهتلرى واردر. آرالرنده وحشت يوقدر. بو إعتبار ايله متعدّد سورهلردن آلينان آيتلر كوچك بر قرآن حكمنده اولور.
إعلم أيّها العزيز!
لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ
جملهِٔ مقدّسهسى، إنسانڭ ذرّه وضعيتندن، إنسانِ مؤمن صورتنه گلنجهيه قدر جامديت، نباتيت، حيوانيت، إنسانيت گبى گچيرديگى أطوار و أحوالنه ناظردر. شو منزللرده إنسانڭ لطائفى پك چوق ألم و أمللره معروضدر. مع هذا حول و قوّتڭ متعلّقلرى ذكر ايديلميهرك مطلق بيراقيلمشدر. بناءً عليه بو جمله، تسلّىبخش اولوب شمولى داخلنده اولان مقاملره گوره تفسير ايديلير. مثلا:
١-
لَا حَوْلَ عَنِ الْعَدَمِ وَ لَا قُوَّةَ عَلَى الْوُجُودِ
عدمدن چيقوب وجوده گلمك.
٢-
لَا حَوْلَ عَنِ الزَّوَالِ وَ لَا قُوَّةَ عَلَى الْبَقَاءِ
زواله گيتمهيوب بقاده قالمق.
— 163 —
٣-
لَا حَوْلَ عَنِ الْمَضَرَّةِ وَ لَا قُوَّةَ عَلَى النَّفْعِ
مضرّتى دفع، منفعتى جلب.
٤-
لَا حَوْلَ عَنِ الْمَصَائِبِ وَ لَا قُوَّةَ عَلَى الْمَطَالِبِ
مصيبتدن اوزاق اولوب، مطلوبه نائل اولمق.
٥-
لَا حَوْلَ عَنِ الْمَعَاصِى وَ لَا قُوَّةَ عَلَى الْعِبَادَةِ
معاصىيه دوشمهمك، عبادته دوام ايتمك.
٦-
لَا حَوْلَ عَنِ النِّقَمِ وَ لَا قُوَّةَ عَلَى النِّعْمَةِ
عذابه معروض قالمامق، نعمته مظهر اولمق.
٧-
لَا حَوْلَ عَنِ الظُّلْمَةِ وَ لَا قُوَّةَ عَلَى النُّورِ
ظلمته دوشمهمك، نور ايله تنوّر ايتمك.
و هكذا هر بر مقامده إنسانڭ لطائفنه گوره تقييد و تفسير ايديلهبيلير.
٭ ٭ ٭
— 164 —
ذيل الذيل
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
إعلم أيّها العزيز!
بعض إنسانلرڭ آغزنده كميةً آز، كيفيةً پك بيوك اوچ كلمه طولاشمقدهدر:
برنجيسى:هر شى كندى كندينه تشكّل ايتمشدر.
ايكنجيسى:موجد و مؤثّر أسبابدر.
اوچنجيسى:طبيعت إقتضا ايتدى.
بو اوچ كلماتڭ پك چوق محالاته ظرف اولدقلرى حقّنده ياپيلان بياناتى ديڭله:
إنسان موجوددر. بو موجود إنسان، برنجى كلمهيه نظرًا هم صانعدر، هم مصنوع.
ايكنجى كلمهيه گوره، أسبابڭ تأثيريله وجوده گلمشدر.
اوچنجى كلمهيه نظرًا، موهوم طبيعتڭ أثريدر.
دردنجى جهت ايسه، حق و حقيقتڭ إستلزام ايتديگى گبى اللّٰهڭ مصنوعيدر.
أوّلكى كلمهنڭ غيرِ محصور محالاتى:
١- او كلمهنڭ إقتضاسنه گوره إنسانى تشكيل ايدن ذرّهلرڭ هر بريسنده هم إنسانڭ ايچنى، هم كائناتى گورهجك، بيلهجك بر گوز، بر علم و سائر صفاتِ لازمهنڭ بولونماسى لازمدر.
— 165 —
٢- إنسانڭ بدننده ذرّاتدن تشكّل ايدن متخالف مركّبات عددنجه (مطبعهلرده حروفاتى ترتيب ايتمك ايچون قوللانيلان قالبلر گبى) قالبلر لازمدر.
٣- كارگير كمرلرڭ طاشلرى گبى، هر بر ذرّهنڭ آرقداشلرينه هم حاكم، هم محكوم اولماسى لازم گلير. و كذا هر بريسى، اوتهكيلره هم ضد، هم مِثل، هم مطلق، هم مقيّد اولماسى لازمدر.
ايكنجى كلمهنڭ محالاتى:
١ - إنسانڭ مأخذى، يعنى إنسانى تشكيل ايدن مادّهلر أجزاخانهلرده بولونان آغزلرى مُهرلى، آيرى آيرى، چشيد چشيد متباين علاجلر گبى مادّهلردر. هيچ كيمسهنڭ ألى طوقونمقسزين إحتياج نسبتنده كمالِ إنتظام و موازنه ايله او علاجلرڭ شيشهلردن كندى كندينه چيقوب حياتى بر معجون وضعيتنه گلمهسى ممكن ايسه، إنسانڭ ده صانعسز أسباب و موادِّ جامدهدن صدورى ممكندر دييهبيلير.
٢ - بر شيئڭ كمالِ إنتظام ايله غيرِ محدود، كور، صاغير، جامد، شعورسز أسبابدن صدورينڭ محاليتى نسبتنده صانعسز إنسانڭ ده او مادّهلردن ياپيلماسى محالدر. مع هذا، مادّى أسبابڭ يالڭز ظاهره تعلّقى واردر. باطندهكى لطيف، اينجه، غريب نقشلره، صنعتلره نفوذى يوقدر.
٣ - او كلمهنڭ إقتضاسنه گوره كمالِ إتّفاق و إنتظام ايله إحتياجات نسبتنده غيرِ محصور أسبابڭ بر جزءده، بر حجيرهده إجتماعلرى لازم گلير. بو إجتماع، عالمڭ أجزا و أركاننڭ عظمتيله برابر سنڭ أليڭڭ ايچنه گيروب إجتماع ايتمهلرى ديمكدر.
چونكه إنسانڭ اوستهسى أسباب اولديغى تقديرده، عالمڭ بتون أجزا و أركانى إنسانله علاقهدار اولديغنه نظرًا، إنسانڭ ياپيليشنده عامل و اوسته اولمالرى لازم گلير. بر اوسته ياپديغى شيئڭ ايچريسنده بولوندقدن صوڭره ياپار. او حالده، إنسانڭ بر حجيرهسنده عالمڭ أجزاسى إجتماع ايدهبيلير. بو اويله بر محالدر كه، محاللرڭ أڭ ممتنعيدر.
— 166 —
اوچنجى كلمهنڭ محال و بطلانى ايسه:
أوت طبيعتڭ ايكى جهتى واردر. برى ظاهريدر كه، أهلِ غفلت و ضلالتجه حقيقت ظن ايديلمشدر. ديگرى باطنيدر كه، صنعتِ إلٰهيه و صبغهِٔ رحمانيهدر. طبيعته علاوةً إدّعا ايديلن قوّت ايسه، خالقِ حكيمِ عليمڭ جلوهِٔ قدرتيدر. أهلِ غفلتڭ صانع اولارق تلقّى ايتدكلرى طبيعته، جناح اولارق ياپيشديردقلرى كور تصادف و إتّفاق ايسه، ضلالتدن نشئت ايدن إضطرار نتيجهسنده شيطانلرڭ إختراع ايتدكلرى هذيانلردر. چونكه متعدّد أثرلرمده قطعى بر صورتده إثبات ايديلديگى گبى، خارقهلرڭ خارقهسى اولان شو صنعت، آنجق و آنجق بتون أوصافِ كماليه ايله متّصف بر خبيرِ بصيرڭ يدِ قدرتندن چيقمامش ايسه، شو كثيف، جامد، مقيّد، مسكين، ممكنڭ أليله مى شو كائناته گيديريلن گوملك ياپيلمشدر؟ يوقسه عالملره گيديريلن شو گوزل تشكّللرى، نقشلرى بعوضه ويا قاپلومباغه مى ياپمشدر؟ حاشا، ثمّ حاشا!...
أوت إنسانده، هر شيده صانعِ أزلينڭ مصنوعى اولدقلرينه موجوداتڭ عددنجه شاهدلر واردر. مثلا:
١- كائناتدر. أوت كائناتڭ إحتوا ايتديگى بتون ذرّات و مركّباتڭ هر بريسى أللى بش لسان ايله شهادت ايتمكدهدر.
٢- قرآندر. أوت قرآن، بتون أنبيا، أوليا و موحّدينڭ كتابلريله، صحيفهٔ كون و وجودده ياراديلان ايجادى و تكوينى آيتلر خالقڭ خلّاقيتنه عادل شاهدلردر.
٣- مخلوقاتڭ رئيسى و رسولى، بتون أنبيا، أوليا، ملائكه ايله برلكده، هر شيئڭ صانعى اللّٰه اولديغنه إعلانِ شهادت ايدييورلر.
٤- إنس و جنّ طائفهلرى أنواعًا إحتياجاتِ فطريهسيله شاهددرلر.
٥- الوهيت و خلّاقيتڭ اللّٰهه مخصوص و منحصر اولديغنه اللّٰه ده شهادت ايدييور.
— 167 —
آرقداش! صنعتڭ، وجوهِ ثلاثهِٔ مذكوره اوزرينه ممكنه ويا حقّڭ إستلزام ايتديگنه نظرًا واجبه اولان إسنادى مسئلهسى؛ ثمرهدار بر آغاج مسئلهسى گبيدر. شويله كه: آغاجڭ او ثمرهلرى، يا وحدته إسناد ايديلير. يعنى نشو و نما قانونيله آغاجڭ كوكندن، كوك ده چكردكدن، چكردك ده أوامرِ تكوينيهيى تمثّلدن، أوامرِ تكوينيه ده "كُنْ" أمرندن، "كُنْ" أمرى دخى واحدِ واجبدن صادر اولمشدر.
او وقت، او آغاج بتون أجزاسيله، ياپراقلريله، داللريله، ثمرهلريله ياراديليش قولايلغنده بر ثمرهِٔ واحده حكمنده اولور. چونكه وحدته نسبةً كوچك بر ثمره آغاجيله پك بيوك و چوق ثمرهلى بر آغاج آراسنده فرق يوقدر. بو عدمِ فرق، وحدتده سهولتله يُسر، كثرتده صعوبتله عُسْرڭ بولونديغندن نشئت ايتمشدر.
أگر كثرته إسناد ايديليرسه، هر بر ثمره، هر بر چيچك، هر بر ياپراق، هر بر دال؛ تام آغاجنڭ وجوده گلمهسنه لازم اولان بتون آلات، جهازات، أسباب وسائرهيه إحتياج گوسترهجكدر. چونكه كلّ جزءده داخلدر. اوڭا نه لازمسه بوڭا ده لازمدر. مسئله بو ايكى شقدن خارج دگلدر. برى واجب، ديگرى ممتنعدر.
خلاصه:بر حجيرهنڭ وجوده گلمهسى كنديسنه إسناد ايديليرسه، كائناته محيط اولان صفتلر كنديسنده لازمدر. أسبابه إسناد ايديليرسه، عالمدهكى بتون أسبابڭ او حجيرهده إجتماعلرى لازم گلير. حالبوكه سينگڭ ايكى ألى صيغميان بر حجيره، ايكى إلٰهڭ تصرّفنه محل اولابيلير مى؟ حاشا!..
مع هذا حجيرهدن طوت، عالمه قدر هر بر شيئڭ بر نوع وحدتى واردر. اويله ايسه، صانع ده واحد اولاجقدر. چونكه واحد آنجق واحددن صدور ايدر. و كذا بر حبّه شمسى ضياسيله، رنگيله (تجلّى صورتيله) ايچنه آلابيلير. فقط مصدريت إعتباريله، بر حبّه، ايكى حبّهيى ايچنه آلوب اونلره مصدر اولاماز. و كذا وجودِ خارجى، وجودِ مثاليدن داها ثابت، داها محكمدر. وجودِ خارجيدن بر نقطه، وجودِ مثاليدن بر طاغى ايچنه آلابيلير. كذالك وجودِ وجوبى؛ داها قوى، داها راسخ، داها
— 168 —
ثابتدر. بلكه ده وجودِ حقيقى، وجودِ خارجى اوندن عبارتدر.
بناءً عليه علمِ محيطِ أزليده تمثّل ايدن إمكانى وجودلر، وجودِ وجوبىنڭ تجلّياتِ نوريهلرينه آيينه و معكسدرلر. اويله ايسه علمِ أزلى، إمكانى وجودلره آيينه اولديغى گبى، إمكانى وجودلر ده وجودِ وجوبىيه آيينهدر. صوڭره او إمكانى وجودلر، علمِ أزليدن وجودِ خارجىيه إنتقال ايتمشلرسه ده، وجودِ حقيقى مرتبهسنه واصل اولمامشلردر.
إعلم أيّها العزيز!
كون و وجود ساحهسنده طوروب، أحوالِ عالمه دقّت ايدن آدم، حدسى بر سرعتله آڭلار كه: تأثير و فاعليت؛ لطيف، نورانى، مجرّد اولان شيلرڭ شأنى اولديغى گبى؛ إنفعال، قابليت، تأثّر ده مادّى، كثيف، جسمانى شيلرڭ خاصّهسيدر. أوت مثال اولارق سمادهكى نور ايله يردهكى شو قوجهمان طاغه باق. او نور سماده ايكن ضياسيله يرده ايش گورور، فعاليتدهدر. او طاغ ايسه، عظمتيله برابر فعاليتسز يرنده اوطورويور. نه بر تأثيرى وار و نه ده بر فعلى وار.
و كذا أشيا آراسنده وقوعه گلن فعللردن آڭلاشيلييور كه، هانگى بر شى لطيف، نورانى ايسه، سبب و فاعل اولمغه كسبِ لياقت ايدر. كثافتى نسبتنده ده إنفعال و مسبَّبيت مرتبهسنه ياقلاشييور. بوندن آڭلاشيلييور كه، أسبابِ ظاهريهنڭ خالقيله، مسبّباتڭ موجدى، آنجق و آنجق نور الأنوار، صانعِ أزليدر.
إعلم أيّها العزيز!
تفكّر، غفلتى إزاله ايدر. دقّت، تأمّل؛ أوهام ظلماتنى طاغيتييور. لٰكن نفسڭده، باطنڭده، خصوصى أحوالڭده تفكّر ايتديگڭ زمان دريندن درينه تفصيلات ايله تدقيقات ياپ. فقط آفاقى، خارجى، عمومى أحوالاته تأمّل ايتديگڭ وقت سطحى، إجمالى دوشون، تفصيلاته گچمه. چونكه إجمالده، فذلكهده اولان قيمت و گوزللك، تفصيلاتنده يوقدر. هم ده آفاقى تفكّر، ديبسز دڭزه بڭزهيور، ساحلى يوقدر. ايچنه طالمه، بوغولورسڭ.
آرقداش! نفسى تفكّرده تفصيلاتلى، آفاقى تفكّرده ايسه إجمالى ياپارسهڭ، وحدته
— 169 —
تقرّب ايدرسڭ. عكسنى ياپديغڭ تقديرده كثرت فكريڭى طاغيتير، أوهام سنى هوالانديرر. أنانيتڭ قالينلاشير، غفلتڭ قوّت بولور، طبيعته قلب ايدر. ايشته ضلالته ايصال ايدن كثرت يولى بودر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسان نه قدر جاهل و غافلدر. نه قدر يولنى شاشيرمش، نفسنه ضرر ويرييور. طوقوز وجهله منفعتى محقّق، يالڭز بر وجهله ضررى موهوم اولان بيوك بر خيرِ عظيمى ترك، ضلالتى إرتكاب ايدر. أوت سوفسطائينڭ بر شبههسى ايچون، بيڭلرجه منفعت دليللرى اولان هدايتى ترك ايدييور.
حالبوكه إنسان چوق وهّام، إحتياطلى اولديغنه نظرًا، دنيوى بر ايشده اونده بر ضرر إحتمالى وارسه إجتناب ايدر. آخرت ايشى اولورسه اونده طوقوز ضرر إحتمالى اولديغى حالده، إجتناب ايتمز. ايشته جهالت بو قدر اولور.
إعلم أيّها العزيز!
روحِ إنسانى غيرِ متناهى إحتياجلره گرفتار، غيرِ متناهى ألملره محلدر. غيرِ محصور لذّتلره إشتهاليدر. غيرِ محدود آمالى بسلهمكدهدر. حتّى قلبڭ ضلالتيله برابر روحدن فيشقيران شفقت، غيرِ متناهى ألملرى تضمّن ايدييور. بناءً عليه "بن نهيم؟ نه قيمتم وار كه، بنم ايچون قيامت قوپسون، ميزان وضع ايديلسين، حساب گورولسون؟" ديمگه حقّڭ يوقدر.
أى كمالِ غرور ايله ضلالت كرسيسنده اوطوران! حياتڭه مغرور اولمه. زيرا او حيات، بر مغالطه ايله قائمدر. شويله كه: او كرسيده اوطوران ضالّ، زوال و فنانڭ دهشتنى دوشونوب قورقديغى زمان سعادتِ أبديه إحتمالنه قاچار، تكاليفِ دينيهنڭ تركنده ده آخرتڭ اولميهجغى إحتمالنه قاچار. بو مغلطه ايله هر ايكى ألمدن قورتولويور. لٰكن، قيصه بر زمانده دوگوم آچيلير، حقيقت اورتهيه چيقار. نه برنجى إحتمال ألمنى إزاله ايدر و نه ده ايكنجى إحتمال يوكنى تخفيف ايدر.
و كذا "مصيبت تعمّم ايتديگنده، ألم خفيف اولور. بن ده أمثالم گبىيم."
— 170 —
دييه ينه يوك آلتندن قاچار. فقط، مصيبت عام اولديغنده، ألمى مضاعف اولور، قات قات زياده اولور. چونكه كنديسى گبى أقرباسى، أحبابى ده او مصيبته داخلدر. چونكه إنسانڭ روحى، أبناىِ جنسيله علاقهداردر. نه قدر عمومى اولورسه، او قدر ده ألمى فضله اولور.
أى شك جبههسنده، غفلت گولگهسنده إستراحته چكيلن بيچاره! غفلت سرينلگنده، شك ايچنده ذوق ايتديگڭ لذّتى لذّت صانمه! او زهرلى بالدر. آز بر زمان صوڭره جهنّمى بر عذابه إنقلاب ايدهجكدر. أگر آلامڭ لذائذه، نارڭ نوره إنقلاب ايتمهسى أملنده ايسهڭ، أوقاتِ خمسهده ركوع و سجود قانجهسيله غرورڭ خرطومنى بوك، صيق، باشنى قير، ايمانى طولدير. صوڭره آياته تفكّر ايله طاعته دوام أيله كه، شك و غفلت پردهلرى ييرتيلسين. بو ضلالات آجيلغندن، نجاتڭ حلاوتى توضّح ايله مناجات لذّتى اورتهيه چيقسين.
إعلم أيّها العزيز!
عبوديتده آنجق تسليميت واردر. تجربه، إمتحان يوقدر. چونكه سيّد، أفندى؛ عبدينى، خدمتكارينى تجربه و إمتحان ايدهبيلير. فقط، عبد سيّدينى إمتحان ايتمك صلاحيتنده دگلدر. و كذا إنسان ربّنى، خالقنى تجربه ايدهمز.
٭ ٭ ٭
— 171 —
زهره
(٭) بو زهره رسالهسى مثنوئِ عربينڭ چوق مهمّ بر رسالهسيدر. هر نه قدر ترجمه ايتمگه چاليشمش ايسهم ده، مؤلّفڭ وقتيله نور شاكردلرينڭ رجاكارانه إصرارلرى اوزرينه ياپديغى ترجمهيى عينًا درج ايتمگى داها مناسب گوردم. رسالهِٔ نورڭ اون يدنجى لمعهسى نامنى آلان بو رساله ايله عربى زهره آراسنده، بر إجمال تفصيل و تقديم تأخير فرقى واردر.
مترجم
عبد المجيد
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
مقدّمه
بو رسالهنڭ تأليفندن اون ايكى سنه أوّل (حاشيه) اون ايكى سنه أوّل دينيلن تاريخ؛ هجرى ١٣٤٠، ميلادى ١٩٢١ سنهلريدر. ناشر عنايتِ ربّانيه ايله، معرفتِ إلٰهيهده بر حركتِ فكريه و بر سياحتِ قلبيه و بر إنكشافاتِ روحيهده تظاهر ايدن بعض لمعاتِ توحيديهيى عربى اولارق نوطهلر صورتنده زهره، شعله، حبّه، شَمَّه، ذرّه، قطره گبى رسالهلرده قيد ايتمشدم. اوزون بر حقيقتڭ يالڭز بر اوجنى گوسترمك و پارلاق بر نورڭ يالڭز بر شعاعنى إرائه ايتمك طرزنده يازيلديغندن، يالڭز كندى كنديمه برر خاطره و برر إخطار شكلنده اولديغندن، باشقهلرينڭ إستفادهسى محدود قالمشدى. خصوصًا أڭ ممتاز و أڭ خاص قارداشلريمڭ قسمِ أعظمى عربى اوقومهمشلر. بونلرڭ إصرارى و إلحاحيله او نوطهلرڭ، او لمعهلرڭ قسمًا ايضاحلى و قسمًا قيصه بر مئالنى توركجه اولارق يازمغه مجبور اولدم. بو نوطهلر و عربى رسالهلر، يڭى سعيدڭ أڭ أوّل حقيقت علمندن بر درجه شهود صورتنده گورديگى ايچون تغيير ايديلمهدن مئاللرى يازيلدى. اونڭ ايچون بعض جملهلر سائر سوزلرده ذكر ايديلمكله برابر بوراده ده ذكر ايديلييور؛ و بر قسمى غايت مجمل اولمقله برابر ايضاح ايديلمييور، تا لطافتِ أصليهسنى غائب ايتمهسين.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 172 —
برنجى نوطه:
كندى نفسمه خطابًا ديمشدم: أى غافل سعيد! بيل كه: شو عالمڭ فناسندن صوڭره سڭا رفاقت ايتمهين و دنيانڭ خرابيله سندن مفارقت ايدن بر شيئه قلبڭى باغلامق سڭا لايق دگلدر. خصوصًا سنڭ عصريڭڭ إنقراضيله سنى ترك ايدوب آرقه چويرن و باخصوص برزخ سفرنده آرقداشلق ايتمهين و خصوصًا سنى قبر قپوسنه قدر تشييع ايتمهين، خصوصًا بر ايكى سنه ظرفنده أبدى بر فراق ايله سندن آيريلوب گناهنى سنڭ بوينڭه طاقان، خصوصًا سنڭ رغمڭه اولارق حصولى آننده سنى ترك ايدن فانى شيلرله قلبڭى باغلامق، كارِ عقل دگلدر. أگر عقلڭ وارسه؛ اُخروى إنقلاباتنده، برزخى أطوارنده و دنيوى إنقلاباتنڭ مصادماتى آلتنده أزيلن، بوزولان و أبدى سفرده سڭا آرقداشلغه مقتدر اولميان ايشلرى بيراق، أهمّيت ويرمه، اونلرڭ زوالندن كدرلنمه. سن كندى ماهيتڭه باق كه: سنڭ لطيفهلرڭ ايچنده اويله بر لطيفه وار كه، أبددن و أبدى ذاتدن باشقهسنه راضى اولاماز. اوندن باشقهسنه توجّه ايدهمييور، ماسواسنه تنزّل ايتمز. بتون دنيايى اوڭا ويرسهڭ، او فطرى إحتياجى تطمين ايدهمز. او شى ايسه، سنڭ طويغولريڭڭ و لطيفهلريڭڭ سلطانيدر. فاطرِ حكيمڭ أمرينه مطيع اولان او سلطانڭه إطاعت ايت، قورتول!..
ايكنجى نوطه:
حقيقتدار بر رؤياده گوردم كه، إنسانلره دييوردم: "أى إنسان! قرآنڭ دساتيرندندر كه، جنابِ حقّڭ ماسواسندن هيچ بر شيئى اوڭا تعبّد ايدهجك بر درجهده كندڭدن بيوك ظن ايتمه. هم سن كنديڭى هيچ بر شيدن تكبّر ايدهجك درجهده بيوك طوتمه. چونكه مخلوقات، معبوديتدن اوزاقلق نقطهسنده مساوى اولدقلرى گبى، مخلوقيت نسبتنده ده بردرلر."
اوچنجى نوطه:
أى غافل سعيد! بيل كه: غلطِ حسّ نوعندن غايت موقّت دنيايى لا يموت و دائمى گورييورسڭ. أطرافڭه و دنيايه باقديغڭ زمان بر درجه ثابت و مستمر گورديگڭدن، فانى نفسڭى ده او نظر ايله ثابت تلقّى ايتديگڭدن، يالڭز قيامتڭ قوپاجغندن دهشت آلييورسڭ. گويا قيامتڭ قوپماسنه قدر ياشايهجقسڭ
— 173 —
گبى، يالڭز اوندن قورقويورسڭ. عقلڭى باشڭه آل. سن و خصوصى دنياڭ، دائمى زوال و فنا ضربهسنه معروضسڭز. سنڭ بو غلطِ حسّڭ و مغلطهڭ شو مثاله بڭزر كه:
بر آدم ألنده اولان آيينهسنى بر خانه ويا بر شهره ويا بر باغچهيه قارشى طوتسه؛ مثالى بر خانه، بر شهر، بر باغچه او آيينهده گورونور. أدنا بر حركت و كوچك بر تغيّر آيينهنڭ باشنه گلسه، او خيالى خانه و شهر و باغچهده هرج و مرج و قاريشيقلق دوشر. خارجدهكى حقيقى خانه، شهر و باغچهنڭ دوام و بقاسى سڭا فائده ويرمز. چونكه سنڭ ألڭدهكى آيينهدهكى خانه و سڭا عائد شهر و باغچه، يالڭز آيينهنڭ سڭا ويرديگى مقياس و ميزان ايلهدر. سنڭ حياتڭ و عمرڭ، آيينهدر. سنڭ دنياڭڭ ديرگى و آيينهسى و مركزى، سنڭ عمرڭ و حياتڭدر. هر دقيقهده او خانه و شهر و باغچهنڭ ئولمسى ممكن و خراب اولماسى محتمل اولديغندن، هر دقيقه سنڭ باشڭه ييقيلاجق و سنڭ قيامتڭ قوپاجق بر وضعيتدهدر. مادام اويلهدر؛ سن، بو حياتڭه و دنياڭه، چكهمدكلرى و قالديرهمدقلرى يوكلرى يوكلتمه!..
دردنجى نوطه:
بيل كه: أكثريتله فاطرِ حكيمڭ عادتيدر، أهمّيتلى و قيمتدار شيلرى عينيله إعاده ايدييور. يعنى، أكثر أشيانڭ مِثليله تازهلنمسى، موسملرڭ تبدّلنده، عصرلرڭ دگيشمهسنده او قيمتدار أهمّيتلى شيلرى عينيله إعاده ايدييور. يومى و سنوى و عصرى حشرلرڭ عمومنده، شو قاعدهِٔ عادت اللّٰه أكثريتله مطّرد گورونويور. ايشته بو ثابت قاعدهيه بناءً ديرز: مادام فنونڭ إتّفاقيله و علومڭ شهادتيله، خلقت شجرهسنڭ أڭ مكمّل ميوهسى إنساندر. و مخلوقات ايچنده أڭ أهمّيتلى إنساندر. و موجودات ايچنده أڭ قيمتدار إنساندر. و إنسانڭ بر فردى، سائر حيواناتڭ بر نوعى حكمندهدر. ألبته قطعى بر حدس ايله حكم ايديلير كه، حشر و نشرِ أكبرده بشرڭ هر بر فردى عينيله، جسميله، إسميله، رسميله إعاده ايديلهجكدر.
بشنجى نوطه:
شو نوطهده آوروپا فنونى و مدنيتى، أسكى سعيدڭ فكرنده بر
— 174 —
درجه يرلشديگى ايچون، يڭى سعيد حركاتِ فكريهده سير ايتديگى زمان، آوروپانڭ فنون و مدنيتى، او سياحتِ قلبيهده أمراضِ قلبيهيه إنقلاب ايدهرك زياده مشكلاته مدار اولديغندن، بِالمجبوريه يڭى سعيد ذهننى سيلكهليوب، مزخرف فلسفهيى و سفيه مدنيتى آتمق ايستركن، كندى روحنده آوروپانڭ لهنده شهادت ايدن حسّياتِ نفسانيهيى صوصديرمق ايچون، آوروپانڭ شخصِ معنويسى ايله بر جهتده غايت قيصه، بر جهتده اوزون، گلهجك محاورهيه مجبور اولمشدر.
ياڭليش آڭلاشيلمهسين، آوروپا ايكيدر:
بريسى،عيسوينڭ دينِ حقيقيدن و إسلاميتدن آلديغى فيض ايله حياتِ إجتماعيهٔ بشريهيه نافع صنعتلرى و عدالت و حقّانيته خدمت ايدن فنونلرى تعقيب ايدن آوروپايه خطاب ايتمييورم.
بلكه فلسفهٔ طبيعيهنڭ ظلمتيله، مدنيتڭ سيّئاتنى محاسن ظن ايدهرك، بشرى سفاهته و ضلالته سَوق ايدن بوزولمش ايكنجى آوروپايه خطاب ايدييورم. شويله كه:
او زمان، او سياحتِ روحيهده، محاسنِ مدنيت و فنونِ نافعهدن باشقه اولان مالايعنى و مضر فلسفهيى و مضر و سفيه مدنيتى ألنده طوتان آوروپانڭ شخصِ معنويسنه قارشى ديمشدم:
بيل أى ايكنجى آوروپا! سن صاغ ألڭله سقيم و ضلالتلى بر فلسفهيى و صول ألڭله سفيه و مضر بر مدنيتى طوتوب دعوا ايدرسڭ كه، بشرڭ سعادتى بو ايكيسى ايلهدر. سنڭ بو ايكى ألڭ قيريلسين و شو ايكى پيس هديهڭ سنڭ باشڭى يسين.
أى كفر و كفرانى طاغيتوب نشر ايدن بدبخت روح! عجبا هم روحنده، هم وجداننده، هم عقلنده، هم قلبنده دهشتلى مصيبتلرله مصيبتزده اولمش و عذابه دوشمش بر آدمڭ جسميله، ظاهرى بر صورتده آلداتيجى بر زينت و ثروت ايچنده بولونماسيله سعادتى ممكن اولابيلير مى؟ اوڭا مسعود دينيلهبيلير مى؟
— 175 —
آيا گورمييور ميسڭ كه، بر آدمڭ جزئى بر أمردن مأيوس اولماسى و وهمى بر أملدن اميدى كسيلمسى و أهمّيتسز بر ايشدن إنكسارِ خياله اوغراماسى سببيله طاتلى خياللر اوڭا آجيلاشييور، شيرين وضعيتلر اونى تعذيب ايدييور، دنيا اوڭا طار گلييور، زندان اولويور. حالبوكه سنڭ شئآمتڭله، قلبنڭ أڭ درين كوشهلرنده و روحنڭ تا أساسنده ضلالت ضربهسنى يين و او ضلالت جهتيله بتون أمللرى إنقطاعه اوغرايان و بتون ألملرى اوندن نشئت ايدن بر بيچاره إنسانه هانگى سعادتى تأمين ايدييورسڭ؟ عجبا زائل، يالانجى بر جنّتده جسمى بولونان و قلبى، روحى جهنّمده عذاب چكن بر إنسانه مسعود دينيلهبيلير مى؟ ايشته سن بيچاره بشرى بويله باشدن چيقاردڭ، يالانجى بر جنّت ايچنده جهنّمى بر عذاب چكديرييورسڭ.
أى نوعِ بشرڭ نفسِ أمّارهسى! بو تمثيله باق، بشرى نرهيه سَوق ايتديگڭى بيل. مثلا بزم اوڭمزده ايكى يول وار. بريسندن گيدييورز. گورويورز كه، هر آديم باشنده بيچاره عاجز بر آدم بولونور. ظالملر هجوم ايدوب مالنى، أشياسنى غصب ايدهرك قولبهجگنى خراب ايدييورلر، بعضًا ده يارهلايورلر. اويله بر طرزده كه، آجينهجق حالنه سما آغلايور. نرهيه باقيلسه حال بو منوال اوزره گيدييور. او يولده ايشيديلن سسلر، ظالملرڭ گورولتيلرى، مظلوملرڭ آغلاييشلرى اولديغندن عمومى بر ماتم، او يولى قاپلايور. إنسان، إنسانيت جهتيله غيرڭ ألميله متألّم اولديغندن، حدسز بر ألمه گرفتار اولويور. حالبوكه وجدان بو درجه تألّمه تحمّل ايدهمديگندن؛ او يولده گيدن، ايكى شيدن بريسنه مجبور اولور. يا إنسانيتدن تجرّد ايدوب نهايتسز وحشتى إلتزام ايدهرك اويله بر قلبى طاشييهجق كه، كندى سلامتيله برابر عمومڭ هلاكتى اونى متأثّر ايتمهسين وياخود قلب و عقلڭ مقتضاسنى إبطال ايتسين.
أى سفاهت و ضلالتده بوزولمش و عيسوى دينندن اوزاقلاشمش آوروپا! دجّال گبى بر تك گوزى طاشييان كور دهاڭ ايله روحِ بشره بو جهنّمى حالتى هديه ايتدڭ! صوڭره آڭلادڭ كه: بو اويله علاجسز بر علّتدر كه، إنسانى أعلاىِ علّيّيندن، أسفلِ سافلينه آتار. حيواناتڭ أڭ بدبخت درجهسنه اينديرر. بو علّته قارشى بولديغڭ
— 176 —
علاج، موقّةً إبطالِ حسّ خدمتى گورن جاذبهدار اويونجقلرڭ و اويوتوجى هوسات و فانتازيهلرڭدر. سنڭ بو علاجڭ، سنڭ باشڭى يسين و ييهجك! ايشته بشره آچديغڭ يول و ويرديگڭ سعادت، بو مثاله بڭزر.
ايكنجى يول كه:قرآنِ حكيم، هدايتيله بشره هديه ايتمشدر. شويلهدر: گورويورز كه او يولڭ هر منزلنده، هر مكاننده، هر شهرنده بر سلطانِ عادلڭ مستقيم عسكرلرى هر طرفده بولونويور، گزييورلر. آرا صيره او سلطانڭ أمريله او عسكرلرڭ بر قسمنى ترخيص ايدييورلر. سلاحلرينى، آتلرينى و ميرى لوازماتلرينى آلييورلر، اونلره إذن تذكرهسنى ويرييورلر. او ترخيص اولونان نفرلر، چندان اُنسيت ايتدكلرى آت و سلاحلرڭ تسليم آلينماسندن ظاهرًا محزون اولويورلر. فقط حقيقت نقطهسنده ترخيصله مفرّح اولوب، سلطانڭ زيارتنه و پادشاهڭ پاىتختنه دونمسى و پادشاهى زيارت ايتمهسى جهتنده غايت ممنون اولويورلر. بعضًا ترخيص مأمورلرى عجمى بر نفره راست گلييورلر. نفر اونلرى طانيمييور. "سلاحڭى تسليم ايت!" دييورلر. نفر دييور: "بن پادشاهڭ عسكرىيم، اونڭ خدمتندهيم؛ صوڭره اونڭ ياننه گيدهجگم. سز نجى اولويورسڭز؟ أگر اونڭ إذن و رضاسيله گلمش ايسهڭز، گوز و باش اوستنه گلديڭز، أمرينى گوستريڭز؛ يوقسه چكيلڭز، بندن اوزاق اولڭز. بن تك باشمله قالسهم، سزلر بيڭلر دخى اولسهڭز، ينه سزڭله دوگوشهجگم. كندى نفسم ايچون دگل، چونكه نفسم بنم دگل، بنم سلطانمڭدر. بلكه بندهكى نفسم و سلاحم، مالكمڭ أمانتيدر. أمانتى محافظه و سلطانمڭ حيثيتنى حمايه و عزّتنى وقايه ايچون سزه باش أگميهجگم!"
ايشته او ايكنجى يولدهكى مدارِ سُرور و سعادت اولان بيڭلر أحوالدن بو حال بر نمونهدر. سائر أحوالى سن قياس ايت. بتون او ايكنجى يولڭ سفرنده، "تولّدات" نامنده سَوينج و شنلكله بر تحشيدات و سَوقياتِ عسكريه وار و "وفيات" نامنده سُرور و موزيقه ايله ترخيصاتِ عسكريه گورونويور.
— 177 —
ايشته قرآنِ حكيم بشره بو يولى هديه ايتمشدر. بو هديهيى كيم تام قبول ايتسه، بويله ايكى جهانڭ سعادتنه گيدن بو ايكنجى يولدن گيدر. نه گچمش شيدن محزون و نه ده گلهجك شيدن خوف ايدر.
أى ايكنجى بوزوق آوروپا! سنڭ چوروك و أساسسز أساسلريڭڭ بر قسمى شونلردر كه: "أڭ بيوك مَلكدن أڭ كوچك سمگه قدر هر بر ذىحيات كندى نفسنه مالكدر و كندى ذاتى ايچون چاليشير و كندى لذّتى ايچون چابالار. اونڭ بر حقِّ حياتى وار. غايهِٔ همّتى و هدفِ مقصدى، ياشامق و بقاسنى تأمين ايتمكدر." دييورسڭ. و خالقِ كريمڭ كرم دستورلرندن و أركانِ كائناتده كمالِ إطاعتله إمتثال ايديلن دستورِ تعاونله، نباتات حيواناتڭ إمدادينه و حيوانات إنسانلرڭ يارديمنه قوشماسندن تظاهر ايدن او عمومى قانونڭ رحيمانه، كريمانه جلوهلرينى جدال ظن ايدوب، "حيات بر جدالدر" دييه أحمقانه حكم ايتمشسڭ. عجبا او دستورِ تعاونڭ جلوهسندن اولان ذرّاتِ طعاميهنڭ، كمالِ شوق ايله بدن حجيرهلرينڭ غدالانديريلمسى ايچون قوشمالرى ناصل جدالدر؟ ناصل بر چارپيشمقدر؟ بلكه او إمداد و قوشمق، كريم بر ربّڭ أمريله بر تعاوندر. هم چوروك بر أساسڭ: "هر شى كندى نفسنه مالكدر" دييورسڭ. هيچ بر شى كندى نفسنه مالك اولماديغنه قطعى بر دليل شودر كه: أسبابڭ ايچنده أڭ أشرفى و إختيار نقطهسنده أڭ گنيش إرادهليسى، إنساندر. حالبوكه بو إنسانڭ دوشونمك، سويلهمك و يمك گبى أڭ ظاهر أفعالِ إختياريهسندن يوز جزئندن اونڭ دستِ إختيارينه ويريلن و دائرهِٔ إقتدارينه گيرن يالڭز مشكوك تك بر جزءدر. بويله أڭ ظاهر فعلڭ يوز جزئندن بر جزئنه مالك اولميان، ناصل كندينه مالكدر دينيلير؟ بويله أڭ أشرف و إختيارى أڭ گنيش، بو درجه حقيقى تصرّفدن و تملّكدن ألى باغلانمش بولونسه؛ "سائر حيوانات و جمادات كندينه مالكدر" ديين، حيواندن داها زياده حيوان و جماداتدن داها زياده جامد و شعورسز اولديغنى إثبات ايدر.
— 178 —
سنى بو خطايه آتوب بو ورطهيه دوشورن، بر گوزلى دهاڭدر. يعنى خارقه، منحوس ذكاڭدر. او كور دهاڭ ايله، هر شيئڭ خالقى اولان ربّڭى اونوتدڭ، موهوم بر طبيعته إسناد ايتدڭ، آثارينى أسبابه ويردڭ، او خالقڭ مالنى باطل معبود اولان طاغوتلره تقسيم ايتدڭ. شو نقطهده و او دهاڭ نظرنده هر ذىحيات، هر بر إنسان، تك باشيله حدسز أعدايه قارشى مقاومت ايتمك و نهايتسز حاجاتڭ تحصيلنه چابالامق لازم گلييور. و ذرّه گبى بر إقتدار، اينجه تل گبى بر إختيار، زائل لمعه گبى بر شعور، چابوق سونر شعله گبى بر حيات، چابوق گچر دقيقه گبى بر عمر ايله، او حدسز أعدايه و حاجاته قارشى طايانمغه مجبور اولويور. حالبوكه او بيچاره ذىحياتڭ سرمايهسى، بيڭلر مطلوبلرندن بريسنه كافى گلمييور. مصيبته گرفتار اولديغى زمان؛ صاغير، كور أسبابدن باشقه دردينه درمان بكلهمييور،
وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ اِلَّا فِى ضَلَالٍ
سرّينه مظهر اولويور.
سنڭ قراڭلقلى دهاڭ، نوعِ بشرڭ گوندوزينى گيجهيه قلب ايتمش. يالڭز او صيقنتيلى، ظلملى و ظلمتلى گيجهيه ايصينديرمق ايچون؛ يالانجى، موقّت لامبالرله تنوير ايتدڭ. او لامبالر سُرور ايله بشرڭ يوزينه تبسّم ايتمييور. بلكه بشرڭ آغلانهجق آجى حاللرندهكى أبلهانه گولمهسنه، او ايشيقلر مستهزيانه گولوب أگلهنييور. هر بر ذىحيات سنڭ شاكردلرڭ نظرنده ظالملرڭ هجومنه معروض، مسكين برر مصيبتزدهدرلر. دنيا بر ماتمخانهِٔ عموميهدر. دنيادهكى صدالر ئولوملردن، ألملردن گلن واويلالردر. سندن تام درس آلان شاكردڭ، بر فرعون اولور. فقط أڭ خسيس شيئه عبادت ايدن و منفعت گورديگى هر شيئى، كندينه ربّ تلقّى ايدن بر فرعونِ ذليلدر. هم سنڭ شاكردڭ متمرّددر. فقط بر لذّتى ايچون نهايت ذلّتى قبول ايدن مسكين بر متمرّددر. خسيس بر منفعت ايچون شيطانڭ آياغنى اوپر درجهده آلچاقلق گوسترر.
— 179 —
هم جبّاردر فقط قلبنده بر نقطهِٔ إستناد بولامديغى ايچون، ذاتنده غايت عاجز بر جبّارِ خودفروشدر. او شاكردڭ غايهِٔ همّتى، هوساتِ نفسانيهيى تطمين و حميت و فداكارلق پردهسى آلتنده كندى منفعتِ نفسنى آرايان و حرص و غرورينى تسكين ايتمگه چاليشان بر دسّاسدر. نفسندن باشقه جدّى اولارق هيچ بر شيئى سومييور. هر شيئى نفسنه فدا ايدييور.
امّا قرآنڭ خالص و تام شاكردى ايسه، بر عبددر. فقط أعظمِ مخلوقاته قارشى ده عبوديته تنزّل ايتمز و جنّت گبى أڭ بيوك و أعظم بر منفعتى غايهِٔ عبوديت ياپماز بر عبدِ عزيزدر. هم حليم سليمدر. فقط فاطرِ ذو الجلالندن باشقهسنه، إذنى و أمرى اولمادن تذلّیله تنزّل ايتمز بر حليمِ عالىهمّتدر. هم فقيردر فقط اونڭ مالكِ كريمى اوڭا ايلريده إدّخار ايتديگى مكافات ايله بر فقيرِ مستغنيدر. هم ضعيفدر فقط قدرتى نهايتسز اولان سيّدينڭ قوّتنه إستناد ايدن بر ضعيفِ قويدر كه، قرآن حقيقى بر شاكردينه جنّتِ أبديهيى دخى غايهِٔ مقصد ياپديرمديغى حالده؛ بو زائل فانى دنيايى اوڭا غايهٔ مقصد هيچ ياپار مى؟ ايشته ايكى شاكردڭ همّتلرينڭ نه درجه بربرندن فرقلى اولديغنى آڭلا!
هم فلسفهٔ سقيمهنڭ شاكردلريله قرآنِ حكيمڭ تيلميذلرينڭ حميتكارلق و فداكارلقلرينى بونڭله موازنه ايدهبيليرسڭز. شويله كه:
فلسفهنڭ شاكردى، كندى نفسى ايچون قارداشندن قاچار، اونڭ عليهنده دعوا آچار. قرآنڭ شاكردى ايسه، سماوات و أرضدهكى عموم صالح عبادى كندينه قارداش تلقّى ايدهرك، غايت صميمى بر صورتده اونلره دعا ايدر و سعادتلريله مسعود اولويور و روحنده شديد بر علاقهيى اونلره قارشى حسّ ايدر. هم أڭ بيوك شى
— 180 —
اولان عرش و شمسى، مسخّر برر مأمور و كندى گبى بر عبد، بر مخلوق تلقّى ايدر.
هم ايكى شاكردڭ علويت و إنبساطِ روحلرينى بوندن قياس ايت كه: قرآن، كندى شاكردلرينڭ روحنه اويله بر إنبساط و علويت ويرر كه؛ طقسان طوقوز دانهلى تسبيحه بدل، طقسان طوقوز أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوهلرينى گوسترن طقسان طوقوز عالملرڭ ذرّاتنى، برر تسبيح دانهلرى اولارق شاكردلرينڭ أللرينه ويرر. "أورادلريڭزى بونڭله اوقويڭز." دير. ايشته قرآنڭ تلميذلرندن شاهِ گيلانى، رفاعى، شاذلى (رضى اللّٰه عنهم) گبى شاكردلرى، وردلرينى اوقودقلرى وقت ديڭله، باق! أللرنده سلسلهِٔ ذرّاتى، قطرات عددلرينى، مخلوقاتڭ عددِ أنفاسنى طوتمشلر، اونڭله أورادلرينى اوقويورلر. جنابِ حقّى ذكر و تسبيح ايدييورلر. ايشته قرآنِ معجز البيانڭ معجزانه تربيهسنه باق كه: ناصل أدنا بر كدرله و كوچك بر غم ايله باشى دونوب سرسملشن و كوچك بر ميقروبه مغلوب اولان بو كوچك إنسان، تربيهِٔ قرآنيه ايله نه قدر تعالى ايدييور. و نه درجه لطائفى إنبساط ايدر كه: قوجه دنيا موجوداتنى، وردينه تسبيح اولمقده قيصه گورويور. و جنّتى ذكر و وردينه غايه اولمقده آز گورديگى حالده، كندى نفسنى جنابِ حقّڭ أدنا بر مخلوقنڭ اوستنده بيوك طوتمييور. نهايت عزّت ايچنده، نهايت تواضعى جمع ايدييور. فلسفه شاكردلرينڭ بوڭا نسبةً نه درجه پست و آشاغى اولديغنى قياس ايدهبيليرسڭ.
ايشته فلسفهِٔ سقيمهِٔ آوروپائيهدن يكچشم اولان دهاسنڭ ياڭليش گورديگى حقيقتلرى؛ ايكى جهانه باقان، غيبآشنا پارلاق ايكى گوزى ايله ايكى عالمه نظر ايدن، بشر ايچون ايكى سعادته ايكى أليله إشارت ايدن هداىِ قرآنى دير كه: "أى إنسان! سنڭ ألڭده بولونان نفس و مالڭ سنڭ ملكڭ دگل، بلكه سڭا أمانتدر. او أمانتڭ مالكى، هر شيئه قدير، هر شيئى بيلير بر رحيمِ كريمدر. او سنڭ
— 181 —
يانڭدهكى ملكنى سندن صاتون آلمق ايستهيور. تا سنڭ ايچون محافظه ايتسين، ضايع اولماسين. ايلريده مهمّ بر فيآت سڭا ويرهجك. سن موظّف و مأمور بر عسكرسڭ. اونڭ ناميله چاليش و حسابيله عمل ايت. اودر كه، محتاج اولديغڭ شيلرى سڭا رزق اولارق گوندرييور و سنڭ طاقتڭ يتمديگى شيلردن سنى محافظه ايدر.
سنڭ شو حياتڭڭ غايهسى، نتيجهسى؛ او مالكڭ أسماسنه و شئوناتنه بر مظهريتدر. سڭا بر مصيبت گلديگى وقت، دى:
اِنَّا لِلَّهِ وَ اِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ
يعنى: بن مالكمڭ خدمتندهيم. أى مصيبت! أگر اونڭ إذن و رضاسيله گلدڭ ايسه، مرحبا، صفا گلدڭ! چونكه ألبته بر وقت اوڭا دونهجگز و اونڭ حضورينه گيدهجگز و اوڭا مشتاقز. مادام هر حالده بر زمان بزى حياتڭ تكاليفندن آزاد ايدهجكدر. هايدى أى مصيبت! او ترخيص و او آزاد ايتمك، سنڭ ألڭله اولسون، راضىيم. أگر بنم أمانت محافظهسنده و وظيفهپرورلگمى تجربه صورتنده سڭا أمر و إراده ايتمش، فقط سڭا تسليم اولمقلغمه إذن و رضاسى اولمازسه؛ بنم طاقتم يتدكجه، أمين اولميانه مالكمڭ أمانتنى تسليم ايتمهم!" دير.
ايشته بيڭدن بر نمونه اولارق، دهاىِ فلسفينڭ و هداىِ قرآنينڭ ويردكلرى درسلرڭ درجهلرينه باق. أوت ايكى طرفڭ حقيقتِ حالى سابقًا بيان ايديلن طرز ايله گيدييور. فقط هدايت و ضلالتده إنسانلرڭ درجهلرى متفاوتدر. غفلتڭ مرتبهلرى ده مختلفدر. هركس هر مرتبهده بو حقيقتى تماميله حسّ ايدهمز. چونكه غفلت، حسّى إبطال ايدييور. و بو زمانده اويله بر درجهده إبطالِ حسّ ايتمش كه، بو أليم ألمڭ آجيسنى أهلِ مدنيت حسّ ايتمييورلر. فقط حسّاسيتِ علميهنڭ تزايديله و هر گونده اوتوز بيڭ جنازهيى گوسترن موتڭ ايقاظاتيله او غفلت پردهسى پارچهلانيور. أجنبيلرڭ طاغوتلريله و فنونِ طبيعيهلريله ضلالته گيدنلره و اونلرى كوركورينه تقليد ايدوب
— 182 —
إتّباع ايدنلره بيڭلر نفرين و تأسّفلر!
أى بو وطن گنجلرى! فرنكلرى تقليده چاليشمايڭز! آيا، آوروپانڭ سزه ايتدكلرى حدسز ظلم و عداوتدن صوڭره، هانگى عقل ايله اونلرڭ سفاهت و باطل أفكارلرينه إتّباع ايدوب أمنيت ايدييورسڭز؟ يوق! يوق! سفيهانه تقليد ايدنلر، إتّباع دگل، بلكه شعورسز اولارق اونلرڭ صفنه إلتحاق ايدوب كندى كنديڭزى و قارداشلريڭزى إعدام ايدييورسڭز. آگاه اولڭز كه، سز أخلاقسزجهسنه إتّباع ايتدكجه، حميت دعواسنده يالانجيلق ايدييورسڭز!.. چونكه شو صورتده إتّباعڭز، ملّيتڭزه قارشى بر إستخفافدر و ملّته بر إستهزادر!..
هَدٰينَا اللّٰهُ وَ اِيَّاكُمْ اِلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ
آلتنجى نوطه:
أى كافرلرڭ چوقلقلرندن و اونلرڭ بعض حقائقِ ايمانيهنڭ إنكارندهكى إتّفاقلرندن تلاشه دوشن و إعتقادينى بوزان بيچاره إنسان! بيل كه: قيمت و أهمّيت، كميتده و عدد چوقلغنده دگل. چونكه إنسان أگر إنسان اولمازسه، شيطان بر حيوانه إنقلاب ايدر. إنسان، بعض فرنكلر و فرنكمشربلر گبى إحتراصاتِ حيوانيهده ترقّى ايتدكجه، داها شدّتلى بر حيوانيت مرتبهسنى آلير. سن گورييورسڭ كه؛ حيواناتڭ كميت و عدد إعتباريله حدسز بر چوقلغى واركن، اوڭا نسبةً إنسان غايت آز ايكن، عموم أنواعِ حيوانات اوستنده سلطان و خليفه و حاكم اولمشدر. ايشته مضر كافرلر و كافرلرڭ يولنده گيدن سفيهلر، جنابِ حقّڭ حيواناتندن بر نوع خبيثلردر كه، فاطرِ حكيم اونلرى دنيانڭ عماراتى ايچون خلق ايتمشدر. مؤمن عبادينه ايتديگى نعمتلرڭ درجهلرينى بيلديرمك ايچون، اونلرى بر واحدِ قياسى ياپوب، عاقبتده مستحق اولدقلرى جهنّمه تسليم ايدر.
ايشته كفّارڭ و أهلِ ضلالتڭ بر حقيقتِ ايمانيهيى إنكار و نفى ايتمهلرنده قوّت يوقدر. چونكه نفى سرّيله إتّفاقلرى قوّتسزدر. بيڭ نفى ايديجيلر، بر تك حكمندهدر. مثلا: بتون إستانبول أهاليسى، رمضانڭ باشنده آيى گورمديگندن نفى ايتسه، ايكى
— 183 —
شاهدڭ إثباتيله او جمِّ غفيرڭ نفى و إتّفاقى سقوط ايدر. مادام كفرڭ و ضلالتڭ ماهيتى نفيدر و إنكاردر، جهلدر و عدمدر، كفّارڭ كثرت ايله إتّفاقى أهمّيتسزدر. أهلِ حقّڭ، حق و ثابت و ثبوتى إثبات اولونان مسائلِ ايمانيهده شهوده إستناد ايدن ايكى مؤمنڭ حكمى، حدسز أهلِ ضلالتڭ إتّفاقنه راجح اولور، غلبه ايدر. بو حقيقتڭ سرّى شودر كه:
نفى ايدنلرڭ دعوالرى صورةً بر ايكن، متعدّددر؛ بربريله إتّحاد ايدهمز كه قوّتلنسين. إثبات ايديجيلرڭ دعوالرى إتّحاد ايدييور، بربرندن قوّت آلير. چونكه گوكدهكى هلالِ رمضانى گورمهين دير كه: "بنم نظرمده آى يوقدر؛ بنم يانمده گورونمييور." باشقهسى ده، "نظرمده يوقدر." دير. داها باشقهسى ده اويله دير. هر برى كندى نظرنده "يوقدر" دير. هر برينڭ نظرلرى آيرى آيرى و نظره پرده اولان أسباب دخى آيرى آيرى اولابيلديگى ايچون، دعوالرى ده آيرى آيرى اولور؛ بربرينه قوّت ويرهمز. فقط إثبات ايدنلر ديمييور كه: "بنم نظرمده و گوزمده هلال وار." بلكه "نفس الأمرده، گوگڭ يوزنده هلال واردر، گورونور." دير. گورنلر بتون عين دعوايى و "نفس الأمرده واردر" دير. ديمك بتون دعوالر بردر. نفى ايدنلرڭ نظرلرى آيرى آيرى اولديغندن، دعوالرى ده آيرى آيرى اولور. نفس الأمره حكم ايدهمييورلر. چونكه نفس الأمرده نفى إثبات ايديلمز. چونكه إحاطه لازمدر.
وَ الْعَدَمُ الْمُطْلَقُ لَا يُثْبِتُ اِلَّا بِمُشْكِلَاتٍ عَظِيمَةٍ
بر قاعدهٔ اصولدر. أوت بر شيئى دنياده وار ديسهڭ، يالڭز او شيئى گوسترمك كافى گلير. أگر يوق دييوب نفى ايتسهڭ، بتون دنيايى ألهيوب گوسترمك لازم گلير كه، تا او نفى إثبات ايديلسين.
ايشته بو سرّه بناءً؛ أهلِ كفرڭ بر حقيقتى نفى ايتمهسى ايسه، بر مسئلهيى حلّ ايتمك وياخود طار بر دليكدن گچمك وياخود بر خندقدن آتلامق مثالندهدر كه؛ بيڭ
— 184 —
ده، بر ده، بردر. چونكه بربرينه يارديمجى اولاماز. فقط إثبات ايدنلر نفس الأمرده حقيقتِ حاله باقدقلرى ايچون، مدّعالرى إتّحاد ايدييور. قوّتلرى بربرينه يارديم ايدر. بيوك بر طاشڭ قالديرماسنه بڭزر كه، نه قدر أللر ياپيشسه داها زياده قالديرماسى قولاى اولور و بربرندن قوّت آلير.
يدنجى نوطه:
أى مسلمانلرى دنيايه شدّتله تشويق ايدن و صنعت و ترقّياتِ أجنبيهيه جبر ايله سَوق ايدن بدبخت حميتفروش! دقّت ايت، بو ملّتڭ بعضيلرينڭ دين ايله باغلاندقلرى رابطهلر قوپماسين! أگر بويله أحمقانه كوركورينه طوپوزلرڭ آلتنده بعضلرڭ ديندن رابطهلرى قوپسه، او وقت حياتِ إجتماعيهده بر سمِّ قاتل حكمنده او دينسزلر ضرر ويرهجكلر. چونكه مرتدڭ وجدانى تمام بوزولديغندن، حياتِ إجتماعيهيه زهر اولور. اوندندر كه، علمِ اصولده "مرتدڭ حقِّ حياتى يوقدر. كافر أگر ذمّى اولسه ويا مصالحه ايتسه، حقِّ حياتى وار" دييه اصولِ شريعتڭ بر دستوريدر. هم مذهبِ حنفيهده، أهلِ ذمّهدن اولان بر كافرڭ شهادتى مقبولدر. فقط فاسق مردود الشهادتدر، چونكه خائندر.
أى بدبخت فاسق آدم! فاسقلرڭ كثرتنه باقوب آلدانما و "أكثريتڭ أفكارى بنمله برابردر" ديمه! چونكه فاسق آدم، فسقى ايستيهرك و بِالذّات طلب ايدوب گيرمهمش؛ بلكه ايچنه دوشمش چيقامييور. هيچ بر فاسق يوقدر كه، صالح اولماسنى تمنّى ايتمهسين و آمرينى و رئيسنى متديّن گورمك ايستهمسين. إلّا كه، اَلْعِيَاذُ بِاللّٰه إرتداد ايله وجدانى تفسّخ ايدوب، ييلان گبى زهرلهمكدن لذّت آلسين.
أى ديوانه باش و بوزوق قلب! ظن ايدر ميسڭ كه، "مسلمانلر دنيايى سومييورلر وياخود دوشونمييورلر كه، فقرِ حاله دوشمشلر و ايقاظه محتاجدرلر؛ تا كه دنيادن حصّهسنى اونوتماسينلر." ظنّڭ ياڭليشدر، تخمينڭ خطادر. بلكه حرص شدّتلنمش، اونڭ ايچون فقرِ حاله دوشويورلر. چونكه مؤمنده حرص، سببِ خسارتدر و سفالتدر.
اَلْحَرِيصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ
ضروبِ أمثال حكمنه گچمشدر.
— 185 —
أوت إنسانى دنيايه چاغيران و سَوق ايدن أسباب چوقدر. باشده نفس و هواسى و إحتياج و حواسّى و طويغولرى و شيطانى و دنيانڭ صورى طاتليلغى و سنڭ گبى كوتو آرقداشلرى گبى چوق داعيلرى وار. حالبوكه باقى اولان آخرته و اوزون حياتِ أبديهيه دعوت ايدن آزدر. أگر سنده ذرّه مقدار بو بيچاره ملّته قارشى حميت وارسه و علوِّ همّتدن دم وورديغڭ يالان اولمازسه، حياتِ باقيهيه يارديم ايدن آزلره إمداد ايتمك لازم گلير. يوقسه او آز داعيلرى صوصديروب، چوقلره يارديم ايتسهڭ شيطانه آرقداش اولورسڭ.
آيا ظن ايدر ميسڭ كه؛ بو ملّتڭ فقرِ حالى، ديندن گلن بر زهد و تركِ دنيادن گلن بر تنبللكدن نشئت ايدييور. بو ظنده خطا ايدييورسڭ. عجبا گورمييور ميسڭ كه، چين و هنددهكى مجوسى و بَراهِمه و آفريقادهكى زنجيلر گبى، آوروپانڭ تسلّطى آلتنه گيرن ملّتلر بزدن داها فقيردرلر. هم گورمييور ميسڭ كه، ضرورى قوتدن زياده مسلمانلرڭ ألنده بيراقيلمييور. يا آوروپا كافر ظالملرى ويا آسيا منافقلرى، دسيسهلريله يا چالار ويا غصب ايدييور.
سزڭ جبرًا بويله أهلِ ايمانى ميمسز مدنيته سَوق ايتمكدهكى مقصديڭز، أگر مملكتده آسايش و أمنيتى تأمين و قولايجه إداره ايتمك ايسه، قطعيًا بيليڭز كه؛ خطا ايدييورسڭز، ياڭليش يوله سَوق ايدييورسڭز. چونكه إعتقادى صارصيلمش، أخلاقى بوزولمش يوز فاسقڭ إدارهسى و اونلر ايچنده آسايش تأمينى، بيڭلر أهلِ صلاحتڭ إدارهسندن داها مشكلدر. ايشته بو أساسلره بناءً أهلِ إسلام، دنيايه و حرصه سَوق اولونمغه و تشويق ايديلميه محتاج دگلدرلر. ترقّيات و آسايشلر، بونڭله تأمين ايديلمز. بلكه مساعيلرڭ تنظيمنه و مابيْنلرندهكى أمنيتڭ تأسيسنه و تعاون دستورينڭ تسهيلنه محتاجدرلر. بو إحتياج ده، دينڭ أوامرِ قدسيهسيله و تقوا و صلابتِ دينيه ايله اولور.
سكزنجى نوطه:
أى سعى و عملدهكى لذّت و سعادتى بيلمهين تنبل إنسان!
— 186 —
بيل كه:
جنابِ حق، كمالِ كرمندن، خدمتڭ مكافاتنى، خدمت ايچنده درج ايتمشدر. عملڭ اجرتنى، نفسِ عمل ايچنده قويمشدر. ايشته بو سرّ ايچوندر كه، موجودات حتّى بر نقطهِٔ نظرده جامدات دخى، أوامرِ تكوينيه تعبير ايديلن خصوصى وظيفهلرنده، كمالِ شوق ايله و بر چشيد لذّت ايله أوامرِ ربّانيهيى إمتثال ايدرلر. آريدن، سينكدن، طاووقدن طوت؛ تا شمس و قمره قدر هر شى كمالِ لذّتله وظيفهسنه چاليشييورلر. ديمك خدمتلرنده بر لذّت وار كه، عقللرى اولماديغندن عاقبتى و نتيجهلرى دوشونمهدن، مكمّل وظيفهلرينى ايفا ايدييورلر.
أگر ديسهڭ:ذىحياتده لذّت قابلدر، جماداتده ناصل شوق و لذّت اولابيلير؟
الجواب:جمادات كندى حسابلرينه دگل، اونلره تجلّى ايدن أسماءِ إلٰهيه حسابنه بر شرف، بر مقام، بر كمال، بر گوزللك، بر إنتظام ايسترلر، آرايورلر. او وظيفهِٔ فطريهلرينڭ إمتثالنده، نور الأنوارڭ إسملرينه برر معكس، برر آيينه حكمنه گچديگندن تنوّر ايدر، ترقّى ايدر. مثلا: ناصلكه بر قطره صو، بر ذرّهجك جام پارچهسى ذاتنده ضياسز، أهمّيتسز ايكن، صافى قلبيله گونشه يوزينى چويرسه، او وقت او أهمّيتسز، ضياسز قطره و جام پارچهسى، گونشڭ بر نوع عرشى اولوب سنڭ يوزيڭه ده تبسّم ايدر. ايشته بو مثال گبى، ذرّاتِ موجودات، جمالِ مطلق و كمالِ مطلق صاحبى اولان ذاتِ ذو الجلالڭ إسملرينه وظيفهپرورلك جهتنده آيينه اولمالريله، او قطره و ذرّهجك شيشه گبى غايت آشاغى بر درجهدن غايت يوكسك بر درجهِٔ ظهوره و تنوّره چيقييورلر. مادام وظيفه جهتنده غايت نورانى و يوكسك بر مقام آلييورلر؛ لذّت ممكن و قابل ايسه، يعنى حياتِ عامّهدن حصّهدار ايسهلر، غايت لذّت ايله او وظيفهلرى گورويورلر، دينيلهبيلير.
— 187 —
وظيفهده لذّت بولونديغنه أڭ ظاهر بر دليل، سن كندى أعضا و طويغولريڭڭ خدمتلرينه باق. هر برى بقاءِ شخصى و بقاءِ نوعى ايچون ايتدكلرى خدمتلرنده آيرى آيرى لذّتلرى وار. نفسِ خدمت، اونلره بر تلذّذ حكمنه گچييور. حتّى خدمتى ترك ايتمك، او عضوڭ بر نوع عذابيدر.
هم أڭ ظاهر بر دليل دخى، خروس ويا ياورولى طاووق گبى حيواناتڭ وظيفهلرنده گوستردكلرى فداكارانه و مردانه وضعيتلريدر كه، خروس آج اولديغى حالده طاووقلرى نفسنه ترجيح ايدوب بولديغى رزقه اونلرى چاغيرر؛ ييمز، اونلره يديرر. و بر شوق و إفتخار و تلذّذ ايله او وظيفهيى گورديگى، گورونور. ديمك او خدمتده، يمكدن فضله بر لذّت آلير.
هم كوچك ياورولرينه چوبانلق ايدن طاووق دخى، ياورولرينڭ خاطرى ايچون روحنى فدا ايدر، ايته آتيلير. كندينى آج بيراقوب اونلرى طويورور. ديمك او خدمتده اويله بر لذّت آلير كه؛ آجلق آجيسنه و ئولمك ألمنه ترجّح ايدر، زياده گلير. حيوانى والدهلر ياورولرينى، كوچك ايكن وظيفهلرى بولونديغندن لذّتله حمايهيه چاليشير. بيوك اولدقدن صوڭره وظيفه قالقار، لذّت ده گيدر. بعضًا ياوروسنى دوگر، ألندن دانهيى آلير. يالڭز، إنسان نوعندهكى والدهلرڭ وظيفهلرى بر درجه دوام ايدر. چونكه إنسانلرده ضعف و عجز إعتباريله دائما بر نوع چوجقلق وار، هر وقت ده شفقته محتاجدر. ايشته عموم حيواناتڭ خروس گبى چوبانلق ايدن أرككلرينه و طاووق گبى والدهلرينه باق، آڭلا كه؛ بونلر كندى حسابنه و كنديلرى نامنه، كندى كماللرى ايچون او وظيفهيى گورمييورلر. چونكه حياتنى، وظيفهده لازم گلسه فدا ايدييورلر. بلكه وظيفهلرى، اونلرى او وظيفه ايله توظيف ايدن و او وظيفه ايچنده رحمتيله بر لذّت درج ايدن منعمِ كريمڭ حسابنه و فاطرِ ذو الجلالڭ نامنه گورويورلر.
هم نفسِ خدمتده اجرت بولونديغنه بر دليل ده شودر كه: نباتات و أشجار، بر شوق و لذّتى إحساس ايدن بر طور ايله فاطرِ ذو الجلالڭ أمرلرينى إمتثال ايدييورلر.
— 188 —
چونكه طاغيتديغى گوزل قوقولر و مشتريلرڭ نظرينى جلب ايدهجك زينتلرله سوسلنمهلرى و سنبللرى و ميوهلرى ايچون چوروينجهيه قدر كنديلرينى فدا ايتمهلرى، أهلِ دقّته گوسترر كه: اونلرڭ، أمرِ إلٰهينڭ إمتثالنده اويله بر لذّتلرى وار كه؛ نفسلرينى محو ايدوب چوروتويورلر.
باق، باشنده چوق سوت قونسروهلرى طاشييان هندستان جويزى و اينجير گبى ميوهدار آغاجلر، رحمت خزينهسندن لسانِ حال ايله سوت گبى أڭ گوزل بر غدايى ايستر، آلير، ميوهلرينه يديرر؛ كندى بر چامور ير. هم نار آغاجى صافى بر شرابى، خزينهِٔ رحمتدن آلوب ميوهسنه يديرر؛ كنديسى چامورلى و بولانيق بر صويه قناعت ايدر.
حتّى حبوباتده دخى سنبللنمك وظيفهسنده ظاهر بر إشتياق گورونور. ناصلكه طار بر يرده حپس ايديلن بر ذات، بر بوستانه و گنيش بر يره چيقمايى مشتاقانه ايستر. اويله ده: حبوباتده، سنبللنمك وظيفهسنده اويله سرورلى بر وضعيت، بر إشتياق گورونويور. ايشته "سنّت اللّٰه" تعبير ايديلن، كائناتده جريان ايدن بو سرلى اوزون دستوردندر كه: ايشسز، تنبل، إستراحتله ياشايان و راحت دوشگنده اوزانانلر، أكثريتله سعى ايدن، چاليشانلردن داها زياده زحمت و صيقنتى چكرلر. چونكه دائما ايشسزلر عمرلرندن شكايت ايدرلر؛ أگلنجهلر ايله چابوق عمرلرينڭ گچمهسنى ايسترلر. سعى ايدنلر و چاليشانلر ايسه؛ شاكردرلر، حمد ايدرلر، عمرلرينڭ گچمهسنى ايستهمزلر.
اَلْمُسْتَرِيحُ الْعَاطِلُ شَاكٍ مِنْ عُمْرِهِ وَ السَّاعِىُ الْعَامِلُ شَاكِرٌ
كلّى دستوردر. هم او سرّ ايلهدر كه: "راحت، زحمتده؛ زحمت، راحتدهدر" جملهسى ضربِ مَثل اولمشدر. أوت جماداته دقّتله نظر ايديلسه: بِالقوّه يالڭز إستعداد و قابليت جهتنده ناقص قالوب إنكشاف ايتمهينلرڭ، غايت بر إجتهاد و سعى ايله إنبساط ايدوب بِالقوّهدن بِالفعل صورتنه گچمهسنده، مذكور سنّتِ إلٰهيه دستوريله بر طور گورونويور.
— 189 —
و او طور إشارت ايدر كه: او وظيفهِٔ فطريهده بر شوق و او مسئلهده بر لذّت واردر. أگر او جامدڭ عمومى حياتدن حصّهسى وارسه، شوق كنديسنڭ اولور؛ يوقسه، او جامدى تمثيل ايدن، نظارت ايدن شيئه عائددر. حتّى بو سرّه بناءً دينيلهبيلير كه:
لطيف، نازك صو إنجماد أمرينى آلديغى وقت، اويله شدّتلى بر شوق ايله او أمره إمتثال ايدر كه، دميرى شقّ ايدر، پارچهلار. ديمك برودت و تحت الصِفر صوغوغڭ لسانيله آغزى قپالى دمير قابدهكى صويه "گنيشلن!" أمرِ ربّانيسى تبليغ ايديلنجه، شدّتِ شوق ايله قابنى پارچهلار، دميرى بوزار، كنديسى بوز اولور. و هكذا.. هر شيئى بوڭا قياس ايت كه، گونشلرڭ دورانندن و سير و سياحتلرندن طوت، تا ذرّهلرڭ مولوى گبى دور ايتمهلرينه و دونمهلرينه و إهتزازلرينه قدر كائناتدهكى بتون سعى و حركت، قانونِ قدرِ إلٰهى اوزرينه جريان ايدييور. و دستِ قدرتِ إلٰهيدن صدور ايدن و إراده و أمر و علمى تضمّن ايدن أمرِ تكوينى ايله ظهور ايدر. حتّى هر بر ذرّه، هر بر موجود، هر بر ذىحيات، بر نفر عسكره بڭزر كه؛ اوردوده مختلف دائرهلرده، او نفرڭ آيرى آيرى نسبتلرى، وظيفهلرى اولديغى گبى؛ هر بر ذرّه، هر بر ذىحياتڭ دخى اويلهدر. مثلا: سنڭ گوزڭده بر ذرّه، گوزڭ حجيرهسنده و گوزده و أعصابِ وجهيهده و بدنڭ شرايين تعبير ايديلن طمارلرنده، برر نسبتى و او نسبته گوره برر وظيفهسى و او وظيفهيه گوره برر فائدهسى واردر. و هكذا هر شيئى اوڭا قياس ايت. بوڭا بناءً هر بر شى، بر قديرِ أزلينڭ وجوبِ وجودينه ايكى جهتله شهادت ايدر:
برى:طاقتنڭ بيڭلر درجه فوقنده وظيفهلرى گورمكدهكى عجزِ مطلق لسانيله او قديرڭ وجودينه شهادت ايدر.
ايكنجيسى:هر بر شى، نظامِ عالمى تشكيل ايدن دستورلره و موازنهٔ موجوداتى إدامه ايدن قانونلره تطبيقِ حركت ايتمكله، او عليمِ قديره شهادت ايدر.
چونكه ذرّه گبى بر جامد، آرى گبى كوچك بر حيوان، كتابِ مبينڭ مهمّ
— 190 —
و اينجه مسئلهلرى اولان نظام و ميزانى بيلهمز. جامد بر ذرّه و آرى گبى كوچك بر حيوان نرهده؟ سماوات طبقهلرينى بر دفتر صحيفهسى گبى آچوب، قپايوب طوپلايان ذاتِ ذو الجلالڭ ألندهكى كتابِ مبينڭ مهمّ اينجه مسئلهلرينى اوقومق نرهده؟ أگر سن ديوانهلك ايدوب؛ ذرّهده، او كتابڭ اينجه حروفاتنى اوقويهجق قدر بر گوز بولونديغنى توهّم ايتسهڭ؛ او وقت او ذرّهنڭ شهادتنى ردّه چاليشهبيليرسڭ. أوت فاطرِ حكيم، كتابِ مبينڭ دستورلرينى غايت گوزل بر صورتده و مختصر بر طرزده و خاص بر لذّتده و مخصوص بر إحتياجده إجمال ايدوب درج ايدر. هر شى اويله خاص بر لذّت و مخصوص بر إحتياج ايله عمل ايتسه، او كتابِ مبينڭ دستورلرينى بيلميهرك إمتثال ايدر. مثلا: خرطوملى سيورىسينك دنيايه گلديگى دقيقهده خانهسندن چيقار؛ طورميهرق إنسانڭ يوزينه هجوم ايدر، اوزون عصاسيله وورور، آبِ حيات فشقيرتير، ايچر. هجومدن قاچمقده، أركانِ حرب گبى مهارت گوسترر. عجبا بو كوچك، تجربهسز، يڭى دنيايه گلن مخلوقه بو صنعتى و بو فنِّ حربى و صو چيقارمق صنعتنى كيم اوگرتمش و نرهدن اوگرنمش؟ بن، يعنى بو بيچاره سعيد إعتراف ايدييورم كه: أگر بن او خرطوملى سينگڭ يرنده اولسيدم؛ كرّ و فرّ حربنى و صو چيقارمق خدمتنى چوق اوزون درسلر و چوق متعدّد تجربهلرله آنجق اوگرنهبيليردم.
ايشته إلهامه مظهر اولان آرى، ئورومجك و يوواسنى چوراب گبى ياپان بلبل گبى حيواناتى بو سينگه قياس ايت. حتّى نباتاتى ده عينًا حيواناته قياس ايدهبيليرسڭ. أوت جوّادِ مطلق (جلّ جلاله)، هر فردِ ذىحياتڭ ألنه لذّت مداديله و إحتياج مركّبيله يازيلمش بر تذكرهيى ويرمش. اونڭله أوامرِ تكوينيهنڭ پروغرامنى و خدمتلرينڭ فهرستهسنى توديع ايتمشدر. باق او حكيمِ ذو الجلاله؛ ناصل كتابِ مبينڭ دستورلرندن آرى وظيفهسنه عائد مقدارينى بر تذكرهده يازمش، آرينڭ باشندهكى صندوقچهيه قويمشدر. او صندوقچهنڭ آناختارى ده، وظيفهپرور آرىيه خاص بر لذّتدر. اونڭله صندوقچهيى آچار، پروغرامنى اوقور، أمرى آڭلار، حركت ايدر. وَ اَوْحٰى رَبُّكَ اِلَى النَّحْلِ
— 191 —
آيتنڭ سرّينى إظهار ايدر. ايشته أگر بو سكزنجى نوطهيى تمامًا ايشيتدڭ و تام آڭلادڭسه، بر حدسِ ايمانى ايله وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ كُلَّ شَيْءٍ ڭ بر سرّينى، وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ نڭ بر حقيقتنى، اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ نڭ بر دستورينى، فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ نڭ بر نكتهسنى آڭلارسڭ.
طوقوزنجى نوطه:
بيل كه: نوعِ بشرده نبوّت، بشردهكى خير و كمالاتڭ فذلكهسى و أساسيدر. دينِ حق، سعادتڭ فهرستهسيدر. ايمان، بر حسنِ منزّه و مجرّددر. مادام شو عالمده پارلاق بر حُسن، گنيش و يوكسك بر خير، ظاهر بر حق، فائق بر كمال گورونويور. بِالبداهه حق و حقيقت، نبوّت ايچندهدر و نبيلر ألندهدر. ضلالت، شرّ و خسارت؛ اونڭ مخالفندهدر.
محاسنِ عبوديتڭ بيڭلرندن يالڭز بوڭا باق كه: نبى عليه الصلاة والسلام، عبوديت جهتيله موحّدينڭ قلبلرينى عيد و جمعه و جماعت نمازلرنده إتّحاد ايتديرييور و ديللرينى بر كلمهده جمع ايدييور. اويله بر صورتده كه: شو إنسان، معبودِ أزلينڭ عظمتِ خطابنه، حدسز قلبلردن و ديللردن چيقان سسلر، دعالر، ذكرلر ايله مقابله ايدييور. او سسلر، دعالر، ذكرلر بربرينه تساند ايدهرك و بربرينه يارديم ايدوب إتّفاق ايدهرك اويله گنيش بر صورتده معبودِ أزلينڭ الوهيتنه قارشى بر عبوديت گوسترييور كه؛ گويا كُرهِٔ أرض كنديسى او ذكرى سويلهيور، او دعايى ايدييور و أقطاريله نماز قيلييور و أطرافيله سماواتڭ فوقنده عزّت و عظمتله نازل اولان اَقِيمُوا الصَّلٰوةَ أمرينى، كُرهِٔ أرض إمتثال ايدييور. بو سرِّ إتّحاد ايله، كائنات ايچنده بر ذرّه گبى ضعيف، كوچك بر مخلوق اولان شو إنسان، عبوديتڭ عظمتى جهتيله خالقِ أرض و سماواتڭ محبوب بر عبدى و أرضڭ خليفهسى، سلطانى و حيواناتڭ رئيسى و خلقتِ كائناتڭ نتيجهسى و غايهسى اولويور.
— 192 —
أوت أگر نمازلرڭ آرقهسنده خصوصًا بايرام نمازلرنده بر آنده اللّٰه أكبر ديين يوزر ميليون إنسانلرڭ سسلرى، عالمِ غيبده إتّحاد ايتدكلرى گبى، عالمِ شهادتده دخى بربرلريله إتّحاد ايدوب إجتماع ايتسه، كُرهِٔ أرض تماميله بيوك بر إنسان اولوب، عظمتنه نسبةً بيوك بر صدا ايله سويلهديگى اللّٰه أكبره مساوى گلديگندن، او موحّدينڭ إتّحادى ايله بر آنده اللّٰه أكبر ديمهلرى، كُرهِٔ أرضڭ بيوك بر اللّٰه أكبرى حكمنه گچييور. عادتا بايرام نمازلرنده عالمِ إسلامڭ ذكر و تسبيحيله زمين زلزلهِٔ كبرايه مظهر اولوب، أقطار و أطرافيله اللّٰه أكبر دييوب، قبلهسى اولان كعبهِٔ مكرّمهنڭ صميمى قلبيله نيّت ايدوب، مكّه آغزيله، عرفه ديليله اللّٰه أكبر دييهرك، او تك كلمه أطرافِ أرضدهكى عموم مؤمنلرڭ مغارهمثال آغزلرندهكى هواده تمثّل ايدييور. بر تك اللّٰه أكبر كلمهسنڭ عكسِ صداسيله حدسز اللّٰه أكبر وقوع بولديغى گبى، او مقبول ذكر و تكبير، سماواتى دخى چينلاتوب برزخ عالملرينه ده تموّج ايدهرك صدا ويرييور. ايشته بو أرضى بويله كندينه ساجد و عابد و عبادينه مسجد و مخلوقلرينه بشيك و كندينه مسبّح و مكبّر ايدن ذاتِ ذو الجلاله، يرڭ ذرّاتى عددنجه حمد و تسبيح و تكبير ايدوب و موجودات عددنجه حمد ايدييورز كه؛ بزه بو نوع عبوديتى درس ويرن رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامنه اُمّت أيلهمش.
اوننجى نوطه:
بيل أى غافل، مشوّش سعيد! جنابِ حقّڭ نورِ معرفتنه يتيشمك و باقمق و آيات و شاهدلرڭ آيينهلرنده جلوهلرينى گورمك و براهين و دليللر مساماتيله تماشا ايتمك إقتضا ايدييور كه؛ سنڭ اوستڭدن گچن، قلبڭه گلن و عقلڭه گورونن هر بر نورى تنقيد پارمقلريله يوقلاما و تردّد أليله تنقيد ايتمه! سڭا ايشيقلانان بر نورى طوتمق ايچون ألڭى اوزاتمه؛ بلكه غفلت أسبابندن تجرّد ايت، اونلره متوجّه اول، طور. چونكه بن مشاهده ايتدم كه: معرفت اللّٰهڭ شاهدلرى، برهانلرى اوچ چشيددر.
بر قسمى:صو گبيدر؛ گورونور، حسّ ايديلير، لٰكن پارمقلرله طوتولمز. بو
— 193 —
قسمده خيالاتدن تجرّد ايتمك، كلّيتله اوڭا طالمق گركدر. تنقيد پارمقلريله تجسّس ايديلمز؛ ايديلسه آقار، قاچار. او آبِ حيات، پارمغى مكان إتّخاذ ايتمز.
ايكنجى قسم:هوا گبيدر؛ حسّ ايديلير، فقط نه گورونور، نه ده طوتولور. اوڭا قارشى سن يوزڭ، آغزڭ، روحڭله او رحمت نسيمنه قارشى توجّه ايت، كنديڭى مقابل طوت، تنقيد ألڭى اوزاتمه، طوتامازسڭ. روحڭله تنفّس ايت. تردّد ايله باقسهڭ، تنقيد ايله أل آتسهڭ، او يورور گيدر؛ سنڭ ألڭى مسكن إتّخاذ ايتمز، اوڭا راضى اولماز.
اوچنجى قسم ايسه:نور گبيدر؛ گورونور، فقط نه حسّ ايديلير، نه ده طوتولور. اويله ايسه سن قلبڭڭ گوزيله، روحڭڭ نظريله كنديڭى اوڭا مقابل طوت و گوزيڭى اوڭا توجيه ايت، بكله؛ بلكه كندى كندينه گلير. چونكه نور؛ أل ايله طوتولمز، پارمقلر ايله آولانماز، بلكه او نور آنجق بصيرت نوريله آولانير. أگر حريص و مادّى ألڭى اوزاتسهڭ و مادّى ميزانلرله طارتسهڭ، سونمهسه ده گيزلهنير. چونكه اويله نور، مادّيده حپسه راضى اولماديغى گبى، قيده گيرهمز، كثيفى كندينه مالك و سيّد قبول ايتمز.
اون برنجى نوطه:
بيل كه: قرآنِ معجز البيانڭ إفادهسنده چوق شفقت و مرحمت وار. چونكه مخاطبلرينڭ أكثريسى، جمهورِ عوامدر. اونلرڭ ذهنلرى بسيطدر. نظرلرى دخى دقيق شيلرى گورمديگندن، اونلرڭ بساطتِ أفكارينى اوقشامق ايچون تكرار ايله، سماوات و أرضڭ يوزلرينه يازيلان آيتلرى تكرار ايدييور. او بيوك حرفلرى قولايلقله اوقوتديرييور. مثلا: سماوات و أرضڭ خلقتى و سمادن ياغمورڭ ياغديريلماسى و أرضڭ ديرلمسى گبى بِالبداهه اوقونان و گورونن آيتلرى درس ويرييور. او حروفِ كبيره ايچنده كوچك حرفلرله يازيلان اينجه آياته نظرى نادرًا چويرر، تا زحمت چكمهسينلر. هم اُسلوبِ قرآنيده اويله بر جزالت و سلاست و فطريلك وار كه: گويا قرآن
— 194 —
بر حافظدر؛ قدرت قلميله كائنات صحيفهلرنده يازيلان آياتى اوقويور. گويا قرآن، كائنات كتابنڭ قرائتيدر و نظاماتنڭ تلاوتيدر و نقّاشِ أزليسنڭ شئوناتنى اوقويور و فعللرينى يازييور. بو جزالتِ بيانيهيى گورمك ايسترسهڭ، هشيار و مدقّق بر قلب ايله، سورهٔ عَمَّ و قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ آيتلرى گبى فرمانلرى ديڭله!..
اون ايكنجى نوطه:
أى بو نوطهلرى ديڭلهين دوستلرم! بيليڭز كه؛ بن خلافِ عادت اولارق، گيزلمهسى لازم گلن ربّمه قارشى قلبمڭ تضرّع و نياز و مناجاتنى بعضًا يازديغمڭ سببى؛ ئولوم، ديلمى صوصديرديغى زمانلرده، ديلمه بدل كتابمڭ سويلهمهسنڭ قبولنى رحمتِ إلٰهيهدن رجا ايتمكدر.
أوت قيصه بر عمرده، حدسز گناهلريمه كفّارت اولاجق، موقّت لسانمڭ توبه و ندامتلرى كافى گلمييور. ثابت و بر درجه دائم اولان كتابمڭ لسانى داها زياده او ايشه يارار. ايشته بو نوطهلرڭ تأليفندن اون اوچ سنه أوّل، دغدغهلى بر فورطنهِٔ روحيه نتيجهسنده، أسكى سعيدڭ گولمهلرى، يڭى سعيدڭ آغلامالرينه إنقلاب ايدهجگى هنگامده؛ گنجلگڭ غفلت اويقوسندن إختيارلق صباحيله اويانديغم بر آنده، شو مناجات و نياز عربى يازيلمشدر. بر قسمنڭ توركجه مئالى شودر كه:
أى ربِّ رحيمم و أى خالقِ كريمم! بنم سوءِ إختيارمله عمرم و گنجلگم ضايع اولوب گيتدى. و او عمر و گنجلگڭ ميوهلرندن أليمده قالان، ألم ويريجى گناهلر، ذلّت ويريجى ألملر، ضلالت ويريجى وسوسهلر قالمشدر. و بو آغير يوك و خستهلقلى قلب و خجالتلى يوزمله قبره ياقينلاشييورم. بِالمشاهده گوره گوره، غايت سرعتله، صاغه و صوله إنحراف ايتميهرك، إختيارسز بر طرزده، وفات ايدن أحباب و أقران و أقاربم گبى قبر قپوسنه ياناشييورم. او قبر، بو دارِ فانيدن فراقِ أبدى ايله أبد الآباد يولنده قورولمش، آچيلمش أوّلكى منزل و برنجى قپودر. و بو باغلانديغم و مفتون اولديغم شو دارِ دنيايى، قطعى بر يقين ايله آڭلادم كه؛ هالكدر گيدر و فانيدر ئولور. و بِالمشاهده ايچندهكى موجودات دخى، بربرى آرقهسندن قافله قافله گوچوب
— 195 —
گيدر، غائب اولور. خصوصًا بنم گبى نفسِ أمّارهيى طاشييانلره شو دنيا چوق غدّاردر، مكّاردر. بر لذّت ويرسه، بيڭ ألم طاقار چكديرر. بر اوزوم يديرسه، يوز طوقات وورور.
أى ربِّ رحيمم و أى خالقِ كريمم! كُلُّ اٰتٍ قَرِيبٌ سرّيله بن شيمديدن گورويورم كه: ياقين بر زمانده كفنمى گيدم، تابوتمه بيندم، دوستلريمه وداع أيلدم. قبريمه توجّه ايدوب گيدركن، سنڭ درگاهِ رحمتڭده، جنازهمڭ لسانِ حاليله، روحمڭ لسانِ قاليله باغيرهرق ديرم: "الأمان الأمان! يا حنّان! يا منّان! بنى گناهلريمڭ خجالتندن قورتار!"
ايشته قبريمڭ باشنه اولاشدم، بوينمه كفنمى طاقوب قبريمڭ باشنده اوزانان جسممڭ اوزرينه طوردم. باشمى درگاهِ رحمتڭه قالديروب بتون قوّتمله فرياد ايدوب ندا ايدييورم: "الأمان الأمان! يا رحمٰن! يا حنّان! يا منّان! بنى گناهلريمڭ آغير يوكلرندن خلاص أيله!"
ايشته قبريمه گيردم، كفنمه صاريلدم. تشييعجيلر بنى بيراقوب گيتديلر. سنڭ عفو و رحمتڭى إنتظار ايدييورم. و بِالمشاهده گوردم كه: سندن باشقه ملجأ و منجأ يوق. گناهلرڭ چركين يوزندن و معصيتڭ وحشى شكلندن و او مكانڭ طارلغندن بتون قوّتمله ندا ايدوب: الأمان، الأمان! يا رحمٰن! يا حنّان! يا منّان! يا ديّان! بنى چركين گناهلريمڭ آرقداشلقلرندن قورتار، يريمى گنيشلتدير. إلٰهى! سنڭ رحمتڭ ملجأمدر و رحمةً لِلْعالمين اولان حبيبڭ (عصم) سنڭ رحمتڭه يتيشمك ايچون وسيلهمدر. سندن شكوا دگل، بلكه نفسمى و حالمى سڭا شكوا ايدييورم.
— 196 —
أى خالقِ كريمم و أى ربِّ رحيمم! سنڭ سعيد إسمندهكى مخلوقڭ و مصنوعڭ و عبدڭ هم عاصى، هم عاجز، هم غافل، هم جاهل، هم عليل، هم ذليل، هم مسئ، هم مسنّ، هم شقى، هم سيّدندن قاچمش بر كوله اولديغى حالده، قرق سنه صوڭره ندامت ايدوب سنڭ درگاهڭه عودت ايتمك ايستهيور. سنڭ رحمتڭه إلتجا ايدييور. حدسز گناه و خطيئاتلرينى إعتراف ايدييور. أوهام و درلو درلو علّتلرله مبتلا اولمش. سڭا تضرّع و نياز ايدر. أگر كمالِ رحمتڭله اونى قبول ايتسهڭ، مغفرت ايدوب رحمت ايتسهڭ؛ ذاتًا او سنڭ شانڭدر. چونكه أرحم الراحمينسڭ. أگر قبول ايتمزسهڭ، سنڭ قپوڭدن باشقه هانگى قپويه گيدهيم؟ هانگى قپو وار؟ سندن باشقه ربّ يوق كه، درگاهنه گيديلسين. سندن باشقه حق معبود يوقدر كه، اوڭا إلتجا ايديلسين!..
لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ وَحْدَكَ لَا شَرِيكَ لَكَ اٰخِرُ الْكَلَامِ فِى الدُّنْيَا وَ اَوَّلُ الْكَلَامِ فِى اْلٰاخِرَةِ وَ فِى الْقَبْرِ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ تَعَالَى عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ
اون اوچنجى نوطه:
مدارِ إلتباس اولمش بش مسئلهدر.
برنجيسى:طريقِ حقده چاليشان و مجاهده ايدنلر، يالڭز كندى وظيفهلرينى دوشونمك لازم گليركن، جنابِ حقّه عائد وظيفهيى دوشونوب، حركاتنى اوڭا بنا ايدهرك خطايه دوشرلر. أدَبُ الدين وَ الدنيا رسالهسنده واردر كه: بر زمان شيطان، حضرتِ عيسى عليه السلامه إعتراض ايدوب ديمش كه: "مادام أجل و هر شى قدرِ إلٰهى ايلهدر؛ سن كنديڭى بو يوكسك يردن آت، باق ناصل ئولهجكسڭ." حضرتِ عيسى عليه السلام ديمش كه:
اِنَّ لِلَّهِ اَنْ يَخْتَبِرَ عَبْدَهُ وَ لَيْسَ لِلْعَبْدِ اَنْ يَخْتَبِرَ رَبَّهُ
— 197 —
يعنى: "جنابِ حق عبدينى تجربه ايدر و دير كه: سن بويله ياپسهڭ سڭا بويله ياپارم، گورهيم سنى ياپابيلير ميسڭ؟ دييه تجربه ايدر. فقط عبدڭ حقّى يوق و حدّى دگل كه، جنابِ حقّى تجربه ايتسين و ديسين: بن بويله ايشلهسهم، سن بويله ايشلر ميسڭ؟ دييه تجربهوارى بر صورتده جنابِ حقّڭ ربوبيتنه قارشى إمتحان طرزى سوءِ أدبدر، عبوديته منافيدر."
مادام حقيقت بودر، إنسان كندى وظيفهسنى ياپوب جنابِ حقّڭ وظيفهسنه قاريشمهمالى.
مشهوردر كه: بر زمان إسلام قهرمانلرندن و جنگيزڭ اوردوسنى متعدّد دفعه مغلوب ايدن جلال الدينِ خٰوارزمشاه حربه گيدركن، وزراسى و أتباعى اوڭا ديمشلر: "سن مظفّر اولاجقسڭ، جنابِ حق سنى غالب ايدهجك." او ديمش: "بن اللّٰهڭ أمريله، جهاد يولنده حركت ايتمگه وظيفهدارم، جنابِ حقّڭ وظيفهسنه قاريشمام؛ مظفّر ايتمك ويا مغلوب ايتمك اونڭ وظيفهسيدر."
ايشته او ذات بو سرِّ تسليميتى آڭلاماسيله، خارقه بر صورتده چوق دفعه مظفّر اولمشدر.
أوت إنسانڭ ألندهكى جزءِ إختيارى ايله ايشلدكلرى أفعاللرنده، جنابِ حقّه عائد نتائجى دوشونمهمك گركدر. مثلا: قارداشلريمزدن بر قسم ذاتلر، خلقلرڭ رسالهِٔ نوره إلتحاقلرى شوقلرينى زيادهلشديرييور، غيرته گتيرييور. ديڭلهمدكلرى وقت ضعيفلرڭ قوّهِٔ معنويهلرى قيريلييور، شوقلرى بر درجه سونويور. حالبوكه استادِ مطلق، مقتداىِ كلّ، رهبرِ أكمل اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام،
وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا الْبَلَاغُ
اولان فرمانِ إلٰهىيى كندينه رهبرِ مطلق ايدهرك، إنسانلرڭ چكيلمهسيله و
— 198 —
ديڭلمهمسيله داها زياده سعى و غيرت و جدّيتله تبليغ ايتمش. چونكه
اِنَّكَ لَا تَهْدِى مَنْ اَحْبَبْتَ وَ لٰكِنَّ اللّٰهَ يَهْدِى مَنْ يَشَاءُ
سرّيله آڭلامش كه: إنسانلره ديڭلتديرمك و هدايت ويرمك، جنابِ حقّڭ وظيفهسيدر. جنابِ حقّڭ وظيفهسنه قاريشمازدى.
اويله ايسه؛ ايشته أى قارداشلرم! سز ده، سزه عائد اولميان وظيفهيه حركاتڭزى بنا ايتمكله قاريشمايڭز و خالقڭزه قارشى تجربه وضعيتنى آلمايڭز!
ايكنجى مسئله:عبوديت، أمرِ إلٰهىيه و رضاىِ إلٰهىيه باقار. عبوديتڭ داعيسى أمرِ إلٰهى و نتيجهسى رضاىِ حقدر. ثمراتى و فوائدى، اُخرويهدر. فقط علّهِٔ غائيه اولمامق، هم قصدًا ايستهنيلمهمك شرطيله، دنيايه عائد فائدهلر و كندى كندينه ترتّب ايدن و ايستهنيلميهرك ويريلن ثمرهلر، عبوديته منافى اولماز. بلكه ضعيفلر ايچون مشوِّق و مرجّح حكمنه گچرلر. أگر او دنيايه عائد فائدهلر و منفعتلر؛ او عبوديته، او ورده ويا او ذكره علّت ويا علّتڭ بر جزئى اولسه؛ او عبوديتى قسمًا إبطال ايدر. بلكه او خاصيتلى وردى عقيم بيراقير، نتيجه ويرمز. ايشته بو سرّى آڭلاميانلر، مثلا يوز خاصيتى و فائدهسى بولونان أورادِ قدسيهِٔ شاهِ نقشبندىيى ويا بيڭ خاصيتى بولونان جوشن الكبيرى، او فائدهلرڭ بعضلرينى مقصودِ بِالذّات نيّت ايدهرك اوقويورلر. او فائدهلرى گورهمييورلر و گورهميهجكلر و گورمگه ده حقلرى يوقدر. چونكه او فائدهلر، او أورادلرڭ علّتى اولاماز و اوندن، اونلر قصدًا و بِالذّات ايستهنيلميهجك. چونكه اونلر فضلى بر صورتده، او خالص ورده طلبسز ترتّب ايدر. اونلرى نيّت ايتسه، إخلاصى بر درجه بوزولور. بلكه عبوديتدن چيقار و قيمتدن دوشر. يالڭز بو قدر وار كه؛ بويله خاصيتلى أورادى اوقومق ايچون ضعيف إنسانلر بر مشوِّق و مرجّحه محتاجدرلر. او فائدهلرى دوشونوب، شوقه گلوب؛ أورادى صِرف رضاىِ إلٰهى ايچون، آخرت ايچون اوقوسه ضرر ويرمز. هم ده مقبولدر. بو حكمت آڭلاشيلمديغندن؛ چوقلر، أقطابدن و سلفِ صالحيندن مروى اولان فائدهلرى گورمدكلرندن شبههيه
— 199 —
دوشر، حتّى إنكار ده ايدر.
اوچنجى مسئله:
طُوبٰى لِمَنْ عَرَفَ حَدَّهُ وَ لَمْ يَتَجَاوَزْ طَوْرَهُ
يعنى: "نه موطلى او آدمه كه، كندينى بيلوب حدّندن تجاوز ايتمز." ناصل بر ذرّه جامدن، بر قطره صودن، بر حوضدن، دڭزدن، قمردن سيّارهلره قدر گونشڭ جلوهلرى وار. هر بريسى قابليتنه گوره گونشڭ عكسنى، مثالنى طوتويور و حدّينى بيلييور. بر قطره صو، كندى قابليتنه گوره "گونشڭ بر عكسى بنده واردر" دير. فقط "بن ده دڭز گبى بر آيينهيم" دييهمز. اويله ده: أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوهسنڭ تنوّعنه گوره، مقاماتِ أولياده اويله مراتب وار. أسماءِ إلٰهيهنڭ هر بريسنڭ بر گونش گبى قلبدن عرشه قدر جلوهلرى وار. قلب ده بر عرشدر، فقط "بن ده عرش گبىيم" دييهمز. ايشته عبوديتڭ أساسى اولان، عجز و فقر، قصور و نقصنى بيلمك و نياز ايله درگاهِ الوهيته قارشى سجده ايتمگه بدل، ناز و فخر صورتنده گيدنلر؛ ذرّهجك قلبنى عرشه مساوى طوتار. قطره گبى مقامنى، دڭز گبى أوليانڭ مقاماتيله إلتباس ايدر. كندينى او بيوك مقاماته ياقيشديرمق و او مقامده كندينى محافظه ايتمك ايچون تصنّعاته، تكلّفاته، معناسز خودفروشلغه و بر چوق مشكلاته دوشر.
الحاصل:حديثده واردر كه:
هَلَكَ النَّاسُ اِلَّا الْعَالِمُونَ وَ هَلَكَ الْعَالِمُونَ اِلَّا الْعَامِلُونَ وَ هَلَكَ الْعَامِلُونَ اِلَّا الْمُخْلِصُونَ وَ الْمُخْلِصُونَ عَلٰى خَطَرٍ عَظِيمٍ
يعنى: مدارِ نجات و خلاص، يالڭز إخلاصدر. إخلاصى قزانمق چوق مهمدر. بر ذرّه إخلاصلى عمل، بطمانلرله خالص اولميانه مرجّحدر. إخلاصى قزانديران حركاتندهكى سببى، صِرف بر أمرِ إلٰهى و نتيجهسى رضاىِ إلٰهى اولديغنى دوشونملى
— 200 —
و وظيفهِٔ إلٰهيهيه قاريشمهمالى.
هر شيده بر إخلاص وار. حتّى محبّتڭ ده إخلاص ايله بر ذرّهسى، بطمانلرله رسمى و اجرتلى محبّته ترجّح ايدر. ايشته بر ذات بو إخلاصلى محبّتى بويله تعبير ايتمش:
وَ مَا اَنَا بِالْبَاغِى عَلَى الْحُبِّ رِشْوَةً ضَعِيفٌ هَوًى يُبْغٰى عَلَيْهِ ثَوَابٌ
يعنى: "بن محبّت اوزرينه بر رشوت، بر اجرت، بر مقابله، بر مكافات ايستهمييورم. چونكه مقابلنده بر مكافات، بر ثواب ايستهنيلن محبّت ضعيفدر، دوامسزدر." حتّى خالص محبّت، فطرتِ إنسانيهده و عموم والدهلرده درج ايديلمشدر. ايشته بو خالص محبّته تام معناسيله والدهلرڭ شفقتلرى مظهردر. والدهلر او سرِّ شفقت ايله، أولادلرينه قارشى محبّتلرينه بر مكافات، بر رشوت ايستهمدكلرينه و طلب ايتمدكلرينه دليل؛ روحنى، بلكه سعادتِ اُخرويهسنى ده اونلر ايچون فدا ايتمهلريدر. طاووغڭ بتون سرمايهسى كندى حياتى ايكن، ياوروسنى ايتڭ آغزندن قورتارمق ايچون (خسروڭ مشاهدهسيله) قفاسنى ايته قاپديرر.
دردنجى مسئله:أسبابِ ظاهريه أليله گلن نعمتلرى، او أسباب حسابنه آلمامق گركدر. أگر او سبب إختيار صاحبى دگلسه (مثلا حيوان و آغاج گبى) طوغريدن طوغرىيه او نعمتى جنابِ حق حسابنه ويرر. مادام او، لسانِ حال ايله بسم اللّٰه دير، سڭا ويرر. سن ده اللّٰه حسابنه اولارق بسم اللّٰه دى، آل. أگر او سبب إختيار صاحبى ايسه؛ او بسم اللّٰه ديمهلى، صوڭره اوندن آل، يوقسه آلمه. چونكه
وَلَا تَاْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللّٰهِ عَلَيْهِ
آيتنڭ معناىِ صريحندن باشقه بر معناىِ إشاريسى شودر كه: "منعمِ حقيقىيى خاطره گتيرمهين و اونڭ ناميله ويريلمهين نعمتى ييمهيڭز!" ديمكدر. او حالده هم ويرن بسم اللّٰه ديمهلى، هم آلان بسم اللّٰه ديمهلى. أگر او بسم اللّٰه ديمييور فقط سن ده آلمغه محتاج ايسهڭ؛ سن بسم اللّٰه دى، اونڭ باشى اوستنده رحمتِ إلٰهيهنڭ ألنى گور، شكر
— 201 —
ايله اوپ، اوندن آل. يعنى نعمتدن إنعامه باق، إنعامدن منعمِ حقيقىيى دوشون. بو دوشونمك بر شكردر. صوڭره او ظاهرى واسطهيه ايسترسهڭ دعا ايت. چونكه او نعمت اونڭ أليله سزه گوندرلدى.
أسبابِ ظاهريهيى پرستش ايدنلرى آلداتان؛ ايكى شيئڭ برابر گلمهسى ويا بولونماسيدر كه، "إقتران" تعبير ايديلير، بربرينه علّت ظن ايتمهلريدر.
هم بر شيئڭ عدمى، بر نعمتڭ معدوم اولماسنه علّت اولديغندن، توهّم ايدر كه: او شيئڭ وجودى دخى، او نعمتڭ وجودينه علّتدر. شكرينى، منّتدارلغنى او شيئه ويرر، خطايه دوشر. چونكه بر نعمتڭ وجودى، او نعمتڭ عموم مقدّماتنه و شرائطنه ترتّب ايدر. حالبوكه او نعمتڭ عدمى، بر تك شرطڭ عدميله اولويور. مثلا: بر باغچهيى صولايان جدولڭ دليگنى آچميان آدم، او باغچهنڭ قوروماسنه و او نعمتلرڭ عدمنه سبب و علّت اولويور. فقط او باغچهنڭ نعمتلرينڭ وجودى، او آدمڭ خدمتندن باشقه، يوزر شرائطڭ وجودينه توقّفله برابر، علّتِ حقيقى اولان قدرت و إرادهٔ ربّانيه ايله وجوده گلير. ايشته بو مغلطهنڭ نه قدر خطاسى ظاهر اولديغنى آڭلا و أسبابپرستلرڭ ده نه قدر خطا ايتدكلرينى بيل!
أوت إقتران آيريدر، علّت آيريدر. بر نعمت سڭا گلييور؛ فقط بر إنسانڭ سڭا قارشى إحسان نيّتى، او نعمته مقارن اولمش؛ فقط علّت اولمامش. علّت، رحمتِ إلٰهيهدر. أوت او آدم إحسان ايتمهيى نيّت ايتمهسيدى، او نعمت سڭا گلمزدى. نعمتڭ عدمنه علّت اولوردى. فقط مذكور قاعدهيه بناءً؛ او مَيلِ إحسان، او نعمته علّت اولاماز. آنجق يوزر شرائطڭ بر شرطى اولابيلير. مثلا: رسالهِٔ نورڭ شاكردلرى ايچنده جنابِ حقّڭ نعمتلرينه مظهر بعض ذاتلر (خسرو، رأفت گبى)، إقترانى علّتله إلتباس ايتمشلر؛ استادينه فضله منّتدارلق گوسترييورلردى. حالبوكه جنابِ حق اونلره درسِ قرآنيده ويرديگى نعمتِ إستفاده ايله، استادلرينه إحسان ايتديگى نعمتِ إفادهيى برابر قيلمش، مقارنت ويرمش. اونلر ديرلر كه:
— 202 —
"أگر استاديمز بورايه گلمهسيدى، بز بو درسى آلامازدق. اويله ايسه اونڭ إفادهسى، إستفادهمزه علّتدر." بن ده ديرم: "أى قارداشلرم! جنابِ حقّڭ بڭا ده سزلره ده ايتديگى نعمت برابر گلمش، ايكى نعمتڭ علّتى ده رحمتِ إلٰهيهدر. بن ده سزڭ گبى إقترانى علّتله إلتباس ايدهرك، بر وقت رسالهِٔ نورڭ سزلر گبى ألماس قلملى يوزر شاكردلرينه چوق منّتدارلق حسّ ايدييوردم. و دييوردم كه: بونلر اولماسه ايدى، بنم گبى ياريم اُمّى بر بيچاره ناصل خدمت ايدهجكدى؟ صوڭره آڭلادم كه، سزلره قلم واسطهسيله اولان قدسى نعمتدن صوڭره، بڭا ده بو خدمته موفّقيت إحسان ايتمش. بربرينه إقتران ايتمش، بربرينڭ علّتى اولاماز. بن سزه تشكّر دگل، بلكه سزى تبريك ايدييورم. سز ده بڭا منّتدارلغه بدل، دعا و تبريك ايديڭز."
بو دردنجى مسئلهده، غفلتڭ نه قدر درجهلرى بولونديغى آڭلاشيلير.
بشنجى مسئله:ناصلكه بر جماعتڭ مالى بر آدمه ويريلسه ظلم اولور. ويا جماعته عائد وقفلرى بر آدم ضبط ايتسه ظلم ايدر. اويله ده: جماعتڭ سعيلريله حاصل اولان بر نتيجهيى ويا جماعتڭ حسنهلريله ترتّب ايدن بر شرفى، بر فضيلتى، او جماعتڭ رئيسنه ويا استادينه ويرمك؛ هم جماعته، هم ده او استاد ويا رئيسه ظلمدر. چونكه أنانيتى اوقشار، غروره سَوق ايدر. كندينى قپوجى ايكن، پادشاه ظن ايتديرر. هم كندى نفسنه ده ظلم ايدر. بلكه بر شركِ خفىيه يول آچار. أوت بر قلعهيى فتح ايدن بر طابورڭ غنيمتنى و مظفّريت شرفنى، بيڭباشيسى آلاماز. أوت استاد و مرشد، مصدر و منبع تلقّى ايديلمهمك گركدر. بلكه مظهر و معكس اولدقلرينى بيلمك لازمدر. مثلا: حرارت و ضيا، سڭا بر آيينه واسطهسيله گلير. سندن گونشه قارشى منّتدار اولمغه بدل، آيينهيى مصدر تلقّى ايدوب، گونشى اونوتوب، اوڭا منّتدار اولمق، ديوانهلكدر. أوت آيينه محافظه ايديلمهلى، چونكه مظهردر. ايشته مرشدڭ روحى و قلبى بر آيينهدر. جنابِ حقدن گلن فيضه معكس اولور،
— 203 —
مريدينه عكس ايديلمهسنه ده وسيله اولور. وسيلهلكدن فضله فيض نقطهسنده مقام ويريلمهمك لازمدر. حتّى بعض اولور كه، مصدر تلقّى ايديلن بر استاد، نه مظهردر، نه ده مصدردر. بلكه مريدينڭ صفوتِ إخلاصيله و قوّتِ إرطباتيله و اوڭا حصرِ نظر ايله او مريد باشقه يولده آلديغى فيوضاتى، استادينڭ مرآتِ روحندن گلمش گورويور.
ناصلكه بعض آدم، مانيهتيزمه واسطهسيله بر جامه دقّت ايده ايده عالمِ مثاله قارشى خيالنده بر پنجره آچيلير. او آيينهده چوق غرائبى مشاهده ايدر. حالبوكه آيينهده دگل، بلكه آيينهيه اولان دقّتِ نظر واسطهسيله آيينهنڭ خارجنده خيالنه بر پنجره آچيلمش گورويور. اونڭ ايچوندر كه، بعضًا ناقص بر شيخڭ خالص مريدى، شيخندن داها زياده كامل اولابيلير و دونر شيخنى إرشاد ايدر و شيخنڭ شيخى اولور.
اون دردنجى نوطه:توحيده دائر درت كوچك رمزدر.
برنجى رمز:أى أسبابپرست إنسان! عجبا غريب جوهرلردن ياپيلمش بر عجيب قصرى گورسهڭ كه، ياپيلييور. اونڭ بناسنده صرف ايديلن جوهرلرڭ بر قسمى يالڭز چينده بولونويور. ديگر قسمى أندلسده، بر قسمى يمنده، بر قسمى سبريادن باشقه يرده بولونمييور. بنانڭ ياپيلماسى زماننده عين گونده شرق، شمال، غرب، جنوبدن او جوهرلى طاشلر قولايلقله جلب اولوب ياپيلديغنى گورسهڭ؛ هيچ شبههڭ قالير مى كه؛ او قصرى ياپان اوسته، بتون كُرهٔ أرضه حكم ايدن بر حاكمِ معجزهكاردر.
ايشته هر بر حيوان، اويله بر قصرِ إلٰهيدر. خصوصًا إنسان، او قصرلرڭ أڭ گوزلى و او سرايلرڭ أڭ عجيبيدر. و بو إنسان دينيلن سرايڭ جوهرلرى؛ بر قسمى عالمِ أرواحدن، بر قسمى عالمِ مثالدن و لوحِ محفوظدن و ديگر بر قسمى ده هوا عالمندن، نور عالمندن، عناصر عالمندن گلديگى گبى؛ حاجاتى أبده اوزانمش، أمللرى
— 204 —
سماوات و أرضڭ أقطارنده إنتشار ايتمش، رابطهلرى، علاقهلرى دنيا و آخرت أدوارنده طاغلمش بر سراىِ عجيب و بر قصرِ غريبدر.
ايشته أى كندينى إنسان ظن ايدن إنسان! مادام ماهيتڭ بويلهدر؛ سنى ياپان آنجق او ذات اولابيلير كه: دنيا و آخرت برر منزل، أرض و سما برر صحيفه، أزل و أبد دون و يارين حكمنده اولارق تصرّف ايدن بر ذات اولابيلير. اويله ايسه إنسانڭ معبودى و ملجئى و خلاصكارى او اولابيلير كه؛ أرض و سمايه حكم ايدر، دنيا و عقبا ديزگينلرينه مالكدر.
ايكنجى رمز:بعض أبلهلر وار كه، گونشى طانيمدقلرى ايچون، بر آيينهده گونشى گورسه، آيينهيى سومگه باشلار. شديد بر حسّ ايله اونڭ محافظهسنه چاليشير. تا كه ايچندهكى گونشى غائب اولماسين. نه وقت او أبله؛ گونش، آيينهنڭ ئولمهسيله ئولمهديگنى و قيريلمهسيله فنا بولماديغنى درك ايتسه، بتون محبّتنى گوكدهكى گونشه چويرر. او وقت آڭلار كه، آيينهده گورولن گونش؛ آيينهيه تابع دگل، بقاسى اوڭا متوقّف دگل.. بلكه گونشدر كه، او آيينهيى او طرزده طوتويور و اونڭ پارلاماسنه و نورينه مدد ويرييور. گونشڭ بقاسى اونڭله دگل؛ بلكه آيينهنڭ حياتدار پارلاماسنڭ بقاسى، گونشڭ جلوهسنه تابعدر.
أى إنسان! سنڭ قلبڭ و هويت و ماهيتڭ، بر آيينهدر. سنڭ فطرتڭده و قلبڭده بولونان شديد بر محبّتِ بقا، او آيينه ايچون دگل و او قلبڭ و ماهيتڭ ايچون دگل.. بلكه او آيينهده إستعداده گوره جلوهسى بولونان باقئِ ذو الجلالڭ جلوهسنه قارشى محبّتڭدر كه، بلاهت يوزندن او محبّتڭ يوزى باشقه يره دونمش. مادام اويلهدر. "يا باقى أنت الباقى" دى. يعنى مادام سن وارسڭ و باقيسڭ؛ فنا و عدم نه ايسترسه بزه ياپسين، أهمّيتى يوق!..
اوچنجى رمز:أى إنسان! فاطرِ حكيمڭ سنڭ ماهيتڭه قويديغى أڭ غريب بر حالت شودر كه: بعضًا دنيايه يرلشهمييورسڭ. زندانده بوغازى صيقيلمش آدم گبى
— 205 —
"اوف، اوف" دييوب دنيادن داها گنيش بر ير ايستديگڭ حالده، بر ذرّهجك بر ايش، بر خاطره، بر دقيقه ايچنه گيروب يرلشييورسڭ. قوجه دنيايه يرلشهمهين قلب و فكرڭ، او ذرّهجكده يرلشير. أڭ شدّتلى حسّياتڭله او دقيقهجق، او خاطرهجقده طولاشييورسڭ.
هم سنڭ ماهيتڭه اويله معنوى جهازات و لطيفهلر ويرمش كه؛ بعضلرى دنيايى يوتسه طوق اولماز. بعضلرى بر ذرّهيى كندنده يرلشديرهمييور. باش، بر بطمان طاشى قالديرديغى حالده؛ گوز، بر صاچى قالديرهمديغى گبى؛ او لطيفه، بر صاچ قدر بر ثقلته، يعنى غفلت و ضلالتدن گلن كوچك بر حالته طايانهمييور. حتّى بعضًا سونر و ئولور. مادام اويلهدر؛ حذر ايت، دقّتله باص، باتمقدن قورق. بر لقمه، بر كلمه، بر دانه، بر لمعه، بر إشارتده، بر اوپمكده باتمه! دنيايى يوتان بتون لطائفلريڭى اونده باتيرمه. چونكه چوق كوچك شيلر وار، چوق بيوكلرى بر جهتده يوتار. ناصل كوچك بر جام پارچهسنده؛ گوك، ييلديزلريله برابر ايچنه گيروب غرق اولويور. خردل گبى كوچك قوّهِٔ حافظهڭده، سنڭ صحيفهِٔ أعمالڭڭ أكثرى و صحائفِ عمريڭڭ أغلبى ايچنه گيرديگى گبى؛ چوق جزئى كوچك شيلر وار، اويله بيوك أشيايى بر جهتده يوتار، إستيعاب ايدر.
دردنجى رمز:أى دنياپرست إنسان! چوق گنيش تصوّر ايتديگڭ سنڭ دنياڭ، طار بر قبر حكمندهدر. فقط، او طار قبر گبى منزلڭ ديوارلرى شيشهدن اولديغى ايچون بربرى ايچنده إنعكاس ايدوب گوز گورونجهيه قدر گنيشلهيور. قبر گبى طار ايكن، بر شهر قدر گنيش گورونور. چونكه او دنيانڭ صاغ ديوارى اولان گچمش زمان و صول ديوارى اولان گلهجك زمان، ايكيسى معدوم و غيرِ موجود اولدقلرى حالده، بربرى ايچنده إنعكاس ايدوب غايت قيصه و طار اولان حاضر زمانڭ قنادلرينى آچارلر. حقيقت خياله قاريشير، معدوم بر دنيايى موجود ظن ايدرسڭ. ناصل بر خط، سرعتِ حركتله بر سطح گبى گنيش گورونوركن، حقيقتِ وجودى اينجه بر خط
— 206 —
اولديغى گبى؛ سنڭ ده دنياڭ حقيقتجه طار، فقط سنڭ غفلت و وهم و خيالڭله ديوارلرى چوق گنيشلهمش. او طار دنياده، بر مصيبتڭ تحريكيله قيميلدانسهڭ، باشڭى چوق اوزاق ظن ايتديگڭ ديواره چارپارسڭ. باشڭدهكى خيالى اوچورور، اويقوڭى قاچيرر. او وقت گورورسڭ كه: او گنيش دنياڭ؛ قبردن داها طار، كوپريدن داها مساعدهسز. سنڭ زمانڭ و عمرڭ، برقدن داها چابوق گچر؛ حياتڭ، چايدن داها سرعتلى آقار.
مادام دنيا حياتى و جسمانى ياشايش و حيوانى حيات بويلهدر؛ حيوانيتدن چيق، جسمانيتى بيراق، قلب و روحڭ درجهِٔ حياتنه گير. توهّم ايتديگڭ گنيش دنيادن داها گنيش بر دائرهِٔ حيات، بر عالمِ نور بولورسڭ. ايشته او عالمڭ آناختارى، معرفت اللّٰه و وحدانيت سرلرينى إفاده ايدن "لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه" كلمهٔ قدسيهسيله قلبى سويلتديرمك، روحى ايشلتديرمكدر.
اون بشنجى نوطه:اوچ مسئلهدر.
برنجى مسئله:إسمِ حفيظڭ تجلّئِ أتمّنه إشارت ايدن
فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ ٭ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ
آيتيدر. قرآنِ حكيمڭ بو حقيقتنه دليل ايسترسهڭ، كتابِ مبينڭ مسطرى اوستنده يازيلان شو كائنات كتابنڭ صحيفهلرينه باقسهڭ، إسمِ حفيظڭ جلوهِٔ أعظمنى و بو آيتِ كريمهنڭ بر حقيقتِ كبراسنڭ نظيرهسنى چوق جهتلرله گورهبيليرسڭ. أزجمله:
آغاج، چيچك و اوتلرڭ مختلف تخملرندن بر قبضه آل. او مختلف و بربرينه مخالف تخملرڭ جنسلرى بربرندن آيرى، نوعلرى بربرندن باشقه اولان چيچك، آغاج و اوتلرڭ صندوقچهلرى حكمنده اولان او قبضهيى قراڭلقده و قراڭلق، بسيط و جامد بر طوپراق ايچنده دفن ايت، سرپ. صوڭره ميزانسز و أشيايى فرق ايتمهين و نرهيه
— 207 —
يوزينى چويرسهڭ اورايه گيدن بسيط صو ايله صولا. صوڭره سنوى حشرڭ ميدانى اولان بهار موسمنده گل، باق! إسرافيلوارى مَلكِ رعد؛ بهارده نفخِ صور نوعندن ياغموره باغيرماسى، ير آلتنده دفن ايديلن چكردكلره نفخِ روحله مژدهلهمهسى زماننه دقّت ايت كه، او نهايت درجه قاريشق و قاريشمش و بربرينه بڭزهين او تخمجقلر، إسمِ حفيظڭ تجلّيسى آلتنده كمالِ إمتثال ايله خطاسز اولارق فاطرِ حكيمدن گلن أوامرِ تكوينيهيى إمتثال ايدييورلر. و اويله توفيقِ حركت ايدييورلر كه؛ اونلرڭ او حركتلرنده بر شعور، بر بصيرت، بر قصد، بر إراده، بر علم، بر كمال، بر حكمت پارلاديغى گورونويور.
چونكه گورييورسڭ كه؛ او بربرينه بڭزهين تخمجقلر، بربرندن تمايز ايدوب آيريلييور. مثلا بو تخمجق، بر اينجير آغاجى اولدى. فاطرِ حكيمڭ نعمتلرينى باشلريمز اوستنده نشره باشلادى. سرپييور، داللرينڭ أللرى ايله بزلره اوزاتييور. ايشته اوڭا صورةً بڭزهين بو ايكى تخمجق ايسه، گون عاشقى نامندهكى چيچك ايله، هرجائى منكشه گبى چيچكلر ويردى. بزلر ايچون سوسلندى. يوزيمزه گولويورلر، كنديلرينى بزلره سَوْديرييورلر. داها بورادهكى بر قسم تخمجقلر، بو گوزل ميوهلرى ويردى و سنبل و آغاج اولديلر. گوزل طاد، قوقو و شكللرى ايله إشتهامزى آچوب، كندى نفسلرينه بزم نفسلريمزى دعوت ايدييورلر و كنديلرينى مشتريلرينه فدا ايدييورلر. تا نباتى حيات مرتبهسندن، حيوانى حيات مرتبهسنه ترقّى ايتسينلر. و هكذا.. قياس ايت. اويله بر صورتده او تخمجقلر إنكشاف ايتديلر كه، او تك قبضه، مختلف آغاجلر و متنوّع چيچكلر ايله طولو بر باغچه حكمنه گچدى. ايچنده هيچ بر غلط، قصور يوق.
فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ
سرّينى گوسترر. هر بر تخم، إسمِ حفيظڭ جلوهسيله و إحسانيله اوڭا پدرينڭ و أصلنڭ مالندن ويرديگى إرثيتى؛ إلتباسسز، نقصانسز محافظه ايدوب گوسترييور. ايشته بو حدسز خارقه محافظهيى ياپان ذاتِ حفيظ، قيامت و حشرده حفيظيتڭ
— 208 —
تجلّئِ أكبرينى گوسترهجگنه قطعى بر إشارتدر.
أوت بو أهمّيتسز، زائل، فانى طورلرده بو درجه قصورسز، غلطسز حفيظيت جلوهسى بر حجّتِ قاطعهدر كه؛ أبدى تأثيرى و عظيم أهمّيتى بولونان أمانتِ كبرا حَمَلهسى و أرضڭ خليفهسى اولان إنسانلرڭ أفعال، آثار و أقواللرى و حسنات و سيّئاتلرى، كمالِ دقّت ايله محافظه ايديلوب محاسبهسى گورولهجك.
آيا بو إنسان ظن ايدر مى كه، باشى بوش قالاجق؟ حاشا!.. بلكه إنسان، أبده مبعوثدر و سعادتِ أبديهيه و شقاوتِ دائمهيه نامزددر. كوچك بيوك، آز چوق هر عملندن محاسبه گورهجك. يا تلطيف ويا طوقات ييهجك.
ايشته حفيظيتڭ جلوهٔ كبراسنه و مذكور آيتڭ حقيقتنه شاهدلر حدّ و حسابه گلمز. بو مسئلهدهكى گوسترديگمز شاهد؛ دڭزدن بر قطره، طاغدن بر ذرّهدر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 209 —
ذرّه
(هدايتِ قرآنيهنڭ شعاعندن)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حقّه ناظر و اوڭا واصل اولان يوللر، قپولر؛ عالمڭ طبقهلرى، صحيفهلرى، مركّباتى نسبتنده بر يكون تشكيل ايتمكدهدر. عادى بر يول قپانديغى زمان، بتون يوللرڭ قپانمش اولديغنى توهّم ايتمك، جهالتڭ أڭ بيوك بر شاهديدر. بو آدمڭ مَثلى، غايت بيوك عسكرى بر قرارگاهى حاوى بيوك بر شهرده، قرارگاهڭ بايراغنى گورمديگندن، سلطانڭ و عسكريهيه عائد بتون شيلرڭ إنكارينه ويا تأويلنه باشلايان آدمڭ مَثلى گبيدر.
إعلم أيّها العزيز!
هر شيئڭ باطنى ظاهرندن داها عالى، داها كامل، داها لطيف، داها گوزل، داها مزيَّن اولديغى گبى؛ حياتجه داها قوى، شعورجه داها تامدر. و ظاهرده گورونن حيات، شعور، كمال و سائره آنجق باطندن ظاهره سوزولن ضعيف بر ترشّحدر. يوقسه باطن جامد، ميّت اولوب ده علم و حياتى طيشارىيه ويرمش اولديغنه ذهابه إحتمال يوقدر.
أوت قارنڭ (معدهڭ) أويڭدن؛ جلدڭ، گوملگڭدن و قوّهِٔ حافظهڭ، سنڭ كتابڭدن نقش و إنتظامجه داها يوكسك و داها غريبدر. بناءً عليه عالمِ ملكوت، عالمِ شهادتدن؛ عالمِ غيب، دنيا و آخرتدن داها عالى و داها يوكسكدر. مع الأسف نفسِ أمّاره، هواءِ نفس ايله باقديغى ايچون ظاهرى حياتلى، انسيتلى بر پرده گبى، ميّت و ظلمتلى و وحشتلى ظن ايتديگى باطن اوستنه سريلمش اولديغنى گورويور.
إعلم أيّها العزيز!
سنڭ يوزڭ، وجهڭ او قدر كوچكلگى ايله برابر گچمش و گلهجك بتون إنسانلرڭ عددنجه كنديسنى اونلردن آييران و تعريف ايدن نشان و
— 210 —
علامتلرى حاوى اولديغى گبى، يوزيڭى تشكيل ايدن أساس و أركاننده ده بتون إنسانلر إتّفاقدهدر. بتون إنسانلرده برى توافق، ديگرى تخالف اولمق اوزره ايكى جهت واردر. تخالف جهتى صانعڭ مختار اولديغنه، توافق جهتى ايسه صانعڭ واحدِ أحد اولديغنه دلالت ايدرلر. بو ايكى جهتڭ بر قاصدڭ قصديله، بر مختارڭ إختياريله، بر مريدڭ إرادهسيله، بر عليمڭ علميله اولماديغنى توهّم ايتمك، محالاتڭ أڭ عجيبيدر. فسبحان اللّٰه! يوزڭ او كوچك صحيفهسنده ناصل غيرِ متناهى نشانلر درج ايديلمشدر كه، گوز ايله اوقونور ده نظر ايله، يعنى عقل ايله گورونمز.
إنسان نوعنده شو تخالف ايله برابر بغداى، اوزوم، آرى، قارينجه نوعلرندهكى توافق، كور تصادفڭ ايشى اولماديغى گونش گبى آشكاردر. مادام كه كثرتڭ بويله اوزاق، اينجه، گنيش أحوال و أطوارنده ده تصادفڭ مداخلهسنه إمكان يوقدر. و تصادفڭ ألندن محفوظدر. و آنجق بر حكيمڭ قصدى و بر مختارڭ إختيارى و سميع بصير بر مريدڭ إرادهسنڭ دائرهٔ تصرّفندهدر.
"تصادف، شرك و طبيعت"دن تشكّل ايدن فساد شبكهسنڭ عالمِ إسلامدن نفى و إخراجنه، رسالهٔ نورجه ويريلن قرار إنفاذ ايديلمشدر.
إعلم أيّها العزيز!
شيطانڭ إلقا ايتمكده اولديغى وسوسهلردن برى:
"ياهو، شو قويون ويا اينك، أگر قدير و عليمِ أزلينڭ نقشى، ملكى اولمش اولسه ايدى؛ بو قدر مسكين بيچاره اولمازلردى. أگر باطنلرنده، ايچلرنده عليم، قدير، مريد بر صانعڭ قلمى چاليشمش اولسه ايدى، بو قدر جاهل، يتيم، مسكين اولمازلردى." ديين و جنّّى شيطانلره استاد اولان أى شيطانِ إنسى! جنابِ حق، هر شيئه لايقنى ويرييور و مصلحته گوره ويرييور. أگر عطاسى، إنعامى بو قاعدهدن خارج اولسه ايدى، سنڭ أشگڭڭ قولاغى سندن و سنڭ استادلرڭدن داها عقللى، داها عالم اولماسى لازمدى. و سنڭ پارمغڭ ايچنده سنڭ شعور و إقتدارڭدن داها چوق بر شعور، بر إقتدار ياراتيردى. ديمك هر شيئڭ بر حدّى وار. او شى، او حدّ ايله مقيّددر.
— 211 —
قدر، هر شيئه بر مقدار و او مقداره گوره بر قالب ويرمشدر. فيّاضِ مطلقدن آلديغى فيضه اولان قابليتى او قالبه گورهدر. معلومدر كه، داخلدن خارجه سوزولن جزءِ إختيارى ميزانيله، إحتياج درجهسيله، قابليتڭ مساعدهسيله حاكميتِ أسمانڭ نظام و تقابليله فيض آلينهبيلير. مع هذا، شمسڭ عظمتنى بر قبارجقده آرامق، عقللى اولانڭ ايشى دگلدر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسان، حكمت ايله ياپيلمش بر مصنوعدر. و صانعڭ غايت حكيم اولديغنه، ياپديغى وضوحِ دلالت ايله صانكه مجسّم بر حكمتِ نقّاشهدر. تجسّد ايتمش بر علمِ مختاردر. إنجماد ايتمش بر قدرتِ بصيره اولديغى گبى اويله بر فعلڭ محصوليدر كه، إستعدادى إراده ايتديگى شيئى كنديسنه ويرييور. اويله بر إنعام و إحسانڭ كثيفيدر كه، بتون حاجاتنه واقفدر. اويله بر قدرڭ ترسيم ايتديگى بر صورتدر كه، بُنْيهسنه لازم و مناسب شيلرى بيلير. بو معلومات ايله هر شيئڭ مالكى اولان مالكندن ناصل تغافل ايدر؛ و بتون جنايتلرينى بيلن، حاجاتنى گورن، واويلالرينى ايشيدن سميع، بصير، عليم، مجيب اولارق اوستنده بر رقيبڭ بولونمامسنى ناصل توهّم ايدهبيلير؟
أى نفسِ أمّاره!
نه ايچون كنديڭى خارج توهّم ايدييورسڭ؟ أگر أوامره إمتثال دائرهسندن چيقارسهڭ، يا هركسڭ آياغنى اوپرجهسنه مراعات و إحترام ايتمگه مجبور اولورسڭ. ويا أهمّيت ويرميهرك "ظالمِ عَلَى الكُلّ" اولاجقسڭ. بو يوك آغيردر، طاشييهميهجقسڭ. أڭ اييسى، أجنبى اولان شركى ترك ايله ملك اللٰهڭ دائرهسنه گير كه، راحت ايدهسڭ. و إلّا، سفينهيه بينوب يوكنى آرقهسنه آلان أبله آدم گبى اولاجقسڭ.
إعلم أيّها العزيز!
بر إنسانى يارادان خالقڭ، عالمى مشتملاتيله برابر ياراتماسنده بر بُعد، بر غرابت يوقدر. زيرا بر إنسانڭ ياراديليشى، ايچريسنده بولونان أشيانڭ ياراتيلماسندن عبارت اولديغى گبى، عالمڭ ده ياراديليشى مشتملاتنڭ ياراديليشندن
— 212 —
عبارتدر. و كذا إنسان، عالمه بر أنموذج و كوچك بر فهرستهدر. چونكه قاوونڭ خالقى، چكردگنڭ خالقندن باشقهسى اولماسى ممتنعدر.
إعلم أيّها العزيز!
سنڭ إقتدارڭ قيصه، بقاڭ آز، حياتڭ محدود، عمريڭڭ گونلرى معدود و هر شيئڭ فانيدر. اويله ايسه، شو قيصه، فانى عمريڭى فانى شيلره صرف ايتمه كه، فانى اولماسين. باقى شيلره صرف ايت كه، باقى قالسين.
أوت ياشاديغڭ عمردن دنياده گورهجگڭ إستفاده آنجق يوز سنه اولور. بو يوز سنه عمريڭى يوز دانه خرما چكردگى فرض ايدهلم. بو چكردكلر إسقا ايديلوب محافظه ايديليرسه، الى ماشاء اللّٰه ثمره ويرهجك يوز دانه آغاج اولور. عكس تقديرده آتشه آتوب ياقمقدن باشقه بر إستفادهيى تأمين ايتمز. كذالك سنڭ او يوز سنهلك عمرڭ ده، شريعت صويى ايله إسقا و آخرته صرف ايديليرسه، عالمِ بقاده إلَى الأبد ثمرهلرندن إستفاده ايدهجكسڭ. بناءً عليه ثمرهدار يوز دانه خرما آغاجنى ترك و يوز دانه چكردكلرينه قناعت ايله آلدانيرسه، او آدم، حُطَمهيه (جهنّمه) حَطَب اولمغه لايقدر.
إعلم أيّها العزيز!
أوهام، شبهات، ضلالاتڭ منشأ و مخزنلرندن برى: نفس، كنديسنى قدر و صفاتِ إلٰهيهنڭ تجلّيات دائرهسندن خارج عدّ ايدر. صوڭره تجلّياته مظهر اولانلردن بريسنڭ موقعنده كنديسنى فرض ايدر. اونده فنا اولور. صوڭره باشلار بعض تأويللر ايله او شيئى ده اللّٰهڭ ملكندن، تصرّفندن چيقارتير. كنديسنڭ گيرمش اولديغى شركِ خفىيه گيرديرر. و شركِ خفيدن آلديغى بعض حاللرى او معصومه ده عكس ايتديرر.
خلاصه:نفسِ أمّاره، دوهقوشى گبى عليهنه اولان شيئى لهنه ظن ايدر. ويا سوفسطائى گبى مناقشه ايدنلريدر كه، وكيللرى بربرينى ردّ ايدر. تعارضًا، تساقطًا قبيلندن: "هيچ بريسى ده حق دگلدر" دييه حكم ايدر.
— 213 —
إعلم أيّها العزيز!
غافل نفس، آخرتى دنيانڭ بتيشيگنده و دنيا ايله باغلى بر منزل ظن ايدييور. بو إعتبارله نفسڭ ألنده ايكى سلاح واردر. دنيانڭ زوال و فناسنڭ ألمندن قورتولمق ايچون آخرتى دوشونمكله اميدوار اولور. آخرت ايچون لازم اولان أعمال كلفتنه گلنجه، غفلت ويا تغافل ايله اوندن ده كنديسنى قورتارير. ئولمش اولانلرڭ حياتده اولمادقلرينى دوشونمييور. آنجق سفره گيدنلر گبى، گورونمييورلرسه ده حياتدهدرلر، دييه ظن ايدر. و ئولومه او قدر أهمّيت ويرمييور. بعض دنيوى ايشلرينى أبديلشديرمك ايچون شويله بر دسيسهسى ده واردر كه: "مطلوبلريمڭ دنياده ثمرهلرى اولماسه ده، أساسلرى آخرت ايله متّصل و آخرتده فائدهلرى واردر" دييه متسلّى اولويور. مثلا: علم گبى، "دنياده منفعتى اولماسه بيله آخرتده فائدهسى واردر" دييه ايى جهتى گوسترمكله، كوتو جهتى آلتنده يوتديرر.
خلاصه:نفس، دوهقوشى گبيدر. شيطان سوفسطائى، هوا ده بكتاشيدر.
إعلم أيّها العزيز!
خلقِ أشيا حقّنده "موجبهِٔ كلّيه" صادق اولماديغى تقديرده "سالبهِٔ كلّيه" صادق اولور. يعنى يا بتون أشيانڭ خالقى اللّٰهدر ويا اللّٰه هيچ بر شيئڭ خالقى دگلدر. چونكه أشيانڭ آراسنده منتظم تساند ايله خلق و ياراتمق، تجزّىيى قبول ايتمز بر كلّدر، بعضيت يوقدر. يا موجبهِٔ كلّيه اولاجقدر ويا سالبهِٔ كلّيه اولاجقدر. باشقه إحتمال يوق. هر شيده علّتڭ عدمنى توهّم ايدن وهمڭ واهى حكمنده بر قيمت يوق. بناءً عليه أدنا بر شيده خالقيت أثرى گورونديگى زمان، بتون أشياده تحقّق ايدر.
و كذا خالق يا بردر ويا غيرِ متناهيدر، أوْسَطْ يوقدر. زيرا صانع واحدِ حقيقى اولمازسه، كثيرِ حقيقى اولاجقدر. كثيرِ حقيقى ايسه غيرِ متناهيدر.
مع هذا نورى نشر ايدنڭ نورسز، ايجاد ايدنڭ وجودسز، ايجاب ايتديرنڭ وجوبسز اولماسى محالدر.
و كذا علم صفتنى إحسان ايدنڭ علمسز، شعورى إحسان ايدنڭ شعورسز،
— 214 —
إختيارى ويرنڭ إختيارسز، إرادهيى ويرنڭ إرادهسز، كامل شيلرڭ صانعى غيرِ كامل اولديغنى تلقّى ايتمك محالدر.
و كذا عينى ترسيم، بصرى تصوير و نظرى تنوير ايدنڭ بصرسز اولديغنى دوشونمك، آنجق بصر و بصيرتدن محروم اولان آدمڭ ايشيدر. مع هذا مصنوعدهكى كمالات، تمامًا صانعدهكى كمالدن آقان بر فيضدر. فقط قوشلردن يالڭز سينگى گورن، طانييان بر ميقروب، قارتالى گورديگى زمان "بو قوش دگلدر." دير. چونكه سينكدهكى شيلر اونده يوقدر.
إعلم أيّها العزيز!
نفسِ ناطقهنڭ أڭ يوكسك مطلوبى دوام و بقادر. حتّى وهمى بر دوام ايله كنديسنى آلداتمازسه هيچ بر لذّت آلاماز. اويله ايسه أى دوامى ايستهين نفس! دائمى اولان بر ذاتڭ ذكرينه دوام أيله كه، دوام بولاسڭ. اوندن نور آل كه سونميهسڭ. اونڭ جوهرينه صدف و ظرف اول كه قيمتلى اولاسڭ. اونڭ نسيمِ ذكرينه بدن اول كه، حياتدار اولاسڭ. أسماءِ إلٰهيهدن بريسنڭ خيطِ شعاعيله تمسّك ايت كه، عدم درياسنه دوشميهسڭ.
أى نفس! سنى طوتوب دوشمكدن محافظه ايدن ذاتِ قيّومه طايان. سنڭ موجوديتڭدن طوقوز يوز طقسان طوقوز پارچه اونڭ عهدهسندهدر. سنڭ ألڭده يالڭز بر پارچه قالير. أڭ اييسى او پارچهيى ده اونڭ خزينهسنه آت كه راحت اولاسڭ.
إعلم أيّها العزيز!
سن كندى وجوديڭى ياپمغه قادر دگلسڭ. و ألڭ اونى ايجاد ايتمكدن قاصردر. باشقهلرى دخى او ايشدن عاجز و قاصردرلر. ايسترسهڭ تجربه ايت باقالم. شجرهِٔ كلمات دينيلن بر لسانى ويا مخابرات و أذواق سانترالى اولارق بر آغزى ياپ. ألبته ياپاميهجقسڭ. اويله ايسه اللّٰهه شرك ياپمه!
اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ
إعلم أيّها العزيز!شو گورونن عالم، إلٰهى بر دكّان و بر مخزندر. ايچريسنده أنواعًا درلو درلو منسوجات قوماشلر، مأكولات يمكلر، مشروبات شربتلر واردر.
— 215 —
بر قسمى كثيف، بر قسمى لطيف، بر قسمى زائل، بر قسمى دائمى، بر قسمى قاتى بر لبّ، بر قسمى مايع و هكذا هر چشيد بولونور. لٰكن بر قسمى ايجادى بر نسجدر. بر قسمى ده تجلّياته بر نقشدر. فلاسفهنڭ ضلالتنجه، ايجاد ايله نقش بردر و او دكّان صاحبى ده موجبِ بِالذّاتدر.
إعلم أيّها العزيز!
أنانيتدن نشئت ايدن شركِ خفى قاتيلاشديغى زمان، أسباب شركنه إنقلاب ايدر. بو ده دوام ايدرسه، كفره تحوّل ايدر. بو دخى دوام ايدرسه، تعطيله يعنى خالقسزلغه إنجرار ايدر. اَلْعِيَاذُ بِاللّٰه!..
إعلم أيّها العزيز!
إنسانڭ خلقتندن مقصد، مخفى خزينهِٔ إلٰهيهيى كشف ايله گوسترمك و قديرِ أزلىيه بر برهان، بر دليل، بر معكسِ نورانى اولمقله جمالِ أزلينڭ تجلّيسى ايچون شفّاف بر مرآت، بر آيينه اولمقدر. حقيقةً سماوات، أرض و جبالڭ حملندن عاجز قالدقلرى أمانتى إنسان حمل ايتديگى جهتله جلالانمش، جلوهلنمش بر شكله گيرمشدر. چونكه او أمانتڭ مضمونلرندن برى ده إنسانڭ صفاتِ إلٰهيهيى فهم ايتمك ايچون بر واحدِ قياسى وظيفهسنى گورمكدر. إنسانڭ خلقتندن مقصد بو گبى شيلر اولديغى حالده، قسمِ أكثريسى پرده اولورلر، سد اولورلر. وظيفهسى فتح و آچمق ايكن قپاتييور، باغلايور. ضيا و ايشيغى نشر ايكن سوندورييور. اللّٰهى توحيد ايتمك يرينه شرك ياپييور. و كذا نورِ ايمانله اللّٰهه باقوب ملكى اوڭا تسليم ايتمكله (إعتقادًا) مكلّف ايكن، "أنا" رصديله خلقه باقهرق اللّٰهڭ ملكنى اونلره تقسيم ايدييور. حقيقةً
اِنَّ الْاِنْسَانَ لَظَلُومٌ جَهُولٌ
إعلم أيّها العزيز!
أى نفس! أگر تقوا و عملِ صالح ايله خالقڭى راضى ايتدى ايسهڭ، خلقڭ رضاسنى تحصيله لزوم يوقدر؛ او كافيدر. أگر خلق ده اللّٰهڭ حسابنه رضا و محبّت گوستررلرسه، اييدر. شايد اونلرڭكى دنيا حسابنه اولورسه قيمتى يوقدر. چونكه اونلر ده سنڭ گبى عاجز قوللردر. مع هذا ايكنجى شقّى تعقيب ايتمكده شركِ خفى اولديغى گبى، تحصيلى ده ممكن دگلدر. أوت بر مصلحت ايچون
— 216 —
سلطانه مراجعت ايدن آدم، سلطانى إرضا ايتمش ايسه، او ايش گورولور. ايتمهمش ايسه خلقڭ إلتماسيله چوق زحمت اولور. معمافيه ينه سلطانڭ إذنى لازمدر. إذنى ده رضاسنه متوقّفدر.
إعلم أيّها العزيز!
واجب الوجود ذاتنده، ماهيتنده ممكنه بڭزهمديگى گبى، أفعالنده ده بڭزهمييور. چونكه واجب الوجودڭ قدرتنه نسبةً ياقين اوزاق، آز چوق، كوچك بيوك، فرد نوع، جزء كلّ آرالرنده فرق يوقدر. و كذا اونڭ فعلنده بِالذّات مباشرت يوقدر. فقط ممكنڭ قدرتى بو درجه دگلدر. بونڭ ايچون نفس، واجب الوجودڭ أفعالنى فعللرينه بڭزهتهمييور. حقيقتنى فهم ايتمكده عقل متحيّر قالييور. فعلى فاعلسز ظن ايدييور.
إعلم أيّها العزيز!
آرسلان گبى حيوانلرڭ ديش و پنچهلرينه باقيليرسه، إفتراس و پارچهلامق ايچون ياراديلمش اولدقلرى آڭلاشيلير. و قاوونڭ، مثلا، لطافتنه دقّت ايديليرسه، يمك ايچون ياراديلمش اولديغى حسّ ايديلير. كذالك إنسانڭ ده إستعدادينه باقيليرسه، وظيفهِٔ فطريهسنڭ عبوديت اولديغى آڭلاشيلديغى گبى؛ روحانى علويتنه و أبديته اولان درجهِٔ إشتياقنه ده دقّت ايديليرسه، أڭ أوّل إنسان بو عالمدن داها لطيف بر عالمده روحًا ياراديلمش ده، تجهيزات آلمق اوزره موقّةً بو عالمه گوندريلمش اولديغى آڭلاشيلير.
و كذا إنسان، خلقت ثمرهسى اولديغندن آڭلاشيلير كه: إنسانلردن بر چكردك وار كه، جنابِ حق شجرهِٔ خلقتى او چكردكدن إنبات ايتمشدر. او چكردك ده آنجق و آنجق بتون أهلِ كمالڭ و بلكه نوعِ بشرڭ نصفنڭ إتّفاقيله أفضل الخلق، سيّد الأنام حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامدر.
إعلم أيّها العزيز!
سياه و بياض نقشلر ايله نقشلى بر عمامه ايله كُرهِٔ أرضڭ قفاسنى صاران سماوات و أرضڭ ناظم و خالقى اولان اللّٰهڭ الوهيتنه لايق ميدر كه، عالمڭ بعض صفحاتنى مسكين بر ممكنه توديع و تفويض ايتسين؟ عرشڭ صاحبندن ماعدا، عرشڭ
— 217 —
آلتندهكى شيلره بِالذّات تصرّف ايدن إمكان دائرهسنده كيمسه وار ميدر؟ كلّا! چونكه او قدرت قيصه و قاصر اولمايوب محيط بر قدرت اولديغندن، آچيق بر ير، بر دليك قالمييور كه، غير مداخله ايتسين. مع هذا جبروتيت و إستقلاليتڭ عزّتى و كندينى سَوْديرمك و طانيتديرمق محبّتى، غيره مساعده ايتمييور كه، آراده عباد اللّٰهڭ أنظارينى كندينه جلب ايدن إسمى بر واسطه بولونسون. مع هذا كلّ ايله جزءده، نوع ايله فردده ياپيلان تصرّفات، بربرينڭ ايچنده متداخل و يكديگرينه متساند اولديغندن، او تصرّفلرى آيرى آيرى فاعللره ويرمك ممكن دگلدر. مثلا: عالمڭ نظام، إنتظام و تصرّفنده أرضڭ تدبيرى داخلدر. أرضڭ تدبيرنده إنسانڭ ده تدبيرى داخلدر. و عين زمانده بو تصرّفات ياپيليركن، باشقه نوعلرڭ ده شئوناتنه باقيلير. و حجيراتِ بدنيه ايله ذرّات دخى ياراديلييور. و هكذا بتون بو تصرّفات بتون صفحاته عين قدرتله ياپيلير. ناصلكه شمسڭ نورندن، قطره و قبارجقلره وارنجهيه قدر هيچ بر شى خارج قالمييور. بتون أشيا او نور ايله تنوّر ايدييور.
كذالك بتون تصرّفات، قدرتِ أزليهيه عائددر. باشقه بر شيئڭ مداخلهسى يوقدر. كرهدن ذرّهيه وارنجهيه قدر او قدرتڭ تصرّفندن خارج دگلدر.
خلاصه:آرينڭ دماغنى، ميقروبڭ گوزينى تنظيم ايدن ذات، سنڭ أفعال و أعمالڭى مهمل، باشىبوش، حسابسز، كتابسز بيراقميهرق "إمامِ مبين"ده يازار. اوڭا گوره محاسبهڭ اولاجقدر.
إعلم أيّها العزيز!
هر بر مصنوعده، هر بر ذرّهده گورونن تصرّفِ مطلق، قدرتِ محيطه و حكمتِ بصيرهنڭ دلالت و شهادتلريله ثابتدر كه، بتون أشيانڭ صانعى واحددر، شريكى يوقدر. نه قدرتنده إنقسام وار، نه إقتدار و إختيارنده تجزّى واردر. بناءً عليه صانع آنجق واجب الوجود اولاجقدر كه، قدرڭ ميزانيله يوروين قدرتنه بر نهايت يوقدر.
إعلم أيّها العزيز!
سينك، ئورومجك، پيره گبى كوچك حيوانلر، فيل، جاموس،
— 218 —
دوه گبى بيوك حيوانلردن داها ذكى، خلقتجه داها گوزل، صنعتجه داها تام اولدقلرى حالده، بونلرڭ عمرى قيصه اونلرڭكى اوزون، بونلرڭ ظاهرًا منفعتلرى يوق، اونلرڭكى وار. ايشته بو حال، خلقتِ أشياده صانعڭ كلفتى اولماديغنه و هر شيئڭ وجوده گلمهسى آنجق "كُنْ" أمريله اولديغنه باهر بر برهاندر.
يَفْعَلُ اللّٰهُ مَا يَشَاءُ ٭ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ
٭ ٭ ٭
إعلم أيّها العزيز!
وَ اللّٰهُ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطٌ
أوت اللّٰه علمى، إرادهسى، قدرتى و سائر صفاتيله محيطدر. دائرهِٔ إحاطهسندن خارج بر شى يوقدر. فقط إنسان جزئى و قيصه ذهنيله اللّٰهڭ عظمتنه و شمسڭ أطرافنده سيّاراتى تدوير ايتديگنه باقاركن، مثلا آرى گبى كوچك حيوانلر ايله إشتغال ايتمهسنى اوزاق گورويور. چونكه واجب الوجودى، ممكنه قياس ايدييور. حالبوكه بو قياسه گوره كوچك حيوانلره بيوك بر ظلم اولور. چونكه اونلر ده
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
قضيهسنجه خالقلرينى تسبيح ايتمكله، اللّٰهدن ماعدا كيمسهيى ربّ طانيمييورلر. بناءً عليه بيوگڭ كوچگه تكبّر ايتمگه حقّى يوقدر.
إعلم أيّها العزيز!
عمومى اولان بر إنعام ايله عنايتِ شخصيه آراسنده منافات يوق. مثلا: بر ضيافته ياپيلان عمومى بر دعوت آلتنده شخصلر ده دعوت ايديلمش اولور. يعنى، بو ضيافت عمومى اولديغندن دعوت عموميتده قالير، شخصلر نظره آلينمييور، دينيلهمز. بناءً عليه اللّٰهڭ نعمتلرى وقف مالى ويا نهر صويى گبى عمومى اولوب، إنعامنده شخصلر قصد ايديلمهمش دگلدر. آنجق او عموميتده خصوصيت ده مقصوددر. بناءً عليه أشخاص او عمومى إنعامده قصد ايديلمدكلرندن او نعمتلره قارشى شكر ايتمگه مكلّف اولمادقلرينه ذهاب ايتمك خطادر.
إعلم أيّها العزيز!
يارين سنى ذلّت و رذالتلره معروض بيراقمقله ترك ايدهجك
— 219 —
اولان دنيانڭ سفاهتنى بوگون كمالِ عزّت و شرفله ترك ايدرسهڭ پك عزيز و يوكسك اولورسڭ. چونكه او سنى ترك ايتمهدن أوّل سن اونى ترك ايدرسهڭ، خيرينى آلير، شرّندن قورتولورسڭ. فقط وضعيت معكوسه اولورسه، قضيه ده معكوسه اولور.
إعلم أيّها العزيز!
فسق چاموريله ملوّث اولان مدنيت، إنسانلرى ده او چامور ايله تلويث ايدييور. أزجمله: ريايى شان و شرف ايله إلتباس ايتمش. إنسانلرى ده او پيس أخلاقه سَوق ايدييور. حقيقةً إنسانلر او ريايه اويله آليشمشلر كه، شخصلره ياپدقلرى گبى ملّتلره حتّى عنصرلره بيله ياپييورلر. غزتهلرى او ريايه دلّال، تاريخلرى ده آلقيشجى ياپمشلردر. بو يوزدن شخصى حياتلر "حميتِ جاهليه" عنوانى آلتنده عنصرى حياتلره فدا ايديلمكدهدر.
إعلم أيّها العزيز!
نبوّتِ أحمديهيى (عصم) إثبات ايدن دليللردن برى ده توحيددر. أوت مراتبيله توحيد بايراغنى كائناتڭ أڭ اوست تپهسى اوستنده ديكمش اولان و أنظارِ عالمه قارشى مقاملريله برابر توحيده دلّاللق ايدن و أنبيانڭ مجمل بيراقدقلرى حقائقى تفصيلاتيله بيان ايدن و آچيقلايان آنجق و آنجق حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامدر. بناءً عليه توحيدڭ حقيقت و قوّتى نسبتنده نبوّتِ أحمديه (عصم) حق و حقيقتدر.
إعلم أيّها العزيز!
سطحِ عالمده قورولان شو سرگئِ إلٰهيده تشهير ايديلن تزييناته، كمالاته، گوزل منظرهلره و ربوبيتڭ حشمتيله الوهيتڭ عظمتنه بر مشاهد، بر متنزّه، بر متحيّر، بر متفكّر لازمدر كه، او گوزللكلرى گورسون؛ او منظرهلر آراسنده تنزّه ايتسين؛ او خارقه نقشلره، زينتلره تفكّر ايله حيران اولسون. صوڭره او سرگيدن صانعنڭ جلالنه، مالكنڭ إقتدار و كمالاتنه إنتقال ايله اونڭ عظمتنه سجدهِٔ حيرت ايتسين. بو وظيفهيى ايفا ايدهجك إنساندر. چونكه إنسان گرچه جاهل، ظلمتلى بر شيدر امّا، اويله بر إستعدادى واردر كه، عالمه بر أنموذج و بر نمونه اولمغه لياقتى واردر. هم او إنسانده اويله بر أمانت وديعه بيراقيلمشدر كه، اونڭ ايله گيزلى دفينهيى بولور، آچار. هم او إنساندهكى قوّتلر تحديد ايديلميهرك مطلق بيراقيلمشدر. بوڭا
— 220 —
بناءً كلّى بر نوع شعور صاحبى اولور كه، سلطانِ أزلڭ عظمت و حشمتنڭ شعشعهسنى إدراك ايدييور.
أوت معشوقڭ حسنى، عاشقڭ نظرينى إستلزام ايتديگى گبى، نقّاشِ أزلينڭ ربوبيتى ده إنسانڭ نظرينى إقتضا ايدر كه، حيرت و تفكّر ايله تقدير و تحسينلرده بولونسون.
أوت گُل و چيچكلرڭ يوزلرينى گوزللشديرن ذات، ناصل او گوزل يوزلره آريلردن، بلبللردن إستحسان عاشقلرى ايجاد ايتمهسين؟ و گوزللرڭ گوزل يوزلرنده گوزللگى يارادان، ألبته او گوزللگه مشتاقلرى ده ياراتير.
كذالك بو عالمى شو قدر زينتلر ايله، نقشلر ايله تزيين ايدن مالك الملك، ألبته و ألبته او خارقه، آنتيقه، معجزه منظرهلرى، زينتلرى، سيرجيلردن، مشاهدلردن، عاشق و مشتاقلردن، عارف دلّاللردن خالى بيراقميهجقدر. ايشته جامعيتى طولاييسيله إنسانِ كامل، خلقِ أفلاكه علّهٔ غائيه اولديغى گبى، خلقِ كائناته ده ثمره و نتيجه اولمشدر.
إعلم أيّها العزيز!
أشيا آراسندهكى توافق، صانعڭ واحد أحد اولديغنه دلالت ايتديگى گبى، آرالرنده بولونان منتظم تخالف ده، صانعڭ مختار و حكيم اولديغنه شهادت ايدر. مثلا: حيوانلرڭ بِالخاصّه إنسانلرڭ أساس أعضالرندهكى توافق، بِالخاصّه چيفت أعضالردهكى تماثل، خالقڭ وحدتنه برهان اولديغى گبى، كيفيتلر و شكللردهكى تخالف ده خالقڭ إختيار و حكمتنه دلالت ايدر.
إعلم أيّها العزيز!
مخلوقاتڭ أڭ ظالمى إنساندر. إنسان، كندى نفسنه اولان شدّتِ محبّتدن طولايى كنديسنه خدمتى و منفعتى اولان شيلرى هم سَور، هم قيمت ويرر. ثمرهسندن إستفاده گورديگى شيلره عبد و كوله اولور. عكس حالده نه سَور و نه قيمت ويرر. و كذا حياتڭ ايجادنده علّهِٔ غائيهنڭ يالڭز حيات اولديغنى بيلير. جنابِ حقّڭ ايجاد ايتديگى "حىّ"لرده هدف إتّخاذ ايتديگى بيڭلرجه حكمتلرندن خبرى يوق. عجبا إمكان و إحتمالدن خارج ميدر كه، عالمده گورونن شو أشياىِ خارقه داها غريب، داها خارقه و داها معجزه ملكوتى، برزخى، مثالى شيلره بعض نمونه و بعض أساسلر اولماسين؟
— 221 —
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حق كائناتى تشكيل ايدن ذرّاتى، شريعتِ فطريهسنه مسخّر و مطيع و أوامرِ تكوينيهسنه ده منقاد و ممثّل قيلمشدر. بر آرى، "كُنْ" أمرينه إمتثالًا مطلوب بر شكله گيرديگى گبى، هر هانگى بر حيوان ده عين أمره إمتثالًا إراده ايديلن وضعيتلره گيرر.
إعلم أيّها العزيز!
شمس، قمر، ييلديز، أرض گبى أجرامى قبضهسنده طوتان قدرت، او أجرامى اويله بر سهولتله تنظيم ايتمشدر كه، طاغيلان تسبيح دانهلرينى ايپه ديزن آدم گبى، نه بر عجز گورمشدر و نه باشقهسنڭ يارديمنه إحتياج اولمشدر.
إعلم أيّها العزيز!
بر قطره صو، بر دڭز صويى ايله متّحددر. چونكه ايكيسى ده صودر. نهر صويى ايله ده متّحددر. چونكه ايكيسنڭ ده منشألرى سمادر. و كذا بر كوچك باليق بالينه باليغى ايله متّحددر. چونكه عنوانلرى بردر. كذالك أسماءِ إلٰهيهدن بر حجيرهيه ويا بر ميقروبه تجلّى ايدن بر إسم، كائناتى إحاطه ايدن إسم ايله متّحددر. چونكه مسمّالرى بردر. مثلا: بتون كائناته تعلّق و تجلّى ايدن عليم إسميله بر ذرّهيه تعلّق ايدن خالق إسمى، مسمّاده متّحددرلر. خرما آغاجنه تعلّق ايدن مصوّر إسميله ده، ثمرهسنه تعلّق و تجلّى ايدن مُنشئ إسمى، مسمّاده متّحددرلر. ذاتًا أڭ بيوك شيئه تجلّى ايدن إسم ايله أڭ كوچك بر شيئه ده تجلّى ايتمهمسى محالدر.
إعلم أيّها العزيز!
ممكن عنوانى آلتندهكى أشيانڭ وجودنده تغيّر وار. يعنى كيفيتلرى، حاللرى دگيشير. بناءً عليه ممكن اولان بر شيئڭ دائما بر حالده توقّف و سكوت ايتمكله عطالتده قالماسى، او شيئڭ أحوال و كيفيتلرى ايچون بر نوع عدمدر. چونكه او شيئڭ إستقبال حاللرى عدمده قالير، يول بولوب وجوده گلهمز. عدم ايسه بيوك بر ألم و بر شرِّ محضدر. بناءً عليه فعاليتده لذّت اولديغى گبى، أحوال و شئوناتده ده بر تبدّل اولوب، بو تحوّل و تبدّلدن نشئت ايدن تأثّرات، تألّمات، بر جهتدن چركين ايسه ده بر قاچ جهتدن ده گوزلدر. أوت بر شيئڭ شكللرنده وقوعه گلن دَور و تسليم صيرهسنده گيدنلر متأثّر، گلنلر ده ممنون اولورلر. و بو سايهده حيات تصفّى ايدر، تميزلهنير. وجود ده تجدّد ايدر.
٭ ٭ ٭
— 222 —
شَمَّه
(هدايتِ قرآنيهنڭ نسيمندن)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ عَلٰى رَحْمَتِهِ عَلَى الْعَالَمِينَ بِرِسَالَةِ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
إعلم أيّها العزيز!
شو عالم، گورونن و گورونمهين بتون طبقات و أنواعيله "لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو" دييه توحيدى إعلان ايدييور. چونكه آرالرندهكى تساند بويله إقتضا ايدييور. و او طبقاتله أنواع، بتون أركانيله "لَا رَبَّ اِلَّا هُو" دييه إعلانِ شهادت ايدييور. چونكه آرالرندهكى مشابهت بويله ايستهيور. و او أركان بتون أعضاسيله "لَا مَالِكَ اِلَّا هُو" دييه شهادتلرينى إعلان ايدييورلر. چونكه آرالرندهكى تماثل بويله إقتضا ايدر. و او أعضا بتون أجزاسيله "لَا مُدَبِّرَ اِلَّا هُو" دييه شهادت ايدر. چونكه آرالرنده تعاون و تداخل واردر. و او أجزا بتون جزئياتيله "لَا مُرَبِّىَ اِلَّا هُو" دييه اولان شهادتنى إعلان ايدر. چونكه آرالرندهكى توافق، قلمڭ بر اولديغنه دلالت ايدييور. او جزئيات بتون حجيراتيله "لَا مُتَصَرِّفَ فِى الْحَقِيقَةِ اِلَّا هُو" دييه شهادت ايدر. و او حجيرات بتون ذرّاتيله "لَا نَاظِمَ اِلَّا هُو" دييه إعلانِ شهادت ايدر. چونكه جواهرِ فرد آراسندهكى خيطڭ بر اولديغى بويله إقتضا ايدر. و او ذرّات بتون أثيريله "لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو" جوهرهسيله إعلانِ توحيد ايدر. چونكه أثيرڭ بساطتى، سكونى، إنتظامله أمرِ خالقه سرعتِ إمتثالى، بويله إقتضا ايدر.
إعلم أيّها العزيز!
هيچ بر إنسانڭ جنابِ حقّه قارشى حقِّ إعتراضى يوقدر و شكوا و شكايته ده حدّى يوقدر. چونكه شكايت ايدن فردڭ خلافِ هوسنى إقتضا
— 223 —
ايدن نظامِ عالمده بيڭلرجه حكمت واردر. او فردى إرضا ايتمكده، او بيڭ حكمتڭ إغضابى واردر. بر فردى راضى ايتمك ايچون، بيڭ حكمت فدا ايديلهمز.
وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ اَهْوَاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰوَاتُ وَ الْاَرْضُ
أگر هر فردڭ كيفنه گوره حركت ايديليرسه، دنيانڭ نظام و إنتظامى فساده گيدر.
أى متشكّى! سن نهسڭ؟ نهيه بناءً إعتراض ايدييورسڭ؟ جزئى هوسڭى كلّياتِ كائناته مهندس مى ياپييورسڭ؟ قوقمش اولان ذوقڭى نعمتلرڭ درجهلرينه مقياس و ميزان مى ياپييورسڭ؟ نه بيلييورسڭ كه، ظن ايتديگڭ نعمت نقمت اولماسين؟ سنڭ نه قيمتڭ وار كه، سينگڭ قنادينه موازى اولميان هوسڭى تطمين و تسكين ايچون، فلك چرخلريله حركتدن تسكين ايديلسين!..
إعلم أيّها العزيز!
جسدڭ بر عضوندهكى بر حجيرهده ياپيلان تصرّف، أڭ أوّل جسدى تصوّر ايتمگه متوقّفدر. چونكه كلّڭ نقشلريله، أحواليله جزئڭ چوق علاقه و مناسبتلرى واردر. اويله ايسه، جزءده تصرّف، خالقِ كلّڭ أمرى آلتندهدر.
إعلم أيّها العزيز!
هوام، باليق گبى كوچك حيوانلرڭ يمورطهلرينى، حشرات و نباتاتڭ تخملرينى، پك بيوك بر رحمتله، بر لطف ايله، بر حكمتله حفظ ايدن صانعِ حكيمڭ حفيظيتنه لايق ميدر كه، آخرتده ثمره ويرن آغاجلره چكردك اولاجق أعمالڭزى حفظ ايتمهسين، إهمال ايتسين؟ حالبوكه سن حاملِ أمانت، خليفهٔ أرضسڭ.
أوت هر بر ذىحياتده بولونان حفظ الحيات حسّى، وجودڭ أبدى بر بقايه إسمِ حىّ، حفيظ، باقينڭ تجلّيسيله إنجرار ايدهجگنه دلالت ايدر.
إعلم أيّها العزيز!
بر اينجير تخمنى طوردن طوره حفظ ايدن، دوردن دوره حمايه
— 224 —
ايدن، إنحلالدن وقايه ايدن و او تخمده اينجير آغاجنڭ تشكيلاتنه لازم اولان أساسلرى كمالِ إهتمام ايله محافظه ايدن، ألبته و ألبته، خليفهِٔ أرض عنواننى آلان نوعِ بشرڭ أعمالنى إهمال ايتمز، حفظ ايدر.
إعلم أيّها العزيز!
لفظلرڭ تبدّليله معنا تبدّل ايتمز، باقى قالير. قابوق پارچهلانير، لبّ باقى و صاغلام قالير. لباسى ييرتيلير، جسدى صاغلام، باقى قالير. جسد ئولوب طاغيليرسه ده روح باقى قالير. جسم إختيارلانيرسه، أنانيت گنج قالير. چوقلق، جماعت طاغيلير امّا، واحدِ فرد باقى قالير. كثرت بوزولور، وحدت باقيدر. مادّه قيريلير، نور باقيدر. بناءً عليه عمرڭ بدايتندن صوڭنه قدر دوام ايدن معنا، چوق جسدلرى تبدّل و طوردن طوره إنتقال و دوردن دوره يووارلانديغى حالده وحدتنى، بقاسنى محافظه ايتديگى گبى، ئولوم خندقنى ده آتلايهرق سالمًا أبد يولنه دوام ايدهجكدر.
مع هذا هر وقت "فنايه حاضر اول" أمرينى إنتظار ايدن زائل و بقاسز مادّياتده شو حفظ و محافظه دستورى، بقا ايله چوق مناسبتدار اولان روح و معناده ده جاريدر.
إعلم أيّها العزيز!
الوهيتڭ عظمتى، عزّتى، إستقلاليتى، هر شيئڭ، (كوچك اولسون بيوك اولسون، يوكسك اولسون آلچاق اولسون) تحتِ تصرّفنده بولونديغنى ايستهيور. سنڭ خسّتڭ ويا حقارتڭ، اونڭ تصرّفندن خارج قالماسنه سبب اولاماز. چونكه سنڭ اوندن بُعدڭ وارسه ده اونڭ سندن بُعدى يوقدر. ويا سنڭ بر صفتڭڭ حقارتى، وجوديڭڭ حقارتنى إستلزام ايتمز. ويا ملك جهتنڭ ملوّث اولماسى، ملكوت جهتنڭ ده ملوّث اولماسنى إقتضا ايتمز. و كذا خالقڭ عظمتى، چركين شيلرڭ تصرّفندن چيقماسنى إستلزام ايتمز. بِالعكس عظمتِ حقيقيه، ايجاد خصوصنده إنفرادى، تصرّف جهتيله ده إحاطهيى إقتضا ايدر.
إعلم أيّها العزيز!
مادّى اولان بر شى، كثافتى نه قدر فضله اولورسه او نسبتده اينجه و گيزلى شيلرى گورهمز و اونلرى إدراكدن قاصردر. فقط نور و نورانى شيلر، نه قدر نورانيتده ترقّى ايدرسه، او نسبتده اينجه و گيزلى شيلره نفوذى تام و كسكين
— 225 —
اولور. و كذا نه قدر لطيف اولورسه، او درجهده مادّياتڭ ايچلرينى كشف ايدر (رونتگن شعاعى گبى). ممكناتده مسئله بو مركزده ايسه؛ واجب، واحد اولان نور الأنوار نه درجه
نَافِذُ الْخَفَايَا عَالِمٌ بِالْاَسْرَارِ
اولاجغى، بر درجه آڭلاشيلدى. اويله ايسه عظمتى، تام معناسيله إحاطه، نفوذ، شمولى إقتضا و إستلزام ايدر.
إعلم أيّها العزيز!
أكثريتِ مطلقهيى تشكيل ايدن عوامِ ناسڭ فهملرى قرآنجه او قدر مراعات ايديلمشدر كه، بر قاچ درجهيى، بر قاچ جهتى إحتوا ايدن بر مسئلهده عوامڭ فهملرينه أڭ مأنوس أڭ قريب جهتى و نظرلرينه أڭ واضح، أڭ ظاهر درجهيى سويلهيور. چونكه اويله اولماسه، دليلڭ نتيجهدن خفى اولماسى لازم گلير. قرآنڭ كائناتدن ياپديغى بحث، خالقڭ صفتلرينى إثبات و ايضاح ايچوندر. بناءً عليه نه قدر جمهورڭ فهمنه ياقين اولورسه، إرشاده داها لايق و داها موافق اولور. مثلا: خالقڭ تصرّفاتنه دلالت ايدن آيتلردن أڭ ظاهر، أڭ آشكار اولان طبقهيى
وَ مِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ
آيتيله ذكر ايتمشدر. حالبوكه بو طبقهنڭ آرقهسنده وجوهڭ تعيّنات، تشخّصات طبقهسى واردر. أوّلكى طبقهنڭ فهمى، ايكنجى طبقهنڭ فهمندن داها ياقيندر. و كذا أڭ آشكار درجهيى
اِنَّ فِى خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافِ الَّيْلِ وَ النَّهَارِ
آيتيله ذكر ايتمشدر. بو درجهنڭ آرقهسنده، أرضڭ شمس أطرافنده أمر و إرادهِٔ إلٰهى قانونيله تحريك و تدويرى درجهسى ده واردر. لٰكن بو درجه، أوّلكى درجهدن بر درجه مخفى اولديغندن ترك ايديلمشدر.
و كذا
وَ جَعَلْنَا الْجِبَالَ اَوْتَادًا
جملهسيله أڭ اوقوناقلى صحيفهيى گوسترمشدر. حالبوكه بو صحيفهنڭ آرقهسنده "ديرك و قازيقلر ايله تهلكهدن محافظه ايديلن بر سفينه گبى، أرض ده ايچريسنده وقوعه گلن هرج و مرجدن طولايى
— 226 —
پارچهلانمق تهلكهسندن قورومق ايچون طاغلر ايله قازيقلانمشدر" صحيفهسى ده واردر. فقط بو صحيفه، عوامِ ناسجه او قدر اوقوناقلى اولماديغندن ترك ايديلمشدر. و بو صحيفهنڭ آلتنده ده شويله بر حاشيه واردر:
حياتى بسلهيوب صاغلامق اوزره طاغلر أرضه ديرك ياپيلمشدر. چونكه طاغلر صولرڭ مخزنيدر. هوانڭ طراغيدر، تصفيه ايدييور. طوپراغڭ حاميسيدر، دڭزڭ إستيلاسندن وقايه ايدييور. ذاتًا حياتڭ ديركلرى بو عنصرلردر.
بو سرّه بناءًدر كه، شريعتجه هلالڭ طلوع و غروبى نظره آلينمشدر. چونكه بو ايسه، آيلرى گونلرى حساب ايتمكدن عوامجه داها قولايدر. و ينه او سرّه بناءًدر كه، أذهانِ عوامده تثبيت و تقرير ايچون قرآنده تكرارلر وقوعه گلمشدر.
إعلم أيّها العزيز!
آيتلرڭ بحث ايتدكلرى حقيقتلر، شعرلرڭ بحث ايتدكلرى خيالاتدن پك واسع و پك يوكسكدر. بو إعتبارله شعردن عدّ ايديلمهمشدر. هم ده، آيتلر، صاحبنڭ شئونات و أفعالندن بحث ايدر. شعر ايسه، فضولى اولارق غيردن بحث ايدر. هم ده فى الجمله عادى شيلردن بحثى خارق العادهدر. شعرڭ خارق العادهلردن بحثى، على الأكثر عاديدر.
إعلم أيّها العزيز!
خالقڭ وحدتنى گوسترن آيينهلر و دليللرينى اوقوتان صحيفهلرڭ پك چوق چشيدلرى اولديغى گبى مركزلرى بر و بربرينڭ ايچنه داخل اولمشلردر. بناءً عليه بر آيينهده گوروندى ويا بر صحيفهده اوقوندى مى، هپسنده ده گورونور و اوقونور. فقط بريسنده گورونمهمسى، هپسنده گورونمهمسنى إستلزام ايتمز.
إعلم أيّها العزيز!
بر كلمهيى يازان حرفنى يازانڭ غيريسى، بر صحيفهيى يازان سطرى يازانڭ غيريسى، كتابى يازان صحيفهيى يازانڭ غيريسى اولماسى ممكن اولماديغى گبى؛ قارينجهيى خلق ايدن جنسِ حيوانى خلق ايدهنڭ غيريسى، حيوانى يارادان أرضى يارادانڭ غيريسى، أرضى خلق ايدن، ربّ العالمينڭ غيريسى اولماسى محالدر.
— 227 —
ربوبيتِ عامّهنڭ إشارتلرندندر كه، كائنات كتابنده اويله بيوك حرفلر واردر كه، او حرفلرڭ بر قسمنده بر كلمه يازيليدر. بر قسمنده بر كلام، بر قسمنده بر كتاب يازيليدر. مثلا: او كتابده بحر، شجر، أرض برر حرف مقامندهدرلر. برنجى حرفده سمك كلمهسى، ايكنجيسنده شجر كلامى، اوچنجيسنده حيوان كتابى يازيلمشدر. حتّى، يٰس صورتنده تام يٰس سورهسى يازيلديغى گبى، بعض مصنوعاتده، بر كلمه اولان إسمنده، چكردگنده او مصنوعڭ سورهسى و كتابى يازيلمشدر.
إعلم أيّها العزيز!
ييلديزلر، شمسلر آراسنده مماثلت اولديغى گبى فى الجمله مساوات ده واردر. بناءً عليه اونلردن برى اوتهكيلره ربّ اولاماز. و اونلردن برينه ربّ اولان، هپسنه ده ربّ اولور. و كذا هر شيئه ده ربّ اولور.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانڭ بر فردنده بر جماعتِ مكلّفين بولونور. أوت هر بر عضو، بر شى ايچون ياراديلمشدر. او عضوى، او شيده قوللانمقله مكلّفدر. مثلا، هر بر حاسّه ايچون بر عبادت واردر. اونڭ خلافنده قوللانيلماسى ضلالتدر. مثلا، باش ايله ياپيلان سجده اللّٰه ايچون اولورسه عبادتدر، غيريسى ايچون ضلالتدر. كذالك شعرانڭ خيالًا ياپدقلرى حيرت و محبّت سجدهلرى ضلالتدر. خيال، اونڭ ايله فاسق اولور.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانلرى فكرًا ضلالته آتان سببلردن برى؛ اُلفتى، علم تلقّى ايتمهلريدر. يعنى مألوفلرى اولان شيلرى كنديلرنجه معلوم بيليرلر. حتّى الفت طولاييسيله عادياته تأمّل ايدوب أهمّيت ويرمزلر. حالبوكه الفتلرندن طولايى معلوم ظن ايتدكلرى او عادى شيلر، برر خارقه و برر معجزهِٔ قدرت اولدقلرى حالده، الفت سائقهسيله اونلرى تأمّله، دقّته آلمايورلر؛ تا اونلرڭ فوقنده اولان تجلّياتِ سيّالهيه إمعانِ نظر ايدهبيلسينلر. بونلرڭ مَثلى دڭز كنارنده طوروب، دڭزڭ ايچريسندهكى حيواناته و سائر غريب حالاتنه باقميهرق، يالڭز روزگار ايله حصوله گلن طالغهلره و شمسڭ شعاعاتندن پيدا اولان پاريلتيسنه دقّت ايتمكله مالك البحار اولان اللّٰهڭ عظمتنه دليل گتيرن آدمڭ مَثلى گبيدر.
— 228 —
إعلم أيّها العزيز!
إنسانلرڭ أرضه عائد معلومات و مسلّماتِ بديهياتلرى الفته مبنيدر. الفت ايسه، جهلِ مركّب اوستنه سريلمش بر پردهدر. حقيقته باقيليرسه ظن ايتدكلرى علم، جهلدر. بو سرّه بناءًدر كه، قرآن آيتلريله إنسانلرڭ نظرينى مألوفاتلرى اولان شيلره چويرييور. آيتلر، نجملر گبى الفت پردهسنى دهلر آتار. إنسانڭ قولاغندن طوتار، باشنى أگديرر. او اُلفتڭ آلتندهكى خوَارِقُ الْعادات معجزهلرى او عاديات ايچريسنده گوسترر.
إعلم أيّها العزيز!
آرالرنده مناسبت، معامله، حتّى مكالمه بولونان ايكى شيئڭ، بربرينه مشابه ويا مساوى اولماسنى إستلزام ايتمز. مثلا: ياغمورڭ بر قطرهسى ويا ثمرهنڭ بر چيچگنڭ، (كوچكلگيله برابر) شمس ايله مناسبتى و معاملهسى واردر.
بناءً عليه أى إنسان! سنڭ حقارتڭ، سنى خلّاقِ عالمڭ نظرِ عنايتندن ستر ايدهجك بر سبب اولاماز.
إعلم أيّها العزيز!
دڭزلرده وقوعه گلن مدّ و جزر گبى، أوليا آراسنده ده بسطِ زمان،
(حاشيه): بسطِ زمان سرّيله چوق سنهلر حكمنده اولان بر قاچ دقيقهلق زمانِ معراج، بو حقيقتڭ وجودينى إثبات ايدر و بِالفعل وقوعنى گوسترييور. معراجڭ بر قاچ ساعت مدّتى، بيڭلر سنهلر حكمنده وسعتى و إحاطهسى و اوزونلغى واردر. چونكه معراج يوليله بقا عالمنه گيردى. بقا عالمنڭ بر قاچ دقيقهسى، بو دنيانڭ بيڭلر سنهسنى تضمّن ايتمشدر.
هم بو حقيقته بناءً بعض أوليا بر دقيقهده بر گونلك ايشى گورمش. بعضلرى، بر ساعتده بر سنهلك وظيفهسنى ياپمش. بعضلرى، بر دقيقهده بر ختمهِٔ قرآنيهيى اوقومش اولدقلرى گبى، رسالهِٔ نورڭ تأليفنده ده بو بسطِ زمان حقيقتى چوق دفعه وقوعه گلمش. أزجمله:
اون طوقوزنجى مكتوب يوز أللى صحيفهدر. اوچ يوزدن فضله معجزاتى، كتابلره مراجعت ايديلمهدن أزبر اولارق طاغ، باغ كوشهلرنده درت گون ظرفنده هر گون اوچر ساعت مشغول اولمقله مجموعى اون ايكى ساعتده تأليف ايديلمسى.. رمضان رسالهسى، قرق دقيقهده تأليف ايديلمسى.. يگرمى سكزنجى سوز، يگرمى دقيقهده تأليف ايديلمسى.. بسطِ زمانڭ وقوعنى إثبات ايتمشدر.
قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا اَوْ بَعْضَ يَوْمٍ
آيتى طىِّ زمانى گوسترديگى گبى
وَ اِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَاَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ
آيتى ده بسطِ زمانى گوسترر.
طىِّ مكان مسئلهسى شهرت بولمشدر. أزجمله كتابِ يَواقيتڭ
— 229 —
روايتنه گوره، إمامِ شعرانى بر گونده ايكى بچق دفعه قوجهمان فتوحاتِ مكّيه نامندهكى بيوك مجموعهيى مطالعه ايتمشدر. بو گبى وقوعات، إستغراب ايله إنكار ايديلمسين. زيرا بو گبى غريب مسئلهلرى تصديقه ياقلاشديران مثاللر پك چوقدر. مثلا رؤياده بر ساعت ظرفنده بر سنهنڭ گچديگنى و پك چوق ايشلر گورولديگنى گورييورسڭ. أگر او ساعتده او ايشلره بدل قرآن اوقومش اولسه ايدڭ، بر قاچ ختم اوقومش اولوردڭ. بو حالت أوليا ايچون حالتِ يقظهده إنكشاف ايدر. زمان إنبساط ايدر. مسئله روحڭ دائرهسنه ياقلاشير. روح ذاتًا زمان ايله مقيّد دگلدر. روحى جسمانيتنه غالب اولان أوليانڭ ايشلرى، فعللرى سرعتِ روح ميزانيله جريان ايدر.
إعلم أيّها العزيز!
بر برهان ايله ألده ايديلن نتيجهِٔ توحيدى بعض إنسانلر إستعظام ايله طار ذهنلرينه صيقيشديرامازلر ويا بوزوق خياللرى تحمّل ايدهمز. بو حاله قارشى او قطعى، صحيح برهانى ردّ ايتمك اوزره "بو نتيجهيى، بو قدر عظمتيله شو برهان "اونى" إنتاج ايدهمز." دييه بهانهلر ايله قبول ايتمز. او مسكين بيلمز مى كه، نتيجهنڭ قيّومى ايماندر. برهان، آنجق اونى گورمك ايچون بر منفذدر ويا بر سوپورگه گبى او نتيجهيه قونان وهملرى سوپورور. مع هذا برهان بر دگلدر، بيڭ دگلدر. ذرّاتِ عالم عددنجه برهانلر واردر.
فسبحان اللّٰه! ملك ايله ملكوت آراسندهكى حجاب نه قدر اينجهدر، آرالرندهكى مسافه نه قدر بيوكدر. دنيا ايله آخرت آراسندهكى يول نه قدر قيصه و نه قدر اوزوندر. علم ايله جهل آراسندهكى حجاب نه قدر لطيف و نه قدر قاليندر. ايمان ايله كفر آراسندهكى برزخ نه قدر شفّاف و نه قدر كثيفدر. عبادتله معصيت آراسندهكى مسافه نه قدر قيصهدر. حالبوكه آرالرى جنّت ايله نارڭ آرالرى قدردر.
— 230 —
حيات نه قدر قيصه، أمل نه قدر اوزوندر. أوت حال ايله ماضى آراسنده اويله اينجه بر پرده واردر كه، روحڭ ماضى جهتنه گچمهسنه مانع دگلدر. جسده نسبةً بيتمز بر مسافهدر.
كذالك ملك ايله ملكوت، دنيا ايله آخرت آراسنده أهلِ قلب ايچون شفّاف، أهلِ هوا ايچون كثيف اينجه بر پرده واردر. كذالك گيجه ايله گوندوز آراسنده لطيف بر پرده وار كه، گوزڭ قپانمسيله گيجه اولوب، آچيلماسيله گوندوز اولديغى گبى؛ نفسڭ عالمِ معنوياته گوزى قپانيرسه أبدى بر گيجه ايچنده قالير، گوزى معنوياته آچيليرسه نهارى إنكشاف ايدر.
كذالك اللّٰهڭ حسابنه كائناته باقان آدم هر نه مشاهده ايدرسه علمدر. أگر غفلتله أسباب حسابنه باقارسه، علم ظن ايتديگى شى ده جهل اولور.
كذالك ايمان و توحيد ايله باقان، عالمى نورلى گورور و إلّا عالمى ظلمات ايچريسنده گورهجكدر.
كذالك أفعالِ بشر ايچون ايكى جهت واردر. أگر نيّت ايله اللّٰهڭ حسابنه اولورسه، تجلّياته معكس، شفّاف، پارلاق اولور. أگر اللّٰه حسابنه اولماسه، ظلمتلى بر منظرهيى گوسترمش اولور.
كذالك حياتڭ ده ايكى وجهى واردر. برى سياه، دنيايه باقار. ديگرى شفّاف، آخرته ناظردر. نفس، سياه وجهڭ آلتنه گيرر. شفّاف وجهه ترتّب ايدن سعادتِ أبديهيى ايستر.
إعلم أيّها العزيز!
كائناتڭ مفتاحى، آناختارى إنسانڭ ألندهدر. عالمڭ قپولرى آچيق ايسه ده معنًا قپاليدر. جنابِ حق بتون او قپولرى و كنزِ مخفىيى آچان "أنا" نامنده بر مفتاحى إنسانڭ ألنه ويرمشدر. فقط، أنا ده قپوسى قپالى بر بيلمهجهدر. بونڭ قپوسى آچيلييورسه كائناتڭ ده قپولرى آچيلييور.
— 231 —
أوت جنابِ حق إنسانه بر بنلك، بر نوع حرّيت ويرمشدر كه، جنابِ حقّڭ ربوبيتنه عائد أوصافى بيلمك ايچون موهوم، فرضى بر واحدِ قياسى ياپسين.
ماهيتِ بشرده پك اينجه بر ايپ، إنسانڭ وجودنده شعورلى بر قيل، شخصڭ كتابنده بر ألف قيمتنده و مقدارنده اولان "أنا"نڭ ايكى وجهى واردر. برى خيره باقار. بو وجهله يالڭز قابلِ فيضدر، فاعل دگلدر. ديگر وجهى ايسه شرّه باقار. بو وجهله كنديسنى فاعل بيلير.
أنانڭ ماهيتى موهومهدر، ربوبيتى خياليدر. وجودى بر شيئه حامل اولاماز. آنجق ميزان الحرارت گبى، واجب الوجودڭ ربوبيتنه عائد صفاتِ مطلقهٔ محيطهيى بيلمك ايچون بر ميزان وظيفهسنى گورويور.
أگر إنسان بنلگنه ميزان نظريله باقارسه، كائناتدن ذهننه آقوب گلن آفاقى معلوماتى كندى معلوماتيله، تصرّفات و صفاتِ إلٰهيهيى ده كندى صفاتيله تصديق ايدر. ينه مرجعنه إعاده ايدر. و بو سايهده قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا دهكى مَنْ شمولنه داخل اولارق بِحقّ أمانتى ايفا ايتمش اولور. فقط كنديسنه مستقل نظريله باقمقله كنديسنى مالك إعتقاد ايدرسه قَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا نڭ شمولنه داخل اولمقله أمانتده خيانت ايتمش اولور. زيرا سماوات و أرضڭ، حملندن قورقهرق إمتناع ايتدكلرى جهت "أنا"نڭ بو جهتيدر. چونكه ضلالتلر، شركلر، شرلر بو جهتدن طوغارلر. أگر وقتيله او "أنا"نڭ شدّتلى بر تربيه ايله باشى قيريلمازسه بيور، إنسانڭ وجودينى يوتار.
أگر ملّتڭ ده أنانيتى إنضمام ايدرسه، صانعڭ أمرينه قارشى مبارزهيه چيقار. تام معناسيله بر شيطان اولور. صوڭره خلقى ده كنديسنه قياس ايدر، أسبابى ده او قياسه داخل ايدر، بيوك بر شركه دوشر. "اَلْعِيَاذُ بِاللّٰه..."
مهمّ بر مسئله:
"أنا"نڭ ايكى وجهى واردر. بر وجهنى نبوّت آلمشدر. بر وجهنى ده فلسفه آلمشدر.
— 232 —
برنجى وجه، عبوديتِ محضهيه منشأدر. ماهيتى حرفيه اولوب، مستقل دگلدر. وجودى تبعى اولوب، أصلى دگلدر. مالكيتى وهمى اولوب، حقيقى دگلدر. وظيفهسى، خالقڭ صفاتنى فهم ايتمك ايچون بر ميزان و بر مقياس اولمقدر. أنبيا (عليهم السلام) أنانيتڭ بو وجهنه باقمقله، ملكى تمامًا اللّٰهه تسليم ايدهرك نه ملكنده، نه ربوبيتنده، نه الوهيتنده شريكى اولماديغنه حكم ايتمشلردر. أنانڭ بو وجهندن جنابِ حق شجرهِٔ طوباءِ عبوديتى إنبات ايدوب؛ دال و بوداقلرى كائنات باغچهسنده أنبيا، أوليا، صدّيقين گبى مبارك ثمرهلرى ويرمشدر.
ايكنجى وجهى آلان فلسفه، أنانڭ وجودينى أصلى و كنديسنى مستقل و مالكِ حقيقى اولديغنى زعم ايتمشلردر. وظيفهسى ده يالڭز حبِّ ذاتيله تكمّلِ حياتدر. أنانڭ بو سياه يوزندن أنواعًا شركلر، ضلالتلر چيقمشدر. أزجمله: قوّهِٔ بهيميه دالنده صنملر طوغمشلردر. قوّهِٔ غضبيه غُصنندن فرعونلر، نمرودلر چيقمشدر. قوّهٔ عقليهدن دهريّون، مادّيون، فلاسفه چيقمشلردر كه، واجب الوجوده بر مخلوقِ واحدى ويرر. باقى قالان ملكنى غيره تقسيم ايدرلر.
خلاصه:أنا، حدِّ ذاتنده بر هوا، بر بخار گبى ايكن، ويريلن أهمّيته گوره مايع حالنه گلير. صوڭره الفتله قالينلاشير. صوڭره غفلت و عصيان ايله اويله قالينلاشير كه، صاحبنى يوتار. خلقى، أسبابى ده كنديسنه قياس ايدهرك خالقڭ أوامرينه مبارزهيه باشلار. كوچك عالمده يعنى إنسانده أنا، بيوك إنسانده يعنى كائناتده طبيعته بڭزهيور. ايكيسى ده طاغوتلردندر.
إعلم أيّها العزيز!
خيرات و حسناتڭ حياتى نيّت ايلهدر. فسادى ده عُجب، ريا و گوستريش ايلهدر. و فطرى اولارق وجدانده شعور ايله بِالذّات حسّ ايديلن وجدانياتڭ أساسى، ايكنجى بر شعور و نيّت ايله إنقطاع بولور.
ناصلكه عمللرڭ حياتى نيّت ايلهدر. اونڭ گبى، نيّت بر جهتله فطرى أحوالڭ ئولوميدر. مثلا: تواضعه نيّت اونى إفساد ايدر، تكبّره نيّت اونى إزاله ايدر، فرحه نيّت اونى اوچورور، غم و كدره نيّت
— 233 —
اونى تخفيف ايدر. و هكذا قياس ايت.
إعلم أيّها العزيز!
كائنات بر شجرهدر. عناصر اونڭ داللريدر. نباتات ياپراقلريدر. حيوانات اونڭ چيچكلريدر. إنسانلر اونڭ ثمرهلريدر. بو ثمرهلردن أڭ ضيادار، نورلى، أحسن، أكرم، أشرف، ألطف سيّد الأنبيا و المرسلين، إمامُ المتّقين، حبيبِ ربّ العالمين حضرتِ محمّددر.
عَلَيْهِ اَفْضَلُ الصَّلَوَاتِ مَا دَامَتِ الْاَرْضُ وَ السَّمٰوَاتُ
٭ ٭ ٭
— 234 —
اِلٰهِى ٭ اَلذُّنُوبُ اَخْرَسَتْنِى ٭ وَ كَثْرَةُ الْمَعَاصِى اَخْجَلَتْنِى ٭ وَ شِدَّةُ الْغَفْلَةِ اَخْفَتَتْ صَوْتِى ٭ فَاَدُقُّ بَابَ رَحْمَتِكَ ٭ وَ اُنَادِى فِى بَابِ مَغْفِرَتِكَ بِصَوْتِ سَيِّدِى وَ سَنَدِى الشَّيْخِ عَبْدِ الْقَادِرِ الْگَيْلَانِى وَ نِدَائِهِ الْمَقْبُولِ الْمَاْنُوسِ عِنْدَ الْبَوَّابِ ٭ بِيَا مَنْ وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ كُلَّ شَيْءٍ ٭ وَ يَا مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ يَا مَنْ لَا يَضُرُّهُ شَيْءٌ ٭ وَ لَا يَنْفَعُهُ شَيْءٌ ٭ وَ لَايَغْلِبُهُ شَيْءٌ ٭ وَ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ شَيْءٌ ٭ وَ لَا يَؤُدُهُ شَيْءٌ ٭ وَ لَا يَسْتَعِينُ بِشَيْءٍ ٭ وَ لَا يُشْغِلُهُ شَيْءٌ عَنْ شَيْءٍ ٭ وَ لَا يُشْبِهُهُ شَيْءٌ ٭ وَ لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ ٭ اِغْفِرْلِى كُلَّ شَيْءٍ حَتّٰى لَا تَسْئَلَنِى مِنْ شَيْءٍ ٭ يَا مَنْ هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَةِ كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ بِيَدِهِ مَقَالِيدُ كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ يَا مَنْ هُوَ الْاَوَّلُ قَبْلَ كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ اْلٰاخِرُ بَعْدَ كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ الظَّاهِرُ فَوْقَ كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ الْبَاطِنُ دُونَ كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ الْقَاهِرُ فَوْقَ كُلِّ شَيْءٍ ٭ اِغْفِرْلِى كُلَّ شَيْءٍ اِنَّكَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ٭ وَ يَا عَلِيمًا بِكُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ مُحِيطًا بِكُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ بَصِيرًا بِكُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ يَا شَهِيدًا عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ رَقِيبًا عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ لَطِيفًا بِكُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ خَبِيرًا بِكُلِّ شَيْءٍ ٭ اِغْفِرْلِى كُلَّ شَيْءٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَ الْخَطِيئَاتِ حَتّٰى لَا تَسْئَلَنِى عَنْ شَيْءٍ ٭ اِنَّكَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ٭ اَللّٰهُمَّ اِنِّى اَعُوذُ بِعِزَّةِ جَلَالِكَ وَ بِجَلَالِ عِزَّتِكَ وَ بِقُدْرَةِ سُلْطَانِكَ وَ بِسُلْطَانِ قُدْرَتِكَ مِنَ الْقَطِيعَةِ وَ الْاَهْوَاءِ الرَّدِّيَّةِ ٭ يَا جَارَ الْمُسْتَجِيرِينَ اَجِرْنِى مِنَ الشَّهَوَاتِ الشَّيْطَانِيَّةِ وَ طَهِّرْنِى مِنَ الْقَاذُورَاتِ الْبَشَرِيَّةِ وَ صَفِّنِى بِحُبِّ نَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللّٰهِ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ بِالْمُحَبَّةِ الصِّدِّيقِيَّةِ مِنْ صَدَاءِ الْغَفْلَةِ وَ اَوْهَامِ الْجَهْلِ
— 235 —
حَتّٰى تَفْنَى الْاَنَانِيَّةُ وَ يَبْقَى الْكُلُّ لِلَّهِ وَ بِاللّٰهِ وَ اِلَى اللّٰهِ وَ مِنَ اللّٰهِ غَرْقًا بِنِعْمَةِ اللّٰهِ فِى بَحْرِ مِنَّةِ اللّٰهِ مَنْصُورِينَ بِسَيْفِ اللّٰهِ مَحْظُوظِينَ بِعِنَايَةِ اللّٰهِ مَحْفُوظِينَ بِحِمَايَةِ اللّٰهِ عَنْ كُلِّ شَاغِلٍ يُشْغِلُ عَنِ اللّٰهِ ٭ فَيَا نُورَ الْاَنْوَارِ ٭ وَ يَا عَالِمَ الْاَسْرَارِ ٭ وَ يَا مُدَبِّرَ الَّيْلِ وَ النَّهَارِ ٭ يَا مَلِكُ ٭ يَا عَزِيزُ ٭ يَا قَهَّارُ ٭ يَا رَحِيمُ ٭ يَا وَدُودُ ٭ يَا غَفَّارُ ٭ يَا عَلَّامَ الْغُيُوبِ ٭ يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْاَبْصَارِ ٭ يَا سَتَّارَ الْعُيُوبِ ٭ يَا غَفَّارَ الذُّنُوبِ ٭ اِغْفِرْلِى ذُنُوبِى ٭ وَ ارْحَمْ مَنْ ضَاقَتْ عَلَيْهِ الْاَسْبَابُ وَ غُلِّقَتْ دُونَهُ الْاَبْوَابُ وَ تَعَسَّرَ عَلَيْهِ سُلُوكُ طَرِيقِ اَهْلِ الصَّوَابِ وَ انَْصَرَمَتْ اَيَّامُهُ وَ نَفْسُهُ رَاتِعَةٌ فِى مَيَادِينِ الْغَفْلَةِ وَ الْمَعْصِيَّةِ وَ دَنِىِّ الْاِكْتِسَابِ ٭ فَيَا مَنْ اِذَا دُعِىَ اَجَابَ وَ يَا سَرِيعَ الْحِسَابِ ٭ وَ يَا كَرِيمُ يَا وَهَّابُ اِرْحَمْ مَنْ عَظُمَ مَرَضُهُ وَ عَزَّ شِفَائُهُ وَ ضَعُفَتْ حِيلَتُهُ وَ قَوِىَ بَلَائُهُ وَ اَنْتَ مَلْجَئُهُ وَ رَجَائُهُ ٭ اِلٰهِى اِلَيْكَ اَرْفَعُ بَثِّى وَ حُزْنِى وَ شِكَايَتِى ٭ اِلٰهِى حُجَّتِى حَاجَتِى وَ عُدَّتِى فَاقَتِى وَ انْقِطَاعُ حِيلَتِى ٭ اِلٰهِى قَطْرَةٌ مِنْ بِحَارِ جُودِكَ تُغْنِينِى وَ ذَرَّةٌ مِنْ تَيَّارِ عَفْوِكَ تَكْفِينِى يَا وَدُودُ يَا وَدُودُ يَا وَدُودُ يَا ذَا الْعَرْشِ الْمَجِيدُ يَا مُبْدِئُ يَا مُعِيدُ يَا فَعَّالًا لِمَا يُرِيدُ اَسْئَلُكَ بِنُورِ وَجْهِكَ الَّذِى مَیَلأَ اَرْكَانَ عَرْشِكَ وَ اَسْئَلُكَ بِقُدْرَتِكَ الَّتِى قَدَرْتَ بِهَا عَلٰى جَمِيعِ خَلْقِكَ وَ بِرَحْمَتِكَ الَّتِى وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ يَا مُغِيثُ اَغِثْنَا وَ اغْفِرْ جَمِيعَ ذُنُوبِى وَ سَقَطَاتِ لِسَانِى فِى جَمِيعِ عُمْرِى بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ اٰمِينَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ٭
٭ ٭ ٭
— 236 —
اوننجى رساله
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ جَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ
إعلم أيّها العزيز!
شو آيتِ كريمهنڭ يوكسك سماسنه چيقوب سرّينى فهم ايتمك ايچون يدى باصامقلى بر نردبان قورويورز.
برنجى باصامق:سماواتڭ، ملائكه ايله تسميه ايديلن مناسب ساكنلرى واردر. چونكه كُرهِٔ أرضڭ سمايه نسبةً كوچكلگى و حقارتيله برابر ذوى الحيات ايله طولو اولماسى، سماواتڭ او مزيَّن برجلرى ذوى الإدراك ايله طولو اولماسنى تصريح ايدييور. و كذا سماواتڭ بو قدر زينتلرله تزيين ايديلمسى، بهمهحال ذوى الإدراكڭ تقدير و إستحسان ايله نظرِ حيرتلرينى جلب ايتمك ايچوندر. چونكه حسنِ زينت، عاشقلرڭ جلبى ايچوندر. يمك و طعام ده آج اولانلره ياپيلير. مع هذا إنس و جنّ او وظيفهيى ايفايه كافى دگللردر. آنجق غيرِ محدود اورايه مناسب ملائكه و روحانيلر او وظيفهيى ايفا ايدهبيلير.
ايكنجى باصامق:أرضڭ سماواتله علاقهسى، معاملهسى اولوب آرالرنده چوق بيوك إرتباط واردر. أوت أرضه گلن ضيا، حرارت، بركت وسائره، سماواتدن گلييور. أرضدن ده سمايه دعالر، عبادتلر، روحلر گيدييور. ديمك آرالرنده جريان ايدن تجارى معاملهدن آڭلاشيلييور كه؛ أرضڭ ساكنلرى ايچون سمايه چيقمغه بر يول واردر كه، أنبيا، أوليا، أرواح جسدلرندن تجرّد ايله سماواته عروج ايدرلر.
اوچنجى باصامق:سماواتده دوام ايله جريان ايدن سكون، سكوت، نظام، إنتظام، إطّراددن حسّ ايديلديگنه نظرًا، سماوات أهلى، أرض ساكنلرى گبى دگلدرلر. أوت أرضده بولونان نفاق، شقاق، إختلاف، أضدادڭ إجتماعى، خير و شرّڭ إختلاطى گبى
— 237 —
شيلر، سماواتده يوقدر. بو سايهده سماواتده نظام و إنتظامى بوزاجق بر حال يوقدر. ساكنلرى ويريلن أمرلره كمالِ إطاعتله إمتثال ايدييورلر.
دردنجى باصامق:جنابِ حقّڭ إقتضالرى، حكملرى متغاير بعض أسمالرى واردر. مثلا: بدر گبى بعض غزالرده أصحابِ كرامه يارديم ايتمك اوزره كفّار ايله محاربه ايتمك ايچون ملائكهنڭ سمادن إنزالنى إقتضا ايدن إسمى، ملائكه ايله شياطين (يعنى سماوى اولان أخيار ايله أرضى أشرار) آراسنده محاربهنڭ وقوعنى إستبعاد دگل، إقتضا ايدر. أوت جنابِ حق ملائكهيه بيلديرمكسزين شيطانلرى دفع ويا إهلاك ايدهبيلير. فقط سطوت و حشمتنڭ إقتضاسى اوزرينه بو قبيل مجازاتڭ مستحقلرينه إعلان و تشهيرى، عظمتنه لايقدر.
بشنجى باصامق:روحانيلرڭ أخيارى، سماده بولوندقلرندن، أشرارى ده لطافتلرينه گووهنهرك اونلرى تقليدًا إلتحاق ايتمك ايستدكلرنده، أهلِ سما، اونلرى شرارتلرى ايچون قبول ايتميهرك دفع ايدييورلر. مع هذا، بو گبى معنوى مبارزهلرى عالمِ شهادته، بِالخاصّه وظيفهسى شهادت و مشاهده اولان إنسانه إعلان و تشهيرينه رجمِ نجوم علامت و نشان قيلنمشدر.
آلتنجى باصامق:قرآنِ معجز البيان، نوعِ بشرى إطاعته إرشاد، عصياندن زجر و منع ايتمك اوزره قوللانديغى اُسلوبِ عاليسنه باق:
يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْاِنْسِ اِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَنْ تَنْفُذُوا مِنْ اَقْطَارِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ اِلَّا بِسُلْطَانٍ
يعنى: "أى إنس و جنّ جماعتى! ملكمدن خارج بر مملكته چيقوب قورتولمق ايچون سماوات و أرضڭ أقطارندن چيقمغه قوّتڭز وارسه چيقيڭز. امّا آنجق بر سلطانله چيقارسڭز."
— 238 —
قرآنِ كريم بو آيت ايله پك گنيش سلطنتِ ربوبيته قارشى إنس و جنّڭ عجزلرينى إعلان ضمننده ندا ايدييور: "أى إنسانِ حقير، صغير، عاجز! نه صورتله، شيطانلرى رجم ايدن ملائكه ايله نجملرڭ، شمسلرڭ، قمرلرڭ إطاعت ايتدكلرى سلطانِ أزله عصيان ايدييورسڭ! ناصل قوجهمان ييلديزلرى مرمى، قورشون يرنده قوللانهبيلن بر عسكره صاحب اولان بر سلطانه قارشى عصيان ايتمگه جسارت ايدييورسڭ!"
يدنجى باصامق:ييلديزلرڭ پك كوچك أفرادى اولديغى گبى، پك بيوكلرى ده واردر. سمانڭ وجهنى، يوزينى ضيالانديران هر شى ييلديزدر. بو نوعدن بر قسمى، سمايه زينت اولمشدر. بر قسمى ده شيطانلرى رجم ايتمك ايچون سماوى منجنيقلردر. سماده ياپيلان بو رجم، سما گبى أڭ واسع دائرهلرده بيله وقوعه گلن مبارزه حادثهسنى إنسانلره گوسترمكله إنسانلرڭ مطيعلرينى عاصيلرله مبارزهيه تشويق ايله آليشديرمقدر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانى حيواندن آييران شيلردن:
برى،ماضى و مستقبل ايله علاقهدار اولماسيدر. حيوان بو ايكى زمانى بِحقّ دوشونهجك بر إدراكه مالك دگلدر.
ايكنجيسى،گرك أنفسى، گرك آفاقى، يعنى داخلى و خارجى شيلره تعلّق ايدن إدراكى، كلّى و عموميدر.
اوچنجيسى،إنشاآته لازم اولان مقدّمهلرى كشف و ترتيب ايتمكدر. مثلا: بر أوڭ ياپيلماسى ايچون لازم اولان طاش، آغاج، چيمنتو مِثللو لزوملى مقدّمهلرى إحضار و ترتيب ايتمك گبى.
بناءً عليه إنسانڭ أڭ أوّل و أڭ بيوك وظيفهسى، تسبيح و تحميددر. أوّلا ماضى، حال و إستقبال زمانلرنده گورمش ويا گورهجك نعمتلر لسانيله، صوڭره نفسنده ويا خارجنده گورمكده اولديغى إنعاملر لسانيله، صوڭره مخلوقاتڭ ياپمقده اولدقلرى تسبيحاتى شهادت و مشاهده لسانيله صانعى حمد و ثنا ايتمكدر.
— 239 —
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حقّڭ عطا، قضا و قدر نامنده اوچ قانونى واردر. عطا، قضا قانوننى، قضا ده قدرى بوزار.
مثلا: بر شى حقّنده ويريلن قرار، قدر ديمكدر. او قرارڭ إنفاذى، قضا ديمكدر. او قرارڭ إبطاليله حكمى قضادن عفو ايتمك، عطا ديمكدر. أوت يوموشاق بر اوتڭ طمارلرى قاتى طاشى دلديگى گبى، عطا ده قضا قانوننڭ قطعيتنى دهلر. قضا ده اوق گبى قدر قرارلرينى دهلر. ديمك عطانڭ قضايه نسبتى، قضانڭ قدره نسبتى گبيدر. عطا، قضا قانوننڭ شمولندن إخراجدر. قضا ده قدر قانوننڭ كلّيتندن إخراجدر. بو حقيقته واقف اولان عارف:
"يا إلٰهى!حسناتم سنڭ عطاڭدندر. سيّئاتم ده سنڭ قضاڭدندر. أگر عطاڭ اولماسه ايدى، هلاك اولوردم." دير.
إعلم أيّها العزيز!
أسماءِ حسنىيى تضمّن ايدن بعض فذلكهلر ايله آيتلره خاتمه ويريلمكده نه گبى بر سرّ واردر؟
أوت قرآنِ معجز البيان، بعضًا آياتِ قدرتى آيتلرده بسط ايدر. صوڭره ايچريسندن أسمايى چيقارير. بعضًا منسوجات طوپلار گبى آچار طاغيتير. صوڭره طوپلار، أسماده طىّ ايدر. بعضًا ده أفعالنى تفصيل ايتدكدن صوڭره إسملر ايله إجمال ايدر. بعضًا ده خلقڭ أعمالنى تهديدانه سويلر. صوڭره رحمته إشارت ايدن إسملر ايله تسلّى ايدر. بعضًا ده بعض مقاصدِ جزئيهيى ذكر ايتدكدن صوڭره او مقاصدى تقرير و إثبات ايچون برهان اولارق قواعدِ كلّيه حكمنده اولان إسملرى ذكر ايدييور. بعضًا ده مادّى جزئياتى ذكر ايدر. صوڭره أسماءِ كلّيه ايله إجمال ايدر و هكذا...
إعلم أيّها العزيز!
عجز ده عشق گبى اللّٰهه ايصال ايدن يوللردن بريدر. امّا عجز يولى، عشقدن داها قيصه و داها سلامتدر.
أهلِ سلوك، طريقِ خفاده لطائفِ عشره اوزرينه، طريقِ جهرده نفوسِ سبعه
— 240 —
اوزرينه سلوك ايتمشلردر. بو فقير، عاجز ايسه درت خطوهدن عبارت؛ هم قيصه، هم سهل بر طريقى، قرآنڭ فيضندن إستفاده ايتمشدر.
برنجى خطوه:فَلَا تُزَكُّوا اَنْفُسَكُمْ آيتندن،
ايكنجى خطوهيى:وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَهُمْ آيتندن؛
اوچنجى خطوهيى:مَا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ آيتندن؛
دردنجى خطوهيىكُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ آيتندن أخذ ايتمشدر. بونلرڭ ايضاحى:
برنجى خطوه:
أوت إنسان ياراديليشنده كندى نفسنه محبّ اولارق ياراديلمشدر. حتّى بِالذّات نفسى قدر بر شيئه سَوْگيسى يوقدر. كنديسنى، آنجق معبوده لايق ثنالر ايله مدح ايدييور. نفسنى بتون عيبلردن، قصورلردن تنزيه ايتمكله، (حقلى اولسون حقسز اولسون) كمالِ شدّتله مدافعه ايدييور. حتّى جنابِ حقّى حمد و ثنا ايچون كنديسنده ياراديلان جهازاتى، كندى نفسنه حمد و ثنا ايچون صرف ايدييور و مَنِ اتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَوٰيهُ دهكى مَنْ شمولنه داخل اولويور. بو مرتبهده نفسڭ تزكيهسى، آنجق عدمِ تزكيهسيله اولور.
ايكنجى خطوه:
نفس خدمت زماننده گرى قاچار. اجرت وقتنده ايلرى صفه هجوم ايدييور. بو مرتبهده اونڭ تزكيهسى، ياپديغى فعلى عكس ايتمكله اولور. يعنى ايشه، خدمته ايلرىيه سَوق ايديلملى، اجرت توزيعنده گرىيه بيراقيلماليدر.
اوچنجى خطوه:
كندى نفسنده، طوربهسنده، قصور، نقص، عجز، فقردن ماعدا بر شيئى بيراقمامليدر. بتون محاسن، اييلكلر، فاطرِ حكيم طرفندن إنعام ايديلن
— 241 —
نعمتلر اولوب حمدى إقتضا ايدر. فخرى إستلزام ايتمدكلرينى إعتقاد و تلقّى ايديلمهليدر. بو مرتبهده اونڭ تزكيهسى؛ كمالنڭ عدمِ كمالنده، قدرتنڭ عجزنده، غناسنڭ فقرنده اولديغنى بيلمكدن عبارتدر.
دردنجى خطوه:
كنديسى إستقلاليت حالنده فانى، حادث، معدوم اولديغنى و أسماءِ إلٰهيهيه آيينهدارلق ايتديگى حالده شاهد، مشهود، موجود اولديغنى بيلمكدن عبارتدر. بو مرتبهده اونڭ تزكيهسى؛ وجودنده عدمنى، عدمنده وجودينى بيلمكله لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يى كنديسنه ورد إتّخاذ ايتمكدر.
و كذا وحدت الوجود أهلى، كائناتى نفى ايتمكله إعدام ايدييورلر. وحدت الشهود خلقى ايسه، بتون موجوداتى، (كورك جزاليلر گبى) نسيان زنداننده أبدى حپسه محكوم ايدييورلر.
قرآنڭ إفهام ايتديگى طريق، كائناتى، موجوداتى هم إعدامدن، هم حپسدن قورتارير. أسماءِ حسنىيه مظهريتله آيينهدارلق ايتمك گبى وظيفهلرده إستخدام ايدييور. فقط كائناتى، إستقلاليتدن و كندى حسابنه چاليشمقدن عزل ايدييور.
و كذا إنسانڭ وجودنده بر قاچ دائره واردر. چونكه هم نباتيدر، هم حيوانيدر، هم إنسانيدر، هم ايمانى. تزكيه معاملهسى بعضًا طبقهِٔ ايمانيهده اولور. صوڭره طبقهِٔ نباتيهيه اينر. بعضًا ده يگرمى درت ساعت ظرفنده هر درت طبقهده معامله واقع اولور. إنسانى خطا و غلطه آتان، بو درت طبقهدهكى فرقى رعايت ايتمهمكدر.
خَلَقَ لَنَا مَا فِى الْاَرْضِ جَمِيعًا
يه إستنادًا إنسانيتڭ معدهِٔ حيوانيه و نباتيهيه منحصر اولديغنڭ ظنّيله غلط ايدييور. صوڭره بتون غايهلرڭ نفسنه عائد اولديغنڭ حصريله غلط ايدييور. صوڭره، هر شيئڭ قيمتى منفعتى نسبتنده اولديغنڭ تقديريله غلط ايدييور. حتّى زهره ييلديزينى قوقولى بر زهرهيه مقابل آلماز. چونكه كنديسنه منفعتى طوقونمييور.
— 242 —
إعلم أيّها العزيز!
عبوديت، سبقت ايدن نعمتڭ نتيجهسى و اونڭ فيآتيدر. گلهجك بر نعمتڭ مكافات مقدّمهسى و وسيلهسى دگلدر. مثلا: إنسانڭ أڭ گوزل بر صورتده ياراديليشى، عبوديتى إقتضا ايدن سابق بر نعمت اولديغى و صوڭره ده، ايمانڭ إعطاسيله كنديسنى سڭا تعريف ايتمهسى، عبوديتى إقتضا ايدن سابق نعمتلردر. أوت ناصلكه معدهنڭ إعطاسيله بتون مطعومات إعطا ايديلمش گبى تلقّى ايديلييور؛ حياتڭ إعطاسيله ده، عالمِ شهادت مشتمل بولونديغى نعمتلر ايله برابر إعطا ايديلمش گبى تلقّى ايديلييور.
و كذا نفسِ إنسانينڭ إعطاسيله، بو معده ايچون ملك و ملكوت عالملرى نعمتلر سفرهسى گبى قيلنمشدر. كذالك ايمانڭ إعطاسيله، مذكور سفرهلر ايله برابر، أسماءِ حسنىده إدّخار ايديلن دفينهلرى ده سفره اولارق ويريلمش اولويور. بو گبى اجرتلرى پشين آلدقدن صوڭره، دوام ايله خدمته ملازم اولمق لازمدر. خدمت و عملدن صوڭره ويريلن نعمتلر محضا اونڭ فضلندندر.
إعلم أيّها العزيز!
أنواعڭ أفرادنده، بِالخاصّه حشرات و هوام قسمنده گورونن فوق العاده چوقلقده مشاهده ايديلن خارق العاده غيرِ متناهى بر جود و سخاوت واردر. كمالِ إتقان و إنتظام ايله بتون أنواعده بولونان شو كثرتِ أفراد، تجلّياتِ إلٰهيهنڭ غيرِ متناهى اولديغنه و جنابِ حقّڭ ماهيتى هر شيئه مباين اولديغنه و بتون أشيا اونڭ قدرتنه نسبةً متساوى اولديغنه صراحةً دلالت ايدر.
أوت بو جودِ ايجاد، صانعڭ وجوبندندر. نوعده جلاليدر، فردده جماليدر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانڭ ياپديغى صنعتلرڭ سهولت و صعوبت درجهلرى، اونڭ علم و جهليله ئولچولور. نه قدر صنعتلرده بِالخاصّه اينجه و لطيف جهازاتده علمى مهارتى چوق اولورسه، او نسبتده قولاى اولور. جهلى نسبتنده ده زحمت اولور. بناءً عليه أشيانڭ خلقتنده سرعتِ مطلقه ايله وسعتِ مطلقه ايچنده گورونن سهولتِ مطلقه، صانعڭ علمنه نهايت اولماديغنه حدسِ قطعى ايله دلالت ايدر.
— 243 —
وَمَا اَمْرُنَا اِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ
إعلم أيّها العزيز!
إنسانڭ فطرةً مالك اولديغى جامعيتڭ عجائبندندر كه: صانعِ حكيم شو كوچك جسمده غيرِ محدود أنواعِ رحمتى طارتمق ايچون غيرِ معدود ميزانلر وضع ايتمشدر. و أسماءِ حسنىنڭ غيرِ متناهى مخفى دفينهلرينى فهم ايتمك ايچون غيرِ محصور جهازات و آلات ياراتمشدر. مثلا: مسموعات، مبصرات، مأكولات عالملرينى إحاطه ايدن إنساندهكى طويغولر، صانعڭ صفاتِ مطلقهسنى و گنيش شئوناتنى فهم ايتمك ايچوندر.
و كذا خردلهدن داها كوچك قوّهِٔ حافظهسنده اويله بر لطيفهِٔ مُدْرِكه بيراقيلمشدر كه؛ او خردلهنڭ تضمّن ايتديگى گنيش عالمده، او لطيفه دائمى سير و جولان ايتمكده ايسه ده ساحلنه واصل اولاماز. مع هذا، بعضًا بو بيوك عالم او لطيفهيه او قدر طارلاشير كه، عالم او لطيفهنڭ قارننده بر ذرّه گبى اولور. و او لطيفهيى، بتون سياحت ميدانلريله، مطالعه ايتديگى كتابلريله او خردله دخى يوتار، يرنده اوطورور، قارنى ده آغريماز.
ايشته، إنسانڭ متفاوت مرتبهلرى بو سردن آڭلاشيلير.
أوت بعض إنسانلر ذرّهده بوغولورلر. بعضسنده ده دنيا بوغولور. بعضلر ده، كنديلرينه ويريلن آناختارلردن بريسيله كثرتڭ أڭ گنيش بر عالمنى آچار، فقط ايچنده بوغولور. ساحلِ وحدت و توحيده زورله واصل اولور. ديمك، إنسانڭ سيرِ روحانيسنده چوق طبقهلر واردر. بر طبقهده، إنسانلره حضور و توحيد پك سهولتله نصيب و ميسّر اولور. بر طبقهسنه ده، غفلت و أوهام اويله إستيلا ايدر كه، كثرت ايچنده غرق اولمقله تام معناسيله توحيدى اونوتمش اولور. سقوطى صعود، تدنّىيى ترقّى، جهلِ مركّبى يقين، اويقونڭ صوڭ پردهسنى إنتباه ظن و توهّم ايدن بر قسم مدنيلر ايكنجى طبقهدهكى إنسانلردندر. اونلر، حقائقِ ايمانيهيى درك ايتمكده بدويلرڭ بدويلريدر.
— 244 —
إعلم أيّها العزيز!
إسمِ جلال، على الأكثر نوعلرده، كلّياتده تجلّى ايدر. إسمِ جمال ايسه موجوداتڭ جزئياتنه تجلّى ايدر. بو إعتبارله نوعلردهكى جودِ مطلق، جلالڭ تجلّيسيدر. جزئياتڭ نقشلرى، أشخاصڭ گوزللكلرى جمالڭ تجلّياتندندر.
و كذا جلال، واحديتڭ تجلّيسندن، جمال دخى أحديتڭ تجلّيسندن ظاهر اولور. بعضًا ده جمال، جلالدن تجلّى ايدر. أوت جمالڭ گوزنده جلال نه قدر جميلدر، جلالڭ گوزنده دخى جمال او قدر جليلدر.
إعلم أيّها العزيز!
بصر مصنوعاتى گوروب ده، بصيرت صانعى گورمزسه چوق غريب و پك چركين دوشر. چونكه او حالده صانعڭ معنًا، قلبًا گورونمهمسى، يا بصيرتڭ فقدانندندر ويا قلب گوزينڭ كور اولماسندندر ويا پك طار اولديغندن مسئلهيى عظمتيله قاورامديغندندر. ويا بر خِذْلَانْدر. و إلّا صانعڭ إنكارى، بصرڭ شهودينى إنكاردن داها زياده مُنْكَرْدر.
إعلم أيّها العزيز!
بر تارلايه زرع ايديلن بر تخم، معنوى بر سور و بر ديواردر. او تارلايى تخم صاحبنه مال ايدر. باشقهسنڭ تصرّفنه مانع اولور. كذالك كُرهِٔ أرض تارلاسنه زرع ايديلن نباتات، حيوانات تخملرى معنوى بر سور و بر سددر كه، شركتى منع ايدييور؛ غيرى، مداخلهدن طرد ايدر.
إعلم أيّها العزيز!
طبيعتلرى لطيف، اينجه و لطيف صنعتلره مفتون بعض إنسانلر، بِالخاصّه خاص باغچهلرنده پك گوزل هندسهوارى بر شكلده شكللرى، آرقلرى، حوضلرى، شاديروانلرى ياپديرمقله باغچهلرينه پك منتظم بر منظره ويررلر. و او لطافتڭ، او گوزللگڭ درجهسنى گوسترمك ايچون بعض چركين قايا، قابا، غيرِ منتظم (مغاره و طاغ هيكللرى گبى) شيلرى ده علاوه ايدييورلر كه، اونلرڭ چركينلگيله، عدمِ إنتظاميله باغچهنڭ گوزللگى، لطافتى فضلهجه پارلاسين. چونكه
اِنَّمَا الْاَشْيَاءُ تُعْرَفُ بِاَضْدَادِهَا
لٰكن مدقّق بر كيمسه، او أضدادى جمع ايدن
— 245 —
باغچهنڭ منظرهسنه باقديغى زمان آڭلار كه، او چركين قابا شيلر قصدًا ياپيلمشدر كه؛ گوزللك، إنتظام، لطافت آرتسين. زيرا گوزلڭ گوزللگنى آرتديران، چركينڭ چركينلگيدر. ديمك باغچهنڭ تام إنتظامنى إكمال ايدن، او چركينلردر. و او چركينلرڭ عدمِ إنتظامى نسبتنده باغچهنڭ إنتظامى آرتار.
كذالك دنيا باغچهسنده نظام و إنتظامڭ صوڭ سيستمنده بولونان مخلوقات و مصنوعات آراسنده (حيوانلرده اولسون، نباتاتده اولسون، جماداتده اولسون) بعض چركين، إنتظامدن خارج شيلر بولونور. بونلرڭ چركينلگى، إنتظامسزلقلرى، دنيا باغچهسنڭ گوزللگنه، إنتظامنه بر زينت، بر سوس اولمق اوزره صانعِ حكيم طرفندن قصدًا ياپيلمش اولديغنى، پك يوكسك، گنيش، شاعرانه بر خيال ايله دنيانڭ او باغچه منظرهسنى نظر آلتنه آلابيلن آدم گورهبيلير.
مع هذا، او گبى شيلر قصدى اولماسه ايدى، شكللرنده حكمتلى تخالف اولمازدى. أوت تخالفده قصد و إختيار واردر. هر إنسانڭ بتون إنسانلره سيماجه مخالفتى بوڭا دليلدر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانى فطرةً بتون حيوانلره تفوّق ايتديرن جامعيتنڭ مزيتلرندن برى، ذوى الحياتڭ واهب الحياته اولان تحيّه و تسبيحلرينى فهم ايتمكدر. يعنى إنسان كندى كلامنى فهم ايتديگى گبى، ايمان قولاغيله ذوى الحياتڭ ده، بلكه جماداتڭ ده بتون تسبيحلرينى فهم ايدر. ديمك هر شى صاغير آدم گبى يالڭز كندى كلامنى آڭلار. إنسان ايسه، بتون موجوداتڭ لسانلريله تكلّم ايتدكلرى أسماءِ حسنىنڭ دليللرينى فهم ايدر. بناءً عليه هر شيئڭ قيمتى، كنديسنه گوره جزئيدر. إنسانڭ قيمتى ايسه كلّيدر. ديمك بر إنسان، بر فرد ايكن بر نوع گبى اولور.
وَ اللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ
٭ ٭ ٭
— 246 —
إعلم أيّها العزيز!
ظاهر ايله باطن آراسنده مشابهت وارسه ده، حقيقته باقيليرسه آرالرنده بيوك اوزاقلق واردر.
مثلا: عاميانه اولان توحيدِ ظاهرى، هيچ بر شيئى اللّٰهڭ غيريسنه إسناد ايتمهمكدن عبارتدر. بويله بر نفى، سهل و بسيطدر. أهلِ حقيقتڭ حقيقى توحيدلرى ايسه، هر شيئى جنابِ حقّه إسناد ايتمكله برابر هر شيئڭ اوستنده بولونان مُهرينى، سكّهسنى گوروب اوقومقدن عبارتدر. بو، حضورى إثبات، غفلتى نفى ايدر.
إعلم أيّها العزيز!
حياتِ دنيويهيه قصدًا و بِالذّات توجّه ايدوب باغلانان كافرڭ، إمهالِ عقابنده و بِالعكس ترقّياتِ مادّيهده موفّقيتندهكى حكمت نهدر؟
أوت او كافر، كندى تركيبيله، صفتيله جنابِ حقجه نوعِ بشره تقدير ايديلن نعمتلرڭ تظاهرينه (شعورى اولمقسزين) خدمت ايدييور. و گوزل مصنوعاتِ إلٰهيهنڭ محاسننى بِلا شعور تنظيم ايدييور. و قوّهدن فعله چيقارتمقله غرابتِ صنعتِ إلٰهيهيه نظرلرى جلب ايدييور. نه فائده كه فرقنده دگلدر. ديمك او كافر، ساعت گبى كندى ياپديغى عملدن خبرى يوق. امّا وقتلرى بيلديرمك گبى نوعِ بشره پك بيوك بر خدمتى واردر. بو سرّه بناءً دنياده مكافاتنى گورور.
إعلم أيّها العزيز!
توفيقِ إلٰهى رفيقى اولان آدم، طريقت برزخنه گيرمهدن ظاهردن حقيقته گچهبيلير. أوت قرآندن، حقيقتِ طريقتى (طريقتسز) فيض صورتيله گوردم و بر پارچه آلدم. و كذا مقصودِ بِالذّات اولان علملره علومِ آليهيى اوقومقسزين ايصال ايديجى بر يول بولدم.
سريع السير اولان بو زمانڭ أولادينه، قيصه و سلامت بر طريقى إحسان ايتمك، رحمتِ حاكمهنڭ شانندندر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانى غفلته دوشورتمكله اللّٰهه عبوديتنه مانع اولان، جزئى نظرينى جزئى شيلره حصر ايتمكدر. أوت جزئيات ايچريسنه دوشوب جزئيلره حصرِ نظر
— 247 —
ايدن، او جزئى شيلرڭ أسبابدن صدورينه إحتمال ويرهبيلير. امّا باشنى قالديروب نوعه و عمومه باقديغى زمان، أدنا بر جزئينڭ أڭ بيوك بر سببدن صدورينه جواز ويرهمز. مثلا: جزئى رزقنى بعض أسبابه إسناد ايدهبيلير. فقط منشأِ رزق اولان أرضڭ، قيش موسمنده قوپقورو، قراج اولديغنه، بهار موسمنده رزق ايله طولو اولديغنه باقديغى وقت، أرضى إحيا ايتمكله بتون ذوى الحياتڭ رزقلرينى ويرن اللّٰهدن ماعدا كندى رزقنى ويرهجك بر شى بولونمديغنه قناعتى حاصل اولور. و كذا أويڭدهكى كوچك بر ايشيغى ويا قلبڭده بولونان كوچك بر نورى بعض أسبابه إسناد ايدهبيليرسڭ. امّا او ايشيغڭ، شمسڭ ضياسيله، او نورڭ ده منبع الأنوارڭ نوريله متّصل اولديغنه واقف اولديغڭ زمان آڭلارسڭ كه؛ قالبڭى ايشيقلانديران، قلبڭى تنوير ايدن آنجق ليل و نهارى بربرينه قلب ايدن فاطرِ حكيمدر.
و كذا سنڭ وجوديڭڭ ظهور و وضوحجه خالقڭ وجودينه نسبتى، خالقڭ وجودينه دلالت ايدنلرڭ نسبتى گبيدر. چونكه سن بر وجهله كندى وجوديڭه دلالت ايدييورسڭ. امّا خالقڭ وجودينه، بتون موجودات، بتون ذرّاتيله دلالت ايدييور. اويله ايسه اونڭ وجودى سنڭ وجودڭدن، عالمڭ ذرّاتى عددنجه ظهور درجهلرى واردر.
و كذا سنى نفسڭى سومگه سَوق ايدن أسباب:
١- بتون لذّتلرڭ مخزنى نفسدر،
٢- وجودڭ مركزى و منفعتڭ معدنى نفسدر،
٣ - إنسانه أڭ قريب (ياقين) نفسدر، دييورسڭ. پك اعلا. فقط او فانى لذّتلره مقابل، لذائذِ باقيهيى ويرن خالقى داها زياده عبوديتله سومك لازم دگل ميدر؟ نفس وجوده مركز اولديغندن محبّته لايق ايسه، او وجودى ايجاد ايدن و او وجودڭ قيّومى اولان خالق، داها فضله محبّته، عبوديته مستحق اولماز مى؟ نفسڭ معدنِ منفعت و أڭ ياقين اولديغى، سببِ محبّت اولورسه؛ بتون خيرلر، رزقلر ألنده بولونان و او نفسى
— 248 —
يارادان نافع، باقى و داها قريب اولان، داها زياده محبّته لايق دگل ميدر؟ بناءً عليه بتون موجوداته إنقسام ايدن محبّتلرى جمع و محبّتڭ ايله برابر محبوبِ حقيقى اولان فاطرِ حكيمه إهدا ايتمك لازمدر.
إعلم أيّها العزيز!
سنڭ اوڭڭده چوق قورقونج بيوك مسئلهلر واردر كه، إنسانى إحتياطه، إهتمامه مجبور ايدر.
بريسى:ئولومدر كه، إنسانى دنيادن و بتون سَوْگيليلرندن آييران بر آيريلمقدر.
ايكنجيسى:دهشتلى قورقولى أبد مملكتنه يولجيلقدر.
اوچنجيسى:عمر آز، سفر اوزون، يول تداركى يوق، قوّت و قدرت يوق، عجزِ مطلق گبى أليم ألملره معروض قالمقدر. اويله ايسه، بو غفلت و نسيان نهدر؟ دوهقوشى گبى باشڭى نسيان قومنه صوقار، گوزيڭه غفلت گوزلگنى طاقارسڭ كه اللّٰه سنى گورمهسين. ويا سن اونى گورميهسڭ. نه وقته قدر زائلاتِ فانيهيه إهتمام و باقياتِ دائمهدن تغافل ايدهجكسڭ؟
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حقّه حمدلر، شكرلر اولسون كه؛ مسائلِ نحويهدن "إسم" ايله "حرف" آراسندهكى معنوى فرق ايله چوق مهمّ مسئلهلرى بڭا اوگرتمشدر. شويله كه:
حرف، غيرڭ معناسنى ايضاح ايچون بر آلَت، بر خادم اولديغى گبى؛ شو موجودات ده، أسماءِ حسنىنڭ تجلّياتنى إظهار، إفهام، ايضاح ايچون بر طاقم إلٰهى مكتوبلردر كه، ايچلرنده يازيلى دلائل، براهين، خوارق معجزهِٔ قدرتدر. موجودات بو وجهله نظره آلينمهسى؛ علم، ايمان، حكمتدر. شايد إسم گبى مستقل و مقصودِ بِالذّات جهتيله باقيليرسه، كفران و جهلِ مركّب اولور.
و كذا مسائلِ منطقيهدن "كلّى" ايله "كلّ" آراسندهكى فرق ايله، ربوبيته
— 249 —
دائر چوق مسئلهلرى اوگرنمش بولونويورم. جمال ايله أحديت كُلِّىٌّ ذُو جُزْئِيَّاتٍ شمولنه داخلدر. جلال و واحديت كُلٌّ ذُو اَجْزَاءٍ عنواننه داخلدر.
إعلم أيّها العزيز!
دنيا، عالمِ آخرته بر فهرسته حكمندهدر. بو فهرستهده عالمِ آخرتڭ مهمّ مسئلهلرينه اولان إشارتلردن برى، جسمانى اولان رزقلردهكى لذّتلردر. بو فانى، رذيل، ذليل دنياده بو قدر نعمتلرى إحساس و إفاضه ايتمك ايچون إنسانڭ وجودنده ياراديلان حواس، حسّيات، جهازات، أعضا گبى آلات و أدواتندن آڭلاشيلير كه، عالمِ آخرتده ده تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ قصرلرڭ آلتنده، أبديته لايق جسمانى ضيافتلر اولاجقدر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانڭ خوف و محبّتى خلقه توجّه ايتديگى تقديرده، خوف بر بلا، بر ألم اولور. محبّت بر مصيبت گبى اولور. زيرا او قورقديغڭ آدم، يا سڭا مرحمت ايتمز ويا سنڭ إسترحاملريڭى ايشيتمز. محبّت ايتديگڭ شخص ده، يا سنى طانيماز ويا محبّتڭه تنزّل ايتمز. بناءً عليه خوفڭ ايله محبّتڭى دنيا و دنيا إنسانلرندن چوير. فاطرِ حكيمه توجيه ايت كه، خوفڭ اونڭ مرحمت قوجاغنه (چوجغڭ آننه قوجاغنه قاچديغى گبى) لذيذ بر تذلّل اولسون. محبّتڭ ده سعادتِ أبديهيه وسيله اولسون.
إعلم أيّها العزيز!
سن شجرهٔ خلقتڭ يا بر ثمرهسى ويا بر چكردگيسڭ. جسمڭ إعتباريله كوچك، عاجز، ضعيف بر جزءسڭ. لٰكن صانعِ حكيم لطفيله، لطيف صنعتيله سنى جزءلكدن كلّلگه چيقارتمشدر.
أوت جسمڭه ويريلن حيات سايهسنده، گنيش طويغولرڭ ايله عالمِ شهادت اوزرنده جولان ايتمكله فى الجمله جزئيت قيدندن قورتولمشسڭ. و كذا إنسانيت إعطاسيله بِالقوّه "كلّ" حكمندهسڭ. و كذا ايمان و إسلاميت إحسانيله بِالقوّه "كلّى" اولمشسڭ. و كذا معرفت و محبّتڭ إنعاميله محيط بر نور اولمشسڭ.
— 250 —
بناءً عليه دنيايه و جسمانى لذائذه مَيل ايدرسهڭ، عاجز، ذليل بر جزئى اولورسڭ. أگر جهازاتڭى إنسانيتِ كبرا دينيلن إسلاميت حسابنه صرف ايدرسهڭ، بر كلّى و بر كلّ اولورسڭ.
إعلم أيّها العزيز!
بو قدر أليم فراق و آيريلقلره معروض قالمقله چكديگڭ ألملرڭ سببى و قباحتى سندهدر. چونكه او محبّتلرى غير يرنده صرف ايدييورسڭ. أگر او محبّتلرى جمع ايدوب واحدِ أحده توجيه و اونڭ حسابيله، إذنيله صرف ايدرسهڭ، بتون محبوبلرڭ ايله برابر بر آنده برلشوب سَوينجلره، ممنونيتلره مظهر اولاجقسڭ.
أوت بر سلطانه إنتساب ايدن بر آدم، او سلطانڭ، هر شيله علاقهدار، هر مكانده هركسله مخابرهسى، علاقهسى ضمننده، او آدم ده بر جهتده، بر درجه علاقهدار اولابيلير.
إعلم أيّها العزيز!
مثلا: قمرڭ أحوالنه ويا إستقبالڭ حقيقتنه دائر إعطاءِ معلومات ايدن آدمه، بتون ماملكڭى اوڭا فدا ايتمگه حاضرسڭ. امّا قمر دائرهِٔ ملكنده بر آرى حكمنده اولان خالقدن خبر گتيرن و أزل، أبده، حياتِ أبديهيه، حقائقِ أساسيهيه، عظيم مسئلهلره دائر معلومات إعطا ايدن و سنى معنوى پريشانيتلردن، ضلالتلردن قورتاروب كثرتدن وحدته طوغرى يول گوسترن و حياتِ أبديهيه ايمانله ماء الحياتى سڭا ايچيرتمكله فراق و آيريلمق آتشلرندن قورتاران؛ و خالقڭ مرضياتنى، مطالبنى تعريف ايدن و سلطانِ أزل، أبدڭ مخابرهسنه ترجمانلق ياپان رسولِ رحمانى ديڭلهمگه و او مخبرِ صادقه ايمان ايله تسليم اولمغه مانع اولان نفسڭ هوا و هوسنى ترك ايتمييورسڭ!..
إعلم أيّها العزيز!
گورويورز كه: صانعِ حكيم، كمالِ حكمتيله پك عادى شيلردن پك خارقه معجزهِٔ منسوجات ياپييور. و كذا عبثيت و إسرافه محل بيراقيلمامق اوزره، بر فردى أنواعًا وظيفهلر ايله توظيف ايدييور. حتّى إنسانڭ باشنده، إنسانڭ موظّف اولديغى وظيفهلرى گورمك ايچون هر وظيفهيه گوره برر طيرناق قدر مادّى بر شيئڭ
— 251 —
بولونماسى ايجاب ايتسيدى، بر باشڭ جبلِ طور بيوكلگنده اولماسى لازم گليردى كه، أصحابِ وظائفه ير اولسون.
و كذا لسان سائر وظائفيله برابر أرزاق خزينهسنه و قدرتڭ مطبخنده پيشيريلن بتون طعاملره مفتّشدر. و بتون طعاملرڭ طاتلرينى يقين ايدن، بيلن بر أهلِ وقوفدر.
ايشته بو فعاليتِ حكيميهدن آڭلاشيلييور كه؛ زمانڭ سَيْليله برابر گلوب گچن أشياىِ سيّالهدن و گچن گونلردن، سنهلردن، عصرلردن، ليل و نهارڭ تقلّبى ايله پك چوق منسوجاتِ غيبيه و اُخرويه ياپيلمقدهدر. أوت عالمڭ فهرستهسى حكمنده اولان إنسان فابريقهسنده طوقونان منسوجات او حقيقتى تنوير ايدر. اويله ايسه، بو فانى دنياده موت، فنا، دوائرِ غيبيهده صافى بر بقايه إنتقال ايدهرك باقى قالير. أوت روايتلرده واردر كه؛ إنسانڭ عمر دقيقهلرى إنسانه عودت ايدرلر. يا غفلتله مظلم اولارق گليرلر ويا حسناتِ مضيئه ايله عودت ايدرلر.
إعلم أيّها العزيز!
گورويورز كه: صانعِ حكيمڭ، أفراد و جزئياتڭ تصويرنده بيوك بيوك تفنّنلرى واردر. أوت حيوانلرڭ پك بيوك و پك كوچكلرى اولديغى گبى؛ قوشلرده، باليقلرده، مَلكلرده و سائر أجرامده، عالملرده دخى پك كوچك و پك بيوك فردلرى واردر. جنابِ حقّڭ شو تفنّنده تعقيب ايتديگى حكمت:
١- تفكّر و إرشاد ايچون بر لطف، بر تسهيلاتدر.
٢- قدرت مكتوبلرى اوقونوب فهم ايتمكده بر قولايلقدر.
٣- قدرتڭ كمالنى إظهار ايتمكدر.
٤- جلالى و جمالى هر ايكى نوع صنعتى إبراز ايتمكدر.
مع هذا، پك اينجه يازيلرى هركس اوقوياماز و پك بيوك شيلر ده نظرِ إحاطهيه آلينهماز. ايشته إرشادى تسهيل و تعميم ايچون بر قسمنى كوچك حرفلرله، بر قسمنى ده بيوك حرفلرله يازمقله إرشادڭ إقتضاسى يرينه گتيريلمشدر.
— 252 —
امّا شيطانڭ طلبهسى اولان نفسِ أمّاره، جسمڭ كوچكلگنى صنعتڭ كوچكلگنه عطف ايتمكله، أسبابدن صدورينى تجويز ايدييور. و پك بيوك جسملر دخى حكمت ايله ياراديلمامش إدّعاسنده بولونهرق بر نوع عبثيته إسناد ايدييور.
إعلم أيّها العزيز!
گرك جودده، گرك رزقده إفراط درجهسنده مبذوليت واردر. بو ايسه، حكمتدن اوزاق، عبثيته ياقين گورونور. أوت أگر ياراديلان شى بر غايه ايچون ياراديلييورسه حقّڭ وار؛ امّا غايهلر پك چوقدر. بناءً عليه بر غايهيه نظرًا عبثيت حسّ ايديلسه بيله، غايهلرڭ مجموعنه نظرًا عينِ حكمت و عينِ عدالتدر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانڭ صنعتيله خالقڭ صنعتى آراسندهكى فرق: إنسان كندى صنعتنڭ آرقهسنده گورونهبيلير، امّا خالقڭ مصنوعى آرقهسنده يتمش بيڭ پرده واردر. فقط، خالقڭ بتون مصنوعاتى دفعةً بر نظرده گورونهبيليرسه، سياه پردهلر اورتهدن قالقار، نورانيلر قالير.
إعلم أيّها العزيز!
حيواناتدن اولسون نباتاتدن اولسون تولّد ايله تناسل شمولنه داخل اولان هر فرد وجهِ أرضى إستيلا و تسلّط ايتمك نيّتندهدر كه، أرضى كنديسنه و ذرّيتنه خاص و خالص بر مسجد ياپمقله فاطرِ حكيمڭ أسماءِ حسنىسنى إظهار ايله خالقنه غيرِ متناهى بر عبادتده بولونسون.
أوت قوشلرڭ، باليقلرڭ، قارينجهلرڭ يمورطهلرنده، أشجار و سبزهواتڭ ثمراتنده و او ثمراتڭ تخملرندهكى إفراط درجهسنى بولان كثرت او وضعيتى تنوير ايدر. لٰكن عالمِ شهادتڭ طارلغنه و مستقبل عبادتلرڭ علّام الغيوبڭ علمنده موجود اولديغنه بناءً، نيّتدن فعله هنوز چيقميان اونلرڭ عبادتلرى قبول ايديلمشدر.
إعلم أيّها العزيز!
قرآنِ كريم، بعضًا بر شيئڭ متعدّد غايهلرندن إنسانلره عائد بر غايهيى ذكره تخصيص ايدر. بو إخطار ايچوندر، إنحصار ايچون دگلدر. يعنى، او شيئڭ غايهلرى، ذكر ايديلن غايهيه منحصر دگلدر. آنجق او شيئڭ نظام و إنتظام و سائر فائدهلرينه إنسانڭ نظرِ دقّتنى جلب ايتمك ايچون إنسانلره راجع او فائدهيى ذكر ايدييور. مثلا:
— 253 —
وَ الْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ ٭ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَ الْحِسَابَ
آيتِ كريمه ايله ذكر ايديلن فائده، تقديرِ قمرڭ بيڭلرجه فائدهلرندن بريدر. يوقسه، تقديرِ قمر بو فائدهيه منحصر دگلدر. يعنى، قمر يالڭز بو غايه ايچون دگلدر. بو غايه اونڭ غايهلرندن بريدر.
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حقّه مخصوص تقليدى ممكن اولميان أڭ باهر توحيد سكّه و مُهرلرندن برى، غيرِ معدود مختلف أشيايى بسيط بر شيدن خلق ايتمكدر. أوت پك بسيط اولان شو طوپراقدن بيڭلرجه أنواع، مختلف نباتات، غيرِ متناهى بر قدرت ايله، بر علم ايله، پك بيوك بر إتقان، بر سهولتله ياراديلمقده اولديغى توحيدڭ اويله بر برهانيدر كه؛ هم تقليدى، هم تنقيدى إمكان خارجيدر.
إعلم أيّها العزيز!
حياتِ إنسانيهنڭ وظائفندن برى ده كندى جزئى صفتلرينى شئوناتنى، خالقڭ كلّى صفتلرينى، شئوناتنى فهم ايتمك ايچون بر مقياس ياپمقدر. امّا، عالمِ آخرتده حشردهكى شئوناتِ عظيمهسنى و قيامتده أمواتڭ إحياسيله أحوالِ عموميهسنى فهم ايتمك ايچون، آنجق گوز موسمنڭ قيامتيله بهارلرڭ حشرى، حشر و قيامتِ كبراده خالقڭ شئوناتنه مقياس اولابيلير.
إعلم أيّها العزيز!
مسلمانلرى لهوياتِ نوميه مثابهسنده اولان دنيا حياتنه دعوت ايتمكله، جنابِ حقّڭ حلال ايتديگى طيّبات دائرهسندن، حرام ايتديگى خبيثات مزبلهسنه تشويق ايدن آدمڭ مَثلى اويله بر سرخوشه بڭزر كه:
پارچهلاييجى آرسلان ايله، انسيتلى أهلى آتى بربرندن تفريق ايدهمييور. سهپا آغاجى ايله ژيمناستيق آغاجنى بربرندن آييرامييور. قانلى يارهيى قيرمزى گُلْدن تمييز ايدهمديگى حالده، كنديسنى مرشد بيلهرك إرشاد و نصيحته چيقييور.
أثناىِ إرشادده بر آدمه راست گلير. زواللى آدمڭ آرقه طرفنده قورقونج بر آرسلان طورييور. اوڭ طرفنده ده سهپا آغاجى قورولديغى گبى، هر ايكى ياننده ده دهشتلى
— 254 —
يارهلر وار. فقط آدمجغزڭ ألنده ايكى علاج واردر. و لسانيله قلبنده ايكى طلسم واردر. اونلرى إستعمال ايدرسه شفاياب اولور. و او آرسلان، آته إنقلاب ايدر؛ براق گبى بينگى اولور. او سهپا آغاجى ده؛ دائما تجدّد ايتمكده اولان أحوالِ عالمى، سيّال منظرهلرى سير ايتمگه آلَت و واسطه اولور. او سرخوش حريف، او زواللى آدمجغزه دييور: "ياهو نهدر او علاجلرى، طلسملرى صاقلايورسڭ؟ اونلرى آت كيفڭه باق."
آدمجغز: "يوق بابا! بو علاجلر و طلسملرڭ حفظ و حمايهلرندهيم. اونلردن آلمقده اولديغم حظ، لذّت، كيف بڭا كافيدر. فقط او آرسلان گبى پارچهلاييجى ئولومى ئولديرهبيليرسهڭ و سهپايى قيرمقله قبر آغزينى قپاتهبيليرسهڭ و حياتمڭ معروض قالديغى فنا و زوال يارهلرينى بر حياتِ باقيهيه تبديل ايتمكله تداوى ايدهبيليرسهڭ، پك اعلا سنڭله برابر دانس اوينايالم. و إلّا گوزيمڭ اوڭندن دفع اول گيت. سن آنجق كندڭ گبى سرخوشلرى قانديرهبيليرسڭ. بن سرخوش دگلم. دنياڭزه، كيفڭزه إحتياجم يوق. چونكه
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ ٭ نِعْمَ الْمَوْلٰى وَ نِعْمَ النَّصِيرُ
بڭا يتر."
إعلم أيّها العزيز!
فلسفه طلبهسيله مدنيت تلميذلرى، مسلمانلرى أجنبى عادتلرينه إتّباع ايله شعائرِ إسلاميهيى ترك ايتمگه دعوت ايتدكلرنده، قرآن نورجيلرى بويلهجه مدافعهده بولونورلر: "أگر دنيادن زوال و ئولومى و إنساندن عجز و فقرى قالديرمغه إقتداريڭز وارسه، پك اعلا، دينى ده ترك ايديڭز، شعائرى ده قالديريڭز. و إلّا ديلڭزى كسيڭ، قونوشمايڭز. باقڭز آرقهمزده پنچهلرينى آچمش هجومه حاضر أجل آرسلانى تهديد ايدييور. أگر ايمان قولاغيله قرآنڭ صداسنى ديڭلهيهجك اولورسهڭ او أجل آرسلانى بر براق اولور. بزلرى رحمتِ رحمانه اولاشديرهجقدر. و إلّا او أجل، ييرتيجى بر حيوان گبى بزلرى پارچهلار. باطل إعتقاديڭز گبى، أبدى بر فراق ايله طاغيداجقدر. و كذا اوڭمزده إعدام سهپالرى قورولمشدر. أگر ايمان
— 255 —
ايقانله قرآنڭ إرشادينى ديڭلرسهڭ، او سهپا آغاجلرندن، سفينهِٔ نوح گبى ساحلِ سلامته، يعنى عالمِ آخرته اولاشديريجى بر سفينه ياپيلاجقدر.
و كذا صاغ يانمزده فقر يارهسى، صولده ده عجز، ضعف جريحهسى واردر. أگر قرآنڭ علاجلريله تداوى ايدرسهڭ، فقريمز رحمتِ رحمانڭ ضيافتنه شوق و إشتياقه إنقلاب ايدهجكدر. عجز و ضعفمز ده قديرِ مطلقڭ درگاهِ عزّتنه إلتجا ايچون بر دعوت تذكرهسى گبى اولور.
و كذا بزلر اوزون بر سفردهيز. بورادن قبره، قبردن حشره، حشردن أبد مملكتنه گيتمك اوزرهيز. او يوللرده ظلماتى طاغيدهجق بر نور و بر أرزاق لازمدر. گوونديگمز عقل و علمدن اُميد يوق. آنجق قرآنڭ گونشندن، رحمانڭ خزينهسندن تدارك ايديلهبيلير. أگر بزلرى بو سفردن گرى بيراقهجق بر چارهڭز وارسه، پك اعلا. و إلّا سكوت ايديڭز، قرآنى ديڭلهيهلم باقالم نه أمر ايدييور:
فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ
خلاصه: آييق اولان سڭا تابع اولماز. آنجق سياست شرابيله ويا شهرت حرصيله ويا رقّتِ جنسيه ايله ويا فلسفهنڭ ضلالتيله ويا مدنيتڭ سفاهتيله سرخوش اولانلر سنڭ مشرب و مسلگڭه تابع اولورلر. فقط إنسانڭ باشنه اينديريلن ضربهلر و يوزينه ووريلان طوقاتلر، اونڭ سرخوشلغنى إزاله ايله آييلتهجقدر.
و كذا إنسان حيوان گبى يالڭز زمانِ حال ايله مبتلا و مشغول دگلدر. بلكه مستقبلڭ قورقوسى و ماضينڭ حزن و كدرى ايله حال ألملرينه معروضدر. فقط كنديسنى شقى، ضالّ، أحمقلردن عدّ ايتمهين آدم، قرآنڭ شو بشارتنى ديڭلهسين:
اَلَا اِنَّ اَوْلِيَاءَ اللّٰهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ٭ اَلَّذِينَ اٰمَنُوا وَ كَانُوا يَتَّقُونَ ٭ لَهُمُ الْبُشْرٰى فِى الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا وَ فِى اْلٰاخِرَةِ لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللّٰهِ ذٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
٭ ٭ ٭
— 256 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ وَ طُورِ سِينِينَ
إلى آخر السورة...
إعلم أيّها العزيز!
هر بر مصنوعده تحقّق ايدن كمالِ صنعت، صانعڭ هر مكانده و هر مصنوعڭ ياننده بولونماسنه دلالت ايتديگى گبى؛ هيچ بر مكانده و هيچ بر مصنوعڭ ياننده بولونمامسنه ده دلالت ايدر.
و كذا إنسان، هر بر شيئه محتاج اولديغى جهتله هر شيئڭ ملكوتى ألنده و هر شيئڭ خزينهسى ياننده اولان ذاتِ أقدسدن ماعدا كيمسهيه عبادت ايدهمز.
و كذا إنسان وجود، ايجاد، خير، أفعال جهتيله پك كوچك، ناقص اولمقله قارينجهدن، آريدن أدنا، ئورومجكدن داها ضعيفدر. فقط عدم، تخريب، شر، إنفعال جهتيله سماوات، أرض، جبالدن داها بيوكدر. مثلا: حسنات ياپديغى زمان، حبّه حبّه ياپار. سيّئات ياپارسه قبّه قبّه ياپار. أوت مثلا كفر سيّئهسى بتون موجوداتى تحقير ايدر، قيمتدن دوشورور.
و كذا إنسانڭ بر جهتله قيل قدر بر إختيارى، ذرّه قدر بر إقتدارى، شعاع قدر بر حياتى، دقيقه قدر بر عمرى، جزئى بر جزء قدر موجوديتى وارسه ده، ديگر جهتله حدسز بر عجز و فقرى ده واردر. قديرِ مطلق و غنىِّ مطلقڭ تجلّياتنه گنيش بر معكس اولور.
و كذا إنسان حياتِ دنيويه جهتيله بر چكردك اولوب، پك بيوك ثمره و سنبللر ويرمك ايچون كنديسنه توديع ايديلن جهازاتى، بعض مادّهلرى ألده ايتمك ايچون طاووق گبى طوپراقلرى، گوبرهلرى، نجسلرى أشمهيه صرف ايدر، فائدهسز تفسّخ ايدر. و حياتِ معنويه جهتيله أمللرى أبده قدر اوزانان بر شجرهٔ باقيهدر.
— 257 —
و كذا إنسان فعل و سعيى جهتيله ضعيف بر حيوان اولوب دائرهٔ سعيى پك طاردر. إنفعال، سؤال، دعا جهتيله رحمٰنِ رحيمڭ عزيز بر مسافريدر. دائرهسى خيال قدر گنيشدر.
و كذا إنسانڭ حياتِ حيوانيهدن آلديغى لذّت بر سرچه قوشنڭ لذّتى قدر دگلدر. چونكه إنسانده حزن، كدر، قورقو وار، اونده يوقدر. فقط جهازات، حسّيات، طويغولر، إستعدادلر إعتباريله حيوانلرڭ أڭ أعلاسندن فضله لذّت آلير. إنسانڭ شو وضعيتنه دقّت ايديليرسه آڭلاشيلير كه: بو قدر جهازات، بو حيات ايچون اولمايوب، آنجق بر حياتِ باقيه ايچون كنديسنه ويريلمشدر.
و كذا إنسان سلطنتِ ربوبيتڭ محاسننه ناظر و أسماءِ قدسيهنڭ جلوهلرينه دلّال و قلمِ قدرتله يازيلان مكتوباتِ إلٰهيهيى مطالعه ايله متفكّر اولديغى جهتله، أشرفِ مخلوقات و خليفهٔ أرض اولمشدر.
٭ ٭ ٭
يَا اَيُّهَا النَّاسُ اَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ اِلَى اللّٰهِ
إعلم أيّها العزيز!
إنساندهكى قصور صوڭسز اولديغى گبى، عجز، فقر و إحتياجنه ده نهايت يوقدر. إنسانه توديع ايديلن آجلق ايله نعمتلرڭ لذّتلرى تبارز ايتديگى گبى؛ إنساندهكى قصور، كمالاتِ سبحانيه درجهلرينه بر مرصاددر. إنساندهكى فقر، غناءِ رحمتڭ درجهلرينه بر مقياسدر. إنساندهكى عجز، قدرت و كبرياسنه بر ميزاندر. إنساندهكى تنوّعِ حاجات، أنواعِ نِعَم و إحساناتنه بر نردباندر. اويله ايسه فطرتڭدن غايه عبوديتدر. عبوديت ايسه، درگاهِ عزّتنه قصورلريڭى "اَسْتَغْفِرُ اللّٰه" و "سبحان اللّٰه" ايله إعلان ايتمكدر.
٭ ٭ ٭
— 258 —
اِنَّ الْاَبْرَارَ لَفِى نَعِيمٍ ٭ وَ اِنَّ الْفُجَّارَ لَفِى جَحِيمٍ
إعلم أيّها العزيز!
هر بر إنسان ايچون حيات سفرنده ايكى يول واردر. بو ايكى يولڭ اوزونلغى قيصهلغى بردر. امّا بريسنده أهلِ شهود و أهلِ وقوفڭ شهادت و تصديقلريله اونده طوقوز منفعت إحتمالى وار. ايكنجى يولده مسئله معكوسهدر. اونده طوقوز ضرر إحتمالى واردر. ايكنجى يول ايله گيدنڭ نه سلاحى وار، نه ذخيرهسى. طبيعى يولده پك چوق قورقولره معروض قالاجغى گبى إحتياجلرينى دفع ايچون چوقلره منّت آلتنده قالير. فقط برنجى يوله سلوك ايدنڭ، هم سلاحى، هم أرزاقى برابردر. پك سربستانه گيدر. برنجى يول قرآن يوليدر، ايكنجى يول ايسه ضلالت يوليدر.
أوت أهلِ شهودڭ، أهلِ وقوفڭ تصديق و شهادتلريله ثابتدر كه، ايمان يُمنيله يوروين أمن و أمان ايچندهدر. و بِالآخره مركزِ حكومته اولاشديغنده اونده طوقوزى بيوك مكافاتلره مظهر اولاجقلردر. فقط، ضلالت ظلماتى ايچنده يوروينلر أثناىِ سفرده قورقودن، آجلقدن هر شيئه و هركسه تذلّل ايتدكدن صوڭره، محلِّ حكومته واصل اولديغنده اونده طوقوزى يا إعدام ويا أبدى حپسه محكوم اولاجقلردر. بناءً عليه عقلى اولان، ضررلى بر شيئى، دنيوى، أدنا بر خفّت ايچون ترجيح ايتمز.
أهلِ شهود ديديگمزدن مقصد، أولياءُ اللّٰهدر. زيرا ولايت صاحبى، عوامڭ إعتقاد ايتديگى شيلرى گوزله مشاهده ايدييور. قرآن يولى ايله گيدنلرڭ سلاح و ذخيرهلرى ايسه؛ قديرِ مطلقه، غنىِّ كريمه اولان توكّل اونلرى تأمين ايدر. زيرا توكّل، إستناد و إستمداد نقطهلرينى تضمّن ايدييور. بو نقطهلر ده كلمهِٔ توحيدى إستلزام ايدييور. كلمهِٔ توحيد ده نمازى إقتضا ايدييور. نماز دخى عبوديتڭ أساس بر ركنيدر. عبوديتى أمر ايدن تكليفدر. مكلّفيتنى ايفا ايدنڭ، مكلّفيت مدّتنجه، مكلّفيتِ عسكريه گبى يمكلرى، لباسلرى و سائر حيات لازمهلرى خزينهٔ رحماندن ويريلير. مكلّفيتِ عسكريه ايكى بچق سنهدر. امّا مكلّفيتِ عبوديت، مدّتِ عمردر.
٭ ٭ ٭
— 259 —
وَمَا هٰذِهِ الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا اِلَّا لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ اِنَّ الدَّارَ اْلٰاخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ
إعلم أيّها العزيز!
إنسان بر يولجيدر. صباوتدن گنجلگه، گنجلكدن إختيارلغه، إختيارلقدن قبره، قبردن حشره، حشردن أبده قدر يولجيلغى دوام ايدر. هر ايكى حياتڭ لوازماتى، مالك الملك طرفندن ويريلمشدر. فقط او لوازماتى، جهلندن طولايى تمامًا بو حياتِ فانيهيه صرف ايدييور. حالبوكه، او لوازماتدن لا أقل اونده برى دنيوى حياته، طوقوزى حياتِ باقيهيه صرف ايتمك گركدر. عجبا بر قاچ مملكتى گزمك ايچون حكومتدن يگرمى درت ليرا خرجِ راه آلان بر مأمور، ايلك داخل اولديغى مملكتده يگرمى اوچ ليرايى صرف ايدرسه، اوتهكى يرلرده نه ياپاجقدر؟ حكومته نه جواب ويرهجكدر؟ بويله ياپان كنديسنه عقللى دييهبيلير مى؟ بناءً عليه جنابِ حق هر ايكى حيات لوازماتنى ألده ايتمك ايچون يگرمى درت ساعتلك بر وقت ويرمشدر. چوغنى آزه، آزينى چوغه ويرمك صورتيله، يگرمى اوچ ساعت قيصه و فانى اولان دنيا حياتنه، هيچ اولمازسه بر ساعتى ده بش نمازه و باقى و صوڭسز اُخروى حياته صرف ايتمك لازمدر كه دنياده پاشا، آخرتده گدا اولماسين!
إعلم أيّها العزيز!
غافل اولان إنسان، كندى وظيفهسنى ترك ايدر، اللّٰهڭ وظيفهسيله مشغول اولور. أوت إنسان، غفلتدن طولايى إقتدارى داخلنده قولاى اولان عبوديت وظيفهسنڭ تركيله، ضعيف قلبيله ربوبيت وظيفهِٔ ثقيلهسنڭ آلتنه گيرر، آلتنده أزيلير. و عين زمانده بتون إستراحتنى غائب ايتمكله عاصى، شقى، خائن آدملرڭ پارتيسنه داخل اولور.
أوت إنسان بر عسكردر. عسكرلك وظيفهسى باشقه، حكومتڭ وظيفهسى باشقهدر. عسكرلك وظيفهسى تعليم، جهاد گبى دين و وطنى قورويهجق ايشلردر. حكومتڭ وظيفهسى ايسه، أرزاقنى، لباسنى، سلاحنى ويرمكدر. بناءً عليه أرزاقنى تأمين ايچون عسكرلگه عائد وظيفهسنى ترك ايدوب تجارتله (مثلا) إشتغال ايدن بر عسكر، شقى و خائن اولور. بو إعتبارله إنسانڭ اللّٰهه قارشى عبوديت، وظيفهسيدر.
— 260 —
تركِ كبائر تقواسيدر. نفس و شيطانله اوغراشماسى، جهاديدر.
امّا گرك نفسنه، گرك أولاد و تعلّقاتنه حيات مالزمهسنى تدارك ايتمك اللّٰهڭ وظيفهسيدر. أوت مادام حياتى ويرن اودر. او حياتى قورويهجق لوازماتى ده او ويرهجكدر. يالڭز، حكومتڭ عسكر ايچون اوفيسلرده جمع ايتديگى أرزاقى عسكرلره طاشيتديرديغى، تميزلتديرديگى، ئوگوتديرديگى، پيشيرتديرديگى گبى، جنابِ حق ده حيات ايچون لازم اولان لوازماتى كُرهِٔ أرض اوفيسنده ياراتوب جمع ايتدكدن صوڭره، او أرزاقڭ طوپلانمسنى و سائر أحوالنى إنسانه ياپديرر كه، إنسانه بر مشغوليت، بر أگلنجه اولسون و عطالت، بطالت عذابندن قورتولسون.
أى إنسان! رحمِ مادرده ايكن، طِفل ايكن، إختيار و إقتداردن محروم بر وضعيتده ايكن، سنى پك لذيذ رزقلر ايله بسلهين اللّٰه، سن حياتده قالدقجه او رزقى ويرهجكدر. باقسڭا! هر بهار موسمنده سطحِ أرضده ياراديلان أنواعِ أرزاقى كيم ياراتييور و كيملر ايچون ياراتييور؟ سنڭ آغزيڭه گتوروب صوقهجق دگل يا! ياهو، أگلنجهلره، باغچهلره گيدوب داللرده صاللانان او گولچ يوزلى لذيذ ميوهلرى قوپاروب يمك زحمت ميدر؟ اللّٰه إنصاف ويرسين!
خلاصه:اللّٰهى إتهام ايتمكله ايشڭى ترك ايدوب اللّٰهڭ ايشنه قاريشمه كه نانكور عاصيلر دفترينه قيد اولميهسڭ.
٭ ٭ ٭
اُدْعُونِى اَسْتَجِبْ لَكُمْ
إعلم أيّها العزيز!
بعض دعالر إجابته إقتران ايتمز، دييه إدّعاده بولونمه. چونكه دعا بر عبادتدر. عبادتڭ ثمرهسى آخرتده گورونور. دنيوى مقصدلر ايسه، نماز وقتلرى گبى، دعالر عبادتى ايچون برر وقتدرلر. دعالرڭ ثمرهسى دگللردر. مثلا: شمسڭ طوتولماسى كسوف نمازينه، ياغمورسزلق ياغمور نمازينه برر وقتدر.
— 261 —
و كذا ظالملرڭ تسلّطى و بلالرڭ نزولى، بعض خصوصى دعالره وقتدر. بو وقتلر باقى قالدقجه، او نمازلر، او دعالر ياپيلير. أگر بو وقتلرده دنيوى مقصدلر حاصل اولورسه، ذاتًا نورٌ على نور. و إلّا، إجابت دعايه إقتران ايتمدى، دييهمزسڭ. آنجق، هنوز وقت إنقضا ايتمهمش، دعايه دوام لازمدر، دييهبيليرسڭ. چونكه او مقصدلر دعالرڭ مقدّمهسيدر، نتيجهسى دگللردر. جنابِ حقّڭ دعالرڭ إجابتنه وعد ايتمهسى ايسه، إجابت عينِ قبول دگلدر. يعنى، إجابت قبولى إستلزام ايتمز. دعايه هر حالده جواب ويريلير. جوابسز بيراقيلماز. مطلوبه اولان إسعاف ايسه، مجيبڭ حكمتنه تابعدر. مثلا: دوقتورى چاغيرديغڭ زمان، هر حالده: "نه ايسترسڭ" دييه جواب ويرر. فقط: "بو يمگى ويا بو علاجى بڭا وير" ديديگڭ وقت، بعضًا ويرر، بعضًا خستهلغڭه، مزاجڭه ملايم اولماديغندن ويرمز.
عدمِ قبول أسبابندن برى ده، دعايى عبادت قصديله ياپمايوب، مطلوبڭ تحصيلنه تخصيص ايتديگندن عكس العمل اولور. او دعا عبادتنده إخلاص قيريلير، مقبول اولماز.
إعلم أيّها العزيز!
إنقلابلر نتيجهسنده، هر ايكى طرف آراسنده گنيش گنيش درهلر حصوله گلييور. او درهلر اوستنده هر ايكى عالمله مناسبتدار كوپريلر لازمدر كه، هر ايكى عالم آراسنده گيديش گليش اولسون. لٰكن او كوپريلرڭ إنقلابات جنسلرينه گوره شكللرى، ماهيتلرى متباين؛ إسملرى متنوّع اولور. مثلا اويقو عالمِ يقظه ايله عالمِ مثال آراسنده بر كوپريدر. برزخ، دنيا ايله آخرت آراسنده آيرى بر كوپريدر. و مثال، عالمِ جسمانى ايله عالمِ روحانى آراسنده بر كوپريدر. بهار، قيش ايله ياز آراسنده آيرى بر نوع كوپريدر. قيامتده ايسه، إنقلاب بر دگلدر. پك چوق و بيوك إنقلابلر اولاجغندن، كوپريسى ده پك غريب، عجيب اولماسى لازم گلير.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانڭ بَعْدَ الْموت خالقِ رحمٰن و رحيمه رجوعى حقّنده إعلانات ياپان شو
اِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ٭ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ٭ وَ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ ٭ وَ اِلَيْهِ مَاٰبِ
— 262 —
گبى آيتلرده بيوك بر بشارت و تسلّى اولديغى گبى، أهلِ عصيانه ده بيوك تهديدلرى ايماء واردر.
أوت بو آيتلرڭ صراحتنه گوره: ئولوم؛ زوال، فراق، عدم قپوسى و ظلمات قويوسى اولمايوب؛ آنجق سلطانِ أزل و أبدڭ حضورينه گيرمك ايچون بر مدخلدر. بو بشارتڭ إشارتيله قلب عدمِ مطلق قورقوسندن، ألمندن قورتولور. أوت كفرڭ تضمّن ايتديگى جهنّمِ معنويهيه باق!
اَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِى بِى
حديثِ قدسيسى سرّنجه، جنابِ حق كافرڭ ظن و إعتقادينى دائمى بر عذابِ أليمه قلب ايدر. صوڭره، ايمان و يقين ايله، جنابِ حقّڭ لقاسندن صوڭره، رضاسندن صوڭره، رؤيتندن صوڭره مؤمنلر ايچون حاصل اولان لذّتلرڭ درجهلرينه باق! حتّى جهنّمِ جسمانى، عارف اولان مؤمن ايچون، عاصيه كافرڭ جهنّمِ معنويسنه نسبةً جنّت گبيدر.
آرقداش! عالمِ بقايه دلالت ايدن براهيندن ماعدا، آرقهسنده صفلر تشكيل ايدوب دعالرينه بر آغزدن "آمين! آمين!" سويلهين أنبيا، أوليا، صدّيقين إماملرى، محبوبِ أزلينڭ حبيبِ أكرمى محمّد عليه الصلاة والسلامڭ تضرّعاتى، دعالرى، عالمِ بقاده إنسانڭ بقاسنه پك بيوك برهان و كافى بر وسيلهدر. چونكه؛ كائناتى سراپا إستيلا ايدن شو حُسنلر، گوزللكلر، جماللر، كماللر؛ او حبيبڭ تضرّعاتنى ايشيتمهمك ويا قبول ايتمهمك قدر چركين، قبيح، قصور، نقص عدّ ايديلهجك بر شيئه مساعده ايدر مى؟ جنابِ حق بتون نقائصدن، چركين شيلردن منزّه، مبرّا دگل ميدر؟ ألبته منزّهدر.
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حقّڭ ويرديگى نعمتلرى سويلهيوب إعلان و تحديثِ نعمت ايتمك، بعضًا غروره و كبره إنجرار ايدر. تواضع قصديله ده او نعمتلرى كتم ايتمك ايى دگلدر. بناءً عليه إفراط و تفريطدن قورتولمق ايچون إستقامت ميزاننه مراجعت ايديلمهلى. شويله كه:
هر بر نعمتڭ ايكى وجهى واردر. بر وجهى إنسانه عائددر كه إنسانى تزيين
— 263 —
ايدر، مدارِ لذّتى اولور. خلق ايچنده تمايزه سبب اولور. موجبِ فخر اولور، سرخوش اولور. مالكِ حقيقىيى اونوتور. النهاية كبر و غرور قويوسنه دوشورتور.
ايكنجى وجهى ايسه، إنعام ايدنه باقار كه، كرمنى إظهار، درجهِٔ رحمتنى إعلان، إنعامنى إفشا، أسماسنه شهادت ايدر. بناءً عليه تواضع، آنجق برنجى وجهله تواضع اولابيلير. و إلّا كفرانى تضمّن ايتمش اولور. تحديثِ نعمت دخى، ايكنجى وجهله معنوى بر شكر اولمقله ممدوح اولور. يوقسه كبر و غرورى تضمّن ايتديگندن مذمومدر. تواضع ايله تحديثِ نعمت شويلهجه بر إجتماعلرى وار:
بر آدم هديه اولارق بر پالطو بريسنه ويرييور. پالطويى گيهن آدمه باشقه بر آدم "نه قدر گوزل اولدڭ." ديديگنه قارشى "گوزللك پالطونڭدر." ديديگى زمان، تواضع ايله تحديثِ نعمتى جمع ايتمش اولور.
إعلم أيّها العزيز!
اجرت آلينديغى زمان ويا مكافات توزيع ايديلديگى وقت، رقابت، قيصقانجلق ميقروبى اوينامغه باشلار. فقط ايش زماننده، خدمت وقتنده او ميقروبڭ خبرى اولمايور. حتّى تنبل اولان آدم چاليشقانى سَور. ضعيف اولان قوىيى تقدير و تحسين ايدر. فقط چاليشماسنى ايستر كه، ايش خفيف اولسون، زحمتدن قورتولسون.
دنيا ده امورِ دينيهيه و أعمالِ آخرته ايش و خدمت ايچون قورولمش بر فابريقه اولديغى جهتله و او فابريقه ايچريسنده ايشلهنن و ياپيلان عبادتلرڭ ثمرهسى اوتهكى عالمده گورونديگنه نظرًا عبادتلرده رقابت ايديلمهمليدر. اولديغى تقديرده إخلاصى غيب اولور. و او رقابتى ياپان، خلقڭ تقدير و تحسينلرى گبى دنيوى بر مكافاتى دوشونور. زواللى دوشونمييور كه، او دوشونجه ايله عملنى عدمِ إخلاص ايله إبطال ايدر. چونكه ثواب إعطاسنده و اجرت آلديغنده، ناسى ربِّ ناسه شريك ياپار و خلقڭ نفرتلرينه هدف اولور.
— 264 —
إعلم أيّها العزيز!
كرامت ايله إستدراج معنًا بربرينه مبايندر. زيرا كرامت، معجزه گبى اللّٰهڭ فعليدر. و او كرامت صاحبى ده كرامتڭ اللّٰهدن اولديغنى بيلير و اللّٰهڭ كنديسنه حامى و رقيب اولديغنى ده بيلير. توكّل و يقينى ده فضلهلشير. لٰكن بعضًا اللّٰهڭ إذنيله كرامتلرينه شعورى اولور، بعضًا اولماز. أولٰى و أسلمى ده بو قسمدر.
إستدراج ايسه، غفلت ايچنده ايكن أشياءِ غيبيهنڭ إنكشافندن و غريب فعللرى إظهار ايتمكدن عبارتدر. فقط بو إستدراج صاحبى، نفسنه إستناد و إقتدارينه إسناد ايتمكله أنانيتى، غرورى اويله فضلهلشير كه اِنَّمَا اُوتِيتُهُ عَلٰى عِلْمٍ اوقومغه باشلار. لٰكن او إنكشاف، تصفيهِٔ نفس و تنوّرِ قلب نتيجهسى اولديغى تقديرده، أهلِ إستدراج ايله أهلِ كرامت آراسنده طبقهِٔ اولٰىده فرق يوقدر. تام معناسيله فنايه مظهر اولانلر ايسه، اونلره ده اللّٰهڭ إذنيله أشياءِ غيبيه إنكشاف ايدر. و اونلر ده، او أشيايى فنا فِى اللّٰه اولان حواسلريله گورورلر. بونڭ إستدراجدن فرقى پك ظاهردر. زيرا ظاهره چيقان باطنلرينڭ نورانيتى، مرائيلرڭ ظلماتيله إلتباس اولماز.
٭ ٭ ٭
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
إعلم أيّها العزيز!
تسبيحات، عبادات، غيرِ محدود أنواعلريله هر شيده واردر. فقط، هر شيئڭ كندى تسبيحات و عبادتنى بتون وجهلرينى دائما بيلوب شعور ايدنمهسى لازم دگلدر. چونكه حصول حضورى إستلزام ايتمز. تسبيح و عبادت ايدنلر، يالڭز ياپدقلرى عملڭ مخصوص بر تسبيح ويا صفتى معلوم بر عبادت اولديغنى بيليرلرسه كافيدر. ذاتًا معبودِ مطلقڭ علمى كافيدر. إنساندن ماعدا مخلوقاتده تكليف اولماديغندن، اونلره نيّت لازم دگلدر. و كذا عمللرينڭ صفتنى بيلمك ده لازم دگلدر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانِ مؤمنڭ قيمتى، إحتوا ايتديگى صنعتِ عاليه ايله أسماءِ حسنىدن
— 265 —
إنعكاس ايدن جلوهلرڭ نقشلرى نسبتندهدر. إنسانِ كافرڭ قيمتى ايسه، أت، كميكدن عبارت فانى و ساقط مادّهسنڭ قيمتيله ئولچولور. كذالك بو عالم ده، أگر قرآنڭ تعريف ايتديگى گبى معناىِ حرفيله، يعنى جنابِ حقّڭ عظمتنه بر آلَت نظريله باقيليرسه، او نسبتده قيمتدار اولور. أگر فلسفهنڭ ديديگى گبى، معناىِ إسميله يعنى هيچ بر فاعل خالق ايله باغلى اولمايوب مستقلِّ بِالذّات نظريله باقيليرسه، قيمتى جامد، متغيّر مادّهسنده منحصر قالير. قرآندن إستفاده ايديلن علمڭ فلسفه علمندن نه درجه يوكسك اولديغى، شو مثال ايله تبارز ايدر:
وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا
بو حُكمِ قرآنى أسماءِ حسنىنڭ جلوهلرينه باقمق ايچون بر پنجره آچييور. شويله كه:
أى إنسان!بو شمس، عظمتيله برابر سزه مسخّردر. مسكنلريڭزه نور ويرييور. يمكلريڭزى حرارتيله پيشيرتييور. سزڭ اويله عظيم، رحيم بر مالكڭز وار كه، بو شمس اونڭ بر لامباسى اولوب مسافرخانهسنده ساكن مسافرلرينى ضيالانديرييور.
فلسفهنڭ حكمتنجه، شمس بيوك بر آتشدر، يرنده دونويور. أرض ايله سيّارات، اوندن اوچان پارچهلردر. جاذبه ايله شمسه مربوط قالارق مدارلرنده حركت ايدييورلر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسانڭ جنابِ حقدن هيچ بر حقّى طلب ايتمگه حقّى يوقدر. بِالعكس دائما اوڭا شكر ايتمگه مديوندر. چونكه ملك اونڭدر. إنسان اونڭ مملوكيدر.
٭ ٭ ٭
— 266 —
معجزهٔ كبرادن بر قاچ قطرهيى تضمّن ايدن اون دردنجى رشحه
برنجى قطره:
نبوّتِ أحمديهيى (عصم) إثبات ايدن دليللر نه تعداد و نه تحديد ايديلهمز. أهلِ تحقيق و يوكسك إنسانلرجه، بيانلرى حقّنده ياپيلان تصنيفلر پك چوقدر. عجز و قصورم ايله "شعاعات" آدلى أثرمده او شمسڭ بعض شعاعلرى بيان ايديلديگى گبى، "لمعات" آدلى ايكنجى بر أثرمده قرآنڭ إعجاز درجهلرى، قرقه إبلاغ ايديلمشدر. و او وجوهِ إعجازدن بلاغتِ نظميهيه عائد بر وجه ده، "إشارات الإعجاز" نام أثرمده بيان ايديلمشدر. إشتهاسى اولانلره او اوچ كتابى توصيه ايدييورم.
ايكنجى قطره:
گچن درسلردن آڭلاشيلديغى اوزره خالقِ أرض و سماواتڭ، نوعِ بشرڭ إصلاح و تربيهسى ايچون إنزال ايتديگى قرآنڭ پك چوق وظيفه و مقاملرى واردر.
أوت قرآن كائناتڭ بر ترجمهِٔ أزليهسيدر. و كائناتڭ كندى لسانلريله اوقودقلرى آياتِ تكوينيهنڭ ترجمانيدر. و شو كتابِ عالمڭ تفسيرى اولديغى گبى؛ أرض، سماوات صحيفهلرنده مستتر أسماءِ حسنىنڭ دفينهلرينى كشّافدر. و شو عالمِ شهادته عالمِ غيبدن بر لساندر. و عالمِ إسلامڭ گونشى اولديغى گبى، عالمِ آخرتڭ ده خريطهسيدر. و جنابِ حقّڭ ذاتنه، صفاتنه، أسماسنه، شئوناتنه بر برهان و بر ترجماندر. و كذا نوعِ بشرڭ شريعت كتابى، حكمت كتابى، دعا كتابى، دعوت كتابى، عبادت كتابى، أمر كتابى، ذكر كتابى، فكر كتابى اولمقله، ظاهرًا بر كتاب شكلنده ايسه ده، إحتوا ايتديگى فنون و علوم جهتيله بيڭلرجه كتاب حكمندهدر.
اوچنجى قطره:
تكراراتِ قرآنيهدهكى إعجازڭ بر لمعهسنى بيان ضمننده "آلتى نقطه"دن عبارتدر.
— 267 —
برنجى نقطه:قرآن بر ذكر كتابى، بر دعا كتابى، بر دعوت كتابى اولديغنه نظرًا، سورهلرنده وقوعه گلن تكرار، بلاغتجه عينِ إصابت و عينِ حكمتدر. چونكه ذكر و دعادن مقصد ثوابدر و مرحمتِ إلٰهيهيى جلب ايتمكدر. معلومدر كه، بو گبى خصوصلرده فضلهسيله تكرار لازمدر كه، او نسبتده ثواب قزانيلسين و مرحمت جلب ايديلسين. هم ده ذكرڭ تكرارى قلبى تنوير ايدر. دعانڭ تكرارى بر تقريردر. دعوت دخى، تكرارى نسبتنده تأثيرى، تأكيدى واردر.
ايكنجى نقطه:قرآن بتون بشرڭ طبقاتنه خطاب و دوا اولديغى ايچون، ذكى غبى، تقى شقى، زاهد غيرِ زاهد، بتون إنسان طبقهلرى شو خطابِ إلٰهيهيه مظهر و بو أجزاخانهِٔ رحمانيهدن علاج آلمغه حقلرى واردر. حالبوكه قرآنى تمامًا و دائما اوقومق هركسه ميسّر دگلدر. بونڭ ايچون، لزوملى اولان مقصدلر، حجّتلر بِالخاصّه اوزون سورهلرده تكرار ايديلمشدر كه هر بر سوره همان همان بر كوچك قرآن حكمنده اولسون كه هركس سهولتله ايستديگى وقت ايستديگى سورهيى اوقومقله تام قرآنڭ ثوابنى قزانهبيلسين. أوت وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْاٰنَ لِلذِّكْرِ اولان آيتِ كريمه بو حقيقتى إثبات ايدييور.
اوچنجى نقطه:جسمانى إحتياجلر وقتلرڭ إختلافلريله تبدّل ايدر. نقصان و فضلهلشير. مثلا: هوايه اولان إحتياج هر آنده وار. صويه اولان إحتياج، معدهنڭ حرارتى زمانلرنده اولور. غدايه اولان حاجت، هر گونده اولور. ضيايه اولان إحتياج، على الأكثر هفتهده بر دفعه لازمدر. و هكذا...
كذالك معنوى إحتياجلر ده وقتلرى مختلف و متفاوتدر. هر آنده "اللّٰه" كلمهسنه إحتياج واردر. هر وقت "بسمله"يه هر ساعتده "لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه"ه إحتياج واردر. و هكذا...
بناءً عليه؛ آيتلرڭ، كلمهلرڭ تكرارى، إحتياجلرڭ تكرارندن ايلرى گلييور. و كذا او گبى حكملره اولان إحتياجڭ شدّتنه إشارتدر.
— 268 —
دردنجى نقطه:بيليرسڭز كه؛ قرآن بو متين دينِ عظيمڭ أساساتنى و إسلاميتڭ أركاننى تأسيس ايتديگى گبى، إجتماعاتِ بشريهيى تبديل ايدن بر كتابدر. معلومدر كه: مؤسّس اولان ذات، وضع ايتديگى أساسلرى گوزلجه يرلشديرمك ايچون تكرارلره چوق إحتياجى اولور. أوت تكرار ايديلن شى ثابت قالير، تقرّر ايدر، اونوتلماز.
و كذا قرآن، بشرڭ مختلف طبقهلرندن قالى ويا حالى ياپيلان سؤاللره لازم اولان جوابلرى ويرن عمومى بر مرشدِ مجيبدر. معلوم يا، سؤال تكرّر ايدرسه جواب ده تكرّر ايدر.
بشنجى نقطه:بيليرسڭز كه، قرآن پك بيوك مسئلهلردن بحث ايدر. و قلبلرى ايمان و تصديقه دعوت ايدر. و چوق اينجه حقيقتلردن بحث آچار. عقللرى؛ معرفته، دقّته تحريك ايدر. بناءً عليه او مسائلڭ، او اينجه حقائقڭ، قلبلرده، أفكارده تثبيت و تقريرى ايچون سُوَرِ مختلفهده درلو درلو اسلوبلرله تكراره إحتياج واردر.
آلتنجى نقطه:بيليرسڭز كه، هر آيت ايچون بر ظاهر وار، بر باطن وار؛ بر حدّ وار، بر مُطَّلَعْ وار. و هر بر قصّه ايچون چوق وجهلر، حكملر، فائدهلر، مقصدلر واردر. بناءً عليه معيّن بر آيت هر يرده اوبر مناسب بر وجه ايچون، بر فائده ايچون ذكر ايديلهبيلير. بو إعتبارله، ظاهرًا تكرار گورونسه بيله حقيقتده تكرار دگلدر.
دردنجى قطره:
قرآنڭ فلسفى مسائلِ كونيهنڭ بر قسمنده إهمال ايله، بر قسمنده إبهام ايله، اوتهكى قسمنده إجمال ايله إشارت ايتديگى درجهٔ إعجازى " آلتى نكته" ضمننده ايضاح ايدييورز.
برنجى نكته: س:نه ايچون قرآن ده، حكمت و فلسفه گبى كائناتدن بحث ايتمييور؟
ج:فلسفه حقيقتدن عدول ايتمش، كائناته معناىِ إسميله باقهرق، كائناتى كائنات حسابنه إستخدام ايدييور. قرآن ايسه، حقدن حق ايله نازل اولمش، حقيقته گيدييور. موجوداته معناىِ حرفيله باقهرق خالقنڭ حسابنه إستخدام ايدييور.
— 269 —
س:علوى و سفلى أجرامڭ ماهيتلرى، شكللرى، حركتلرى حقّنده فنّڭ ويرديگى بيانات گبى بيان لازم ايكن، مبهم بيراقيلمشدر؟
ج:بو گبى مسئلهلرده إبهام داها مهمدر. و إجمال داها جميل و گوزلدر. چونكه قرآن، إستطرادى و تبعى اولارق جنابِ حقّڭ ذاتنه، صفاتنه إستدلال ايچون كائناتدن بحث ايدييور. إستدلالڭ برنجى شرطى، دليلڭ نتيجهدن داها ظاهر و معلوم اولماسى لازمدر. أگر فنجيلرڭ إشتهاسى گبى "شمسڭ سكوننه، أرضڭ حركتنه باقمقله اللّٰهڭ عظمتنى آڭلايڭز." ديمش اولسيدى، دليل مدّعادن داها خفى اولوردى. و إنسانلرڭ أكثريسى، أكثر زمانلرده فهم ايدهمدكلرندن إنكاره ذهاب ايدرلردى. حالبوكه، إرشاد و هدايت زمانلرنده جمهورڭ درجهِٔ فهملرى نظره آلينهرق اوڭا گوره سوز سويلهمك ايجاب ايدر. مع هذا أكثريته ياپيلان مراعاتدن، أقلّيتده قالانڭ محروميتى نشئت ايتمز. چونكه اونلر ده إستفاده ايدييورلر. امّا مسئله معكوسه اولورسه، أكثريت محروم قالير، إستفاده ايدهمز. چونكه فهملرى قاصردر.
و ثانيًا:بلاغتِ إرشاديهنڭ شأنندندر كه، عوامڭ نظرينه، عامّهنڭ حسّنه، جمهورڭ فهمنه گوره حركت ياپيلسين كه؛ نظرلرى توحّش، فكرلرى قبولدن إمتناع ايتمهسين. بناءً عليه جمهوره اولان خطابڭ أڭ بليغى ظاهر، بسيط، سهل اولماسيدر كه عاجز اولماسينلر. مختصر اولسون كه، ملول اولماسينلر. مجمل اولسون كه، لزوملى اولميان تفصيلدن نفرت ايتمهسينلر.
و ثالثًا:قرآن موجوداتڭ أحوالندن آنجق خالقلرى ايچون بحث ايدر. موجوداتڭ ذاتلرينه عائد دگلدر. بو إعتبارله قرآنجه أڭ مهمّ، كائناتڭ خالقه ناظر اولان أحواليدر. فن ايسه، خالقى ايشه قاتمييور. كائناتڭ أحوالندن بِذاتها بحث ايدييور. و كذا قرآن بتون إنسانلره خطاب ايدر. و أكثريتڭ فهمنى مراعات ايدر كه، تحقيقى بر معرفت صاحبى اولسونلر. فن ايسه، يالڭز فنجيلر ايله قونوشور. عوامى نظره آلمايور. عوام تقليدده قالييور. بو إعتبارله فنّڭ تفصيلاتنى إهمال ويا إبهام، مصلحتِ عامّه و منفعتِ عموميهيه نظرًا، عينِ إصابت و عينِ حكمتدر.
— 270 —
و رابعًا:قرآن بتون زمانلرى تنوير و بتون إنسانلرى إرشاد ايدن بر كتابدر. بو إعتبارله إرشادڭ بلاغتى ايجابنجه، أكثريتى، نظرلرنده بديهى اولان مسئلهلره قارشى مكابرهيه، مغالطهيه ايقاع و إجبار ايتمهمك لازمدر. و اونلرجه مخصوص، مشهود، معروف اولان بر شيئى لزومسز يرده تغيير ايتمهمك لازمدر. و كذا وظيفهِٔ أصليهجه أكثريته لازم اولميان شيئڭ إهمال ويا إجمالى لازمدر. مسئله، شمسڭ ذاتندن، ماهيتندن بحث ايتمك دگلدر. آنجق، عالمى تنوير ايتمكله، خلقتڭ نظام مركزى و عالمه محور اولماسى گبى خارقه شيلرى إحتوا ايدن وظيفهسندن بحث ايتمكله، خالقڭ عظمتِ قدرتنى أفكارِ عامّهيه إبراز ايتمكدر.
ايكنجى نكته:
وَ جَعَلْنَا الشَّمْسَ سِرَاجًا
س:نه ايچون شمس "سراج"له توصيف ايديلمشدر. حالبوكه أهلِ فنجه، شمس أرضه تابع دگلدر كه اوڭا سراج اولسون. بلكه أرض ايله سيّارات كنديسنه تابع اولان بر مركزدر؟
ج:"سراج" تعبيرى شويله بر تصويره إشارتدر كه: عالم بر سراى گبيدر. موجوداتى، او سرايڭ مشتملاتى، تزييناتى مقامنده اولديغى گبى، شمس ده، او سراى خلقنى تنوير ايدن إلٰهى بر لوكوسدر. و كذا "سراج" تعبيرى جنابِ حقّڭ ربوبيتندن طوغان وسعتِ رحمتنه و او رحمت ايچنده درجهِٔ إنعام و إحساننه بر إخطار و عظمتِ سلطنتى ايچنده وحدانيتنه بر إعلاندر كه، مشركلرڭ معبود إتّخاذ ايتدكلرى قوجهمان شمس، عالم سراينده لوكوس وظيفهسيله موظّف مسخّر بر مأمور و بر خدمتكاردر. معلومدر كه، لامبا خدمتنى گورن جامد بر شيئڭ عبادته، يعنى معبود اولمغه هيچ لياقتى وار ميدر؟
اوچنجى نكته:قرآنڭ تعقيب ايتديگى مقاصدِ أساسيه و عناصرِ أصليه: عبوديتله توحيد، رسالت، حشر، عدالت اولمق اوزره درتدر. ديگر بحث ايتديگى مسئلهلر آنجق بو مقصدلره وسيلهلردر. بو إعتبارله وسيلهلرده ياپيلاجق تفصيلات، اول بابدهكى
— 271 —
قواعده مخالفدر. چونكه مالايعنى ايله إشتغال، مقصدى گرى بيراقييور. بونڭ ايچوندر كه، بعض مسائلِ كونيهده قرآنِ معجز البيان إهمال ويا إبهام ويا إجمال ياپمشدر. و كذا قرآنڭ مخاطبلرندن قسمِ أكثرى عوامدر. عوام صنفنڭ حقائقِ إلٰهيهنڭ اينجه و مشكل قسمنه فهملرى قادر دگلدر. آنجق تمثيل و إجماللر ايله فهملرينه ياقينلاشديرمق لازمدر. بونڭ ايچوندر كه قرآن، كثرت ايله تمثيللرى ذكر ايدييور. و إستقبالده كشف ايديلهجك بعض مسائلده ده إجمال ياپييور.
دردنجى نكته:بو نكته مترجم طرفندن طىّ ايديلمشدر.
بشنجى نكته:مؤلّفِ محترمى طرفندن طىّ ايديلمشدر.
آلتنجى قطره:
قرآن باشقه كلاملر ايله مقايسه ايديلمز. آرالرنده مناسبت يوقدر. أوت كلامڭ علويتنه، قوّتنه، حُسننه، جمالنه قوّت ويرن متكلّم، مخاطب، مقصد، مقام اولمق اوزره درت شيدر. أديبلرڭ ظن ايتدكلرى گبى يالڭز مقام دگلدر. ديمك، بر كلامڭ درجهِٔ قوّتنى آڭلامق ايستديگڭ زمان؛ فاعلنه، مخاطبنه، غايهسنه، موضوعنه باق. بونلرڭ درجهلرى نسبتنده كلامڭ درجهسى آڭلاشيلير.
أوت مثلا: او كلام أمر ويا نهى اولورسه، إراده و قدرتى تضمّن ايتديگندن درجهسنه گوره تضاعف ايدييور. مثلا: قرآنڭ
يَا اَرْضُ ابْلَعِى مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ اَقْلِعِى
آيتيله، سما و أرضه ويرديگى أمرڭ تضمّن ايتديگى يوكسك و قطعى إراده و قدرت ايله درحال سمائى سحاب چكيلير، أرض ده صوينى يوتار. و كذا أرض و سمايه
اِئْتِيَا طَوْعًا اَوْ كَرْهًا
آيتيله ويريلن أمرى إطاعتله قبول ايتمهلرندن، او أمردهكى إراده و قدرتڭ درجهِٔ قوّتى و طولاييسيله كلامڭ درجهِٔ علويتى تبارز ايدر. فقط، إنسانلرڭ جامداته ويردكلرى أمرلر، متكلّمندهكى إراده و قدرتڭ ضعفيتى نسبتنده روحسز، خيالى هذيانلردن فرقلرى يوقدر.
— 272 —
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حقّڭ "أعْلَمُ، أكبر، أرحم، أحسن" گبى أسماء و صفات و أفعالنده قوللانيلان إسمِ تفضيل توحيده نقص دگلدر. چونكه مقصد، بِالذّات و حقيقى بر موصوفى غيرِ حقيقى ويا عقلى بر إمكانله ويا وهمى بر موصوفه تفضيل ايتمكدر.
و كذا عزّتِ إلٰهيهيه ده منافى دگلدر. چونكه مقصد، صفات و أحوالِ إلٰهيه ايله مخلوقاتڭ صفات و أفعالى آراسنده بر موازنه ياپمق دگلدر. يعنى، ايكيسنى بر سويهده طوتديقدن صوڭره، بونى اوڭا تفضيل ايتمك دگلدر كه، صفاتِ إلٰهيهيه بر نقص اولسون.
أوت مصنوعاتدهكى كمالات، جنابِ حقّڭ كمالندن إنعكاس ايدن بر گولگه اولديغنه نظرًا، مصنوعات، صفاتِ إلٰهيه ايله موازنه حقّنه مالك دگلدر.
٭ ٭ ٭
— 273 —
شعله
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
إعلم أيّها العزيز!
بتون أسماءِ حسنىنڭ إفاده ايتديگى معنالر ايله بتون صفاتِ كماليهيه لفظهِٔ جلال اولان "اللّٰه" بِالإلتزام دلالت ايدر. سائر إسمِ خاصلر يالڭز مسمّالرينه دلالت ايدر. صفتلره دلالتلرى يوقدر. چونكه صفتلر، مسمّالرينه جزء اولماديغى گبى آرالرنده لزومِ بيّن ده يوقدر. بو إعتبارله نه تضمّنًا و نه إلتزامًا صفتلره دلالتلرى يوقدر. امّا لفظهِٔ جلال بِالْمُطابقت ذاتِ أقدسه دلالت ايدر. ذاتِ أقدس ايله صفاتِ كماليه آراسنده لزومِ بيّن اولديغندن صفتلره ده بِالْاِلْتِزام دلالت ايدر. و كذا الوهيت عنوانى صفاتِ كماليهيى إستلزام ايتمهسى، إسمِ خاص اولان "اللّٰه"ڭ ده او صفاتى إستلزام ايتديگنى إستلزام ايدييور. و كذا "اللّٰه" كلمهسى ده نفيدن صوڭره صفتلر ايله برابر دوشونولور. بناءً عليه "لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه" كلامى، أسماءِ حسنىنڭ عددنجه كلاملرى تضمّن ايدييور. بو إعتبارله، شو كلمهِٔ توحيد كلامى، دلالت ايتديگى صفتلر إعتباريله بر كلام ايكن بيڭ كلام اولويور. "لَا خَالِقَ اِلَّا اللّٰه"، "لَا فَاطِرَ، لَا رَازِقَ، لَا قَيُّومَ اِلَّا اللّٰه" گبى... بناءً عليه ترقّى ايتمش اولان ذاكر بر ذات، بو كلامى سويلركن ايچندهكى بيڭلرجه كلاملرى سويلهمش اولويور.
إعلم أيّها العزيز!
مادام كه هر شيئڭ اللّٰهدن اولديغنى بيليرسڭ و اوڭا إذعانڭ واردر. ضررلى منفعتلى هر شيئى تحسين و حسنِ رضا ايله قبول ايتمك لازمدر. و إلّا، غفلته دوشمگه مجبور اولورسڭ. بونڭ ايچون أسبابِ ظاهريه وضع ايديلمش و گوزلره ده غفلت پردهسى اورتولمشدر. كائنات حادثهلرندن إنسانڭ هوا و هوسنه مخالف اولان قسم، موافق اولان قسمدن داها چوقدر. أگر هوا صاحبى، بو أسبابِ ظاهريهيى گوروب مسبّب الأسبابدن غفلت ايتمسه، إعتراضلرينى تمامًا اللّٰهه توجيه ايدر.
— 274 —
إعلم أيّها العزيز!
دعالر اوچ قسمدر.
بريسى:إنسانڭ لسانيله ياپديغى قَولى دعالردر. صوت و صدالى حيواناتڭ، (مثلا) آجيقدقلرى زمان كندى خصوصى لسانلريله چيقاردقلرى صدالر دخى قَولى دعالردندر.
ايكنجى قسم:نباتات، أشجارڭ بِالخاصّه بهار موسمنده لسانِ إحتياجله ياپدقلرى إحتياجى دعالردر.
اوچنجيسى:تحوّل، تكمّل شأننده اولان شيلرڭ، لسانِ إستعداد ايله حسّ ايديلن إستعدادى دعالريدر. أوت هر شى جنابِ حقّى تسبيح ايتديگى گبى لسانيله، إحتياجيله، إستعداديله دخى اللّٰهه دعا ايدر.
إعلم أيّها العزيز!
چكردك آغاج اولمازدن أوّل، يمورطه قوش اولمازدن أوّل، حبّه باشاق ويرمزدن أوّل بيڭلرجه إمكان و إحتماللر ايچريسنده و بيڭلرجه صورت و شكللره گيرمك قابليتنده ايكن؛ او أگرى بوگرى إحتماللر، يوللر ايچندن چكيلوب طوغرى و مستقيم منتج بر شكله، بر وضعيته سَوق ايديلمهلرندن آڭلاشيلير كه، او تخملر، أوّلجه ده علّام الغيوبڭ تربيه، تدوير، تدبيرى آلتنده ايمشلر. صانكه او تخملرڭ هر بريسى، قدرت كتابلرندن إستنساخ ايديلمش كوچك بر تذكرهدر. ياخود بر فهرستهدر، علمِ أزليدن آلينمشدر. ياخود قدر كتابلرندن يازيلمش بعض دستورلردر.
إعلم أيّها العزيز!
مؤمن اولان ذات، معناىِ حرفيله، يعنى غيره بر خادم و بر آلَت صفتيله كائناته باقييور. كافر ايسه، معناىِ إسميله، يعنى مستقل بر " آغا" نظريله عالمه باقييور. بو إعتبارله هر بر مصنوعده، ايكى جهت واردر. بر جهتى، كندى ذات و صفاتندن عبارتدر. ديگر جهتى، صانعه و أسماءِ حسنىدن كنديسنه اولان تجلّياته باقار.
ايكنجى جهتڭ دائرهسى داها گنيش و مئالجه داها كاملدر. زيرا، بر حرف كندى ذاتنه بر حرف مقدارى (او ده بر وجهله) دلالت ايدر. كاتبنه چوق وجهلر ايله دلالت ايدر. و كاتبنى، باقانلره تعريف و توصيف ايدر.
— 275 —
كذالك قدرتِ أزلى كتابندن اولان بر مصنوع، كندى نفسنه كندى جِرمى قدر و بر وجهله دلالت ايدر. امّا نقّاشِ أزلىيه پك چوق وجوهله دلالت ايدر. و كنديسنه تجلّى ايدن أسمادن اوزون بر قصيدهيى إنشاد ايدر. قواعدِ مقرّرهدندر كه: "معناىِ حرفى، قصدى حكملره محكومِ عليه اولاماز. و او معناىِ حرفينڭ اينجهلكلرينه تدقيقات ياپيلاماز. فقط معناىِ إسمى، صادق، كاذب هر حكمه محل اولور." بو سرّه بناءًدر كه معناىِ إسمى ايله كائناته باقان فلاسفهنڭ كتابلرنده كائناته عائد حكملر، نفس الأمرده ئورومجگڭ نَسْجندن ضعيف ايسه ده، ظاهره گوره داها محكم گورونويور.
أهلِ كلام، فلسفى مسئلهلرده و علومِ كونيهيه معناىِ حرفيله، إستدلال ايچون تبعى بر نظر ايله باقييور. حتّى شمسڭ سراج اولماسى، أرضڭ بشيك، جبالڭ أوتاد اولماسى، أهلِ كلامڭ مدّعالرينى إثباته كافيدر. حتّى أهلِ كلامڭ رأيلرى، حسِّ عمومىيه و تعارفِ عامّه مطابق اولدقدن صوڭره، واقعه مطابق اولماسه بيله اونلرڭ مدّعاسنه ضرر ويرمز و تكذيبه ده مستحق اولمازلر. بونڭ ايچوندر كه، أهلِ كلامڭ رأيلرى مسائلِ فلسفيهده أدنا و ضعيف گورونور. امّا مسائلِ إلٰهيهده دميردن داها متيندر.
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حقّڭ گناهكارلرى عفو ايتمهسى فضلدر، تعذيب ايتمهسى عدلدر. أوت زهرى ايچن آدم، عادت اللّٰهه نظرًا خستهلغه، ئولومه كسبِ إستحقاق ايدر. صوڭره خسته اولورسه، عدلدر. چونكه جزاسنى چكر. خسته اولماديغى تقديرده، اللّٰهڭ فضلنه مظهر اولور. معصيت ايله عذاب آراسنده قوى بر مناسبت واردر. حتّى أهلِ إعتزال، معصيت حقّنده، طوغرى يولدن عدول ايله معصيتى، شرّى اللّٰهه إسناد ايتمدكلرى گبى، معصيت اوزرينه تعذيبڭ ده واجب اولديغنه ذهاب ايتمشلردر. شرّڭ عذابى إستلزام ايتديگى، رحمتِ إلٰهيهيه منافى دگلدر. چونكه شر، نظامِ عالمڭ قانوننه مخالفدر.
إعلم أيّها العزيز!
إنسان نسياندن آلينديغى ايچون، نسيانه مبتلادر. نسيانڭ أڭ كوتوسى
— 276 —
ده نفسڭ اونوتلماسيدر. فقط خدمت، سعى، تفكّر زمانلرنده نفسڭ اونوتلماسى، يعنى نفسه بر ايش ويريلمهمسى ضلالتدر. خدمتلر گورولدكدن صوڭره نتيجهده، مكافات زمانلرنده نفسڭ اونوتلماسى كمالدر. بو إعتبارله أهلِ ضلال ايله أهلِ كمال، نسيان و تذكّرده متعاكسدرلر. أوت ضالّ اولان كيمسه، بر ايش و بر عبادت تكليفنده باشنى هوايه قالديرهرق فرعونلاشير. لٰكن مكافاتڭ، منفعتڭ توزيعنده بر ذرّهيى بيله ترك ايتمز. امّا نفسنى اونوتان أهلِ كمال سعى، تفكّر، سلوك زمانلرنده هر شيدن أوّل نفسنى ايلرى سورييور؛ فقط نتيجهلرده، فائدهلرده، منفعتلرده نفسنى اونوتمقله أڭ گرىيه بيراقييور.
إعلم أيّها العزيز!
مؤمنلر عبادتلرنده، دعالرنده بربرينه طايانهرق جماعتله قيلدقلرى نماز و سائر عبادتلرنده بيوك بر سرّ واردر كه؛ هر بر فرد، كندى عبادتندن قزانديغى مقداردن پك فضله بر ثواب جماعتدن قزانييور. و هر بر فرد اوتهكيلره دعاجى اولور، شفاعتجى اولور، تزكيهجى اولور، بِالخاصّه پيغمبر عليه الصلاة والسلامه... و كذا هر بر فرد آرقداشلرينڭ سعادتندن ذوق آلير و خلّاقِ كائناته عبوديت ايتمگه و سعادتِ أبديهيه نامزد اولور.
ايشته مؤمنلر آراسنده، جماعتلر سايهسنده حصوله گلن شو علوى، معنوى تعاون و بربرينه يارديملاشمق ايله خلافته حمل، أمانته مظهر اولمقله برابر مخلوقات ايچريسنده مكرّم عنواننى آلمشدر.
إعلم أيّها العزيز!
بر شيدن اوزاق اولان بر كيمسه، ياقين اولان آدم قدر او شيئى گورهمز. نه قدر ذكى اولورسه اولسون، او شيئڭ أحوالى حقّنده إختلافلرى اولديغى زمان ياقين اولانڭ سوزى معتبردر. بناءً عليه آوروپا فيلسوفلرى مادّياتده شدّتِ توغّلدن طولايى ايمان، إسلام و قرآنڭ حقائقندن پك اوزاق مسافهلرده قالمشلردر. اونلرڭ أڭ بيوگى، ياقيندن حقائقِ إسلاميهيه وقوفى اولان عامى بر آدم گبى ده دگلدر. بن بويله گوردم، نفس الأمر ده بنم گورديگمى تصديق ايدر. بناءً عليه
— 277 —
شمشك، بخار گبى فنّى مسئلهلرى كشف ايدن فيلسوفلر، حقّڭ أسرارينى، قرآن نورلرينى ده كشف ايدهبيليرلر دييهمزسڭ. زيرا اونڭ عقلى گوزندهدر. گوز ايسه، قلب و روحڭ گوردكلرينى گورهمز. چونكه قلبلرنده جان قالمامشدر. غفلت او قلبلرى طبيعت باتاقلغنده چوروتمشدر.
إعلم أيّها العزيز!
سمع، بصر، هوا، صو گبى عمومى نعمتلر داها أهمّيتلى، داها قيمتلى اولدقلرينه نظرًا، خصوصى شخصى نعمتلردن قات قات فضله شكره إستحقاق و لياقتلرى واردر.
بناءً عليه او گبى عمومى نعمتلره قارشى نانكورلك ايدوب شكران ايتمهمك، أڭ بيوك كفرانِ نعمت صاييلير. حال بو مركزده ايكن، بعض إنسانلر شخصلرينه عائد خصوصى نعمتلره قارشى اللّٰهه شكر ايدرلرسه ده، شو عمومى نعمتلر اونلره شمولى يوقمش گبى فكرلرينه بيله گلمييور. حالبوكه أڭ بيوك نعمت، عام و دائمى اولان نعمتلردر. عموميت كمال و أهمّيته دليل اولديغى گبى، دوام ده علويت و قيمته دلالت ايدر.
إعلم أيّها العزيز!
قرآنِ معجز البيانڭ بعض آيتلرينڭ تكرارينى إقتضا ايدن حكمتلر، بعض أذكار و دعالرڭ ده تكرارينى إقتضا ايدر. زيرا قرآن، حقيقت و شريعت، حكمت و معرفت كتابى اولديغى گبى؛ ذكر، دعا و دعوتڭ ده كتابيدر. دعاده تكرار، ذكرده تذكار، دعوتده تأكيد لازمدر.
إعلم أيّها العزيز!
قرآنڭ يوكسك مزيتلرندن برى ده شودر كه: كثرته عائد بحثلردن صوڭره وحدت تذكرهلرينى يازييور. تفصيلدن صوڭره إجمال ياپييور. جزئياتڭ بحثلرندن صوڭره ربوبيتِ مطلقهنڭ دستورلرينى، صفاتِ كماليهنڭ ناموسلرينى فذلكهلر ايله ذكر ايدييور. بو گبى فذلكهلرڭ، آيتلرڭ صوڭندهكى فائدهلرى، آيتلرڭ اورتهلرنده ذكر ايديلن مقدّمهلره نتيجهلر حكمندهدرلر. ويا علّت اولورلر؛ تا كه سامعڭ ذهنى آيتلرده ذكر ايديلن جزئيات ايله مشغول اولوب الوهيتِ مطلقه مرتبهسنڭ عظمتنى اونوتماسين كه، عبوديتِ فكريهسنه خلل گلمهسين.
— 278 —
إعلم أيّها العزيز!
وليلرڭ همّتلرى، إمدادلرى، معنوى فعللريله فيض ويرمهلرى حالى ويا فعلى بر دعادر. هادى، مغيث، معين آنجق اللّٰهدر. فقط إنسانده اويله بر لطيفه، اويله بر حالت واردر كه، او لطيفه لسانيله هر نه سؤال ايديليرسه، (وَلَوْ كه فاسق ده اولسون) جنابِ حق او لطيفهيه حرمةً او مطلوبى يرينه گتيرر. او لطيفه پك اوزاقدن بڭا گوروندى ايسه ده، تشخيص ايدهمدم.
إعلم أيّها العزيز!
علم و يقين شمولنه داخل اولان أحوالِ ماضيه ايله شك پردهسى آلتنده قالان أحوالِ إستقباليه آراسنده شويله بر مقايسه ياپ:
سلسلهِٔ نسبڭ اورتهسنده، بر دهدهنڭ يرنده كنديڭى فرض ايت، اوطور. صوڭره موجوداتِ ماضيه قافلهسنه داخل اولان أجدادڭله هنوز إستقبال رحمنده قالوب ده پى در پى وجوده چيقان أولاد و أحفادڭ آراسنده بر تفاوت وار ميدر؟ اييجه باق! أوّلكى قسم علم و إتقان ايله صانعڭ مصنوعى اولديغى گبى، ايكنجى قسم ده عينًا او صانعڭ مصنوعى اولاجقدر. هر ايكى قسم ده، صانعڭ علمى و مشاهدهسى آلتندهدر. بو إعتبارله، أجدادڭ إعادةً إحياسى، أولادينڭ ايجادندن داها غريب دگلدر. بلكه داها أهوندر. ايشته بو مقايسهدن آڭلاشيلدى كه: وقوعاتِ ماضيه، صانعڭ بتون إمكاناتِ إستقباليهيه قادر اولديغنه شهادت ايدن بر طاقم معجزهلردر.
أوت كائنات بوستاننده گورونن شو موجودات و أجرام، خالقلرينڭ هر شيئه قدير و هر شيئه عليم اولديغنه دلالت ايدن خارقهلردر.
كذالك نباتات و حيوانات، أنواعيله، أفراديله، صانعلرينڭ هر شيئه قادر اولديغنه شهادت ايدن صنعت خارقهلريدر. أوت قدرتنه نسبةً ذرّات ايله شموس متساوى اولديغى گبى، ياپراقلرڭ نشريله بشرڭ حشرى ده بردر. و كذا آغاجلرڭ چورومش طاغلمش ياپراقلرينڭ إعادةً إحياسى آراسنده فرق يوقدر.
إعلم أيّها العزيز!
قرآنِ معجز البيان بيوك بر ئولچوده تكرار ايتديگى إحياىِ أرض
— 279 —
و طوپراق عنصرينه نظرِ دقّتى جلب ايتديگندن قلبمه شويله بر فيض طاملامشدر كه: أرض، عالمڭ قلبى اولديغى گبى، طوپراق عنصرى ده أرضڭ قلبيدر. و تواضع، محويت گبى مقصوده ايصال ايدن يوللرڭ أڭ ياقينى ده طوپراقدر. بلكه طوپراق، أڭ يوكسك سماواتدن خالقِ سماواته داها ياقين بر يولدر. زيرا كائناتده تجلّئِ ربوبيت و فعاليتِ قدرته و مقرِّ خلافته و حىّ قيّوم إسملرينڭ جلوهلرينه أڭ اويغون طوپراقدر. ناصلكه عرشِ رحمت صو اوزرندهدر. عرشِ حيات و إحيا ده طوپراق اوستندهدر. طوپراق، تجلّيات و جلوهلره أڭ يوكسك بر آيينهدر. أوت كثيف بر شيئڭ آيينهسى نه قدر لطيف اولورسه، او نسبتده صورتنى واضح گوسترر. و نورانى و لطيف بر شيئڭ ده آيينهسى نه قدر كثيف اولورسه، او نسبتده أسمانڭ جلوهلرينى جلالى گوسترر. مثلا هوا آيينهسنده يالڭز شمسڭ ضعيف بر ضياسى گورونور. صو آيينهسنده شمس، ضياسيله گورونورسه ده ألوانِ سبعهسى گورونمييور. فقط طوپراق آيينهسى، چيچكلرينڭ رنكلريله شمسڭ ضياسندهكى يدى رنگى ده گوسترر.
اَقْرَبُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنْ رَبِّهِ وَ هُوَ سَاجِدٌ
اولان حديثِ شريف، بو سرّه إشارةً شهادت ايدر. اويله ايسه آرقداش، طوپراقدن و طوپراغه إنقلاب ايتمكدن، قبردن و قبره گيروب ياتمقدن توحّش ايتمه!
إعلم أيّها العزيز!
عقلم يورويش ياپاركن، بعضًا قلبمله آرقداش اولور. قلب ذوقيله بولديغى شيئى عقله ويرييور. عقل بَرْوَجْهِ مُعْتاد برهان شكلنده بر تمثيل ايله إبراز ايدييور. مثلا: فاطرِ حكيمڭ كائناتدن صوڭسز بر اوزاقلغى اولديغى گبى، صوڭسز بر قربيّتى ده واردر. أوت علم و قدرتيله باطنلرڭ أڭ باطننده بولونديغى گبى؛ فوقلرڭ ده أڭ فوقنده بولونويور. هيچ بر شيده داخل اولماديغى گبى، هيچ بر شيدن ده خارج دگلدر. أوت آثارِ رحمتنه مظهر اولان سطحِ أرضده معمولاتِ قدرته باق كه، بر پارچه بو سرّه واقف اولاسڭ. مثلا: برى أرضده ديگرى سماده ويا برى شرقده ديگرى غربده ايكى شيئى بر آنده يارادان صانعڭ، او ياراديلان شيلرڭ
— 280 —
آراسندهكى اوزاقلق قدر اوزاقلغى لازمدر. و كذا هر شيئڭ قيّومى اولديغى جهتله ده، هر شيئڭ نفسندن داها زياده بر قربيّتى ده واردر. بو سرّ، دائرهِٔ وجوب، تجرّد و إطلاق خصائصندندر. و فاعلِ أصلينڭ ماهيتيله، ظلّى اولان منفعل آراسندهكى مباينتِ لازمهسيدر. مثلا: شمس تمثاللرينه قيّوم اولديغى ايچون فوق الحدّ اونلره بر قربيّتى واردر. آيينهدهكى ظلّ و گولگه ايله سماده بولونان أصل آراسندهكى مسافه قدر ده بعديتى واردر.
٭ ٭ ٭
— 281 —
شعلهنڭ ذيلى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
إعلم أيّها العزيز!
بتون كائناتى إحاطه ايدن بر نوردن هيچ بر شى گيزلنهمز. و غيرِ متناهى بر دائرهِٔ قدرتدن بر شى خارج قالاماز. و إلّا، غيرِ متناهينڭ تناهيسى لازم گلير. و كذا حكمتِ إلٰهيه هر شيئه دگرى نسبتنده فيض ويرييور. و هركس بارداغنه گوره دڭزدن صو آلابيلير. و كذا مقدّر اولان قديرِ حكيمڭ بيوگه اولان توجّهى، كوچگه اولان توجّهنه مانع اولاماز. و كذا مادّهدن مجرّد ظاهر و باطن اولان محيط بر نظره، أڭ بيوك شى أڭ كوچك بر شيئى ويا نوع بر فردينى گيزلتهمز. و كذا كوچك اولان بر شى، مظهر و محل اولديغى صنعت نسبتنده بيور. و كوچك شيلرڭ نوعلرى بيوك اولورلر. و كذا عظمتِ مطلقه شركتى أصلا قبول ايتمز. و كذا فوق العاده بر سهولتله، خارقه بر سرعتله، معجز بر إتقان و إنتظامله جودِ مطلقدن آقان آثاردن آڭلاشيلييور كه؛ ميقروب گبى أڭ كوچك و داها كوچك هوائى، مائى، ترابى حيوانلر بوش ظن ايديلن عالمڭ يرلرينى طولديرمشلردر.
إعلم أيّها العزيز!
نفسڭه اولان محبّتى ايجاب ايتديرن نفسڭ سڭا اولان قربيّتى ايسه، خالقڭه محبّتڭ داها فضله اولماليدر. چونكه نفسڭدن او داها قريبدر. أوت سنڭ فكرڭ، إختيارڭ إدراك ايدهمدكلرى سندهكى مخفيات، خالقڭ نظرى و علمى آلتندهدر.
إعلم أيّها العزيز!
عالمده تصادف يوقدر. أوت بِالخاصّه بهار موسمنده، كُرهِٔ أرض باغچهسنده، بتون آغاجلرڭ داللرنده چيچكلرڭ ياپراقلرنده، مزروعاتڭ سنبللرنده حكمت بلبللرى، حكمت آيتلرينى تنغّم و ترنّم ايله إنشاد ايتدكلرى ايمان قولاغيله، بصيرت گوزيله ديڭلهنيليرسه، تصادف شيطانلرى بيله قبول ايله حيران اولورلر.
— 282 —
إعلم أيّها العزيز!
توحيد ايله بتون أشيايى، واحدِ أحده إسناد ايتمديگڭ تقديرده، عالمده بولونان بتون أفرادڭ مظهر اولدقلرى تجلّياتِ إلٰهيه عددنجه إلٰهلرى قبول ايتمك مجبوريتندهسڭ. أوت گوزيڭى شمسدن يومديغڭ و تمثاللريله إرتباطنى كسديگڭ زمان تمثاللرينه معكس اولان شيلرڭ عددنجه حقيقى شمسلرڭ وجودينى قبول ايتمگه مجبور اولورسڭ.
إعلم أيّها العزيز!
سن بعض وجهلردن فنايه گيتديگڭ زمان، خالقِ رحمٰنِ رحيمڭ علمنده، مشهودنده، معلومنده باقى قالمقلغڭ سنڭ بقاڭ ايچون كافيدر.
ياهو، هر شيئى صاحبِ حقيقيسنه وير ويا اوڭا إسناد ايت. اونڭ إسميله آل كه راحت ايدهسڭ. و إلّا، بو قدر أشيايى وجوده گتيروب نظام و إنتظاملرينى تأمين ايدهجك او قدر إلٰهلرى قبوله مضطر قالاجقسڭ.
٭ ٭ ٭
— 283 —
نقطه
مِنْ نُورِ مَعْرِفَةِ اللّٰهِ جَلَّ جَلَالُهُ
(قرق بش سنه أوّل تأليف ايديلمش بر رسالهنڭ بر قسميدر.)
إفادهٔ مرام
بر باغچهيه گيرسهم اييسنى إنتخاب ايدرم. قوپارماسندن زحمت چكسهم خوشلانيرم. چوروگنى، يتيشمهمشنى گورسهم "خُذْ مَا صَفَا" ديرم. مخاطبلريمى ده اويله آرزو ايدرم.
ديرلر:سوزلرڭ ايى آڭلاشيلمييور؟
بيليرم كه كاه مناره باشنده، كاه قويو ديبنده قونوشويورم. نيلهيهيم ظهورات اويله. "شعاعات" و شو كتابده متكلّم عاجز قلبمدر. مخاطب عاصى نفسمدر. مستمع متحرّئِ حقيقت بر ژاپوندر. تماشا ايدن بونى دوشونملى. غايت الغايات اولان معرفت اللّٰهڭ بر برهانى اولان معرفة النبىيى "شعاعات"ده بر نبذه بيان ايتدك. شو رسالهده مقصودِ بِالذّات اولان توحيدڭ لا يُحَدّ براهينندن يالڭز درت معظّم برهاننه إشارت ايدهجگز. هم نظرِ عقلىيى حدسِ قلبيله برلشديرمك ايچون، ملائكه و حشرڭ بر قسم دلائلنه ايما ايدهرك ايمانڭ آلتى ركنندن دردينڭ برر لمعهسنى، فهمِ قاصرمله گوسترمك ايسترم.
اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ مَلٰئِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْيَوْمِ اْلٰاخِرِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى وَ الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولَُ اللّٰهِ
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 284 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلٰى مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ
مقصوديمزدر، مطلوبمزدر.
غيرِ متناهى براهينندن درت برهانِ كلّىيى ايراد ايدييورز.
برنجى برهان:محمّد عليه الصلاة والسلامدر. شو برهانِ نيّريمز شعاعاتده تنوّر ايتديگندن، تنويرِ مدّعامزده منوّر بر مرآتدر.
ايكنجى برهان:كتابِ كبير و إنسانِ أكبر اولان كائناتدر.
اوچنجى برهان:كتابِ معجز البيان، كلامِ أقدسدر.
دردنجى برهان:عالمِ غيب و شهادتڭ نقطهٔ إلتصاقى و برزخى و ايكى عالمدن بربرينه گلن سيّاراتڭ ملتقاسى وجدان دينيلن فطرتِ ذىشعوردر. أوت فطرت و وجدان عقله بر پنجرهدر. توحيدڭ شعاعنى نشر ايدرلر.
برنجى برهان:
رسالت و إسلاميتله مجهّز اولان "حقيقتِ محمّديه"در كه، رسالت نقطهسنده أڭ معظّم إجماع و أڭ واسع تواتر سرّينى إحتوا ايدن مجموعِ أنبيانڭ شهادتنى تضمّن ايدر. و إسلاميت جهتيله وحيه إستناد ايدن بتون أديانِ سماويهنڭ روحنى و تصديقلرينى طاشييور. ايشته بتون أنبيانڭ شهادتيله و بتون أديانڭ تصديقيله و بتون معجزاتنڭ تأييديله مصدّق اولان بتون أقواليله، وجود و وحدتِ صانعى بشره گوسترييور. ديمك شو دعواده إتّحاد ايتمش بتون أفاضلِ بشر نامنه او نورى گوسترييور. عجبا بو قدر تصديقلره مظهر، بيوك، درين، دوربين، صافى، كسكين، حقائقآشنا بر گوزڭ گورديگى حقيقت، حقيقت اولمامق هيچ إحتمالى وار مى؟
— 285 —
ايكنجى برهان:
كائنات كتابيدر. أوت شو كتابڭ بتون حروفى و بتون نقطهلرى، افرادًا و تركبًا ذاتِ ذو الجلالڭ وجود و وحدتنى، ألسنهٔ مخصوصهلرى قرائت ايله
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
يى تلاوت ايدييورلر. جميع ذرّاتِ كائنات برر برر ذات و صفات و سائره وجوه ايله حدسز إمكانات مابيْننده متردّد ايكن؛ بردن بره بر جهتى تعقيب، معيّن بر صفتله إتّصاف، مخصوص بر كيفيتله تكيّف ايدهرك حَيْرَتبَخْشَا حِكَمِى إنتاج ايتديگندن، صانعڭ وجوبِ وجودينه شهادتله عوالمِ غيبيهنڭ أنموذجى اولان لطيفهِٔ ربّانيه ايچنده إعلانِ صانع ايدن مصباحِ ايمانى ايشيقلانديرييورلر. أوت بر نفر، نفسنده و طاقمده و بولوكده، طابورده و اوردوده گبى؛ هر بر ذرّه ده، كندى باشيله ذات، صفات، كيفيتندهكى إمكانات جهتيله صانعى إعلان ايتديگى گبى، تصاويرِ متداخلهيه بڭزهين مركّباتِ متشابكهِٔ متصاعدهِٔ كائناتڭ هر بر مقامنده و هر بر نسبتنده و هر بر دائرهسنده، هر بر ذرّه، موازنهِٔ جريانِ عمومىيى محافظه؛ و هر نسبتنده و هر طاقمنده آيرى آيرى وظيفهيى ايفا و حكمتى إنتاج ايتدكلرندن صانعڭ قصد و حكمتنى إظهار و وجود و وحدتنڭ آياتنى قرائت ايتدكلرى ايچون صانعِ ذو الجلالڭ براهينى، ذرّاتدن قات قات زياده اولور. ديمك
اَلطُّرُقُ اِلَى اللّٰهِ بِعَدَدِ اَنْفَاسِ الْخَلَائِقِ
حقيقتدر، مبالغه دگل؛ بلكه ناقصدر.
س:نهدن عقليله هركس گورهمييور؟
ج:كمالِ ظهورندن و ضدّڭ عدمندن.
تَأَمَّلْ سُطُورَ الْكَائِنَاتِ فَاِنَّهَا ٭ مِنَ اْلَمَلأِ الْاَعْلٰى اِلَيْكَ رَسَائِلُ
يعنى: "صحيفهِٔ عالمڭ أبعادِ واسعهسنده نقّاشِ أزلينڭ يازديغى سلسلهِٔ حادثاتڭ سطرلرينه حكمت نظريله باق و فكرِ حقيقتله صاريل. تا كه ملأِ أعلادن اوزانان شو سلاسلِ رسائل، سنى أعلاىِ علّيّينِ توحيده چيقارسين."
— 286 —
شو كتابڭ هيئتِ مجموعهسنده اويله پارلاق بر نظام وار كه، نظّامى گونش گبى ايچنده تجلّى ايدييور. هر كلمهسى، هر حرفى برر معجزهِٔ قدرت اولان بو كتابِ كائناتڭ تأليفنده اويله بر إعجاز وار كه، بتون أسبابِ طبيعيه، فرضِ محال اولارق مقتدر برر فاعلِ مختار اولسهلر، ينه كمالِ عجز ايله او إعجازه قارشى سجده ايدهرك
سُبْحَانَكَ لَا قُدْرَةَ لَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
دييهجكلردر. هر بر كلمهسى بتون كلماتيله مناسبتداردر. و هر حرفى، باخصوص ذىحيات بر حرفى، بتون جملهلره قارشى متوجّه برر يوزى، ناظر برر گوزى وار اولان بو كتابڭ اويله بر مضاعف إشتباكِ تساندِ نظمى واردر كه، بر نقطهيى يرنده ايجاد ايتمك ايچون بتون كائناتى ايجاد ايدهجك بر قدرتِ غيرِ متناهى لازمدر. ديمك سيورىسينگڭ گوزينى خلق ايدن، گونشى دخى او خلق ايتمشدر. پيرهنڭ معدهسنى تنظيم ايدن منظومهِٔ شمسيهيى ده او تنظيم ايتمشدر. سنوحاتڭ طوقوزنجى صحيفهسنده
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
آيتنڭ سرّينه مراجعت ايت. يالڭز شو كتابڭ كوچك بر كلمهسى اولان بال آريسنى گور. ناصل شهدِ شهادت او معجزهِٔ قدرتڭ لسانندن آقييور. وياخود شو كتابڭ بر نقطهسى اولان خردهبينى بر حوينات كه، چوق دفعه بيولتدكدن صوڭره گورونور. دقّت ايت! ناصل معجزنما، حيرتفزا بر مثالِ مصغّرِ كائناتدر. سورهِٔ يٰس، صورتِ لفظِ يٰسده يازيلديغى گبى، جزالتلى، موجز بر نقطهِٔ جامعهدر. اونى يازان، بتون كائناتى ده او يازمشدر. أگر إنصاف ايله دقّت ايتسهڭ، شو كوچوجك حيوانڭ و حويناتڭ صورتى آلتنده اولان ماكينهِٔ دقيقهِٔ بديعهِٔ إلٰهيهنڭ شعورسز، كور، مجرا و محركلرى تحديد اولونميان و إمكاناتندن أولويت اولميان أسبابِ بسيطهٔ جامدهٔ طبيعيهدن حصولنى، محال أندر محال گورهجكسڭ.
أگر هر بر ذرّهده حكما شعورى، أطِبّا حكمتى، حُكّامڭ سياستى بولونديغنى و هر بر ذرّه ده سائر ذرّات ايله واسطهسز مخابره ايتديگنى إعتقاد ايدرسهڭ، بلكه نفسڭى قانديروب او محالى ده إعتقاد ايدهبيليرسڭ. حالبوكه، او ذىحيات ماكينهده
— 287 —
اويله بر معجزهِٔ قدرت، اويله بر خارقهِٔ حكمت واردر كه، آنجق بتون كائناتى، بتون شئوناتنى ايجاد ايدن، تنظيم ايدن بر صانعڭ صنعى اولابيلير. يوقسه كور، آز، بسيط إمكان تردّديله آياق آتاماز. أسبابِ طبيعيدن اولاماز. باخصوص او أسبابِ طبيعيهنڭ اُسّ الأساسى حكمنده اولان جزءِ لايتجزّادهكى قوّهِٔ جاذبه و قوّهِٔ دافعهنڭ إجتماعلرينڭ خرطومى اوزرنده بر محاليت طامغهسى وار. فقط جائزدر كه، هر بر شيئڭ أساسى ظن ايتدكلرى اولان جذب، دفع، حركت، قوا گبى أمرلر، عادات اللّٰهڭ قانونلرينه برر إسم اولسون. لٰكن قانون، قاعدهلكدن طبيعيلگه و ذهنيلكدن خارجيلگه و إعتباريدن حقيقته و آلَتيتدن مؤثّريته گچمهمك شرطيله قبول ايدرز.
س: أزليتِ مادّه و حركاتِ ذرّاتدن تشكّلِ أنواع گبى امورِ باطلهيه نهدن إحتمال ويريلييور؟
ج: صِرف باشقه شى ايله نفسنى إقناع ايتمك صددنده اولديغى ايچون، او امورڭ أساسِ فاسدهسنى تبعى بر نظرله درك ايتمديگندن نشئت ايدييور. أگر نفسنى إقناع ايتمك صورتنده قصدًا و بِالذّات اوڭا متوجّه اولورسه محاليتنه و معقول اولماديغنه حكم ايدهجكدر. فرضا قبول ايتسه ده، تغافلِ عَنِ الصَّانِع سببيله حاصل اولان إضطرار ايله قبول ايديلهبيلير. ضلالت نه قدر عجيبدر. ذاتِ ذو الجلالڭ لازمِ ضروريسى اولان أزليتى و خاصّهسى اولان ايجادى عقلنه صيغيشديرميان، ناصل اولويور كه غيرِ متناهى ذرّاته و عاجز شيلره ويرييور.
أوت مشهوردر كه: هلالِ عيده باقارلردى. كيمسه بر شى گورمدى. إختيار بر ذات يمين ايتدى: "هلالى گوردم." حالبوكه گورديگى هلال، كيرپيگنڭ تقوّس ايتمش بياض بر قيلى ايدى. قيل نرهده، قمر نرهده؟ حركاتِ ذرّات نرهده، سببِ تشكيلِ أنواع نرهده؟
إنسان فطرةً مكرّم اولديغندن حقّى آرايور. بعضًا باطل ألنه گلير. حق ظن ايدهرك قويننده صاقلار. حقيقتى قازاركن إختيارسز ضلالت باشنه دوشر؛ حقيقت ظن ايدهرك باشنه گيديرييور.
— 288 —
س:نهدر شو طبيعت، قوانين، قوا كه، اونلر ايله كنديلرينى آلداتييورلر؟
ج:طبيعت، عالمِ شهادت دينيلن جسدِ خلقتڭ عناصر و أعضاسنڭ أفعالنى إنتظام و ربط آلتنه آلان بر شريعتِ كبراىِ إلٰهيهدر. ايشته شو شريعتِ فطريهدر كه، سنّت اللّٰه و طبيعت ايله مسمّادر. خلقتِ كائناتده جارى اولان قوانينِ إعتباريهسنڭ مجموع و محصّلهسندن عبارتدر. قوا ديدكلرى شى، هر برى شو شريعتڭ برر حكميدر. و قوانين ديدكلرى شى، هر برى شو شريعتڭ برر مسئلهسيدر. فقط او شريعتدهكى أحكامڭ يكنسق إستمرارينه إستنادًا وهم، خيال تسلّط ايدهرك تضييق ايدوب، شو طبيعتِ هوائيه توضّع و تجسّم ايدوب موجودِ خارجى و خيالدن حقيقت صورتنه گيرمشدر. خيالى، حقيقت صورتنده گورن، گوسترن نفوسڭ إستعدادِ شورهسندن، فاعلِ مؤثّر طورينى طاقمشدر. حالبوكه كور، شعورسز طبيعت، قطعيًا قلبى إقناع ايدهجك و فكره كندينى بگنديرهجك و نظرِ حقيقت اوڭا اُنسيت ايدهجك هيچ بر ملايمت و مناسبت يوق ايكن و مصدر اولمغه قابليتى مفقود ايكن، صِرف نفىِ صانع فرضندن چيقان بر إضطرار ايله وَلَهْرَسَانِ أفكار اولان قدرتِ أزليهنڭ آثارِ باهرهسنڭ طبيعتدن صدورى تخيّل ايديلمش.
حالبوكه طبيعت مثالى بر مطبعهدر، طابع دگل؛ نقشدر، نقّاش دگل؛ قابلدر، فاعل دگل؛ مسطردر، مصدر دگل؛ نظامدر، ناظم دگل؛ قانوندر، قدرت دگل؛ شريعتِ إراديهدر، حقيقتِ خارجيه دگل. مثلا: يگرمى ياشنده بر آدم بردن بره دنيايه گلسه، خالى بر يرده محتشم و صنايعِ نفيسهنڭ آثاريله مزيَّن بر سرايه گيرسه، هم فرض ايتسه قطعيًا خارجدن گلمه هيچ بر فاعلڭ أثرى دگل. صوڭره ايچندهكى أشياىِ منتظمهيه سبب آراركن تنظيمنڭ قوانيننى جامع بر كتاب بولسه، اونى معكسِ شعور اولديغندن، بر فاعل، بر علّتِ إضطرارى قبول ايدر. ايشته صانعِ ذو الجلالدن تغافل سببيله بويله غيرِ معقول، غيرِ ملايم بر علّتِ إضطرارى اولان طبيعتله كنديلرينى آلداتمشلر.
— 289 —
شريعتِ إلٰهيه ايكيدر:
برى:صفتِ كلامدن گلن بر شريعتدر كه، بشرڭ أفعالِ إختياريهسنى تنظيم ايدر.
ايكنجيسى:صفتِ إرادهدن گلن و أوامرِ تكوينيه تسميه ايديلن شريعتِ فطريهدر كه، بتون كائناتده جارى اولان قوانينِ عادات اللّٰهڭ محصّلهسندن عبارتدر. أوّلكى شريعت ناصل قوانينِ عقليهدن عبارتدر؛ طبيعت دينيلن ايكنجى شريعت دخى، مجموعِ قوانينِ إعتباريهدن عبارتدر. صفتِ قدرتڭ خاصّهسى اولان تأثير و ايجاده مالك دگللردر.
سابقًا سرِّ توحيد بياننده ديمشدك: هر شى هر شيله باغليدر. بر شى هر شيسز ياپيلماز. بر شيئى خلق ايدن هر شيئى خلق ايتمشدر. اويله ايسه، بر شيئى ياپان واحد، أحد، فرد، صمد اولمق ضروريدر.
شو أهلِ ضلالتڭ گوستردكلرى أسبابِ طبيعيه، هم متعدّد، هم بربرندن خبرى يوق؛ هم كور، ايكى ألنده ايكى كور اولان تصادفِ أعمٰى و إتّفاقيتِ عَوْرَانڭ ألنه ويرمشدر.
قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِى خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ
الحاصل:ايكنجى برهانمز اولان كتابِ كبيرِ كائناتدهكى نظم و نظام، إنتظام و تأليفندهكى إعجاز گونش گبى گوسترييور كه؛ بر قدرتِ غيرِ متناهى، بر علمِ لايتناهى، بر إرادهٔ أزليهنڭ أثرلريدر.
س:نظم و نظامِ تامّه نه ايله ثابتدر؟
الجواب:نوعِ بشرڭ حواس و جواسيسى حكمنده اولان فنونِ أكوان إستقراءِ تامّه ايله او نظامى كشف ايتمشلردر. چونكه؛ هر بر نوعه دائر بر فن يا تشكّل ايتمش ويا ايتمگه قابلدر. هر بر فن، كلّيتِ قاعده حسبيله كندى نوعندهكى نظم و إنتظامى گوسترييور. زيرا، هر بر فن قواعدِ كلّيه دساتيرندن عبارتدر. ديمك شخصڭ نظرى،
— 290 —
نظامى إحاطه ايتمزسه، جواسيسِ فنون واسطهسيله گورور كه، إنسانِ أكبر إنسانِ أصغر گبى منتظمدر. هر بر شى، حكمت اوزره وضع ايديلمشدر. فائدهسز عبث يوقدر. شو (٭) دلالتجه سيماسى بر "هو" لفظنه بڭزر كه، او "هو"نڭ هر بر جزئى كوچك "هو"لردن، هر بر كوچك "هو" ده كوچوجك "هو"لردن تشكّل ايتمشدر. برهانمز دگل يالڭز أركانى و أعضاسى، بلكه بتون حجيراتى، بلكه بتون ذرّاتى برر لسانِ ذاكرِ توحيد اولارق بيوك برهانڭ صداىِ بلندينه إشتراك ايدهرك "لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ" دييه ذكر ايدييورلر.
اوچنجى برهان:
قرآنِ عظيم الشاندر. شو برهانِ ناطقڭ سينهسنه قولاغڭى ياپيشديرسهڭ ايشيدهجكسڭ: "اَللّٰه لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ"يى تكرار ايدييور. هم غايت مكمّل ثمراتيله، ميوهدار بر آغاجڭ منبعِ حياتى اولان جرثومه اولمازسه ويا كوكى بوزوقسه، ثمره ويرمز. شو برهانمز داللرنده ميوهِٔ حق و حقيقت او قدر چوقدر و او قدر طوغريدر كه، شبهه بيراقماز كه جرثومهسنده اولان مسئلهِٔ توحيد، هيچ وهم بيراقماز درجهده قوّتلى، طوغرى بر حق و حقيقتى تضمّن ايدييور. هم شو برهانڭ عالمِ شهادت طرفنه تدلّى ايتمش اولان أحكامه دائر دالى، بتون صدق و حق و حقيقت اولديغى گبى، بِالضروره عالمِ غيب طرفنه اوزانان توحيده و غيبه دائر غصنِ أعظمى (آغاج دالى) ينه ثابت حقائق ايله ميوهداردر.
هم درينجه شو برهان ترسيم ايديلسه آڭلاشيلير كه، اونى گوسترن ذات، نتيجهسى اولان مسئلهِٔ توحيدده او قدر أميندر كه، هيچ بر شائبهِٔ تردّد هيچ بر طرفنده إحساس ايديلمييور. هم او نتيجهيى بتون حقائقه أساس عدّ ايدهرك مسلّمه و ضروريه اولديغنى بتون قوّتِ بيانيله و إصراريله اوڭا گيديرييور. و باشقه شيلرى اوڭا إرجاع ايدييور. تمل طاشى گبى او شديد قوّت، صنعى اولاماز. هم ده، اوستندهكى سكّهِٔ إعجاز هر إخبارينى تصديق ايدر. تزكيهدن مستغنى قيلار. عادتا إخباراتى بِنفسها ثابت امورلردندر. أوت شو برهانِ منوّرهنڭ آلتى جهتى ده شفّافدر. اوستنده إعجاز؛ آلتنده
— 291 —
منطق و دليل؛ صاغنده عقلى إستنطاق؛ صولنده وجدانى إستشهاد؛ اوڭنده هدفنده خير و سعادت؛ نقطهٔ إستنادى وحىِ محضدر. وهمڭ نه حدّى وار كه گيرهبيلسين.
معرفتِ صانع دينيلن كمالات عرشنه اوزانان معراجلرڭ اصولى درتدر:
برنجيسى:تصفيه و إشراقه مؤسّس اولان محقّقينِ صوفيهنڭ منهاجيدر.
ايكنجيسى:إمكان و حدوثه مبنى متكلّمينڭ طريقيدر.
بو ايكى أصل، چندان قرآندن تشعّب ايتمشلردر. لٰكن فكرِ بشر باشقه صورته إفراغ ايتديگى ايچون اوزونلاشمش و مشكللشمش، أوهامدن مصون قالمامشلر.
اوچنجيسى:شبهاتآلود حكما مسلگيدر.
دردنجيسى و أڭ برنجيسى:بلاغتِ قرآنيهنڭ علوى مرتبهسنى إعلان ايتمكله برابر، جزالت جهتيله أڭ پارلاغى و إستقامت جهتيله أڭ قيصهسى و وضوح جهتيله بشرڭ عمومنه أڭ أشملى اولان معراجِ قرآنيدر.
هم او عرشه چيقمق ايچون درت وسيله واردر: إلهام، تعليم، تصفيه، نظرِ فكرى.
طريقِ قرآنى ايكى نوعدر:
برنجيسى:دليلِ عنايت و غايتدر كه، منافعِ أشيايى تعداد ايدن بتون آياتِ قرآنيه بو دليلى نسج و شو برهانى تنظيم ايدييورلر. بو دليلڭ زبدهسى، كائناتڭ نظامِ أكملنده إتقانِ صنعت و رعايتِ مصالح و حِكَمْدر. بو ايسه صانعڭ قصد و حكمتنى إثبات و تصادف وهمنى اورتهدن نفى ايدييور. زيرا إتقان إختيارسز اولماز. أوت نظامڭ شاهدلرى اولان بتون فنونِ أكوان، موجوداتڭ سلسلهلرندهكى حلقهلردن آصيلمش مصالح و ثمراتى و إنقلاباتِ أحوالڭ قتمر و دوگوملرى ايچنده صاقلانمش حكَم و فوائدى گوسترمكله، صانعڭ قصد و حكمتنه قطعى شهادت ايدييورلر. أزجمله:
— 292 —
فنِّ حيوانات، فنِّ نباتات، ايكى يوز بيڭى متجاوز أنواعڭ بيوك پدر و آدملرى حكمنده اولان مبدألرينڭ هر برينڭ حدوثنه شهادت ايتديگى گبى؛ موهوم و إعتبارى اولان قوانين، كور و شعورسز اولان أسبابِ طبيعيه ايسه بو قدر حيرتفزا سلسلهلر و بو سلسلهلرى تشكيل ايدن و أفراد دينيلن دهشتأنگيز برر ماكينهٔ عجيبهٔ إلٰهيهنڭ ايجاد و إنشاسنه عدمِ قابليتلرى جهتيله هر بر فرد، هر بر نوع مستقلًا صانعِ حكيمڭ دستِ قدرتندن چيقدقلرينى إعلان و إظهار ايدييورلر.
قرآنِ كريم
فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ
دير. قرآنده دليلِ عنايت وجوهِ ممكنهنڭ أڭ مكمّل وجهى ايله بولونويور. قرآن، كائناتده تفكّره أمر ويرديگى گبى، فوائدى تذكار و نعمتلرى تعداد ايدن آياتڭ فواصل و خاتمهلرنده غالبًا عقله حواله و وجدانله مشاورته سَوق ايتمك ايچون
اَوَلَا يَعْلَمُونَ، اَفَلَا يَعْقِلُونَ، اَفَلَا يَتَذَكَّرُونَ، فَاعْتَبِرُوا
گبى، او برهانِ عنايتى أذهانده تثبيت ايدييور.
ايكنجى دليلِ قرآنى:"دليلِ إختراع"در. خلاصهسى:
مخلوقاتڭ هر نوعنه، هر فردينه و او نوعه و او فرده مرتّب اولان آثارِ مخصوصهسنى مُنْتِجْ و إستعدادِ كمالنه مناسب بر وجودڭ ويريلمسيدر. هيچ بر نوع متسلسلِ أزلى دگلدر. إمكان بيراقماز. إنقلابِ حقيقت اولماز. متوسّط نوعڭ سلسلهسى دوام ايتمز. تحوّلِ أصناف إنقلابِ حقائقڭ غيريسيدر. مادّه ديدكلرى شى، صورتِ متغيّره، هم حركاتِ متحوّلهِٔ حادثهدن تجرّد ايتمديگندن حدوثى محقّقدر. قوّت و صورتلر، عرضيتلرى جهتيله أنواعدهكى مباينتِ جوهريهيى تشكيل ايدهمز. عرَض جوهر اولاماز. ديمك أنواعنڭ فصيلهلرى و عموم أعراضنڭ خواصِّ مميّزهلرى، بِالضروره عدمِ صِرفدن مخترعدرلر. سلسلهده تناسل، شرائطِ عاديهٔ إعتباريهدندر.
فيا عجبا! واجب الوجودڭ لازمهِٔ ضروريهِٔ بيّنهسى اولان أزليتى ذهنلرينه
— 293 —
صيغيشديرهميان، ناصل اولويور ده، هر بر جهتدن أزليته منافى اولان مادّهنڭ أزليتنى ذهنلرينه صيغيشديرهبيليرلر؟ هم دستِ تصرّفِ قدرته قارشى مقاومت ايدهمهين قوجه كائنات، ناصل اولدى ده كوچوجك و نازك ذرّاتلرڭ (اويله دهشتلى صلابت بولمش كه) قدرتِ أزليهنڭ يدِ إعدامنه قارشى طايانييور. هم ناصل اولويور كه، قدرتِ أزليهنڭ خاصّهسى اولان إبداع و ايجادى، هيچ بر مناسبتِ معقوله اولمادن أڭ عاجز و أڭ بيچاره أسبابه إسناد ايديلييور؟
ايشته قرآنِ كريم شو دليلى، خلق و ايجاددن بحث ايدن آياتى ايله أذهانده تنظيم ايدييور. مؤثّرِ حقيقى يالڭز اللّٰهدر. تأثيرِ حقيقى أسبابده يوقدر. أسباب، عزّت و عظمتِ قدرتڭ پردهسيدر. تا كه، عقلڭ نظرِ ظاهريسنده، دستِ قدرت امورِ خسيسه ايله مباشر گورونمسين. بر شيده ايكى جهت وار: برى ملك، آيينهنڭ ملوّن وجهى گبى. أضداد اوڭا وارد اولويور. چركين اولور، شر اولور، حقير اولور، عظيم اولور... إلخ. أسباب بو جهتده واردر. إظهارِ عظمت و عزّتِ قدرت اويله ايستر.
ايكنجى جهت ملكوتيت جهتيدر. آيينهنڭ شفّاف وجهى گبى. شو جهت هر شيده گوزلدر. شو جهتده أسبابڭ تأثيرى يوقدر. وحدت اويله ايستر. حتّى حيات و روح و نور و وجود، ايكى وجهلرى شفّاف و گوزل اولديغندن ملكًا و ملكوتًا واسطهسز دستِ قدرتدن چيقييورلر.
دردنجى برهان:
وجدانِ بشر دينيلن فطرتِ ذىشعوردر. شو برهانده درت نكتهيى نظرِ دقّته آل:
برنجيسى:فطرت يالان سويلهمز. مثلا، بر چكردكدهكى ميلانِ نموّ دير كه: "سنبللنهجگم، ميوه ويرهجگم." طوغرى سويلر. مثلا، يمورطهده بر ميلانِ حيات وار، دير: "پيليچ اولاجغم." بِإذْنِ اللّٰه اولور. طوغرى سويلر. مثلا بر آووج صو، إنجماد ايله ميلانِ إنبساطى دير: "فضله ير طوتهجغم." متين دمير اونى يالان چيقاراماز. سوزينڭ طوغريلغى دميرى پارچهلار. ايشته بو ميلانلر، إرادهٔ إلٰهيهدن گلن
— 294 —
أوامرِ تكوينيهنڭ تجلّيلريدر، جلوهلريدر.
ايكنجيسى:بشرڭ حواسّ الخمسِ ظاهره و باطنهدن باشقه، عالمِ غيبه قارشى آچيلان پك چوق پنجرهلرى وار. غيرِ مشعور پك چوق حسلرى وار. حسِّ سامعه، باصره، ذائقه اولديغى گبى، بر حسِّ سادسهِٔ صادقه اولان سائقه واردر. هم بر حسِّ سابعهِٔ بارقه اولان شائقه وار. او شوق و سَوق يالان سويلهمز، ياڭليش گيدهمز.
اوچنجيسى:موهوم بر شى حقيقتِ خارجيهيه مبدأ اولاماز. فطرت و وجدانده نقطهِٔ إستناد ايله نقطهِٔ إستمداد، ايكى حقيقتِ ضروريهدر. خلقتڭ صفوتى و أڭ مكرّمى اولان روحِ بشر، او ايكى نقطه اولمازسه أڭ سفلى، أڭ برباد بر مخلوق اولور. حالبوكه، كائناتدهكى حكمت و نظام و كمال بو إحتمالى ردّ ايدر.
دردنجيسى:عقل تعطيلِ أشغال ايتسه ده، نظرينى إهمال ايتسه، وجدان صانعى اونوتاماز. كندى نفسنى إنكار ايتسه ده؛ اونى گورور، اونى دوشونور، اوڭا متوجّهدر. حدس كه، شمشك گبى سرعتِ انتقالدر، دائما اونى تحريك ايدر. حدسڭ مضاعفى اولان إلهام، اونى دائما تنوير ايدر. ميلانڭ مضاعفى اولان آرزو و اونڭ مضاعفى اولان إشتياق و اونڭ مضاعفى اولان عشقِ إلٰهى، اونى دائما معرفتِ ذو الجلاله سَوق ايدر. شو فطرتدهكى إنجذاب و جذبه، بر حقيقتِ جاذبهدارڭ جذبيلهدر.
بو نكتهلرى بيلدكدن صوڭره شو برهانِ أنفسى اولان وجدانه مراجعت ايت. گورهجكسڭ كه، قلب بدنڭ أقطارينه، نشرِ حيات ايتديگى گبى، قلبدهكى عقدهِٔ حياتيه اولان معرفتِ صانعدر كه، إستعداداتِ غيرِ محدودهِٔ إنسانيه ايله متناسب اولان آمال و ميولِ مُتَشَعِّبَهيه نشرِ حيات ايدر. لذّتى ايچنه آتار و قيمت ويرر و بسط و تمديد ايدر. ايشته نقطهٔ إستمداد.
و غاوغه و مزاحمتڭ ميدانى اولان دغدغهٔ حياته هجوم گوسترن عالمڭ، بيڭلرجه مصيبت و مزاحمهلره قارشى يگانه نقطهٔ إستناد ينه معرفتِ صانعدر.
— 295 —
أوت هر شيئى حكمت و إنتظام ايله ايشلهين بر صانعِ حكيمه إعتقاد ايتمزسه و على العميا كور تصادفلره حواله ايدرسه و او بليّاته قارشى ألندهكى قدرتڭ عدمِ كفايتنى دوشونسه، ايستر ايستهمز توحّش، دهشت، تلاش، خوفدن مركّب بر حالتِ جهنّمنمون و جگرشكافه دوشهجكدر. او ايسه أشرف و أحسنِ مخلوقات اولان روحِ إنسانيتڭ هر شيدن زياده پريشان اولديغنى إستلزام ايدر. او ايسه، إنتظامِ كاملِ كائناتدهكى نظامِ أكمله ضد اولويور. شو نقطهِٔ إستمداد و نقطهِٔ إستناد ايله بو درجه نظامِ عالمده حكمفرمالق، حقيقتِ نفس الأمريهنڭ خاصّهِٔ منحصرهسى اولديغى ايچون، هر وجدانده ايكى پنجره اولان شو ايكى نقطهدن صانعِ ذو الجلال معرفتنى قلبِ بشره دائما تجلّى ايتديرييور. عقل گوزينى قپاسه ده، وجدانڭ گوزى دائما آچيقدر. صانعِ ذو الجلال بو درت برهانِ عظيمڭ قطعى شهادتلريله واجب الوجود، أزلى، واحد، أحد، فرد، صمد، عليم، قدير، مريد، سميع، بصير، متكلّم، حىّ، قيّوم اولديغى گبى بتون أوصافِ جلاليه و جماليه ايله متّصفدر. زيرا مقرّردر كه: مصنوعدهكى فيضِ كمال صانعڭ ظلِّ تجلّيسندن مقتبسدر. ديمك، كائناتده نه قدر حسنِ جمال، كمال وارسه، عمومندن لا يحد درجهده يوكسك طبقهده أوصافِ جماليه و كماليه ايله صانعِ ذو الجلال متّصفدر. زيرا، إحسان ثروتڭ، ايجاد وجودڭ، ايجاب وجوبڭ، تحسين حُسنڭ، تنوير نورڭ فرعى و دليلى اولديغى گبى؛ بتون كائناتدهكى بتون كمال و جمال، صانعِ ذو الجلالڭ كمال و جمالنه بر ظلِّ ظليلدر و برهانيدر.
هم ده صانعِ ذو الجلال جميع نقائصدن منزّهدر. زيرا نواقص ماهيتِ مادّياتڭ إستعدادسزلغندن نشئت ايدر. ذاتِ ذو الجلال مادّياتدن مجرّددر، منزّهدر. هم كائناتڭ ماهياتِ ممكنهسندن نشئت ايدن أوصاف و لوازماتندن مقدّسدر.
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ جَلَّ جَلَالُهُ سُبْحَانَ مَنِ اخْتَفٰى لِشِدَّةِ ظُهُورِهِ
سُبْحَانَ مَنِ اسْتَتَرَ لِعَدَمِ ضِدِّهِ سُبْحَانَ مَنِ احْتَجَبَ بِالْاَسْبَابِ لِعِزَّتِهِ
— 296 —
سؤال:وحدت الوجودى ناصل گورييورسڭ؟
الجواب:توحيدده إستغراقدر و نظره صيغميان بر توحيدِ ذوقيدر. أساسًا توحيدِ ربوبيت و توحيدِ الوهيتدن صوڭره توحيدده ذوقًا شدّتِ إستغراق وحدتِ قدرت يعنى
لَا مُؤَثِّرَ فِى الْكَوْنِ اِلَّا اللّٰهُ
صوڭره وحدتِ إداره، صوڭره وحدت الشهود، صوڭره وحدت الوجود، صوڭره يالڭز بر وجودى، صوڭره يالڭز بر موجودى گورونجهيه منجر اولويور. محقّقينِ صوفيهنڭ متشابهات حكمنده اولان شطحاتيله إستدلال ايديلمز. دائرهِٔ أسبابى ييرتوب چيقميان و تأثيرندن قورتولميان بر روح، وحدت الوجوددن دم وورسه، حدّينى تجاوز ايدر. دم وورانلر، واجب الوجوده او قدر حصرِ نظر ايتمشلردر كه، ممكناتدن تجرّد ايدهرك، يالڭز بر وجودى بلكه بر موجودى گورمشلر. أوت دليل ايچنده نتيجهيى گورمك، عالمده صانعى مشاهده ايتمك، طريقِ إستغراقكارانه جهتيله جداولِ أكوانده جريانِ تجلّياتِ إلٰهيهيى و ملكوتيتِ أشياده سريانِ فيوضاتى و مراياىِ موجوداتده تجلّئِ أسماء و صفاتى، يالڭز ذوقًا آڭلاشيلير برر حقيقت ايكن، ضيقِ ألفاظ سببيله الوهيتِ ساريه و حياتِ ساريه تعبير ايتديلر. أهلِ فكر، او حقائقِ ذوقيهيى نظرڭ مقاييسنه صيقيشديرديغندن چوق أوهامِ باطلهيه منشأ اولدى. مادّهپرور حكما و ضعيف الإعتقاد أهلِ نظرڭ وحدت الوجودى ايله أوليانڭ وحدت الوجودى، تمامًا بربرينڭ ضدّيدر. بش جهتدن فرق واردر:
برنجيسى:محقّقينِ صوفيه، واجب الوجوده او قدر حصرِ نظر ايتمش و مستغرق اولمش و أهمّيت ويرمشلر كه، اونڭ حسابنه كائناتڭ وجودينى إنكار ايتمشلر. حكما و ضعيف الإعتقاد اولانلر، مادّهيه او قدر حصرِ نظر ايتمشلر و مستغرق اولمشلر كه، فهمِ الوهيتدن اوزاقلاشديلر. و او درجه مادّهيه قيمت ويرديلر كه، هر شيئى مادّهده گورمك حتّى الوهيتى اونده مزج ايتمك، حتّى كائنات حسابنه الوهيتدن إستغنا ايتمك درجهده طريقِ مُتَعَسِّفَهيه گيرمشلردر.
— 297 —
ايكنجيسى:محقّقينِ صوفيهنڭ وحدتِ وجودى وحدت الشهودى تضمّن ايدر. ايكنجيلرڭ وحدت الموجودى تضمّن ايدر.
اوچنجيسى:برنجيلرڭ مسلگى ذوقيدر. ايكنجيلرڭ نظريدر.
دردنجيسى:برنجيلر أوّلًا و بِالذّات حقّه، نظرِ تبعى اولارق خلقه باقارلر. ايكنجيلر، أوّلًا و بِالذّات خلقه باقارلر.
بشنجيسى:برنجيلر، خداپرستدرلر. ايكنجيلر، خودپرستدرلر.
اَيْنَ الثَّرَا مِنَ الثُّرَيَّا وَ اَيْنَ الضِّيَاءُ السَّاطِعُ مِنَ الظُّلْمَةِ الطَّامِسَةِ
تنوير
مثلا: كُرهِٔ أرض رنگارنك مختلف و كوچك كوچك جام پارچهلرندن فرض اولونورسه، هر برى باشقه خاصيتله لَوْننه و جِرمنه و شكلنه نسبت ايله شمسدن بر فيض آلاجقدر. شو خيالى فيض ايسه، نه گونشڭ ذاتى و نه ده عينِ ضياسيدر. هم ده ضيانڭ تماثيلى و ألوانِ سبعهسنڭ تصاويرى و گونشڭ تجلّيسى اولان شو گوناگون و رنگارنك چيچكلرڭ ألوانى فرضا لسانه گلسهلر، هر برى "گونش بنم گبيدر" وياخود "گونش بنم" دييهجكلردر.
اٰنْ خَيَالَاتِى كِه دَامِ اَوْلِيَاسْتْ ٭ عَكْسِ مَهْرُويَانِ بُوسْتَانِ خُدَاسْتْ
فقط أهلِ وحدت الشهودڭ مشربى، فرق و صَحْودر. أهلِ وحدت الوجودڭ مشربى محو و سكردر. صافى مشرب ايسه، مشربِ أهلِ فرق و صَحْودر.
— 298 —
تَفَكَّرُوا فِى اٰلَاءِ اللّٰهِ وَ لَا تَفَكَّرُوا فِى ذَاتِهِ فَاِنَّكُمْ لَنْ تَقْدِرُوا ٭ حَقِيقَةُ الْمَرْءِ لَيْسَ الْمَرْءُ يُدْرِكُهَا فَكَيْفَ كَيْفِيَّةُ الْجَبَّارِ ذِى الْقِدَمِ ٭ هُوَ الَّذِى اَبْدَعَ الْاَشْيَاءَ وَ اَنْشَاَهَا فَكَيْفَ يُدْرِكُهُ مُسْتَحْدَثُ النَّسَمِ
"نقطه"نڭ ايكنجى قسمى، حشر و ملائكه و بقاءِ روحه عائد اولديغندن و بو حقيقتلرى كرامتلى "يگرمى طوقوزنجى سوز" و "اوننجى سوز" غايت پارلاق بر صورتده ايضاح ايتديگندن اونلره حواله ايديلهرك بورايه درج ايديلمدى. اوچنجى قسم ايسه، اون درت درسدن عبارت "نورڭ ايلك قپوسى" ناميله آيريجه نشر ايديلدى.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 299 —
مندرجات حقّنده
بو مهمّ مجموعهنڭ جملهٔ مقدّماتندن اولان بر "إعلم"ده:
بو رساله، بعض آياتِ قرآنيهنڭ شهودى بر نوع تفسيريدر. و اوندهكى مسئلهلر قرآنِ حكيمڭ باغچهسندن قوپاريلمش چيچكلردر. بو رسالهنڭ عبارهسندهكى إجمال و ايجاز و فهمندهكى ظاهرى مشكلات، سڭا توحّش ويرمهسين. تكرار تكرار مطالعه ايت، تا كه
لَهُ مُلْكُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
و أمثالى تكراراتِ قرآنيهنڭ سرّى سڭا آچيلسين.
أى قارء! بو مجموعهدهكى توحيدڭ برهانلرى و مظهرلرى، بربرينه إحتياج بيراقمييور ظن ايتمه. چونكه بن هر بر برهانه هر بر مقامِ مخصوصده إحتياج حسّ ايتدم. حركاتِ جهاديهم بنى اويله بر موقعه إلجا ايدييوردى كه، او موقعده، او آنده بر قپو آچمغه مجبور قالييوردم. چونكه او دهشتلى آنده ديگر آچيق قپولره دونمك ميسّر اولمايوردى. هم او سياحتِ عجيبهده راست گلديگم نورلره دلالت ايتمك ايچون دگل، بلكه خاطرلامق ايچون إشارتلر قويدم. بعضًا بيوك بر نوره بر إشارت قويويوردم... إلٰى آخر" دييه نه قدر گوزل بر مقدّمهيى و بر خلاصهيى (بو مجموعه) عادتا شفره گبى بر آناختارى قارئلرينه تقديم ايدييور.
٭ ٭ ٭
بو مثنوئِ نوريهدهكى رسالهلرڭ إسملرى "رشحهلر، قطره، حباب، حبّه" شكلنده گيدييور. أگر قطره رسالهسنڭ آخرنده مرحوم شيخ صفوت أفندينڭ يازديغى گبى، هر بر رسالهيه بر تقريض يازيلسه ايدى، او مرحومڭ "بو بر قطره دگل، بر بحردر" ديديگى گبى بز ده ديردك:
"او بر لمعه دگل، بر شمسدر. او بر رشحه دگل، بر بحردر. او بر زهره دگل، بر جناندر. او بر حباب دگل، بر عمّاندر."
— 300 —
فهرست
مقدّمه
١ - لمعهلر
توحيده دائر اولوب رسالهٔ نوردهكى يگرمى ايكنجى سوزڭ أساسى و بر جهتده عربجهسيدر. اون درت لمعه ايله توحيدڭ أڭ اينجه حقيقتلرينى، أڭ مفصّل بر صورتده
وَ فِى كُلِّ شَيْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ
حقيقتنه مظهر ايدهجك بر سلسلهٔ دلائل و شهادتى إبراز ايدن چوق قيمتدار و هوا، صو، أكمك گبى هركسڭ محتاج اولديغى بر رسالهدر.
نورڭ مثنويسنڭ باشنده درج ايديلن "لاسيّمالر"، "لمعهلر"، "رشحهلر" إسملرندهكى اوچ رساله، آخردهكى رسالهلر گبى متفرّق مسئلهلردن باحث دگلدر. عين موضوع اوزرنده گيدييورلر.
٢ - رشحهلر
بو رشحهلر رسالهسى، ايمانڭ أڭ مهمّ اوچ أركانندن نبوّتڭ حقيقتنى و نبوّتِ أحمديهيى (عصم) غايت قطعى و پارلاق برهانلرله إثبات ايدييور. شمس ناصل ضيا ويرمهمسى ممكن دگلدر. عينًا اويله ده: الوهيت ده رسالتسز ممكن اولماديغنى إثبات ايدييور. و نبوّتڭ حقيقتنى گونش گبى گوسترييور. كائناتى مجسّم بر قرآنِ كبير اولارق تمثيل ايدوب، محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلام اونڭ آيت الكبراسى اولديغنى، گوزنده پرده و قلبنده پاس اولميانلره إرائه ايدييور.
بو خارقه رساله "اون بر رشحه"در. اون برنجى رشحهده، يگرمى بر معجزاتِ أحمديهيه (عصم) إشارت ايدن بر صلواتِ شريفهيى او نبىِّ ذىشان عليه الصلاة والسلام أفنديمزه گتيرييور.
— 301 —
اون برنجى رشحهدن صوڭره اوزون بر إعلمده، نبوّتِ أحمديهيه (عصم) (باشقه بر طرزده) گورولمهمش دليللرى گوسترييور.
بو رسالهنڭ توركجهسى، رسالهٔ نوردهكى اون طوقوزنجى سوزدهدر.
مثنوينڭ باشندهكى بو اوچ رساله "أسكى سعيد"ڭ أثرلرندن اولمايوب، استاديمزڭ تعبيريله، "يڭى سعيد"ڭ أثرلريدر. استاديمزڭ أسكى أثرلرندن رسالهِٔ نوره گيرنلر اولديغى گبى؛ رسالهِٔ نورى تأليفى زماننده يازديغى عربجه أثرلرى ده، بو صورتله مثنوئِ عربيهيه إدخال اولونمشدر.
٣ - لاسيّمالر
ايمانِ حشره دائر اولان بو رساله رسالهٔ نوردهكى اوننجى سوزڭ أساسى اولوب بارلاده، استاديمزڭ (بر بهار گوننده) رحمتِ إلٰهيهنڭ آثارينى باغ و باغچهلرده مشاهدهسندن و إختيارسز اولارق
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
آيتِ كريمهسنى قرق دفعهيه ياقين اوقوماسندن صوڭره طلوع ايتمش غايت قيمتدار و بو زمانده چوق لزوملى و إنكارِ حشر مفكورهسنى كوكيله كسوب ابن سينا گبى عجيب بر داهىنڭ "حشر بر مسئلهِٔ نقليهدر، عقل بو يولده گيدهمز" ديديگى حشرى أڭ بسيط فهمه ده قبول ايتديرن؛ و حشرڭ بيڭلر نمونهلرينى أرض يوزنده گوسترن؛ و حشرى إقتضا ايدن پك چوق أسماءِ إلٰهيهدن طوت، تا ماهيتِ إنسانيهده دخى حشرى إثبات ايدن بر رسالهدر.
بر قاعدهِٔ حسنهنڭ تظاهرى اولارق، هر رسالهنڭ باشنده اولديغى گبى بو رسالهنڭ باشنده ده جنابِ حقّه تحميدات و نبىِّ ذىشانه صلات و سلام واردر. ايمانِ بِاللّٰه، ايمانِ بِالنّبى، ايمانِ بِالحشر و شهودِ كائنات مابيْننده بر إرتباطِ تامّه و تلازمِ قطعيه اولديغندن، بو رساله قيصهجه اولارق "توحيد و رسالت" حقيقتلرندن بحث ايدهرك أساس مسئله اولان مسئلهِٔ حشريهيه "لاسيّما"لرله گچمشدر. رسالهِٔ نورڭ يگرمى سكزنجى سوزينڭ ايكنجى مقامى
— 302 —
اولان بو رساله، يگرمى سنهدر استاديمزڭ ألنه يڭى گچمشدر.
٤ - قطره
بو قطره رسالهسى، بر مقدّمه، بر خاتمه و درت بابدن عبارتدر. مقدّمهده استاديمز، قرق سنه عمرنده، تأليف أيلديگى سنهيه نسبتله اوتوز سنهلك علم سيرنده، درت كلمه ايله درت كلام تحصيل ايتديگنى و بو درت كلمهنڭ برى "معناىِ حرفى"، ايكنجيسى "معناىِ إسمى"، اوچنجيسى "نيّت"، دردنجيسى "نظر" اولديغنى.. درت كلام ايسه، برى "بن كندى كنديمه مالك دگلم"، ايكنجيسى "اَلْمَوْتُ حقٌّ"، اوچنجيسى "ربّى وَاحِدٌ"، دردنجيسى "أنانڭ بر نقطهِٔ سودا و بر واحدِ قياسى" اولديغنى سويلهيور. بو رساله اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ حقيقتنى، برنجى باب اولارق، كائنات أركانندن هر بر ركن أللى بش كلّى و غايت ظاهر لسانله إثبات ايدييور.
تقريض
قطرهنڭ خاتمهسى
متفرّق و قيصه، فقط چوق لزوملى و مهمّ حقيقتلردن بحث ايدر. باشنده "يأس، عُجب، غرور، سوءِ ظن" گبى نفسڭ درت خستهلغنى؛ صوڭره درت حقيقتى و داها صوڭره ده "قطره"ده ذكر ايديلن برنجى بابدهكى "لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه" حقيقتنى و دوامى اولارق بابِ ثانيده "سبحان اللّٰه"؛ بابِ ثالثده "الحمد للّٰه"؛ بابِ رابعده "اللّٰه أكبر" مرتبهلرينى بيان ايتدكدن صوڭره، نقطه و نكته باشلقلريله موضوع إعتباريله بربرندن فرقلى إعلملره گچر.
قطرهنڭ ذيلى
"رمز"لر و "إعلم"لر عنوانى آلتنده، هر بريسى بر رسالهيه موضوع اولاجق قيمتده حقيقتلردن عبارتدر. باشنده صلات و سلامدن صوڭره برنجى "إعلم" نمازده أوّل وقته رعايت ايتمهنڭ و خيالًا كعبهيه متوجّه اولمانڭ فضيلتنى و أوهام و وسوسهِٔ شيطانيهيى ناصل مضمحل ايتديگنى و مصلّينڭ بتون لطائف و حواسّنڭ ناصل فيضلنديگنى بيان ايدر.
— 303 —
بو گچن رسالهلر عين زمانده أركانِ ايمانيهدن بحث ايتمكله هم ايمان، هم علم، هم معرفت اللّٰه، هم ذكر اولديغندن؛ اوقوماسى دخى بر نوع عبادتدر.
٥ - حباب
برى توركجه ديگرى عربجه ايكى ذيلى اولان بو چوق مهمّ رساله، استاديمزڭ "خطواتِ ستّه"يى نشرى مناسبتيله تلطيف ايچون آنقرهيه چاغيريلديغنده، آنقرهده إسلام اوردوسنڭ يونانه غلبهسندن نشئه آلان أهلِ ايمانڭ قوّتلى أفكارى ايچنه غايت مدهش بر زندقه فكرى گيرمك و بوزمق و زهرلنديرمك ايچون دسّاسانه چاليشديغنى گورديگى هنگامده تأليف ايتديگى ايكى أثردن بريسيدر.
بو رسالهنڭ باشنده بولونان صلات و سلام چوق أهمّيتليدر. بو مثنوئِ نوريهنڭ فوق العاده اولان و هيچ بر أثرده راستلانميان بر خصوصيتى ده بر پارمغڭ حركتيله بر قاچ ماكينهيى بردن چاليشديرمق گبى غايت بلاغتلى بر بيان طرزينه صاحب اولوشيدر. سابقًا ذكر ايديلديگى گبى، بو معظّم مجموعهده هم ذكر، هم ايمان، هم تفكّر، هم علمى بر آراده بولمق دائما ممكندر. مثلا: صلات و سلامى يالڭز ذكر اولارق درج ايتمييور. عين زمانده اونده بر ايمان إنكشافى، عين زمانده بر علم، عين زمانده مؤمنِ مصلّىيى أوهام و شبهاتدن قورتاران حقيقتلرى سرد ايدهرك لا أقل اوچ معنا مرتبهسنى بيان ايدييور.
بو خارقه رساله مهمّ بر "إعلم"نده، مدنى مؤمن ايله مدنى كافرڭ صورت و سيرت و ظاهر و باطن فرقلرينى غايت بليغ بر طرزده بيان ايدييور. و نتيجهده بو فرقى كورلره ده گوسترمك ايچون دييور كه: "أگر ايسترسهڭ خيالڭله نورشين قريهسندهكى سيدانڭ مجلسنه گيت باق: اوراده فقرا قيافتنده مَلِكلر، پادشاهلر و إنسان ألبسهسنده ملائكهلرى بر صحبتِ قدسيهده گورهجكسڭ. صوڭره پاريسه گيت و أڭ بيوك لوجهلرينه گير، گورهجكسڭ كه، عقربلر إنسان لباسى گيمشلر و عفريتلر آدم صورتنى آلمشلر إلى آخر" دييهرك داها باشقه جهتدهكى فرقلرينى "لمعات" و "سنوحات"ه حواله ايدر.
باشقه بر "إعلم"ده، رسالهٔ نورده يگرمى يدنجى سوز نامنى آلان إجتهاد رسالهسنى درت صحيفهده خلاصه ايدييور.
— 304 —
حبابڭ برنجى ذيلى
فارسى بر مناجاتله باشلار. بو مناجاتڭ توركجهسى يدنجى رجاده و اون يدنجى سوزڭ ذيلنده واردر.
استاديمز هيچ فارسى تحصيل ايتمديگى حالده او قدر مكمّل فارسى بر لسان ايله تأليف ايديلمشدر كه، او زمانكى افغان سفيرى بو أثرى تقدير حسلرى ايچريسنده افغانستانه گوندرمشدر. بو فارسى مناجاتڭ عقبنده: "أى مجاهدينِ إسلام" باشلغى آلتنده توركجه اولارق مبعوثانه اون مادّهلك بر خطاب واردر. بو خطابڭ تأثيريله مجلسِ مبعوثانده كوچك بر اوطه اولان مسجد، بيوك بر صالونه تبديل ايديلمشدر.
ذيل الحباب
حبابڭ ايكنجى ذيلى ده چوق مهمّ حقيقتلرى إحتوا ايتمكدهدر.
٦ - حبّه
ايكى ذيلى واردر. بو رسالهنڭ برنجى "إعلم"ى، حقيقتِ محمّديه (عصم) عالمڭ هم سببِ خلقتى، هم چكردگى، هم ميوهسى، هم نتيجهِٔ خلقتِ عالم اولديغنى غايت أديبانه بر اُسلوب ايله بيان ايدييور. دييور كه: أگر عالمى بر كتابِ كبير اولارق گورسهڭ، كاتبنڭ قلمنڭ مركّبى نورِ محمّد عليه الصلاة والسلامدر. أگر عالمى بر شجره صورتنده گورسهڭ، أوّلا چكردگى، صوڭره ميوهسى ينه نورِ محمّد عليه الصلاة والسلامدر. أگر عالمى بر ذىحيات لباسنى گيمش گورسهڭ، اونڭ روحى نورِ محمّدى عليه الصلاة والسلامدر. أگر عالمى بر گُل باغچهسى اولارق گورسهڭ اونڭ عندليبِ ذىشانى ينه نورِ محمّدى عليه الصلاة والسلامدر."
رسالهنڭ صوڭنده غايت گوزل بر تضرّع و نياز و إستغفار واردر.
ذيل الحبّه
— 305 —
حبّهنڭ برنجى ذيلنڭ آخرلرنده،
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ ٭ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ الْعَلِىِّ الْعَظِيمِ
مرتبهلرينڭ يگرمى طوقوزنجى لمعهٔ عربيهيه نسبةً قيصه و غايت گوزل بيانلرى مندرجدر.
ذيل الذيل
حبّهنڭ ايكنجى ذيلنده، غايت مهمّ بر رساله اولان هم عربجه، هم توركجه اولارق كثرتله إنتشار ايدن عصاىِ موسى مجموعهسنده يگرمى اوچنجى لمعه نامندهكى "طبيعت رسالهسى"نڭ مختصر قيصه عربجهسى ده واردر.
بو رساله، آنقرهده تأليف ايديلديگى زمان بر مطبعهده طبع ايديلمشدر. إنسانلرڭ آغزندن چيقان دهشتلى اوچ كلمهنڭ بطلاننى إثبات ايدهرك طبيعت باتاقلغنده بوغولانلرى قورتارييور.
٧ - زهره
اوزون بر حقيقتڭ يالڭز اوجنى گوسترمك و پارلاق بر نورڭ يالڭز بر شعاعنى إرائه ايتمك مقصديله يازيلان بو چوق مهمّ رساله، غايت أهمّيتلى حقيقتلرى إحتوا ايتديگندن أڭ ممتاز نور شاكردلرينڭ مصرّانه طلبلرى اوزرينه (أكثريسى عربجه بيلمهين او شاكردلرڭ إستفادهلرينه مدار اولمق ايچون) قسمًا ايضاحلى، قسمًا قيصه بر مئالى استاديمز طرفندن توركجهيه چوريلمش و اون يدنجى لمعه ناميله اون بش نوطه اولارق رسالهٔ نور كلّياتنڭ لمعهلر قسمنه إلحاق ايديلمشدر.
زهره شويله بر حقيقتله باشلار: دنيادهكى هر ذىحيات، مالكنڭ إسميله، ناميله حسابيله چاليشان موظّف بر عسكر گبيدر. كيم كندينى كندينه مالك ظن ايتسه او كيمسه هالكدر.
صوڭره اوزون و محيط بر صلات و سلامى متعاقب هر برى بر رسالهنڭ گويا خلاصهسى و چكردگى ماهيتندهكى شموللى "إعلم"لره گچر. "إعلم"لرڭ بريسنده، قرآن تلميذى ايله فلسفه تلميذينى إجتماعى و شخصى جهتلردن مقايسه ايدهرك فلسفهنڭ سقيم و مضر قسمنڭ باطل حكملرينى چوروتور. صوڭ "إعلم"ى ده، غايت گوزل و حزين بر مناجات إحتوا ايتمكدهدر. داها فضله معلوماتى توركجه اولان نوطهلر رسالهسنه حواله ايدرز.
— 306 —
بو مثنوئِ نوريهنڭ فهرستهسنده، او قيمتدار خارقه رسالهلردهكى يوزر حقيقتلردن يالڭز بر ايكيسنى ناقص فهممزله و قاصر إفادهمزله گوسترمگه چاليشدق. يوقسه گوسترديگمز مثاللر، او خارقهِٔ علم و عرفانڭ نه أڭ جانلى نقطهلرى اولابيلير و نه ده أڭ قيمتلى جوهرلرى اولابيلير. بلكه او شمسڭ جزئى بر شعاعى و او بحرڭ كوچك بر قطرهسيدر.
٨ - ذرّه
شيطانڭ و أهلِ إلحادڭ بعض وسوسهلرينى طرد ايدن متفرّق مسئلهلردن بحث ايدن خارقه و فوق العاده بر رساله اولوب ايكى قسمدن عبارتدر.
ايمان و أخلاقياتى و وسوسهلرڭ إزالهسنى و إنساندهكى تشخّصاتِ وجهيهنڭ حكمتنى بيان ايدن إعلملر، بو رسالهنڭ مندرجاتندندر. بر إعلمنده
وَ مِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ
آيتنده ذكر ايديلن سماوات و أرضڭ خلقتى و بشرڭ لسان و رنكلرينڭ إختلافى جنابِ خالقِ ذو الجلالڭ آيتلرندن اولديغنڭ حقيقتنى غايت گوزل بر طرزده بيان ايدييور. دييور كه:
"بتون بشرڭ أساساتِ أعضاده إتّفاقى، صانعڭ وحدتنه؛ تشخّصاتِ وجهيهده تمايزى، صانعڭ مختار و حكيم اولديغنه غايت باهر و ظاهر دليلدر" دير، إثبات ايدر. بشرڭ بربرندن تشخّصجه فرقلرينڭ حكمتنى و ديگر مخلوقاتده بو تمايزڭ فردًا فردا اولمايوب نوع نوع اولوشى حكمتڭ اويله إقتضا ايتديگنى ايضاح ايدييور.
باشقه بر إعلمده، شيطانِ إنسى و جنّينڭ، بقرهنڭ باطنًا غايت مكمّل، ظاهرًا مسكين اولوشى حقّندهكى بر وسوسهسنى طرد ايدر و دير كه: "أى شيطانِ جنّىيه استاد اولان شيطانِ إنسى! أگر هر شى، هر شيئى مصلحت مقداريله و لايق وجهيله ياپان قديرِ أزلينڭ صنعتى اولماسه ايدى، سنڭ أشگڭڭ قولاغى سندن و سنڭ استادلرڭدن داها عقللى و داها حاذق اولماسى لازم گليردى." دييه إنسى و جنّّى شيطانلرڭ وسوسهلرى يوزلرينه چارپيلارق؛ بقرهنڭ يعنى اينگڭ داخلنڭ مطلق اولديغنڭ و خارجنڭ مقيّد اولوشنڭ
— 307 —
حكمتنى عقلًا و علمًا غايت مقنع بر صورتده بيان ايدر.
أخلاقه دائر بر إعلمنده دير كه: "أى فاسق! بيل كه مدنيتِ سفيهه اويله مدهش بر ريايى إبراز ايتمش و ميدانه چيقارمش كه، أهلِ مدنيتڭ اوندن قورتولماسى ممكن دگلدر. چونكه أهلِ مدنيت او ريايه شان و شرف نامنى ويرمش. إنسانى شخصلره قارشى رياكارلغه بدل، عنصرلره و ملّتلره و دولتلره قارشى رياكارلغه تشويق ايتمش و تاريخى اونلره مشوِّق و آلقيشجى و جريدهلرى ده، يعنى غزتهلرى ده دلّال ياپمش. ئولومى اونوتديروب "گويا" عنصرلرى ايچنده بر حياتلرى وار دييه، زمانِ جاهليتدهكى غدّار ظالملرڭ دسيسهلرى نوعندن بر دسيسه ايله، بشرى تصنّع و رياكارلغه سَوق ايتمشدر." نه قدر اوقونسه اوقونمغه لايق اولان بو رساله دخى، بر إستغفار و حضرتِ مولانانڭ بر بيتيله نهايت بولمشدر.
٩ - شَمَّه
كائناتڭ مجموعندن تا ذرّهيه قدر متنازلًا هر بر موجودڭ، پك چوق أسماءِ إلٰهيهدن اللّٰه، ربّ، مالك، مدبّر، مربّى، متصرّف و ناظم إسملرينه شهادت ايتدكلرينى إثبات ايدر. باشقه بر إعلمنده، هيچ بر كيمسهنڭ صانعِ عالمدن شكايته حقّى اولماديغنى گوسترر. ديگر بر إعلمنده قرآنِ حكيمڭ ايلك و أكثر مخاطبى اولان جمهورِ عوامڭ فهملرينى ناصل اوقشاديغنى و اونلرڭ إدراكلرينه ناصل مراعات ايتديگنى اوزون بر حقيقتله بيان ايدر. هم طىِّ مكان و بسطِ زمان و أنانڭ ماهيتى و ايكى وجهى گبى پك چوق اينجه حقائقى بيان ايدن متفرّق موضوعلردن متشكّل بر قيمتدار رسالهدر.
بو رساله:
مدد أى قافلهسالارِ رسل خُذْ بِيَدِى،
سنسڭ أى نورِ كرم جملهمزڭ معتمدى
إنتسابم سڭادر ايشته ديلمده سندى:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰه.
— 308 —
دييه بر منظوم قطعهدن صوڭره اوزون و محيط بر إستغفار و دعايه گچهرك ختامه ايرر.
اوننجى رساله:
ديگرلرينه نسبتله بيوك اولان بو رسالهده، سوزلردن بعضيلرينڭ خلاصهلريله، متفرّق و مختلف موضوعلردن عبارت إعلملر واردر.
برنجى إعلمنده
وَ جَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ
آيتِ كريمهسنڭ تفسيرينى، سماواته چيقمق ايستهين شيطانلرڭ رجم ايديلملرينى يدى باصامق ايله بيان ايدر.
برنجى باصامغنده: سمادهكى سكونت و سكوته و إنتظامه إشارتله دير كه: "سما أهلى، أرض أهلى گبى خيرلرڭ و شرلرڭ قاريشماسندن و ضدلرڭ إجتماعندن ميدانه گلن مناقشه و إختلافات و تذبذب ايچنده دگللردر. بلكه اونلر، كنديلرينه خالقلرى طرفندن أمر ايديلن شيلرى كمالِ إطاعتله ياپان مطيعلردر."
شيطانلرڭ رجم ايديلملرينى بيان و إثباتدن صوڭره باشقه بر إعلمده (استاديمز) قرآندن إستفاده ايتديگى درت طريقى درت خطوه ايله غايت وجيز بر طرزده ايضاح ايدر. رسالهِٔ نورڭ سوزلر قسمنده مفصّل ايضاحى بولونان بو إعلم چوق مهمدر.
ديگر بر إعلمنده، عبوديتڭ مقدّمهِٔ مكافاتِ لاحقه دگل، نتيجهِٔ نعمتِ سابقه اولديغنى بياندن صوڭره چوق حقيقتلى و گنيش معنادهكى إعلملره گچهرك نورڭ ايلك قپوسنده و كوچك سوزلرده بر درجه مئاللرى بولونان حقيقتلرڭ إيضاحيله بو قيمتدار و مهمّ رساله ختامه ايرر. بو قيمتدار رسالهنڭ مندرجاتندن شمس گبى نورلى قمر گبى پارلاق بر مثالى شودر: قرآنِ حكيم كائناتدهكى إنسانه راجع و منفعتلى اولان أشيايى إخطار ايچون ذكر ايدييور. يوقسه قرآنِ حكيمڭ او بياناتى يالڭز او فائدهسنه إنحصار ايتمييور. چونكه إنسان كنديسيله علاقهسى اولان و فائدهسى طوقونان بر ذرّهيه، كنديسى ايله علاقهسى اولميان بر شمسدن زياده أهمّيت ويرر. مثلا:
وَ الْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ ٭ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَ الْحِسَابَ
يعنى، قمرڭ كُرهِٔ أرض أطرافنده دورينڭ جنابِ حق طرفندن تقدير ايديلمهسنڭ پك چوق حكمتلرندن بر حكمتى ده بشرڭ گونلرينى، آيلرينى، سنهلرينى حساب ايتمهسى،
— 309 —
بيلمهسيدر. يوقسه قمرڭ تقديرى، بزجه چوق لزومى بولونان بو فائدهسنه إنحصار ايتمز. خالقِ ذو الجلالڭ أسماسنه آيينهدارلق ايدن بيڭلر حكمتلرى داها وار.
بو قيمتدار رسالهنڭ آخرنده، آلتى قطرهده إعجازِ قرآنى خلاصه ايدن كوچك فقط او نسبتده شموللى بر رساله واردر.
معجزهٔ كبرادن بر قاچ قطرهيى تضمّن ايدن اون دردنجى رشحه
پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ رسالتنڭ حقّانيتنه بر دليل ده قرآنِ معجز البياندر... قرآنِ حكيمڭ قرقه ياقين وجهِ إعجازى، لمعات و إشارات الإعجاز تفسيرنده بيان ايديلديگندن اونلره حواله ايدهرك برنجى قطره نهايت بولور.
ايكنجى قطرهده: يگرمى بشنجى سوزده ذكر ايديلن "قرآن نهدر؟" دييه اولان تعريفڭ قيصه بر عربجهسى واردر.
اوچنجى قطره: آلتى نقطهدر. اوچنجى نقطهسنده: ناصلكه إنسان مختلف حاجاتِ جسمانيهيه مختلف وقتلرده محتاجدر... مثلا: هوايه هر آن، حرارته، صويه هر وقت، غدايه هر گون، ضيايه هر هفته محتاجدر. اويله ده حاجاتِ معنويهِٔ إنسانيه ده مختلفدر. بر قسمنه هر آن محتاجدر. لفظ اللّٰه گبى. بر قسمنه هر وقت محتاجدر. بسم اللّٰه گبى. بر قسمنه هر ساعت محتاجدر. "لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه" گبى. و هكذا قياس ايت.
دردنجى قطره: آلتى نكتهدر. بشنجى نكتهسنده چوق آيتِ كريمه بولونماسندن؛ و اوراسى ده ايضاح مقامى اولماديغندن معجزاتِ قرآنيهيه حواله ايديلهرك او نكته طىّ ايديلمشدر. بعضًا بر حرفِ قرآنيده، قرآنڭ إعجازينى إثبات ايدن بو رساله و آرقداشلرى اولان "إشارات الإعجاز" و "معجزاتِ قرآنيه" رسالهلرى قرآنِ حكيمڭ برر ألماس قلنجيدرلر.
آلتنجى قطره: بلاغتِ قرآنيهنڭ بر سرّينى كشف ايدهرك؛ أديبلرڭ "اُنْظُرْ اِلٰى مَنْ قَالَ" يعنى "كيم سويلهمش" ديمهلرينه مقابل "اُنْظُرْ اِلٰى مَنْ قَالَ و لِمَنْ قَالَ و لِمَا قَالَ و فِيمَا قَالَ" دييهرك إعجازِ قرآنيهيى پارلاتديرييور. بو آلتنجى قطره، بلاغتِ قرآنيه ايچون مهمّ بر آناختاردر.
— 310 —
١٠ - شعله
ايكى صحيفهلك بر ذيلى اولان كوچك حجمده بر رسالهدر.
١١ - نقطه
چوق مختصر اولديغى ايچون ئوزتلنمهدى.
اَللّٰهُمَّ اخْتِمْ لَنَا بِالسَّعَادَةِ وَ الشَّهَادَةِ وَ الْكَرَامَةِ وَ الْبُشْرٰى اٰمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 311 —
إعتذار
فهرستى ختامه ايرن مثنوئِ نوريه، حياتڭ حياتى و غايهسى و أڭ يوكسك حقيقت اولان ايمانى تقليددن تحقيقه، تحقيقدن علم اليقين مرتبهسنه، علم اليقين مرتبهسندن عين اليقين درجهسنه و داها صوڭره ده حقّ اليقينه اولاشديران معظّم و محتشم و پك چوق رسالهلرى تضمّن ايدن محيط و خارقه بر أثردر.
بو أثرڭ حقيقى قيمتنى تبارز ايتديرهجك أڭ حقيقى فهرستى، ينه اونڭ عزيز و محترم مؤلّفى استاديمز ياپابيليردى. بزم چوق قيصه آڭلايشمز و ضعيف إدراكمز و قاصر فهممز و عربجهيه اولان وقوفسزلغمز، علماءِ متبحّرينڭ قطرهسنه بحر ديدكلرى بو أمثالسز أثرڭ فهرستنى قارئلره پك نقصان اولارق تقديم ايتمهمزڭ عامللرى اولمشدر.
محترم قارء! بو فهرسته باقوب ده طلسمِ كائناتڭ كشّافى، حقائقِ أشيانڭ مفتاحى، حكمتِ خلقتڭ دلّالى اولان بو معنوى خزينه حكمندهكى مجموعهيى ده او ميزان ايله طارتمه. چونكه بزدهكى عجز و نقصانلق او مجموعهنڭ قيمتيله مبسوطًا دگل، معكوسًا متناسبدر. گونشڭ بر ذرّه جام پارچهسندهكى تمثالنه باقوب ده "گونش ده بو قدردر" ديمه. چونكه او ذرّه، قابليتى قدر او گونشدن فيض آلير. سن ايسه آيينهنڭ بيوكلگى نسبتنده او معنوى شمسدن فيض آلاجقسڭ.
هم بو مجموعهده بولونان يوزلرجه إعلملردن يالڭز پك آز بر قسمنڭ پك جزئى بر معناسى يالڭز إشارت ايچون ذكر ايديلمش. يوقسه هر بر رساله، حتّى هر بر إعلم ايچون بو مثنوى فهرستنڭ مجموعى قدر بر فهرست ياپمق لازم گليردى. بوڭا ده نه بزم إقتدارِ علميمز و نه ده مقام و نه ده زمان مساعد دگلدر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا بِاَحْسَنِ قَبُولٍ هٰذِهِ الْفِهْرِسْتَةَ النَّاقِصَةَ بِحُرْمَةِ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ وَ اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ اٰمِينَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
مصطفى گُل و طاهرى موطلى
٭ ٭ ٭