— 57 —
قطره
(توحيد دڭزندن)
إفادهٔ مرام
معلومدر كه إنسان، حَسْبَ الْقدر چوق يوللره سلوك ايدر. و او يولده چوق مصيبت و دشمنلره راست گلير. بعضًا قورتولورسه ده بعضًا ده بوغولور. بن ده قدرِ إلٰهينڭ سَوقيله پك عجيب بر يوله گيرمشدم. و پك چوق بلالره و دشمنلره تصادف ايتدم. فقط، عجز و فقريمى وسيله ياپارق ربّمه إلتجا ايتدم. عنايتِ أزليه بنى قرآنه تسليم ايدوب قرآنى بڭا معلّم ياپدى. ايشته قرآندن آلديغم درسلر سايهسنده او بلالردن خلاص اولديغم گبى نفس و شيطان ايله ياپديغم محاربهلردن ده مظفّرًا قورتولدم. بتون أهلِ ضلالتڭ وكيلى اولان نفس و شيطانله ايلك مصادمه،
سُبْحَانَ اللّٰهِ وَ الْحَمْدُ للّٰهِ وَ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اللّٰهُ اَكْبَرُ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ
كلمهلرنده وقوع بولدى. بو كلمهلرڭ قلعهلرنده تحصّن ايدهرك او دشمنلرله مناقشهلره گيريشدم. هر بر كلمهده اوتوز دفعه ميدان محاربهسى وقوعه گلدى. بو رسالهده يازيلان هر بر كلمه، هر بر قيد، قزانديغم بر مظفّريته إشارتدر.
بو رسالهده يازيلان حقيقتلر، ضدلرينه بر إمكانِ وهمى قالميهجق درجهده يازيلمشدر. اوزون بر حقيقته (دليلى ايله برابر) بر قيد ويا بر صفتله إشارت ياپيلييور...
(٭) إخطار: بو زمانڭ جريانى، بنم گبى چوقلرينى وهمى تهلكهلره آتمشدر. إن شاء اللّٰه، بو أثر اللّٰهڭ إذنيله اونلرى قورتارهجق اميدندهيم.
— 58 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ وَ الصَّلَاةُ عَلٰى نَبِيِّهِ
(بو رساله، درت باب ايله بر خاتمه و بر مقدّمه اوزرينه ترتيب ايديلمشدر.)
مقدّمه
قرق سنه عمرمده، اوتوز سنه تحصيلمده يالڭز درت كلمه ايله درت كلام اوگرندم؛ تفصيلًا بيان ايديلهجكدر. بوراده يالڭز إجمالًا إشارت ايديلهجكدر. كلمهلردن مقصد: معناىِ حرفى، معناىِ إسمى، نيّت، نظردر. شويله كه:
جنابِ حقّڭ ماسواسنه (يعنى كائناته) معناىِ حرفيله و اونڭ حسابنه باقمق لازمدر. معناىِ إسميله و أسباب حسابنه باقمق خطادر.
أوت هر شيئڭ ايكى جهتى واردر. بر جهتى حقّه باقار. ديگر جهتى ده خلقه باقار. خلقه باقان جهت، حقّه باقان جهته تنتنهلى بر پرده ويا شفّاف بر جام پارچهسى گبى، آلتنده حقّه باقان جهتِ إسنادى گوسترهجك بر پرده گبى اولماليدر. بناءً عليه نعمته باقيلديغى زمان منعم، صنعته باقيلديغى زمان صانع، أسبابه نظر ايديلديگى وقت مؤثّرِ حقيقى ذهنه و فكره گلمليدر.
و كذا نظر ايله نيّت، ماهيتِ أشيايى تغيير ايدر. گناهى ثوابه، ثوابى گناهه قلب ايدر. أوت نيّت عادى بر حركتى عبادته چويرر. و گوستريش ايچون ياپيلان بر عبادتى گناهه قلب ايدر. مادّياته أسباب حسابيله باقيليرسه جهالتدر. اللّٰه حسابيله اولورسه، معرفتِ إلٰهيهدر.
— 59 —
برنجى كلام:اِنِّى لَسْتُ مَالِكِى بن كنديمه مالك دگلم. آنجق مالكم كائناتڭ مالكيدر. فقط كنديمه مالك نظريله باقييورم كه، مالكِ حقيقينڭ صفاتنى و صفتلرڭ بر درجه ماهيتنى و حدودينى بيلهيم. أوت موهوم، متناهى حدودم ايله مالكِ حقيقينڭ صفتلرينڭ بر جهتده غيرِ متناهى حدودينى بيلدم.
ايكنجى كلام:اَلْمَوْتُ حَقٌّ ئولوم حقدر. أوت بو حيات و بو بدن شو عظيم دنيايه ديرك اولاجق قابليتده دگلدر. زيرا اونلر دمير و طاشدن دگلدر. آنجق أت، قان و كميك گبى متخالف شيلردن تركّب ايتمش. قيصه بر زمانده توافقلرى، إجتماعلرى وارسه ده، إفتراقلرى و طاغيلمالرى هر وقت ملحوظدر.
اوچنجى كلام:رَبِّى وَاحِدٌ ربّم بردر. أوت هركسڭ بتون سعادتلرى، بر ربِّ رحيمه اولان تسليميته باغليدر. عكس تقديرده پك چوق ربلره محتاج اولور. چونكه إنسان، جامعيتى إعتباريله بتون أشيايه إحتياجى و علاقهسى واردر. و هر شيئه قارشى (حسّ ايدهرك ويا ايتميهرك) تأثّرى ألملرى واردر. بو ايسه تام جهنّم گبى بر حالتدر. فقط أرباب توهّم ايديلن أسباب يدِ قدرتنه بر پرده اولان ربِّ واحده تسليميت، فردوسى بر وضعيتدر.
دردنجى كلام:اَنَا ايله تعبير ايديلن بنلك، يعنى كنديسنه بر وجود، بر قيمت ويرمكدر كه؛ بو أنا، جنابِ حقّڭ صفاتنى، شئوناتنى بيلمك ايچون بر سانترال و بر واحدِ قياسيدر.
٭ ٭ ٭
— 60 —
برنجى باب
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ
بيانندهدر.
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
اللّٰهدن باشقه حق بر إلٰهڭ بولونماديغنى قلبًا تصديق و لسانًا إقرار ايتديگمه، بتون گورن و گورونن أشيايى شاهد گوسترييورم.
اويله بر اللّٰه كه، وجوبِ وجودينه و واحد أحد، فرد صمد اولديغنه حضرتِ محمّد (عصم) بر شاهدِ صادق و بر برهانِ ناطقدر.
اويله محمّد (عصم) كه، إجماع و تصديقلرينه مظهر اولمقله، أنبيا و مرسلينه سيادت عنواننى؛ و إتّفاق و تحقيقلرينى آلمقله، إمامُ الأوليا و العلماء لقبنى آلمشدر. و اويله محمّد (عصم) كه، آياتِ باهره، معجزاتِ قاطعه و سجاياىِ ساميه و أخلاقِ عاليه صاحبى اولمقله مَهْبِطِ وحىِ إلٰهى اولمشدر. و اويله بر محمّد (عصم) كه، عالمِ غيب و ملكوتى سير و زيارت ايتمكله، أرواحى مشاهده و ملائكه ايله مصاحبه، جنّ و إنسانلره إرشاد وظيفهسنى آلمشدر. و اويله بر محمّد (عصم)در كه، شخصيتِ معنويهسيله كائناتڭ كمالنه بر فهرسته اولمقله، بتون سعادتلرڭ و مدنيتلرڭ دستورلرينى حاوى بر شريعته صاحبدر. و اويله بر محمّد (عصم)در كه، عالمِ شهادتده ايكن غيبياتدن خبر ويرر بر بشير و نذير اولوب بتون قوّتيله، كمالِ جدّيتله و وثوق ايله و إطمئنان ايله يوكسك بر ايمان ايله نوعِ بشره قارشى "توحيد دينى"نى لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ايله إعلان و إعلام ايدييور.
— 61 —
و كذا اويله بر اللّٰه كه، وجوب و وجودينه، جلال و جمالنه، واحدِ أحد اولديغنه شهادت ايدنلردن بريسى ده "فرقانِ حكيم"در.
و اويله بر فرقانِ حكيمدر كه، بتون أنبيا كتابلرينڭ تصديقلرينه مظهردر. و اويله بر فرقانِ حكيمدر كه، بتون عقللر و قلبلر، حكملرينى قبول و تصديقه إجماع ايتدكلرى و جهاتِ ستّهسندن نورأفشان بر كتابدر.
و اويله بر فرقانِ حكيمدر كه، مظهرِ وحى اولان رسوللرجه، محضِ وحيدر. أهلِ كشف و إلهامجه عينِ هدايتدر. معدنِ ايمان و مجمعِ حقائقدر. حكملرى دلائلِ عقليه ايله مؤيّد و فطرتِ سليمهنڭ شهادتيله مصدّقدر. لسان الغيب اولوب، عالمِ شهادتده نوعِ بشرى
فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ
ايله توحيده أمر و دعوت ايدييور.
اويله بر اللّٰه كه، وجوبِ وجود و وحدتنه، شو كتابِ كبير دينيلن عالم، بتون يازيلرى و فصللريله، صحيفهلريله، سطرلريله، جملهلريله، حرفلريله شهادت ايتديگى گبى؛ شو إنسانِ كبير دينيلن كائنات ده، بتون أعضاسيله، جوارحيله، حجيراتيله، ذرّاتيله، أوصافيله، أحواليله دلالت ايدر. يعنى بو كائنات، إحتوا ايتديگى بتون أنواعيله لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ و او عالملرڭ أركانيله لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ و او أركانڭ أعضاسيله لَا صَانِعَ اِلَّا هُوَ و او أعضانڭ أجزاسيله لَا مُدَبِّرَ اِلَّا هُوَ و او أجزانڭ جزئياتيله لَا مُرَبِّىَ اِلَّا هُوَ و او جزئياتڭ حجيراتيله لَا مُتَصَرِّفَ اِلَّا هُوَ و او حجيراتڭ ذرّاتيله لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ و او ذرّاتڭ تارلاسى اولان أثيريله لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ سويلهيهرك؛ بتون أنواعيله، أركانيله، أعضاسيله، أجزاسيله، حجيراتيله، ذرّاتيله، أثيريله (أللى بش لسان ايله) وجوبِ وجود و وحدتنه شهادت و دلالت ايدر. شو لسانلرڭ تفصيلى گلهجكدر. شيمدى إجمال ايله ذكر ايدهجگم. شويله كه:
كائنات تركيبلرندهكى إنتظام، جريانِ أحوالدهكى نظام، صورتلردهكى غرابت،
— 62 —
نقشلرندهكى زينت، يوكسك حكمتلر، أشيادهكى مخالفت و مماثلت، جامداتدهكى معاونت، بربرندن اوزاق اولان شيلردهكى تساند، حكمتِ عامّه، عنايتِ تامّه، رحمتِ واسعه، رزقِ عام، حياتلر، تصرّف، تحويل، تغيير، تنظيم، إمكان، حدوث، إحتياج، ضعف، موت، جهل، عبادت، تسبيحات، دعوات و هكذا پك چوق صفتلر لسانلريله خالقِ قديمِ قديرڭ وجوب و وجودينه و أوصافِ كماليهسنه شهادت ايتدكلرى گبى؛ أسماءِ حسنىيى تلاوت ايدهرك، جنابِ حقّه تسبيح و قرآنِ حكيمى تفسير و رسولِ أكرمڭ (عصم) إخباراتنى تصديق ايدييورلر.
گچن لسانلرڭ تفصيلنه گچييورز. شويله كه:
كائناتده گورونن تنظيمات، نظامات، موازنات قبضهٔ تصرّفنده بر ميزان و نظام بولونان خالقڭ وجوبِ وجودينه دلالت ايتمكله اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ جملهسنى اوقور.
و كذا كائناتده إنتظام و إطّراد حكمفرمادر. بو ايكى صفت، متصرّفڭ وحدتنه و بر اولديغنه شهادت ايتمكله اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ حقيقتنى إعلان ايدييور.
و كذا سماوات صحيفهسنى گونش و ييلديزلرله يازان قدرتله، بال آريسيله قارينجهنڭ صحيفهلرينى حجيرات و ذرّات ايله يازان قدرت بر اولديغندن اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله (مسئلهنڭ إعلانيله) خالقڭ بر اولديغنه دلالت و شهادت ايدر.
و كذا مثلا بلوط ايله أرض گبى جامد و متخالف شيلرده تجاوب و معاونت، يعنى بربرينڭ حاجتنه جواب ويرمك و سيّارات گبى شمسدن پك اوزاق اولان ييلديزلرڭ شمسه ويا بربرينه تساند ايتمهلرى، بتون أشيانڭ بر مدبّرڭ إدارهسنده بولونديغنه شهادت ايدهرك اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله إعلان ايدر.
و كذا سماواتڭ ييلديزلر گبى آثارِ منتظمهدهكى مشابهت و أرضڭ بربرينه بڭزهين چيچكلرنده، حيواناتندهكى مناسبت، خالقڭ بر اولديغنه دلالتله شهادتنى
— 63 —
اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله إعلان ايدر.
و كذا هر بر ذىحيات، چوق إسم و صفتلرڭ تجلّيسنه مظهردر. مثلا، بر ذىحيات وجوده گلديگنده بارئ إسمنڭ جلوهسنه، تشكّلنده مصوّر صفتنڭ جلوهسنه، غدالانديغى زمان رزّاق إسمنڭ جلوهسنه؛ خستهلقدن شفا بولديغنده، شافى إسمنڭ تجلّيسنه و هكذا تأثيرده متساند، آثارده متخالف، چوق صفت و إسملره مظهردر. بو صفتلرڭ و إسملرڭ هدفلرى بر اولديغندن، ألبته مسمّالرى ده بر اولور. ايشته هر بر ذىحيات، شو مظهريتله خالقڭ بر اولديغنه دائر اولان شهادتنى اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله إعلان ايدر.
و كذا منظومهٔ شمسيه ايله بال آريسينڭ گوزلرى آراسندهكى إرتباط و كيفيتجه بربريله مناسبتلرى، ايكيسنڭ بر نقّاشڭ نقشى اولديغنه اولان دلالتلرينى اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله إعلام ايدييورلر.
و كذا ذرّات آراسندهكى جاذبهنڭ، گونش و ييلديزلر آراسنده بولونان جاذبهيه قارداش اولماسى، هر ايكى قسمڭ ده بر قلمِ واحدڭ يازيسى اولديغنى اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله إظهار ايدييورلر.
و كذا تركيب و مركّباتده گورونن إنتظام، او مركّباتدهكى هر ذرّهنڭ، لايق موضعنه قونولماسيله حاصل اولمشدر. بناءً عليه او ذرّهلرى، آرالرندهكى مناسبتلر بوزولمامق شرطيله، لايق موقعلرينه قويهبيلمك، آنجق بتون او مركّباتى ياراتهبيلهجك بر قدرت صاحبنه خاصدر. ايشته ذرّاتدهكى إنتظام و شو وضعيتڭ لسانيله اَللّٰهُ اَكْبَرُ دييهرك اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ يى اوقور.
و كذا بر نوعدن بر فردڭ، بتون أفراددن إمتيازينى تأمين ايدهجك تشخّص و
— 64 —
تعيّننڭ قلمِ قدرتله يازيلماسى، بتون نوعِ بشرڭ، مثلا أفرادينڭ نظرِ قدرتده مشهود و ملحوظ اولديغنى إستلزام ايدر. چونكه بر فرد، علامتِ فارقهسى جهتيله بتون أفراده مخالف اولاجقدر. أگر بتون أفراد حاضر بولونمازسه، تعيّنلرنده، علاماتلرنده مخالفتڭ بولونمامسى إحتمالى واردر. بو إحتمال ايسه باطلدر. اويله ايسه، بر فردڭ خالقى بر نوعڭ خالقى اولاجقدر.
و كذا بر نوعه خالق اولابيلمك، جنسه ده خالق اولابيلمگه متوقّفدر. أڭ نهايت ايش اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ده نهايت بولور.
و كذا خلقت و ياراديليشڭ واجب الوجوده إسناد ايديلمهسنى، نظرلرى چوق قيصه اولانلر، بعيد، غريب، كلفتلى اولديغنى توهّم ايتمكله إنكارينه ذهاب ايدييورلر. حالبوكه أسبابه إسناد ايديلير ايسه اونلرڭ توهّم ايتدكلرى بُعد، غرابت، كلفت قات قات مضاعف اولارق حقيقته إنقلاب ايدر. چونكه واجبه داها قولاى اولور. مثلا، بر آدمدن بر قاچ شيئڭ صدورى، بر قاچ آدمدن بر شيئڭ صدورندن داها أهوندر. مثلا بال آريسينڭ خلقتى، قدرتِ إلٰهيهيه إسناد ايديلمزسه نهايتسز مشكلات اولور.
مع هذا، واحدڭ كثرته ياپديغى وضعيت و مصلحتى، كثرت چوق مشقّتلردن صوڭره ياپابيلير. مثلا، بر قوماندانڭ پك چوق نفرلره ويرديگى إنتظام وضعيتى، او نفرلره ويريلسه سهولتله ياپامازلر. ديمك خالقِ واحده ياپيلان إسنادده، ظاهرًا بُعد و غرابت وارسه ده أسباب و كثرته ايديلن إسنادده، مضاعف اولارق متسلسل محاللر واردر. شويله كه:
هر بر ذرّهده، واجب الوجودڭ صفتلرينى فرض ايتمك لازم گلييور. چونكه نقشدهكى كمال، صنعتدهكى حُسن او صفتلرى ايستر. هم شركتى قبول ايتمهين وجوب حقّنده، غيرِ متناهى شريكلرڭ فرضى لازمدر. هم هر بر ذرّهنڭ، بتون ذرّهلره هم حاكمِ مطلق، هم محكومِ مطلق اولماسى لازم گلييور. چونكه نظام و إنتظام اويله ايستر. هم هر بر ذرّهده، إحاطهلى بر شعور، تام بر علم لازمدر. چونكه ذرّهلر آراسنده
— 65 —
تساند و موازنه واردر. بو تساند و موازنه ايسه علم ايله اولور.
ايشته، أشيايى أسبابه إسناد ايتمكده بو قدر محاللر واردر. امّا صاحبِ حقيقى اولان واجب الوجوده إسناد ايديلديگى وقت، او ذرّهلر شويله بر وضعيته گيررلر كه، شمسڭ جلوهلرينه، تمثاللرينه، لمعهلرينه مظهر اولان صو قطرهلرى گبى؛ قدرتِ أزليهنڭ نورانى تجلّيسنه، جلوهلرينه، لمعهلرينه او ذرّهلر ده مظهر اولوب، صاحبِ قدرتڭ إذنيله، غيرِ متناهى اولان علم و إرادهسيله، او ذرّهلرده تشكّلات و تركيبات ياپيلير. بناءً عليه قدرتِ أزليهنڭ بر لمعهسى قدرتڭ خاصيتنه مالك اولديغندن، أسبابڭ بيڭلر لمعهسندن و أسبابڭ سلطانندن داها تأثيرليدر. چونكه بونده تجزّى و إنقسام واردر، قدرتِ أزليهده ايسه يوقدر.
و كذا كلفت و اوغراشمق ده يوقدر. چونكه قدرت صانعڭ ذاتنه ذاتيدر، عرضى دگلدر. عجز، قدرتنه تخلّل ايدهمز. قدرتڭ بر لمعهسنه ذرّهلر، شمسلر متساويدر. بيوك، كوچكدن آغير و زحمتلى دگلدر. و كذا حيات، وجود، نور گبى شيلرڭ ظاهر و باطنلرى شفّاف اولديغندن، ايجادلرى زماننده، وسائطِ أسباب آلتنده قدرتڭ تصرّفى گورونور. أوت حياتڭ وضعيتلرينه و درجهلرينه دقّت ايديليرسه، قدرتڭ تصرّفى گورونور.
مثلا: بر صالقيم اوزومڭ ياپيلماسى ايچون اينجه، جامد بر دال و بر جام پارچهسنده شمسڭ تمثالنى ترسيم ايچون كوچك بر دليكدن ضيانڭ گچمهسى و بر أوى تنوير ايچون بر كبريت توسّط ايدييور. و بو گبى بسيط أسباب آلتنده ياپيلان او عظيم و غريب ايشلرده قدرتڭ تصرّفى گوندوز گبى گورونمسى آشكاردر.
و كذا أشيانڭ أسبابه إسنادندهكى إستبعاددن و إستغرابدن حاصل اولان إنكاردن نشئت ايدن ضلالتلردن حاصل اولان إضطرابات، بتون عقللرى، روحلرى واجب الوجوده فرار و إلتجا ايتمگه مجبور ايدر. چونكه آنجق اونڭ قدرتيله، إرادهسيله هر
— 66 —
مشكل حلّ اولور و قپالى قپولر آچيلير. و اونڭ ذكريله قلبلر مطمئن اولورلر. بناءً عليه نجات و خلاص آنجق اللّٰهه إلتجا ايله اولور.
فَفِرّوُا اِلَى اللّٰهِ ٭ اَلَا بِذِكْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ
ايشته كائنات شو حقيقتڭ لسانيله اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ يى سويلهيور.
و كذا أسبابِ ظاهريه پك بسيط، محدود، فقير، جامد، شعورسز، إرادهسز و قانونلر قسمى ده إعتبارى، موهوم شيلردر. مسبّباتده بولونان خارقه نقشلر، زينتلر، غريب و عجيب صنعتلرڭ او گبى قيمتسز أسباب ايله قطعيًا مناسبتلرى يوقدر. بناءً عليه مثلا بدنڭ حجيراتندهكى نظاملى، إنتظاملى تشكّلاتى، أكمك يمهسنه؛ و قوّهِٔ حافظهده يازيلان غيرِ محدود منتظم نقشلرى، قولاقدهكى و باشدهكى تلافيفه؛ و قونوشمقده، تفكّرده، حرفلرڭ تشكّلاتنه و صُوَرِ ذهنيهنڭ حصولنه، لسان و ذهنڭ حركتلرى گبى أسبابه إسنادلرى أحمقجهسنه بر حكمدر. آنجق او گبى مسبّبات، غيرِ متناهى بر قدرت ايله بر علم و بر إرادهيى إقتضا ايدييورلر. بو حقيقته بناءً ثابتدر كه، كون و وجودده مؤثّرِ حقيقى، آنجق قدرتى غيرِ متناهى بر خالقِ قديردر. أسباب ايسه بهانهلردر، وسائط ده پردهلردر. خواص و خاصيتلر دخى قدرتڭ تجلّياتنه و لمعهلرينه إسم و عنوانلردر.
هم قانونلر و نواميس دينيلن شيلر، آنجق علم ايله إراده و أمرڭ أنواعه اولان تجلّيلرينڭ إسملريدر. أوت قانون أمردندر، ناموس إرادهدندر. ايشته كائنات مسبّباتڭ لسانيله اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله خالقِ حقيقىيى إعلان ايدييور.
و كذا كائنات صحيفهسنده پك بيوك بر إعتنا و إهتمام ايله خارقه بر طرزده يازيلان نقشلر، منفردًا و مجتمعًا، غيرِ متناهى بر قدرتى إقتضا ايتدكلرندن، كائنات ده بر واجب الوجود، بر خالقِ قديرڭ وجودينه بِالضروره دلالت ايدر كه؛ او خالقڭ تأثيرِ قدرتنه نهايت اولماديغندن، شريكلردن بِالبداهه مستغنيدر، شريكه إحتياجى يوقدر.
— 67 —
مع هذا، شريك حدِّ ذاتنده ممتنعدر. بر فردينڭ وجودى ممكن دگلدر. چونكه قدرتِ كاملهنڭ تأثيرى غيرِ متناهيدر. شريك اولديغى تقديرده، قدرتڭ تأثيرى محدود اولور. متناهى اولماديغى حالده متناهى اولور، إنقطاعه اوغرار. بو ايسه، بر قاچ جهتدن محالدر. اويله ايسه إستقلال و إنفراد، الوهيت ايچون ذاتى خاصّهلردر.
مع هذا شريكه بر محل، بر مقام، بر إمكانِ ذاتى يوقدر. و شريكڭ وجودى حقّنده نه بر دليل و نه ده بر دليلدن نشئت ايدن بر إحتمال و نه ده بر أماره و كائناتڭ هيچ بر جهتنده شريكه بر موضع يوقدر. بِالعكس هانگى شيئه، هانگى جهته باقيليرسه توحيد سكّهسى گورونور. ديمك مؤثّرِ حقيقى آنجق و آنجق اللّٰهدر.
أوت إنسان كائناتڭ أڭ أشرفى و أسباب ايچنده إختيارى أڭ گنيش اولديغى حالده، أفعالِ إختياريسى ايچنده يمك و ايچمك گبى أڭ عادى بر فعلنده، يوز جزئندن آنجق بر جزئى إنسانه عائد اولابيلير. أسبابڭ سلطانى اولان إنسان، بويله ألى باغلى، تأثيرسز اولورسه اوتهكى أسبابِ جامده نه خلط ايدهبيلير؟
ايشته كائنات شو حقيقتدن تبارز ايدن وجود و وحدت لسانيله اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ يى تلاوت ايدر.
و كذا كائناتڭ بتون أجزا و ذرّاتنه تجلّى ايدن أسماءِ إلٰهيه آراسندهكى تساند، يعنى بربرينه طايانهرق تجلّى ايتدكلرى بر تمازج، يعنى ألوانِ سبعه گبى بربريله ممزوج اولارق أشيايى جلوهلنديردكلرى أثرلرى بر اولديغى گبى، مسمّالرينڭ ده واحد أحد اولديغنه شهادت ايدر. و بو شهادت لسانيله، كائنات اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييهرك إعلان ايدييور.
و كذا كائناتڭ (كلّى و جزئى) إحتوا ايتديگى بتون أجزاسنى إستيلا ايدن بر حكمتِ عامّه گورونور. و بو حكمتِ عامّه، قصد، شعور، إراده، إختيار صفتلرينى تضمّن ايدييور. بو صفتلر، بر حكيمِ مطلقڭ وجوبِ وجودينه دلالت ايدر. چونكه
— 68 —
كائنات مفعول و منفعلدر. مفعول فاعلسز اولامديغى گبى، مفعولڭ جامد بر جزئى ده فاعل اولاماز.
و كذا كائنات صحيفهسنده بر عنايتِ تامّه پارلايور. بو عنايت، تضمّن ايتديگى حكمت، لطف، تحسين صفتلريله بر خالقِ كريمڭ وجوبِ وجودينه دلالت ايدر. چونكه إنعام و إحسان، منعم و محسنسز اولاماز.
و كذا كائناتى مشتملاتيله برابر ايچنه آلان پك گنيش بر مرحمت گورونويور. بو مرحمت، رحمت، حكمت، عنايت، إنعام گبى چوق صفتلرى تضمّن ايدييور. بو صفتلر، بر رحمٰنِ رحيمڭ وجوبِ وجودينه شهادت ايدر. چونكه صفت موصوفسز اولاماز.
و كذا ذوى الحيات و جانلى مخلوقاته توزيع ايديلن بر رزقِ عام واردر. و بو رزق صفتى، گچن صفتلرى إستلزام ايتمكله بر رزّاقِ رحيمڭ وجودينه دلالت ايدر. چونكه فعل فاعلسز اولاماز.
و كذا بتون كائناتده إنتشار ايدن بر حيات واردر. بو حيات صفتى دخى، گچن صفتلرى إقتضا ايتمكله بر حىِّ قيّوم، بر محيى و مميت خالقڭ وجوبِ وجودينه دلالت ايدر. آرقداش! ألوانِ سبعه گبى ممزوج اولان شو بش حقيقت، كائناته بر ربّ، قدير، عليم، حكيم، قديم، رحيم، رحمٰن، رزّاق، حىِّ قيّوم ضرورى اولديغنه بِالبداهه دلالت و شهادت ايدر. و كائنات بو شهادتلرينى اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله إعلان ايدر.
و كذا كائنات يوزنده حسنِ ذاتىيى گوسترن بر حسنِ عرضى و بر جمالِ مجرّدى گوسترن بر جمالِ حزين و محبوبِ حقيقىيه إشارت ايدن بر عشقِ صادق و بتون أسرارى جذب ايدن بر حقيقتِ جاذبهيه إشارت ايدن بر جذبه و بر إنجذاب واردر. بو حقيقتلر، كائناته بر ربِّ واجب الوجود لازم و ضرورى اولديغنه شهادت
— 69 —
ايتدكلرينى، كائنات اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله تعليم و إعلام ايدييور.
و كذا بتون أنواعڭ جزئياتنده بر تصرّف وار. بو تصرّف، فائدهلى ايش و مصلحتلر ايچوندر. و نباتات و حيواناتده بر تبدّل و تحوّل وار. بو ده پك چوق منفعتلر ايچوندر. كُرهِٔ أرضده گيجه و گوندوز جهتيله بر تغيير وار. بو دخى بيوك بيوك غايهلر ايچوندر. كائناتده حكمفرما اولان نظام و إنتظامله برابر، فعاليت خصوصنده ألوانِ سبعه گبى تبارز ايدن شو حقيقتلر، بِالبداهه بر متصرّفِ حكيم، قدير، فاعلِ مختار گبى بتون أوصافِ كماليه ايله متّصف بر خالقڭ وجوبِ وجودينه ياپدقلرى دلالتى، كائنات اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ايله تبليغ ايدييور.
و كذا كائناتڭ إحتوا ايتديگى بتون أنواع و أجزا و ذرّاتى إستيلا ايدن حدوث، بر محدِث و بر موجدى إقتضا ايدر.
و كذا كائنات بتون أجزاسيله برابر غيرِ متناهى أشكال و وضعيتلره قابليتى، إحتمالى، إمكانى واركن بو شكلِ حاضره گيرمهسى، ألبته بر خالقِ واجب الوجودڭ إختيار، إراده و ترجيحيله اولمشدر.
و كذا بيوك بر فقر و إحتياجده بولونان كائناتڭ أنواع و أجزاسنه لازم اولان ايشلرينى، حاجتلرينى أوقاتِ مناسبده مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ ايفا و إسعاف ايتمك، بر رزّاقِ كريمڭ وجوبِ وجودينه دلالت ايدر.
و كذا كائنات، عمومى و خصوصى، مادّى و معنوى پك بيوك إحتياجلر ايچندهدر. گرك وجودينه و گرك بقاسنه لازم شيلرى، ايشلرى گورمكدن عاجزدر. بو گبى مطلوبلرينڭ شعورى اولمقسزين يرينه گتيريلمسى، ألبته رحمٰنِ رحيم و واجب الوجود بر صانعِ حكيم طرفندندر.
و كذا كون و وجودده، إمكان، كثرت، إنفعال مرتبهلرى واردر. إمكان مرتبهسى،
— 70 —
وجوب مرتبهسنه باقار و اونى إستلزام ايدر. كثرت مرتبهسى، وحدت مرتبهسنه ناظردر، اونى إقتضا ايدر. إنفعال مرتبهسى، فاعليت مرتبهسنه متوقّفدر. بو مرتبهلر آراسندهكى إستلزام، بِالضروره واجب، واحد، فعّال بر خالقى إقتضا و إستلزام ايدر.
و كذا باقييورز كه، كائناتده هر هانگى بر شى، حدِّ كماله واصل اولماينجه حركت ايتمكدن طورمييور. كمالنه واصل اولديغى زمان حركتى ترك ايدوب سكونده اوطورور. بوندن آڭلاشيلييور كه، وجود كمالى ايستر، كمال ده ثبوتى إقتضا ايدر. اويله ايسه، وجودڭ وجودى كمال ايلهدر. كمالڭ كمالى ده دوام ايله اولور. اويله ايسه، بر واجبِ سرمدى، كاملِ مطلق وار كه، ممكناتڭ بتون كمالاتى، اونڭ نورِ كمالنڭ جلوهلرينه برر گولگهدر. اويله ايسه جنابِ حق ذاتنده، صفاتنده، أفعالنده كاملِ مطلقدر.
و كذا هر شيئڭ باطنى ظاهرندن داها لطيف، داها شفّافدر. بو ايسه، صانعڭ او شيدن خارج و بعيد اولمامسنه دلالت ايدر. او شيئڭ سائر أشيا ايله نظام و موازنهسنڭ صانعى طرفندن تأمين ايديلديگى جهتله ده، صانعڭ او شيده داخل اولمامسنى إقتضا ايدر. اويله ايسه، بر مصنوعڭ ذاتنه باقيليرسه، صانعڭ علم و حكمتى گورونور. غيريسيله برلكده باقيليرسه، صانعڭ فوق الكلّ بر سمع و بصره مالك اولديغى گورونور. بو حقيقتدن آڭلاشيلدى كه: صانعِ عالم، عالمده داخل اولماديغى گبى عالمدن خارج ده دگلدر. علمى و قدرتى ايله هر شيئڭ ايچنده اولديغى گبى، هر شيئڭ فوقندهدر. بر شيئى گورديگى گبى، بتون أشيايى ده برابر گورور.
بو حقيقتلر، قوسِ قُزَحْ رنكلرى گبى معجون، بر طاقم نورانى آيتلردر. كائنات بتون أوصافِ كماليه ايله متّصف بر خالقڭ وجوبِ وجود و وحدتنه دلالت و شهادت ايدر. أوت كائنات او خالقڭ نورينڭ گولگهسى، أسماسنڭ تجلّياتى، أفعالنڭ آثاريدر.
آرقداش! كائناتڭ شو گچن حقيقتلرڭ لسانيله سويلهديگى اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دلائليله لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ ى إثبات ايدر. و كذا فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ
— 71 —
حقيقتى مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ ى إستلزام ايدييور. مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ ده، ايمانڭ بش ركننى تضمّن ايتديگى گبى، صفتِ ربوبيته ده مظهر و مرآتدر. بو سرّه بناءًدر كه، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ ايمانڭ ميزان و ترازيسنده لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ايله قرين و موازى اولمشدر. نبوّت، صفتِ ربوبيته ناظر و مظهر اولديغندن، عمومى بر جامعيته مالكدر. ولايت ايسه، خصوصى و جزئيدر. آرالرندهكى نسبت رَبُّ الْعَالَمِينَ ايله رَبِّى آراسندهكى نسبت گبيدر كه، بريسنده إضافه عموميدر، اوتهكيسنده خصوصيدر. ويا أرضدن عرشه اولان معراجله سجدهدهكى معراج آراسنده ويا عرش ايله قلب آراسندهكى نسبت گبيدر.
آرقداش! شو يوكسك اولان مطلوبه ذكر ايتديگمز برهانلر، مطلوبى إحاطه ايدن بر دائرهدر. مطلوب اولان وجوبِ وجود و وحدت او دائرهنڭ مركزندهدر. دائرهيى تشكيل ايدن برهانلرڭ هر بريسى، پارمغنى اوزاتوب، مطلوبڭ حق و صادق اولديغنه إمضا آتييورلر. او برهانلردن ضعيف اولانلرڭ آرالرنده تساند واردر. يعنى، بربرينى تأييد و تقويه ايتمكله، ضعيف برهانلرڭ ضعفيتى زائل اولور. زائل اولماسه بيله إعتباردن دوشمز. إعتباردن دوشسه بيله، دائرهنڭ بوزولماسنه سبب اولماز. آنجق دائره كوچولور.
مع هذا برهانلرڭ هيئتِ مجموعهسنه ترتّب ايدن مطلوبڭ قوّت و وضوحنى هر فرددن ايستهمك و هر فردده آرامق، عقلڭ خستهلغنه، ذهنڭ جزئيتنه إشارت اولوب، مطلوبى ردّ و إنكار ايچون بر زمين تشكيل ايدييور. بناءً عليه بر برهانه باقيلديغى زمان ضعفيتدن طولايى وهملر باش گوستررسه، اوتهكى برهانلردن سوزولن قوّت ايله اورتهده ضعفيت قالماز، وهملر ده طاغيلير.
مع هذا بعض برهانلر صويه بڭزهيور، بر قسمى ده هوايه بڭزهيور، بر قسمى ده ضيا گبيدر. بناءً عليه بو گبى برهانلرى غايت لطيف و دقّتلى اينجه بر فكر ايله آرايوب طوتماليدر كه؛ دوكولمهسين، سونمهسين، اوچماسين!..
٭ ٭ ٭
— 72 —
تقريض
(فاضلِ محترم مجلسِ مصاحف و تدقيقِ مؤلّفاتِ شرعيه رئيسِ عاليسى شيخ صفوت أفندى حضرتلرينڭ تقريضيدر.)
جنابِ حقّه حمد و كنديسنه قرآن نازل اولان پيغمبريمزه و دينڭ بناسنى تحكيم و تمهيد ايدن آل و أصحابنه صلات و سلام اولسون!
توحيد دڭزندن بر "قطره" نامندهكى رساله گوزيمه تجلّى ايتدى. او دڭزله بو قطره آراسنده بر فرق گورهمدم. چونكه او قطره، حقيقتده او دڭزدن گلييور و او دڭزه دوكولويور. توحيد دڭزندن آووجله صو ايچمكده و إسلاميت ممهسندن سوت أممكده قارداشمز اولان علّامه بديع الزمان سعيد النورسىنڭ سعيندن طولايى جنابِ حقّه حدسز شكرلر اولسون!
الفقير، تراب أقدام العلماء
صفوت
(رحمة اللّٰه عليه)
— 73 —
خاتمه
(شو خاتمه، درت چشيد خستهلقلرى بيان ايدر و تداوى چارهلرينى گوسترر.)
برنجى خستهلق:"يأس"در.
آرقداش! عمله و طاعته موفّق اولاميان عذابدن قورقار، يأسه دوشر. بويله بر مأيوسڭ گوزينه، دينى مسئلهلره منافى أدنا و ضعيف بر أماره، قوجهمان بر برهان گورونور. بويله بر قاچ أمارهيى ألده ايدر ايتمز، ديگر أمارهلرڭ سائقهسيله إعلانِ عصيان ايدهرك إسلام دائرهسندن چيقار، شيطانڭ اوردوسنه إلتحاق ايدر. بناءً عليه أعماله موفّق اولاميانلر، يأسه دوشمهمك ايچون شو آيته مراجعت ايتسين:
قُلْ يَا عِبَادِىَ الَّذِينَ اَسْرَفُوا عَلٰى اَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ اِنَّ اللّٰهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا اِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ
ايكنجى خستهلق:"عُجب"در.
آرقداش! يأسه دوشن آدم، عذابدن قورتولمق ايچون، إستناد ايدهجك بر نقطهيى آرامغه باشلار. باقار كه، بر مقدار حسنات و كمالاتى وار، همان او كمالاتنه بل باغلار. گووهنهرك دير كه: "بو كمالات بنى قورتارير، يتر" دييه بر درجه راحت ايدر. حالبوكه أعماله گوونمك عُجبدر. إنسانى ضلالته آتار. چونكه إنسانڭ ياپديغى كمالات و اييلكلرده حقّى يوقدر؛ ملكى دگلدر، اونلره گووهنهمز.
هم إنسانڭ وجودى و جسدى بيله اونڭ دگلدر. چونكه كنديسنڭ أثرِ صنعتى دگلدر. او وجودى يولده بولمش، لقيطه اولارق تملّك ده ايتمش دگلدر. قيمتى اولميان
— 74 —
شيلردن اولديغى ايچون يره آتيلمش ده إنسان آلمش دگلدر. آنجق او وجود حاوى اولديغى غريب صنعت، عجيب نقشلرڭ شهادتيله، بر صانعِ حكيمڭ دستِ قدرتندن چيقمش قيمتدار بر خانه اولوب، إنسان او خانهده أمانةً اوطورور. او وجودده ياپيلان بيڭلرجه تصرّفاتدن آنجق بر دانه إنسانه عائددر.
و كذا أسباب ايچريسنده أڭ أشرف، أڭ قوّتلى بر إختيار صاحبى إنسان ايكن، أفعالِ إختياريه ناميله كنديسنه مال ظن ايتديگى أفعالڭ أكل، شرب گبى أڭ عادى بر فعلڭ حصولنده، يوز جزئندن آنجق بر جزئى إنسانه عائددر.
و كذا إنسانڭ ألندهكى إختيار پك طاردر. حواسّنڭ أڭ گنيشى خيال اولديغى حالده، او خيال عقل و عقلڭ ثمرهلرينى إحاطه ايدهمز. بونلرى، بو قدر بيوك ايكن، ناصل دائرهِٔ إختيارينه إدخال ايدوب، اونلرله إفتخار ايدييورسڭ؟
و كذا شعورى اولمقسزين، سنڭ لهڭه و عليهڭه چوق فعللر جريان ايتمكدهدر. او فعللر شعورى اولدقلرى حالده، شعورڭ تعلّق ايتمديگندن ثابت اولور كه، او فعللرڭ فاعلى بر صانعِ ذىشعوردر. نه سن فاعلسڭ و نه سنڭ أسبابڭ... بناءً عليه مالكيت دعواسندن واز گچ. كنديڭى محاسن و كمالاته مصدر اولديغڭى ظن ايتمه. و قطعيًا بيل كه، سندن سڭا يالڭز نقصان و قصور واردر. چونكه سوءِ إختيارڭله، سڭا ويريلن كمالاتى بيله تغيير ايدييورسڭ. سنڭ خانهڭ حكمنده بولونان جسدڭ بيله أمانتدر. محاسنڭ هپ موهوبهدر؛ سيّئاتڭ مكسوبهدر. بناءً عليه
لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ
دى.
اوچنجى خستهلق:"غرور"در.
أوت غرور ايله إنسان مادّى و معنوى كمالات و محاسندن محروم قالير. أگر غرور سائقهسيله باشقهلرڭ كمالاتنه تنزّل ايتمهيوب، كندى كمالاتنى كافى و يوكسك گورورسه، او إنسان ناقصدر. بويله إنسانلر، معلومات و كشفياتلرينى داها يوكسك
— 75 —
گورمكله، أسلافِ عظامڭ إرشادات و كشفياتلرندن محروم قاليرلر. و أوهامه معروض قالارق بتون بتون چيزگيدن چيقارلر. حالبوكه أسلافِ عظامڭ قرق گونده ياپدقلرى بر كشفياتى، بونلر قرق سنهده بولامازلر.
دردنجى خستهلق:"سوءِ ظن"در.
أوت إنسان حسنِ ظنّه مأموردر. إنسان، هركسى كنديسندن اوستون بيلمهليدر. كنديسنده بولونان سوءِ أخلاقى، سوءِ ظن سائقهسيله باشقهلره تشميل ايتمهسين. و باشقهلرڭ بعض حركاتنى، حكمتنى بيلمديگندن، تقبيح ايتمهسين. بناءً عليه أسلافِ عظامڭ حكمتنى بيلمديگمز بعض حاللرينى بگنمهمك، سوءِ ظندر. سوءِ ظن ايسه، مادّى و معنوى إجتماعياتى زدهلر.
آرقداش! تحت الأرض ياپديغم خيالى بر سياحتده گورديگم بعض حقيقتلرى ذكر ايدهجگم:
برنجى حقيقت:
آرقداش! مالكِ حقيقيدن غفلت، نفسڭ فرعونلغنه سبب اولور. أوت تحتِ تصرّفنده بولونان بتون أشيانڭ مالكِ حقيقيسنى اونوتان، كنديسنى كنديسنه مالك ظن ايدهرك حاكميت توهّمنده بولونور. و باشقهلرى ده، بِالخاصّه أسبابى كنديسنه قياس ايله، حاكم و مالك دفترينه قيد ايدر. و بو وسيله ايله، اللّٰهڭ ملكنى، مالنى كنديلرينه تقسيم ايدهرك أحكامِ إلٰهيهيه قارشى معارضه و مبارزهيه باشلار.
حالبوكه جنابِ حق طرفندن إنسانلره ويريلن بنلك و حرّيت، الوهيت صفتلرينى فهم ايتمك اوزره بر واحدِ قياسى وظيفهسنى گورويور. مع الأسف سوءِ إختيار ايله حاكميت و إستقلاليته آلَت ايدهرك تام بر فرعون اولور.
آرقداش! بو اينجه حقيقت، تام وضوح و ظهوريله شويله بڭا گوروندى كه: غفلت صويى ايله تنبّت ايدن بنلك، خالقڭ صفتلرينى فهم ايتمك ايچون بر واحدِ قياسدر. چونكه إنسانلر گورمدكلرى شيلرى قياس و تمثيللر ايله بيليرلر. مثلا: بر
— 76 —
آدم جنابِ حقّڭ قدرتنى آڭلامق ايچون بر تقسيمات ياپار: "بورادن بورايه بنم قدرتمدهدر، بوندن او يانى ده اونڭ قدرتندهدر" دييه وهمى بر چيزگى چيزمكله مسئلهيى آڭلار. صوڭره موهوم حدّى بوزار، هپسنى ده اوڭا تسليم ايدر. چونكه نفس، نفسنه مالك اولماديغى گبى جسمنه ده مالك دگلدر. جسمى، آنجق عجيب بر ماكينهِٔ إلٰهيهدر. قضا و قدر قلميله قدرتِ أزليه (بر جلوهجگى) او ماكينهده چاليشييور. بناءً عليه إنسان او فرعونلق دعواسندن واز گچمكله، ملكى مالكنه تسليم ايتسين، أمانته خيانت ايتمهسين! أگر خيانتله بر ذرّهيى نفسنه إسناد ايدرسه، اللّٰهڭ ملكنى أسبابِ جامدهيه تقسيم ايتمش اولاجقدر.
ايكنجى حقيقت:
أى نفسِ أمّاره، قطعيًا بيل كه، سنڭ خصوصى أما پك گنيش بر دنياڭ واردر كه؛ آمال، اُميد، تعلّقات، إحتياجات اوزرينه بنا ايديلمشدر. أڭ بيوك تمل طاشى و تك ديرگى، سنڭ وجودڭ و سنڭ حياتڭدر. حالبوكه او ديرك قوردليدر. او تمل طاشى ده چوروكدر. خلاصه، أساسدن فاسد و ضعيفدر. دائما خراب اولمغه حاضردر.
أوت بو جسم أبدى دگل، دميردن دگل، طاشدن دگل.. آنجق أت و كميكدن عبارت بر شيدر. آنى اولارق سنڭ باشڭه ييقيلييور، آلتنده قالييورسڭ. باق زمانِ ماضى سنڭ گبى گچمش اولانلره گنيش بر قبر اولديغى گبى، إستقبال زمانى ده گنيش بر مزارستان اولاجقدر. بوگون سن ايكى قبرڭ آراسندهسڭ؛ آرتيق سن بيليرسڭ!...
آرقداش! بيلديگمز، گورديگمز دنيا بر ايكن، إنسانلر عددنجه دنيالرى حاويدر. چونكه هر إنسانڭ تام معناسيله خيالى بر دنياسى واردر. فقط، ئولديگى زمان دنياسى ييقيلير، قيامتى قوپار.
اوچنجى حقيقت:
شو گورديگڭ دنيايى، بتون لذائذيله، سفاهتلريله، صفالريله پك آغير و بيوك بر يوك گوردم. روحى فاسد، قلبى خسته اولانلردن باشقه كيمسه او آغير يوكڭ آلتنه گيرهمز. چونكه بتون كائناتله علاقهدار اولمقدنسه و هر شيئڭ
— 77 —
منّتنه گيرمكدنسه و بتون أسباب و وسائطه أل آچوب عرضِ إحتياج ايتمكدنسه، بر ربِّ واحد، سميع و بصيره إلتجا ايتمك داها راحت و داها كارلى دگل ميدر؟
دردنجى حقيقت:
أى نفس! (٭) (مؤلّفِ محترم، كندى نفسنه تصريحًا، باشقهلره ده تعريضًا سويلهيور.) كائناتڭ اوزاق چوللرينه گيدوب صانعڭ إثباتنه دليللر طوپلامغه إحتياج يوقدر. بر قولبهجك حكمنده بولونان ايچريسنده اوطورديغڭ جسم قفسنه باق! سنڭ او قولبهڭڭ ديوارلرينه آصيلان ايجاد سلسلهلرندن، خلقتڭ معجزهلرندن و خارقه صنعتلرندن، قولبهدن خارجه اوزاتيلان إحتياج أللرندن و پنجرهلرندن يوكسهلن "آه!، اوخ!" و أنينلر لسانِ حاليله ايستهنيلن يارديملرندن آڭلاشيلير كه، او قولبهيى مشتملاتيله برابر يارادان خالقڭ او آه و أنينلرى ايشيتير، شفقت و مرحمته گلير، حاجات و آمالڭ نه وارسه تحتِ تعهّده آلير. زيرا سينگڭ قفاسندهكى او كوچك كوچك حجيراتڭ ندالرينه "لبّيك" سويلهين او صانعِ سميع و بصيرڭ، سنڭ دعالريڭى ايشيتمهمسى و او دعالره مثبت جوابلر ويرمهمسى إمكان و إحتمالى وار ميدر؟
بناءً عليه أى بو كوچك حجيرهلردن مركّب و "أنا" ايله تعبير ايديلن حجيرهِٔ كبرا! او قولبهجگڭ كوچكلگيله برابر، طولو اولديغى خارقه ايجادلرينى گور، ايمانه گل! و: يا إلٰهى! يا ربّى! يا خالقى! يا مصوّرى! يا مالكى و يا مَنْ لَهُ الْمُلْكُ و الحمد! سنڭ ملكڭ و أمانتڭ و وديعهڭ اولان شو قولبهجكده مسافرم، مالك دگلم." دى؛ او باطل تملّك دعواسندن واز گچ! چونكه او تملّك دعواسى، إنسانى پك أليم ألملره معروض بيراقير.
(٭) (مترجمڭ بر إعتذارى)
مثنوئِ نوريهنڭ عربى أصل نسخهسنده بولونان و يرى بوراسى اولان سبحان اللّٰه، الحمد للّٰه و اللّٰه أكبره دائر چوق قيمتلى و أهمّيتلى بر قسمى، اُسلوبنى و فصاحتنى محافظه ايدهممك و أوراد مقامنده اوقونهبيلان او حقيقتلرى توركجهيه چويرمكله، قيمتِ أصليهسنى خللدر ايتمك أنديشهسيله ترجمه ايتمدم. قارئلردن عذر ديلر، رحمت و خير دعالرينى بكلهرم.
مترجم
عبد المجيد
— 78 —
نكته
آرقداش! ايمان بتون أشيا آراسنده حقيقى بر اخوّتى، إرتباطى، إتّصالى و إتّحاد رابطهلرينى تأسيس ايدر.
كفر ايسه، برودت گبى بتون أشيايى بربرندن آيرى گوسترر و بربرينه أجنبى نظريله باقديرر. بونڭ ايچوندر كه، مؤمنڭ روحنده عداوت، كين، وحشت يوقدر. أڭ بيوك بر دشمنيله بر نوع قارداشلغى واردر. كافرڭ روحنده حرص، عداوت اولديغى گبى نفسنى إلتزام و نفسنه إعتمادى واردر. بو سرّه بناءًدر كه، دنيا حياتنده بعضًا غلبه كافرلرده اولور. و كذا كافر، دنياده حسناتنڭ مكافاتنى (فى الجمله) گورور. مؤمن ايسه، سيّئاتنڭ جزاسنى گورور.
بونڭ ايچون دنيا كافره جنّت (يعنى آخرته نسبةً)، مؤمنه جهنّمدر (يعنى سعادتِ أبديهسنه نسبةً). يوقسه دنياده دخى مؤمن يوز درجه زياده مسعوددر، دينيلمشدر.
و كذا ايمان، إنسانى أبديته، جنّته لايق بر جوهره قلب ايدر. كفر ايسه روحى، قلبى سوندورر، ظلمتلر ايچنده بيراقير. چونكه ايمان، قابوغنڭ ايچريسندهكى لبّى گوسترر. كفر ايسه، لبّ ايله قابوغى تفريق ايتمز. قابوغى عينًا لبّ بيلير و إنسانى جوهرلك درجهسندن كومور درجهسنه اينديرر.
نقطه
آرقداش! قلب ايله روحڭ خستهلغى نسبتنده فلسفه علملرينه مَيل و محبّت زياده اولور. او خستهلق مرضى ده، علومِ عقليهيه توغّل ايتمك نسبتندهدر. ديمك معنوى اولان خستهلقلر، إنسانلرى عقلى علملره تشويق و سَوق ايدر. و عقليات ايله إشتغال ايدن، أمراضِ قلبيهيه مبتلا اولور.
و كذا دنيانڭ ايكى يوزينى گوردم:
— 79 —
بر يوزى:آز چوق ظاهرى بر اُنسيت، بر گوزللگى وارسه ده، باطنى و ايچى دائمى بر وحشت ايله طولودر.
ايكنجى يوزى:فى الجمله ظاهرًا وحشتلى ايسه ده، باطنًا دائمى بر انسيتله طولودر. قرآنِ عظيم الشان، نظرلرى آخرت ايله متّصل اولان ايكنجى وجهه توجيه ايدر. برنجى وجه ايسه آخرتڭ ضدّى اولوب عدمله متّصلدر.
و كذا ممكناتڭ ده ايكى وجهى واردر:
بريسى:أنانيت ايله وجوددر. بو ايسه، عدمه گيدر و عدمه قلب اولور.
ايكنجيسى:أنانيتڭ تركيله عدمدر. بو ايسه واجب الوجوده باقار بر وجود قزانير. بناءً عليه وجود ايسترسهڭ، منعدم اول كه وجودى بولاسڭ!..
نكته
(مقدّمهده ذكر ايديلن درت كلمهدن، نيّت حقّندهدر.)
آرقداش! بو نيّت مسئلهسى، بنم قرق سنهلك عمريمڭ بر محصوليدر. أوت نيّت اويله بر خاصيته مالكدر كه، عادتلرى، حركتلرى عبادته چويرن پك عجيب بر إكسير و بر مايهدر.
و كذا نيّت، ئولو و ميّت اولان حالتلرى إحيا ايدن و جانلى، حياتلى عبادتلره چويرن بر روحدر.
و كذا نيّتده اويله بر خاصيت واردر كه؛ سيّئاتى حسناته و حسناتى سيّئاته تحويل ايدر. ديمك نيّت، بر روحدر. او روحڭ روحى ده إخلاصدر. اويله ايسه نجات، خلاص آنجق إخلاص ايلهدر. ايشته بو خاصيته بناءًدر كه؛ آز بر زمانده چوق عمللر حصوله گلير. بوڭا بناءًدر كه؛ آز بر عمرده، جنّت بتون لذائذ و محاسنيله قزانيلير. و نيّت ايله إنسان، دائمى بر شاكر اولور، شكر ثوابنى قزانير.
— 80 —
و كذا دنيادهكى لذّت و نعمتلره ايكى جهتله باقيلير:
بر جهتده، او نعمتلرڭ بر منعم طرفندن ويريلديگى دوشونولور. و نظر، او لذّتدن إنعام ايدنه دونر؛ اونى دوشونور. منعمى دوشونمك لذّتى، نعمتى دوشونمكدن داها لذيذدر.
ايكنجى جهت، نعمتى گورور گورمز نظرينى اوڭا حصر ايدهرك، او نعمتى غنيمت تلقّى ايدهرك منّتسز ير. حالبوكه برنجى جهتده لذّت، زوال ايله زائل اولسه بيله روحى باقيدر. چونكه منعمى دوشونور. منعم ايسه مرحمتليدر، دائما بو نعمتلرى بڭا ويرر دييه اميدوار اولور. ايكنجى جهتده، نعمتڭ زوالى ئولوم دگلدر كه، روحى قالسين. روحى ده سونر، آنجق دومانى قالير. مصيبتلرڭ ايسه؛ زوالندن صوڭره دومانلرى سونر، نورلرى قالير. لذّتلرڭ زوالندن صوڭره قالان دومانلرى، گناهلريدر.
آرقداش! دنيا و آخرتدهكى لذّت و نعمتلره، ايمان ايله باقيليرسه، بونلرده بر حركتِ دوريه گورولور كه؛ أمثاللر بربرينى تعقيب ايدر. برى گيدر، يرينه اونڭ مِثلى گلير. بو سايهده او نعمتلرڭ ماهيتى سونمز. آنجق تشخّصاتِ جزئيهده فراق و إفتراقلرى واردر. بونڭ ايچوندر كه؛ لذائذِ ايمانيه، فراق و إفتراق ايله متأثّر و مكدّر اولمايور. فقط ايكنجى جهتده، هر بر لذّتڭ زوالى وار. و او زوال حدِّ ذاتنده ألم اولديغى گبى، دوشونمسى ده ألمدر. چونكه بو ايكنجى جهتده، حركت دوريه دگلدر، مستقيمدر. لذّت، أبدى بر ئولوم ايله محكوم اولور...
نقطه
آرقداش! أسباب و وسائطى إنسان قوجاغنه آلوب ياپيشرسه، ذلّت و حقارته سبب اولور. مثلا: كلب، بتون حيوانلر ايچريسنده بر قاچ صفتِ حسنه ايله متّصفدر و او صفتلر ايله إشتهار ايتمشدر. حتّى صداقت و وفادارلغى ضربِ مَثل اولمشدر. بو گوزل أخلاقنه بناءً، إنسانلر آراسنده كنديسنه مبارك بر حيوان نظريله باقيلمغه لايق ايكن، مع الأسف إنسانلر آراسنده مباركيت دگل نجس العين عدّ ايديلمشدر.
— 81 —
طاووق، اينك، كدى گبى سائر حيوانلرده، إنسانلرڭ اونلره ياپدقلرى إحسانلره قارشى شكران حسّى اولماديغى حالده، إنسانلرجه عزيز و مبارك عدّ ايديلمكدهدرلر. بونڭ أسبابى ايسه، كلبده حرص مرضى فضله اولديغندن أسبابِ ظاهريهيه اويله بر درجه إهتمام ايله ياپيشير كه، منعمِ حقيقيدن بتون بتون غفلتنه سبب اولور. بناءً عليه واسطهيى مؤثّر بيلهرك مؤثّرِ حقيقيدن ياپديغى غفلته جزا اولارق نجس حكمنى آلمشدر كه طاهر اولسون. چونكه حكملر، حدلر گناهلرى عفو ايدر. و بيْن الناس تحقير ضربهسنى، غفلته كفّارت اولارق ييمشدر.
اوتهكى حيوانلر ايسه، وسائطى بيلمييورلر و أسبابه او قدر قيمت ويرمييورلر. مثلا: كدى سنى سَور، تضرّع ايدر، سندن إحسانى آلنجهيه قدر. إحسانى آلدقدن صوڭره اويله بر طور آلير كه، صانكه آراڭزده معارفه يوقمش و كنديلرنده سڭا قارشى شكران حسّى ده يوقدر. آنجق منعمِ حقيقىيه شكران حسلرى واردر. چونكه فطرتلرى صانعى بيلير و لسانِ حاللريله عبادتنى ياپارلر. شعور اولسون اولماسين...
أوت كدينڭ "مير مير"لرى "يا رحيم! يا رحيم! يا رحيم"در.
نكته
ينه گوردم كه: أگر هر شى جنابِ حقّه إسناد ايديلمزسه، بر آنِ واحدده، غيرِ متناهى إلٰهلرڭ إثباتى لازم گلير. و بتون ذرّاتِ كائناتدن داها چوق اولان شو إلٰهلرڭ هر بريسى، بتون إلٰهلره هم ضد، هم مِثل اولماسى لازم گلييور. و عين زمانده، هر بريسى، بتون كائناته ألنى اوزاتمش تصرّفاتده بولونويور گبى بر وضعيت آلماسى لازم گلير. مثلا: بال آريسينڭ بر فردينى يارادان بر قدرتڭ حكمى، بتون كائناته جارى و نافذ اولماسى لازمدر. زيرا، او بال آريسى كائناتڭ عنصرلرينه نمونهدر، أجزاسنى كائناتدن آلييور. حالبوكه وجود ساحهسنده محل و مقام، يالڭز و يالڭز واجب الأحده مخصوصدر. أگر أشيا كندى نفسلرينه إسناد ايديليرسه، هر بر ذرّهيه بر الوهيت لازمدر. مثلا: آياصوفيهنڭ بانيسى إنكار ايديلديگى تقديرده، هر بر طاشى بر معمار سنان اولماسى
— 82 —
لازم گلييور. اويله ايسه كائناتڭ صانعه اولان دلالتى، كندى نفسنه اولان دلالتندن داها واضح، داها ظاهر، داها أولادر.
اويله ايسه، كائناتڭ إنكارى ممكن اولسه بيله، صانعڭ إنكارى ممكن دگلدر...
نقطه
غفلتدن نشئت ايدن ضلالت، پك غريب و عجيبدر. مقارنتى علّيته قلب ايدر. ايكى شى آراسنده بر مقارنت اولورسه، يعنى دائما برابر وجوده گليرلرسه، بريسنڭ اوتهكيسنه علّت گوستريلمسى او ضلالتڭ شأنندندر. حالبوكه دواملى مقارنت، علّيته دليل اولاماز.
نكته
آرقداش! نَعْبُدُ دهكى "ن" ڭ إفاده ايتديگى جمع و جماعت، فكرى و قلبى آييق اولان مصلّينڭ نظرنده سطحِ أرضى بر مسجد شكلنه گتيرر. و بتون مؤمنلردن تشكّل ايتمش، شرقدن غربه قدر ديزيلمش صفلرى حاوى او جماعتِ كبرا ايچنده نماز قيلديغنى إخطار ايتديرر.
و كذا لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ اولان كلمهِٔ ذكريهيى بر إنسان وردِ زبان ايتديگى زمان، زمانى بر حلقهِٔ ذكر تخيّل ايتمكله او حلقهنڭ صاغ طرفى اولان ماضى جهتنده أنبيانڭ، صول طرفى اولان إستقبال جهتنده ده أوليانڭ اوطوروب جماعتله ذكر ايتدكلرينى و كنديسى ده او جماعتِ عظما ايچنده بولونهرق شو قبّهِٔ مينايى طولديران يوكسك إلٰهى و طاتلى صدالرينه إشتراك ايتديگنى تخيّل ايتسين. قوّهِٔ خياليهسى داها كسكين اولانلر ده كائنات مسجدنده بتون مصنوعاتڭ تشكيل ايتدكلرى حلقهِٔ ذكرلرينه گيرسين، شو فضايى ولولهلنديرن او صدالرى ديڭلهسين.
— 83 —
نقطه
جنابِ حقّڭ ماسواسنه ياپيلان محبّت ايكى چشيد اولور. بريسى، يوقاريدن آشاغىيه نازل اولور. ديگرى، آشاغيدن يوقارىيه چيقار. شويله كه:
بر إنسان أڭ أوّل محبّتنى اللّٰهه ويررسه، اونڭ محبّتى طولاييسيله اللّٰهڭ سَوْديگى هر شيئى سَور و مخلوقاته تقسيم ايتديگى محبّتى، اللّٰهه اولان محبّتنى تنقيص دگل، تزييد ايدر.
ايكنجى قسم ايسه، أڭ أوّل أسبابى سَور و بو محبّتنى اللّٰهى سومگه وسيله ياپار. بو قسم محبّت، طوپلولغنى محافظه ايدهمز، طاغيلير. و بعضًا ده قوى بر أسبابه راست گلير. اونڭ محبّتنى معناىِ إسميله تمامًا جذب ايدر، هلاكته سبب اولور. شايد اللّٰهه واصل اولسه ده، وصولى ناقص اولور...
نكته
وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِى الْاَرْضِ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ رِزْقُهَا
آيتِ كريمهسى ايله، رزق تعهّد آلتنه آلينمشدر. فقط، رزق ديديگمز ايكى قسمدر: حقيقى رزق، مجازى رزق. يعنى ضرورى وار، غيرِ ضرورى وار.
آيتله تعهّد آلتنه آلينان، ضرورى قسميدر. أوت حياتى قورويهجق درجهده غدا ويريلييور. جسم و بدنڭ سميزلگى و ضعفيتى، رزقڭ چوق و آز اولديغنه باقماز. دڭزڭ باليقلريله قرهنڭ پاتليجانلرى شاهددر. مجازى اولان رزق ايسه، آيتڭ تعهّدى آلتنده دگلدر. آنجق سعى و كسبه باغليدر.
نقطه
آرقداش! معصوم بر إنسانه ويا حيوانلره گلن فلاكتلرده، مصيبتلرده، بشر
— 84 —
فهمنڭ آڭلايهمديغى بعض أسباب و حكمتلر واردر. يالڭز مشيئتِ إلٰهيهنڭ دستورلرينى حاوى شريعتِ فطريه أحكامى، عقلڭ وجودينه تابع دگلدر كه، عقلى اولميان بر شيئه تطبيق ايديلمسين. او شريعتڭ حكمتلرى قلب، حسّ، إستعداده باقار. بونلردن حصوله گلن فعللره، او شريعتڭ حكملرى تطبيق ايله تجزيه ايديلير. مثلا: بر چوجق، ألنه آلديغى بر قوش ويا بر سينگى ئولديرسه، شريعتِ فطريهنڭ أحكامندن اولان حسِّ شفقته مخالفت ايتمش اولور. ايشته بو مخالفتدن طولايى، دوشوب باشى قيريليرسه مستحق اولور. چونكه بو مصيبت، او مخالفته جزادر. ويا ديشى بر قاپلان، ئوز أولادلرينه اولان شدّتِ شفقت و حمايهيى نظره آلميهرق، زواللى جيلانڭ ياوروجغنى پارچهلايهرق ياورولرينه رزق ياپار. صوڭره بر آوجى طرفندن ئولديريلير. ايشته حسِّ شفقت و حمايهيه مخالفت ايتديگندن، جيلانه ياپديغى عين مصيبته معروض قالير.
إخطار: قاپلان گبى حيوانلرڭ حلال رزقلرى، ئولو حيوانلردر. صاغ حيوانلرى ئولديروب رزق ياپمق، شريعتِ فطريهجه حرامدر.
٭ ٭ ٭
— 85 —
إعتذار
آرقداش! بو رساله، قرآنڭ بعض آياتنى شهودى بر طرزده بيان ايدن بر نوع تفسيردر. و حاوى اولديغى مسائل، فرقانِ حكيمڭ جنّتلرندن قوپاريلمش بر طاقم گُل و چيچكلريدر. فقط عبارهسندهكى إشكال و ايجازدن توحّش ايدوب، مطالعهسندن واز گچمه... مطالعهسنه تكرار ايله دوام ايديليرسه، مألوف و مأنوس بر شكل آلير. كذالك نفسڭ تمرّدندن ده قورقمه. چونكه بنم نفسِ أمّارهم بو رسالهنڭ سطوتنه طايانهميهرق إنقياده مجبور اولديغى گبى، شيطانم ده اَيْنَ الْمَفَرُّ دييه باغيردى. سزڭ نفس و شيطانلريڭز بنم نفس و شيطانمدن داها عاصى، داها طاغى، داها شقى دگللر.
كذالك برنجى بابده توحيدڭ بيانى ايچون ذكر ايديلن دليللرده واقع اولان تكرارلرى، فائدهسز ظن ايتمه. خصوصى مقاملرده، إحتياجه بناءً ذكر ايديلمشلردر. أوت خطِّ حربده سپرده اوطوروب مدافعه ايدن بر نفر، أطرافنده بولونان بوش سپرلره گيتمهيوب، بولونديغى سپر ايچنده ديگر بر پنجرهيى آچماسى ألبته بر إحتياجه بناءًدر.
كذالك بو رسالهلرڭ عبارهلرندهكى إشكال و إغلاقڭ، كيف ايچون إختيارمدن چيقمش اولديغنى ظن ايتمه. چونكه بو رساله، دهشتلى بر زمانده، نفسمڭ هجومنه قارشى ياپيلان آنى و إرْتِجَالى بر مناقشهدر. كلمهلرى، او مدهش مجادله أثناسنده ذهنمڭ ألنه گچن تيكنلى كلمهلردر. او آتشله نورڭ قاريشدقلرى بر هنگامده، باشم دونمگه باشلايوردى. كاه يرده، كاه گوكده، كاه منارهنڭ ديبنده، كاه منارهنڭ شرفهسنده كنديمى گورويوردم. چونكه تعقيب ايتديگم يول، عقل ايله قلب آراسنده يڭى آچيلان برزخى بر يولدر. عقلدن قلبه، قلبدن عقله اينوب چيقمقدن بيزار اولمشدم. بونڭ ايچون، بر نور بولديغم زمان، همان اوستنه بر كلمه بيراقييوردم. فقط او نورلرڭ اوستنه بيراقديغم كلمه طاشلرى، دلالت ايچون دگلدى. آنجق غائب اولمامق ايچون برر نشان و برر علامت اولارق بيراقيردم. صوڭره باقدم كه، او ظلمتلر ايچنده بڭا يارديم ايدن او نورلر، قرآن گونشندن إلهام ايديلن مصباح و قنديللردى.
اَللّٰهُمَّ اجْعَلِ الْقُرْاٰنَ نُورًا لِعُقُولِنَا وَ قُلُوبِنَا وَ اَرْوَاحِنَا وَ مُرْشِدًا لَانْفُسِنَا اٰمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
— 86 —
قطرهنڭ ذيلى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ
وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
رمز
آرقداش! وقتڭ أوّلنده، كعبهيى خيالًا نظره آلمقله نماز قيلمق مندوبدر كه، بربرينه گيرن دائرهلر گبى بيتڭ أطرافنده تشكّل ايدن صفلرى گورمكله، ياقين صفلر بيتى إحاطه ايتدكلرى گبى، أڭ اوزاق صفلرڭ ده عالمِ إسلامى إحاطه ايتمش اولديغنى خيال ايله گورسون. و او صفلره گيرمكله، او جماعتِ عظمايه داخل اولسون كه، او جماعتڭ إجماع و تواترى، اونڭ نمازده سويلهديگى هر دعوايه و هر بر سوزينه بر حجّت و بر برهان اولسون.
مثلا: نماز قيلان اَلْحَمْدُ لِلَّهِ ديديگى زمان، صانكه او جماعتِ عظمايى تشكيل ايدن بتون مؤمنلر "أوت طوغرى سويلهدڭ" دييه اونڭ او سوزينى تصديق ايدييورلر. و بو تصديقلر، هجوم ايدن أوهام و وسوسهلره قارشى معنوى بر قالقان وظيفهسنى گورور. و عين زمانده، بتون حاسّهلرى، لطيفهلرى، طويغولرى او نمازدن ذوق و حصّهلرينى آليرلر. يالڭز مصلّينڭ كعبهيه اولان شو خيالى نظرى، قصدى دگل تبعى بر شعوردن عبارت بولونماليدر.
إخطار:سطحِ أرض مسجدينى متخالف و منتظم حركاتيله تزيين ايدن او جماعتِ عظمانڭ، سطرلرى آڭديران صفلرينڭ او گوزل منظرهسى محافظه ايديلمك اوزره، عالمِ مثال صحيفهسنده قلمِ قدر ايله، إلٰهى بر فوطوغرافله ترسيم و ترقيم ايديلمكده اولديغى إحتمال و إمكاندن خالى دگلدر.
— 87 —
رمز
آرقداش! وسوسه و أوهام ظلمتلرى ايچنده يوروركن، رسولِ أكرمڭ (عصم) سنّتلرى برر ييلديز، برر لامبا وظيفهسنى گوردكلرينى گوردم. هر بر سنّت ويا بر حدِّ شرعى، ظلمتلى ضلالت يوللرنده گونش گبى پارلايور. او يوللرده إنسان، ذرّهمثقال او سنّتلردن إنحراف و عدول ايدرسه؛ شيطانلره ملعب، أوهامه مركب، أهوال و قورقولره مَعْرَضْ و طاغلر قدر آغير يوكلره مطيّه اولاجقدر.
و كذا او سنّتلرى، صانكه سمادن تدلّى و تنزّل ايدن ايپلر گبى گوردم كه، اونلره تمسّك ايدن يوكسلير، سعادتلره نائل اولور. مخالفت ايدوب ده عقله طايانانلر ايسه، اوزون بر مناره ايله سمايه چيقمق حماقتنده بولونان فرعون گبى بر فرعون اولور...
رمز
آرقداش! نفسده اويله دهشتلى بر نقطه و آچيلماز بر عقده وار كه، ضدلرى بربرندن توليد ايدر. و عليهده اولان هر بر شيئى لهده ظن ايدر. مثلا گونشڭ ألى سڭا يتيشير، ضياسيله باشڭى اوقشار. فقط سنڭ ألڭ اوڭا يتيشهمز و سنڭ كيفڭ اوزرينه حركت ايتمز. ديمك شمسڭ سڭا قارشى ايكى جهتى واردر: برى قرب، ديگرى بُعد. أگر سنڭ اوندن بعيد اولديغڭ جهتله "او بڭا تأثير ايدهمز" و اونڭ سڭا قريب اولديغى جهتله "اوڭا تأثير ايدهبيليرم" ديسهڭ، جهلڭى إعلان ايتمش اولورسڭ.
كذالك خالق ايله نفس آراسنده ده بر قرب و بُعد واردر. قرب خالقڭدر، بُعد نفسڭدر. أگر نفس اوزاقلغى جهتيله أنانيت ايله خالقه باقوب، "بڭا تأثير ايدهمز" دييه بر أحمقلقده بولونورسه ضلالته دوشر. و كذا نفس مكافاتى گورديگى زمان "كاشكه بن ده اويله ياپهيدم، بويله اولايدم" دير. مجازاتڭ شدّتنى ده گورديگى وقت، تعامى و إنكار ايله كنديسنى تسلّى ايدر.
— 88 —
أى أحمق نقطهِٔ سودا! خالقڭ أفعالى سڭا ناظر دگلدر. آنجق اوڭا باقار. كائناتى سنڭ هندسهڭ اوزرينه ياپمش دگلدر. و سنى خلقتِ عالمده شاهد طوتمامشدر. إمامِ ربّانينڭ (رض) ديديگى گبى: "مَلِكڭ عطيّهلرينى، آنجق مطيّهلرى طاشييهبيلير."
رمز
آرقداش! بِالخاصّه مضطر اولانلرڭ دعالرينڭ بيوك بر تأثيرى واردر. بعضًا او گبى دعالرڭ حرمتنه، أڭ بيوك بر شى أڭ كوچك بر شيئه مسخّر و مطيع اولور. أوت قيريق بر تخته پارچهسى اوزرندهكى فقير و قلبى قيريق بر معصومڭ دعاسى حرمتنه، دڭزڭ فورطنهسى، شدّتى، حدّتى اينمگه باشلار. ديمك دعالره جواب ويرن ذات، بتون مخلوقاته حاكمدر. اويله ايسه، بتون مخلوقاته دخى خالقدر.
رمز
قارداشلرم! نفسڭ أڭ مهمّ بر خستهلغى ده شودر كه؛ كلّى جزءده، بيوگى كوچكده گورمك ايستهيور. گورهمديگى تقديرده ردّ و إنكار ايدر. مثلا: كوچك بر قبارجقده، گونشڭ تماميله تجلّياتنى ايستر. بونى گورهمديگى ايچون، او قبارجقدهكى جلوهنڭ گونشدن اولديغنى إنكار ايدر. حالبوكه شمسڭ وحدتى، تجلّياتنڭ ده وحدتنى إستلزام ايتمز.
و كذا دلالت ايتمك تضمّن ايتمگى إقتضا ايتمز. مثلا: قبارجقدهكى گونشڭ جلوهسى گونشڭ وجودينه دلالت ايدر، فقط گونشى تضمّن ايدهمز، يعنى ايچنه آلاماز. و كذا بر شيئى بر شيله توصيف ايدنڭ، او شيله متّصف اولماسى لازم گلمز. مثلا، شفّاف بر ذرّه، شمسى توصيف ايدر، فقط شمس اولاماز. بال آريسى صانعِ حكيمى وصفلنديرر، امّا صانع اولاماز...
— 89 —
رمز
آرقداش! كفر يولنده يورومك، بوزلر اوزرنده يورومكدن داها زحمتلى و داها تهلكهليدر. ايمان يولى ايسه، صوده، هواده، ضياده يورومك و يوزمك گبى پك قولاى و زحمتسزدر. مثلا: بر إنسان، گوودهسنڭ جهاتِ ستّهسنى گونشلنديرمك ايستديگى زمان، يا بر مولوى گبى دونهرك گوودهسنڭ هر طرفنى گونشه قارشى گتيرر ويا گونشى او مسافهٔ بعيدهدن جلب ايله گوودهسنڭ أطرافنده دونديرهجكدر. برنجى شق، توحيدڭ قولايلغنه مثالدر. ايكنجيسى ده، كفرڭ زحمتلرينه مثالدر.
سؤال: شرك بو قدر زحمتلى اولديغى حالده نه ايچون كافرلر قبول ايدييورلر؟
جواب: قصدًا و بِالذّات كيمسه كفرى قبول ايتمز. يالڭز شرك هواءِ نفسلرينه ياپيشير. اونلر ده ايچنه دوشر؛ ملوّث، پيس اولورلر. اوندن چيقماسى مشكللهشير. ايمان ايسه، قصدًا و بِالذّات تعقيب و قبول ايديلمكله قلبڭ ايچنه بيراقيلير.
رمز
آرقداش! بر كلمهٔ واحدهنڭ ايشيديلمهسنده، بر آدم، بيڭ آدم بردر. ياراديليش خصوصنده ده (قدرتِ أزليهيه نسبةً) بر شى، بيڭ شى بردر. نوع ايله فرد آراسنده فرق يوقدر.
رمز
آرقداش! بتون زمانلرده، بتون إنسانلرڭ مادّى و معنوى إحتياجلرينى تأمين ايچون نازل اولان قرآنڭ خارق العاده حائز اولديغى جامعيت و وسعت ايله برابر، طبقاتِ بشرڭ حسّياتنه ياپديغى مراعات و اوقشامالر، بِالخاصّه أڭ بيوك طبقهيى تشكيل ايدن عوامِ ناسڭ فهمنى اوقشايهرق، توجيهِ خطاب أثناسنده ياپديغى تنزّلات، قرآنڭ كمالِ بلاغتنه دليل و باهر بر برهان اولديغى حالده، خسته اولان نفسلرڭ ضلالتنه سبب
— 90 —
اولمشدر. چونكه زمانلرڭ إحتياجلرى متخالفدر. إنسانلر فكرجه، حسجه، ذكاجه، غباوتجه بر دگلدر. قرآن مرشددر، إرشاد عمومى اولويور. بونڭ ايچون، قرآنڭ إفادهلرى زمانلرڭ إحتياجلرينه، مقاملرڭ إقتضاسنه، مخاطبلرڭ وضعيتلرينه گوره آيرى آيرى اولمشدر. حقيقتِ حال بو مركزده ايكن، أڭ يوكسك، أڭ گوزل إفاده چشيدلرينى قرآنڭ هر بر إفادهسنده آرامق خطا اولديغى گبى؛ مخاطبڭ حسّنه، فهمنه اويغون اولان بر اُسلوبڭ ميزان و مرصاديله متكلّمه باقان ألبته ضلالته دوشر.
رمز
آرقداش! دنيانڭ اوچ وجهى واردر:
بريسى:آخرته باقار. چونكه اونڭ مزرعهسيدر.
ايكنجيسى:أسماءِ حسنىيه باقار. چونكه اونلرڭ مكتب و تزگاهلريدر.
اوچنجيسى:قصدًا و بِالذّات كندى كندينه باقار. بو وجهله إنسانلرڭ هوساتنه، كيفلرينه و بو فانى حياتڭ تكاليفنه مدار اولور. نورِ ايمانله دنيانڭ أوّلكى ايكى وجهنه باقمق، معنوى بر جنّت گبى اولور. اوچنجى وجه ايسه، دنيانڭ فنا يوزيدر كه ذاتى و أهمّيتلى بر قيمتى يوقدر...
رمز
آرقداش! إنسانڭ وجودى، بدنى، أموالِ ميريهدن بر نفرڭ ألنده بولونان بر حيوان گبيدر. او نفر، او حيوانى بسلهمگه و خدمتنه مكلّف اولديغى گبى، إنسان ده او وجودى بسلهمگه مكلّفدر.
عزيز قارداشلرم! بوراده بڭا بو سوزى سويلتديرن، نفسمله اولان بر مناقشهمدر. شويله كه:
— 91 —
محاسنيله مغرور اولان نفسمه ديدم كه:
- سن بر شيئه مالك دگلسڭ، نهدر بو غرورڭ؟
ديدى كه:
- مادام مالك دگلم، بن ده خدمتنى گورمم.
ديدم كه:
- ياهو بو سينگه باق! غايت كوچوجك ظريف أللريله قنادلرينى، گوزلرينى سيلهر سوپورور. هر ايشنى گورور. سن ده لا أقل اونڭ قدر وجوديڭه خدمت ايتمليسڭ، دييه إقناع ايتدم. تقديس ايدرز او ذاتى كه، بو سينگه نظافتى إلهامًا اوگرتير، بڭا ده استاد ياپار. بن ده اونڭ ايله نفسمى إقناع و إلزام ايدرم.
رمز
إنسانى ضلالتلره سوروكلهين جهتلردن برى ده شودر كه: إسمِ ظاهر ايله إسمِ باطنڭ حكملرى آيرى آيرى اولويور؛ بونلرى بربرينه قاريشديروب مرجعلرينى غائب ايتمك محذورليدر.
كذالك قدرتڭ لوازمى ايله حكمتڭ لوازمى بر دگلدر. بريسنه عائد لوازماتى اوتهكيسندن طلب ايتمك خطادر.
و كذا دائرهٔ أسبابڭ إقتضاسى ايله دائرهٔ إعتقاد و توحيدڭ إقتضاسى بر دگلدر. اونى بوندن ايستهمهملى.
و كذا قدرتڭ تعلّقاتى آيرى، وجودڭ جلوهلرى ويا سائر صفاتڭ تجلّياتى آيريدر. بربرينه إلتباس ايديلمهملى. مثلا: دنياده وجودڭ تدريجيدر. برزخى آيينهلرده آنى و دفعيدر. چونكه ايجاد ايله تجلّى آراسنده فرق واردر.
— 92 —
رمز
آرقداش! إسلاميت، بتون إنسانلره بر نور، بر رحمتدر. كافرلر بيله اونڭ رحمتندن إستفاده ايتمشلردر. چونكه إسلاميتڭ تلقيناتيله كفرِ مطلق، إنكارِ مطلق؛ شك و تردّده إنقلاب ايتمشدر. او تلقيناتڭ كافرلرده ده ياپديغى إنعكاس و تأثيرات سايهسنده، كافرلرڭ، حياتِ أبديه حقّنده اميدلرى واردر. بو سايهده، دنيا لذّتلرى و سعادتى اونلرجه تماميله زهرلنمز. بتون بتون او لذّتلر ألملره إنقلاب ايتمز. يالڭز تردّدلرى واردر. تردّد ايسه، هر ايكى طرفه باقديرر. دوه قوشى گبى، تام معناسيله نه قوش اولور و نه ده دوه اولور. اورتهده قالارق هر ايكى طرفڭ زحمتندن قورتولور.
رمز
آرقداش! نفس، تنبللك سائقهسيله وظيفهِٔ عبوديتنى ترك ايتديگندن تستّر ايتمك ايستهيور. يعنى، اونى گورهجك بر رقيبڭ گوزى آلتنده بولونماسنى ايستهمييور. بونڭ ايچون بر خالقڭ، بر مالكڭ بولونمامسنى تمنّى ايدر. صوڭره ملاحظه ايدر. صوڭره تصوّر ايدر. نهايت، عدمنى، يوق اولديغنى إعتقاد ايتمكله ديندن چيقار. حالبوكه، قزانديغى او حرّيتلر، عدمِ مسؤليتلر آلتنده نه گبى زهرلر، ييلانلر، أليم ألملر بولونديغنى بيلمش اولسه درحال توبه ايله وظيفهسنه عودت ايدر.
رمز
آرقداش! هر بر إنسانڭ بر نقطهِٔ إستنادى بولونديغنه نظرًا، إستناد نقطهلرينڭ تفاوتنه گوره إنسانلرڭ ياپابيلهجگى ايشلر ده تفاوت ايدر. مثلا: بيوك بر سلطانه إستنادى اولان بر نفر، بر شاهڭ ياپامديغى بر ايشى ياپار. چونكه نقطهِٔ إستنادى شاهدن بيوكدر. أوت قدرتِ أزليه طرفندن مأمور ايديلن بعوضه يعنى سيورىسينگڭ نمروده اولان غلبهسى؛ و بر چكردگڭ "فالق الحَبِّ و النوى" طرفندن ويريلن إذن و قوّته بناءً قوجه بر آغاجڭ جهازاتنى، مالزمهسنى تضمّن ايتمهسى، يعنى ايچنه آلماسى بو حقيقتى تنوير ايدن برر حقيقتدر.
— 93 —
رمز
آرقداش! "قطره" نامندهكى أثرمده قرآندن إلهامًا تعقيب ايتديگم يول ايله أهلِ نظر و فلسفهنڭ تعقيب ايتدكلرى يول آراسندهكى فرق شودر:
قرآندن طورِ قلبه إلهام ايديلن عصاىِ موسى گبى، معنوى بر عصا إحسان ايديلمشدر. بو عصا ايله، كتابِ كائناتڭ هر هانگى بر ذرّهسنه وورولورسه، درحال ماءِ حيات چيقار. چونكه مؤثّر آنجق أثرده گورونهبيلير.
معنوى آسانسور حكمنده اولان مراقبهلر ايله ماءِ حياتى بولمق پك مشكلدر.
وسائطه لزوم گوسترن أهلِ نظر ايسه، أطرافِ عالمى عرشه قدر گزمهلرى لازمدر. و او اوزون مسافهده هجوم ايدن وسوسهلره، وهملره، شيطانلره مغلوب اولوب جادّهدن چيقمهمق ايچون، پك چوق برهانلر، علامتلر، نشانلر لازمدر كه يولى شاشيرتماسينلر.
قرآن ايسه، بزه عصاىِ موسى گبى بر حقيقت ويرمشدر كه؛ نرهده اولسهم، حتّى طاش اوزرنده ده بولونسهم، عصايى وورويورم، ماءِ حيات فيشقيرييور. عالمڭ خارجنه گيدهرك اوزون سفرلره و صو بورولرينڭ قيريلمامسى و پارچهلانمامسى ايچون محافظهيه محتاج اولمايورم. أوت
وَ فِى كُلِّ شَيْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ
بيتيله، بو حقيقت حقيقتيله تبارز ايدر.
(٭) إخطار: قرآنڭ دلالتيله بولديغم يوله گيتمك ايستهين ايچون و اوڭا او يولى گوزلجه تعريف ايتمك ايچون، "رسالهٔ نور كلّياتى" گوزل بر تعريفجيدر.
رمز
آرقداش! نفسڭ وجودنده بر كورلك واردر. او كورلك وجودنده ذرّه مثقال
— 94 —
قالدقجه حقيقت گونشنڭ گورونمسنه مانع بر حجاب اولور. أوت مشاهدهمله ثابتدر كه؛ قطعى، يقينى برهانلر ايله دليللر طولو اولان بيوك بر قلعهده، كوچك بر طاشده بر ضعفيت گورونورسه، او كور اولاسى نفس او قلعهيى تمامًا إنكار ايدر. آلتنى اوستنه چويرر. ايشته نفسڭ جهالتى، حماقتى، بو گبى إنصافسزجه تخريباتدن آڭلاشيلير.
رمز
أى إنسان! سنڭ وجوديڭڭ ساحهسنده ياپيلان فعللر و ايشلردن سنڭ يدِ إختيارڭده بولونان، آنجق بيڭده بر نسبتندهدر. باقى قالان مالك الملكه عائددر. بناءً عليه كندى قوّتڭه گوره يوك آل. يوقسه آلتنده أزيليرسڭ. قيل قدر بر شعور ايله، بيوك طاشلرى قالديرمق تشبّثنده بولونمه. مالكڭڭ إذنى اولمقسزين، اونڭ ملكنه أل اوزاتمه. بناءً عليه غفلتله، كندى حسابڭه بر ايش ياپديغڭ زمان، حدّيڭى تجاوز ايتمه. أگر مالكڭ حسابنه اولورسه ايستديگڭ شيئى آل و ياپ. فقط إذن و مشيئت و أمرى دائرهسنده اولمق شرطيله. إذن و مشيئتنى ده شريعتندن اوگرنيرسڭ.
رمز
أى شان و شرفى، نام و شهرتى ايستهين آدم! گل، او درسى بندن آل. شهرت عينِ ريادر و قلبى ئولديرن زهرلى بر بالدر. و إنسانى إنسانلره عبد و كوله ياپار. او بلا و مصيبته دوشرسهڭ
اِنَّا لِلَّهِ وَ اِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ
دى، او بلادن قورتول...
٭ ٭ ٭