— 37 —
لاسيّمالر
(اوننجى سوزڭ بر جهتده أساسى و يگرمى سكزنجى سوزڭ عربى ايكنجى مقاميدر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
كائناتڭ بتون ذرّاتى (مجتمعًا و منفردًا) لسانِ عجز و فقر ايله وجوبِ وجود و وحدتنه شهادت ايتدكلرى صانعِ حكيمه حمدلر، ثنالر، شكرلر اولسون. و كائناتڭ طلسمنى آچوب، آياتنى كشف و بيان ايدن رسولى ايله آل و أصحابنه و سائر أنبيا و مرسلين إخواننه و عبادِ صالحينه صلات و سلاملر اولسون...
آرقداش! طبيعت و أسباب، بعض إنسانلره شكر قپوسنى قپاتوب شرك و كفر قپوسنى آچمشدر. حالبوكه، شركڭ تملى صاييسز محالاتدن قورولمش اولديغندن خبرلرى يوق. او محالاتدن بر دانهيى بيان ايدهيم كه، شركڭ نه قدر فنا بولونديغنى كور گوزلريله گورسونلر. شويله كه:
شرك صاحبى، جهالت سرخوشلغنى ترك و علم گوزيله كفرينه باقديغى زمان، او كفرى ايمان و إذعان ايدهبيلمك ايچون، بر ذرّهِٔ واحدهيه بر طون آغيرلغنده بر يوك يوكلتمگه و هر ذرّهده صاييسز مطبعهلرى ايجاد ايدوب طبيعت و أسبابڭ ألنه ويرمگه و بتون مصنوعاتده بتون صنعت اينجهلكلرينى طبيعته درس ويرمگه مضطر و مجبور اولور. زيرا هوا عنصرندن (مثلا) هر بر ذرّه بتون نباتلر، چيچكلر، ثمرهلر اوستنده قونوب بُنْيهلرنده وظيفهسنى ياپمق صلاحيتندهدر. أگر بو ذرّهلر، ياپدقلرى وظيفهلرده مأمور اولوب جنابِ حقّڭ أمر و إرادهسنه تابع اولدقلرى كافرانه إنكار
— 38 —
ايديليرسه، او ذرّه هر هانگى بر بُنْيهيه گيرسه، او بُنْيهنڭ بتون جهازاتنى، كيفيتيله تشكّلنى بيلمسى لازمدر. بو بيلگينڭ او ذرّهده بولونماسنى آنجق او كافر إعتقاد ايدهبيلير.
مع هذا بر ثمره، بر شجرهنڭ بر مثالِ مصغّريدر. و او ثمرهدهكى چكردك، او شجرهنڭ دفترِ أعماليدر. او آغاجڭ تاريخِ حياتى او چكردكده يازيليدر. بو إعتبار ايله، بر ثمره شجرهنڭ تمامنه، بلكه او شجرهنڭ نوعنه، بلكه كُرهِٔ أرضه ناظردر. اويله ايسه، بر ثمرهنڭ صنعتندهكى عظمتِ معنويهسى، أرضڭ جسامتى نسبتندهدر. او ذرّهيى، صنعتجه حاوى اولديغى او عظمتِ معنويه ايله بنا ايدن، أرضى حمل و بنا ايتمكدن عاجز اولميهجقدر. عجبا او كافر منكِر، قلبنده بويله بر كفرى طاشيمقله، عقل و ذكا إدّعاسنده بولونماسى قدر بر أحمقلق وار ميدر؟
آرقداش! هر بر شى ايچون ايكى صورت و شكل واردر:
برى:مادّيهدر كه، عادتا بر گوملك گبى، هر شيئڭ وجودينه گوره قدرڭ تقديريله بيچيلمش شو گورونن صورتلردر.
ديگرى:معقولهدر كه، بر شيئڭ ياشاديغى بر عمرده مرورِ زمانله دگيشديرديگى مختلف مادّى صورتلرڭ إجتماعندن تصوّر ايديلن بر صورتِ وهميهدر.
بر آتشڭ سرعتله تدويرندن حاصل اولان دائرهِٔ وهميه گبى، هر شيئڭ تاريخِ حياتنى بيلديرن و قدره مدار اولان و مقدّراتِ أشيا دينيلن شو ايكنجى صورت، معقولهدر. صورتِ مادّيه إعتباريله هر شيئڭ بر نهايتى، بر غايهسى اولديغى گبى، صورتِ معنويه إعتباريله ده بر نهايتى و گيزلى بعض حكمتلر ايچون بر غايهسى ده واردر. بناءً عليه هر شيئڭ صورتِ مادّيهسنده قدرتِ ربّانى اوستهدر، قدر مهندسدر. صورتِ معنويهسنده ايسه، قدر مسطردر، يعنى، تشكّلاتڭ چيزگيلرينى چيزر، قدرت مصدردر، يعنى او چيزگيلر اوستنده ياپيلان تشكّلات، قدرتدن صدور ايدر.
— 39 —
أى كافر! بونى ايشيتدكدن صوڭره اييجه دوشون! بر ذرّهيه، بر ترزيلك صنعتنى اوگرتمگه قدرتڭ وار ميدر؟ كنديڭه خالق إتّخاذ ايتديگڭ طبيعت و أسباب، هر شيئڭ مختلف و متنوّع صورتلرينى بيچوب ديكمهسنه قدرتلرى وار ميدر؟
باق، أى گوزدن محروم كافر! شجرهِٔ خلقتڭ ثمرهسى و قوّت و إختيارجه أسبابدن اوستون اولان إنسان، ترزيلگڭ بتون قابليتلرينى، بيلگيلرينى جمع ايدوب تيكنلى بر شجرهنڭ أعضالرينه اويغون بر گوملگى ديكهمز. حالبوكه، صانعِ حكيم هر شيئڭ نماسى زماننده پك منتظم، جديد و تازه تازه گوملكلرى و يشيل يشيل حلّهلرى كمالِ سرعت و سهولتله ياپار، گيديرر. فسبحان اللّٰه!...
أوت منزّهدر، هر شيئڭ وجودى أمرينه باغلى اولان اللّٰه منزّهدر. هر شيئڭ ايچ يوزى ألنده بولونان صانع منزّهدر. بتون مخلوقاته مرجع اولان صانع منزّهدر.
آرقداش! هر بر موجودڭ اوستنده، صانعِ أحد و صمدڭ بر سكّهسى، بر خاتمى اولوب، او موجودڭ صانعِ أحد و صمدڭ ملكى و أثرِ صنعتى اولديغنه شهادت ايدييورلر. أوت غيرِ متناهى أحديت سكّهلرندن و صمدانيت خاتملرندن، يالڭز بهار موسمنده صحيفهِٔ أرضه ضرب ايديلن سكّهيه باق كه؛ شو ذكر ايديلهجك متسلسل فقرهلر، جملهلر او سكّهيى گونش گبى گوسترييورلر و إظهار ايدييورلر.
أوت صحيفهٔ أرضده پك غريب، حكيمانه بر ايجاد گورونويور. بو گورونن ايجادڭ گوسترديگى قوّت و فعاليتى گورمك ايسترسهڭ شو گلن فقرهلره دقّت ايت:
١- او ايجاد فعلى، پك عظيم و گنيش بر سخاوتِ مطلقهدن گلييور.
٢- بر سهولتِ مطلقه ايله بر قوّتِ مطلقهدن چيقييور.
٣- مطلق بر إنتظامله، سرعتِ مطلقهده ميدانه گلييور.
٤- موزون و ميزانلى اولارق بر وسعتِ مطلقهده بولونويور.
— 40 —
٥- گوزل بر أثرِ صنعت اولمقله برابر، مطلق بر اوجوزلقده گورونويور.
٦- تعلّق ايتديگى شيلر پك قاريشق اولمقله برابر، بيوك بر إمتيازِ مطلق و عدمِ إلتباس ايله ياپيلييور.
٧- محلِّ تعلّقى غيرِ متناهى اولمقله برابر، أثرلرنده چركينلك گورونمز، أحسن شكلده حصوله گلير.
٨- أفراد و أنواع آراسنده، بُعْدِ مطلق ايله برابر، توافقِ مطلق وار.
آرقداش! بو فقرهلرڭ هر بريسى تك باشنه ده او سكّهيى إظهار ايتمگه كافيدر. باقڭز، أڭ خارقه بر سخاوتله أڭ خارقه بر حسنِ صنعت، محيط بر قدرتڭ خاصّهسيدر. و إنتظامله برابر خارقه بر سهولت هيچ بر شيدن عاجز اولميان محيط بر علم صاحبنه مخصوصدر. طارتيلمش گبى غايت ميزانلى اولمقله برابر، معجزانه بر سرعتِ مطلقه، هر شيئى أمرينه و قدرتنه تسخير ايدن ذاته مخصوصدر. نوعلرڭ پك طاغنيق بولونماسندن، پك گنيش بر تصرّف ايله خارقه بر حسنِ صنعت علم و قدرتيله هر شيئڭ ياننده بولونان ذاته خاصدر. كثرت و مبذوليت ايله برابر هر فردڭ صنعت إعتباريله قيمتدار اولماسى، صوڭسز بر زنگينلكله غيرِ متناهى خزينهلره مالك اولان ذاته مخصوصدر. أفرادڭ زيادهسيله قاريشق اولماسيله برابر إلتباسسز و فوق العاده إمتياز و تشخّصلره مظهر اولمالرى، هر شيئه بصير و هر شيئه شهيد و هر بر فعلى كنديسنى ديگر بر فعلدن منع ايتمهين ذاته مخصوصدر.
و كذا أرضده طاغنيق بولونان أفراد آراسندهكى اوزاقلقله برابر صورتجه، وجودجه، تشكيلاتجه آرالرنده حصوله گلن توافق، كُرهٔ أرض يدِ تصرّفنده، علمنده، حكمنده، حكمتنده بولونان ذاته مخصوصدر.
و كذا نوعڭ كثرتِ أفراديله برابر هر فردڭ خارق العاده بر حسنِ خلقته مالك اولماسى، قديرِ مطلقه خاصدر كه؛ آز چوق، كوچك و بيوك هر شى اوڭا نسبةً بردر.
— 41 —
گچن فقرهلرڭ هر بريسنده، هر شيئڭ تك بر صانعڭ صنعى و صنعتى اولديغنه دلالت ايدن باشقه بر آيت داها واردر. أوت سخاوت ايله قوّهِٔ إقتصاديه آراسنده و سرعت ايله ميزانلى اولمق آراسنده و اوجوزلقله قيمتلى اولمق آراسنده و قاريشق اولمقله ممتاز بولونمق آراسنده تضاد واردر. بو ضدلرى بر فعلنده جمع ايتمك، آنجق قدرتى حدسز بر صانعِ قديره مخصوصدر.
خلاصه:هر بر فقره، تك باشنه خاتمِ أحديتى إظهاره كافى اولديغى تقديرده، فقرهلرڭ هيئتِ إجتماعيهسى پك ظاهر بر طريقِ اولٰى ايله خاتمِ أحديتى گوسترر. ايشته بو ايضاحدن،
وَ لَئِنْ سَاَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللّٰهُ
آيتِ كريمهسنڭ سرّى ظاهر اولدى. يعنى، او عنادلى منكِره "خالقِ سماوات و أرض كيمدر؟" دييه صورولديغى زمان چار و ناچار "اللّٰهدر" دييهجكدر.
آرقداش! الوهيت، رسالت، آخرت، كائنات آراسنده حقيقتده تلازم واردر. يعنى، بونلردن بريسنڭ وجود و ثبوتى، اوتهكيسنڭ ده وجود و ثبوتنى إستلزام ايدر. بريسنه ايمان، اوتهكيسنه ده ايمانى ايجاب ايتديرر. أوت مثلا، هر بر كلمهسى بر كتابى و هر بر حرفى بر سطرى ايچريسنده طوتان بر كتابڭ، كاتبسز وجودى ممكن دگلدر. كائنات كتابى ده نقّاشِ أزلينڭ وجوبِ وجودينه باغليدر. سرخوش اولميانلر آنجق نقّاشِ أزلىيه ايمان ايتمكله كتابِ كائناته شاهد اولابيليرلر.
و كذا پك چوق صنعت خارقهلرينه و نقش و زينتلرڭ غرائبنه مشتمل اولان بر بنانڭ بانى و صانعسز وجودى ممكن اولماديغى گبى، بو عالمڭ وجودى ده صانعڭ وجودينه تابعدر. ضلالت سرخوشلغيله سرخوش اولميانلر، اونى بونسز تصديق ايدهمزلر.
و كذا دڭز و نهرلرڭ يوزنده، شمسڭ عكسنى گوسترن قبارجقلردهكى گونشڭ پارلتيسى، شمسڭ وجودينى إنكار ايتمكله ممكن اولماديغى گبى، عقلى بوزوق اولميانلر
— 42 —
ايچون، كمالِ إنتظام ايله تحوّل و تجدّد ايدن شو كائناتڭ شهودى، بانى و صانعڭ وجوبِ وجودينڭ تصديقيله اولابيلير. چونكه شو محتشم كائناتى، مشيئت و حكمتيله تأسيس و قضا و قدرينڭ دستورلريله تفصيل و عادتنڭ قانونلريله تنظيم و عنايت و رحمتنڭ ناموسلريله تزيين و أسماء و صفاتنڭ جلوهلريله تنوير ايدن آنجق و آنجق بانى و صانعدر. أوت خالقِ واحد قبول ايديلمديگى تقديرده، كائناتڭ ذرّات و مركّباتى عددنجه صوڭسز إلٰهلرڭ قبولنه مجبوريت حاصل اولور. و عين زمانده، هر بر إلٰهڭ شو كائناتى خلق ايتمگه قادر اولماسى لازمدر. چونكه ذىحياتڭ هر بر جزئيسى، ذوى الحياتڭ كلّنه (يعنى عمومنه) بر فهرستهدر. جزئىيى خلق ايدن، كلّىيى ده خلق ايتمگه قادر اولماليدر...
و كذا ضياسز گونشڭ وجودى ممكن اولماديغى گبى، الوهيت ده تظاهرسز اولاماز. تظاهرى ايسه، إرسالِ رسل ايله اولور. و كذا حدِّ كماله بالغ اولان أڭ يوكسك بر جمالڭ بيلينمسى، گورونمسى، گوستريلمسى ايچون رسوللرڭ تعريفى لازمدر.
و كذا كمالِ جماله بالغ اولان كمالِ حسنِ صنعت، رسوللرڭ دلالتيله اولور.
و كذا ربوبيتِ عامّه، عبوديتِ كلّيه ايستر. بو ده ذو الجناحيْن رسوللرڭ وحدتِ إلٰهيهيى خلقه إعلان ايتمهلرى ايله ممكن اولور.
و كذا بر حسن صاحبنڭ ايستگى اولماسه و بر آيينه بولونماسه و تعريف ايديجى بر شخص توسّط ايتمزسه، اونڭ حُسننڭ گورونمسى، گوستريلمسى ممكن دگلدر. بو ده آنجق رسوللر واسطهسيله اولور. چونكه رسول، عبوديتيله خالقڭ حُسننه آيينهدر؛ رسالتى جهتيله ده خلقه إظهار و إعلان ايدر.
و كذا بر ذاتڭ جواهرله، ذىقيمت أشيا ايله طولو خزينهلرينى آچوب خلقه گوسترمك و عرض ايتمكله او ذاتڭ قدرتنى، زنگينلگنى، سلطنتنى إعلان ايتمك
— 43 —
ايچون آنجق او ذاتڭ مساعدهسيله و إرادهسيله أمر و تعيين ايديلمش بر مأمور لازمدر. ايشته او مأمور رسولدر.
آرقداش! بو صفتلرى حائز، بو وظيفهلرى أڭ مكمّل گورهبيلهجك حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامدن باشقه عالمده بر شخص يوقدر. أڭ جامع، أڭ كامل، أڭ فاضل او ذاتدر. تام تامنه تشهير، تبليغ، تعريف، توصيف، إظهار، إعلان ايدن او ذاتدر.
عزيز آرقداش! "ايمانِ بِاللّٰه" ايله " آخرت ايمانى" آراسندهكى تلازمه گلدك. حاضر اول، ديڭله!
بر سلطان، إطاعت ايدنلره مكافات و عصيان ايدنلره ده مجازات ايتمزسه، سلطنتى إنهدامه يوز چويرر. و كذا بر سلطانڭ صاغنده لطف و مرحمت و صولنده قهر و تربيه لازمدر. مكافات، مرحمتڭ إقتضاسيدر. تربيه ده مجازاتى ايستر. مكافات و مجازات منزللرى آخرتدر.
و كذا يوكسك بر حكمت و عدالت صاحبى اولان بر سلطان سلطنتنڭ شاننى قصوردن صاقلامق اوزره، كنديسنه إلتجا ايدنلرى تلطيف و حاكميتنڭ حشمتنى گوسترمك ايچون ملّتنڭ حقوقنى محافظه ايدر. بو جهتلرڭ مهمّ بر قسمى آخرتده اولور.
و كذا لَبالَب طولو خزينهلره مالك و سخاوتِ مطلقهيه صاحب اولان بر سلطان ايچون عمومى و دائمى بر دارِ ضيافت لازمدر. و آيرى آيرى إحتياج صاحبلرينڭ دوام و بقالرينى ايستر. بو ده آنجق آخرتده اولور.
و كذا بر جمال صاحبى، دائما حسن و جمالنى گورمك و گوسترمك ايستر. بو ايسه، آخرتڭ وجودينى ايستر. چونكه دائمى بر جمال، زائل و موقّت بر مشتاقه راضى اولماز. اونڭ ده دوامنى ايستر. بو ده آخرتى ايستر.
و كذا يارديم ايستهينلره يارديم و دعا ايدنلره جواب ويرمك خصوصنده، پك
— 44 —
رحيمانه بر شفقت صاحبى اولان بر سلطان (كه أدنا بر مخلوقڭ أدنا بر ايستگنى درحال ياپار، ويرر) ألبته بتون مخلوقاتڭ أڭ بيوك بر إحتياجنى كمالِ سهولتله ياپار. بويله عمومى و أڭ مهمّ بر إحتياج آنجق آخرتدر.
و كذا إجراآتندن، فعاليتندن آڭلاشيلان پك خارقه بر إحتشام ايچنده بر سلطنتى واركن، ملّتنڭ إجتماعلرى ايچون يالڭز طار بر مسافرخانه ياپيلمش؛ دائمى اولارق ملّتى إستيعاب ايدهمز، دائما طولار بوشالير. و بر إمتحان ميدانى وار؛ هر وقت دگيشير، تبدّل ايدر. و سلطانڭ بعض آثارِ صنعتنه و إحساناتنه بعض نمونهلر گوسترمك ايچون مجلسلرى وار؛ زمان زمان تحوّل ايدر.
بو وضعيت، بو طار منزل و ميدان و مشهردن صوڭره دائمى بر منزل، ثابت سرايلر، آچيق خزينهلر بولونوب و ساكنلرى ثابت و دائمى قالاجقلرينه بِالبداهه دلالت ايدر.
و كذا دقّت صاحبى بر سلطان كه، ملّتنڭ بتون أعماللرينى، أفعاللرينى، خدمتلرينى، حاجتلرينى تماميله يازار و يازديرر و ملكنده جريان ايدن هر بر حادثه و هر بر واقعهنڭ صورتلرينى، فوطوغرافلرينى آلوب تثبيت و حفظ ايدرسه؛ ألبته بو وضعيت، بر محاسبهنڭ، بر محاكمهنڭ، بر مكافات و مجازاتڭ وقوعه گلهجگنه قطعى بر صورتده دلالت ايدر.
و كذا مكافات و مجازات حقّنده تكرار ايله پك چوق وعدلرى و تهديدلرى اولورسه و او وعد و وعيد ايديلن شيلر قدرتنه آغير گلمزسه و او شيلر رعيتى ايچون پك أهمّيتلى اولورسه، ألبته سوز ويرديگى شيلرده خلاف اولميهجقدر. چونكه خلف الوعد، قدرتڭ عزّتنه ضددر.
و كذا حدِّ تواتره بالغ اولان مخبرلرڭ إتّفاق و إجماعلرينه گوره، او محتشم و عظيم سلطنتڭ مدارى و جولانگاهى آنجق آخرت مملكتيدر. بو كوچك منزللر،
— 45 —
ميدانلر او عظمته دائمى بر مكان اولاماز. چونكه بو گبى زائل، متبدّل شيلر، او مستقر سلطنته مقرّ اولاماز.
أوت او سلطان شو كوچك منزلده و ميدانده چوق شيلرى، إجتماعلرى، إفتراقلرى گوسترييور. فقط، بِالذّات مقصد او شيلر دگلدر. آنجق آخرتڭ ميدانِ أكبرنده وقوعه گلهجك حاللرڭ، أمرلرڭ نمونهلرينى گوسترمكدر. چونكه او محشرِ عظيمده ياپيلاجق معاملهلر، بو كوچوجك نمونهلره گوره جريان ايدهجكدر. ديمك بو منزلده گوستريلن فانى، زائل حاللر او عالمده باقى و دائمى ثمرهلر ويرهجكدر.
أوت او سلطانڭ شو فانى منزللرده و قورقونج ميدانلرده گوسترديگى حكمت، عنايت، عدالت، رحمت و شفقتڭ فوقنده بر درجهنڭ تصوّرى إمكان خارجيدر. ألبته بو قدر يوكسك و گنيش خارقه صنعتلر، دائمى مكانلرى، ثابت مسكنلرى و زوالسز ساكنلرى ايسترلر كه، او بيوك حكمت و عدالتڭ حقيقتلرينه مظهر اولسونلر. و إلّا شو گورونن حكمت، عنايت و مرحمتڭ إنكارى لازم گلير. و عين زمانده، بو قدر حكمتندن و عنايتندن ظهور ايدن فعللر صاحبنڭ (حاشا) ظالم، غدّار، سفيه اولديغنه ذهاب ايديلير. بو ايسه، إنقلابِ حقائقى إستلزام ايدر.
و كذا شو موقّت منزللرڭ سلطنتِ دائمهيه مقرّ اولاجق بر شكله گيرهجگنه پك چوق دليللر، برهانلر واردر. مع هذا، بو عالمى ايجاد ايدوب اوتهكى عالمى ايجاد ايتمهمك و بو كائناتى وجوده گتيروب اوتهكى كائناتى گتيرمهمك، بو دنيايى ياراتوب اوتهكى دنيايى ياراتمامق إمكانى يوقدر. چونكه ربوبيتڭ سلطنتى مكافات و مجازاتى ايستر.
و كذا صانعِ عالمڭ هر شيئى ايچنه آلمش و هر شيئى إستيلا و إستيعاب ايتمش بر رحمتِ واسعهسى واردر. والدهلرڭ، حتّى بر جهتده نباتاتڭ أولادينه اولان شفقتلرى و كوچك، ضعيف ياورولرينڭ سهولتِ رزقلرى، او رحمت درياسندن بر قطرهدر. او بحرِ رحمتڭ عظمتيله، شو فانى دنياده، بو قيصه عمرده، شو قدر زحمت و بلالر ايله قاريشق، زائل و غيرِ ثابت اولان شو نعمتلر؛ و أبدى بقايى ايستهين إنسانلر
— 46 —
آراسنده مناسبت يوقدر. و عين زمانده، إعاده ايديلمهمك اوزره زوال، نعمتى نقمته، شفقتى زحمته، محبّتى مصيبته و لذّتى ألمه و رحمتى ضدّينه قلب ايدر.
و كذا عالمده گورونن تصرّفاتدن آڭلاشيلييور كه، صانعِ عالمڭ پك يوكسك، جلاللى، عزّتلى بر حيثيتى واردر كه، عبوديتله صانعى تعظيم ايتمهينلرڭ ويا إستخفاف ايدنلرڭ تأديبلرينى تأخير و إمهال ايتسه بيله إهمال ايتمز.
و كذا او سلطانڭ أمرلرينى، نهيلرينى قيمتسز گوروب ايمان ايله إمتثال ايتمهينلر و عبادتله كنديلرينى سَوْديرمهينلر و شكران ايله حرمتده بولونميانلر ايچون ربوبيتڭ أبدى قرارگاهنده ألبته بر دارِ مكافات و مجازات اولاجقدر.
و كذا بتون مخلوقاتده گورونن حسنِ صنعتلر، إنتظاملر و إهتماملردن و هر شيده تعقيب ايديلمكده اولان مصلحت و فائدهلردن آڭلاشيلييور كه؛ كائنات تحتِ تصرّفنده بولونان صانعِ ذو الجلالده پك بيوك بر حكمتِ عامّه واردر كه، إطاعت ايله إلتجا ايدنلرڭ بيوك تلطيف و إنعاملره مظهر اولاجقلرى او حكمتِ عامّهنڭ إقتضاسندندر.
و كذا گورونويور كه، هر شى لايق موقعنه وضع ايديلييور. و هر حق، حق صاحبنه ويريلييور. و هر إحتياج صاحبنڭ حاجتى، ايستديگى گبى ياپيلير. و هر سؤال ايدنلرڭ مطلوبلرى (بِالخاصّه إستعداد لسانيله ويا إحتياجِ فطرى لسانيله ويا إضطرار و ضرورت لسانيله اولسون) جوابلانديريلييور. بويله أثرلرى گورونن بر عدالته بر محكمهِٔ كبرا لازمدر كه، ربوبيتڭ حاكميتيله حقوقِ عباد محافظه ايديلسين. چونكه فانى اولان شو دنيا منزلى، او بيوك عدالتِ حقيقيهيه مظهر اولاماز. اويله ايسه، او بيوك سلطانِ عادل ايچون بر جنّتِ باقيه، بر جهنّمِ دائمه لازمدر.
و كذا گورونويور كه، بو عالمڭ صاحبى (ياپديغى شو قدر فعللرڭ دلالتيله) خارقه بر سخاوته صاحب اولديغى گبى، نور و ضيا ايله طولو گونشلر و ميوه
— 47 —
و ثمرهلر ايله حامله أشجار و آغاجلر مِثللو پك چوق خزينهلرى واردر. بناءً عليه بو أبدى سخاوت، توكنمز ثروت أبدى بر ضيافتگاهى ايستر و دوام ايله محتاجلرڭ ده دوامِ وجودينى إقتضا ايدر. زيرا نهايت بر سخاوت، خارقه بر كرم، دائما خلقه إحسان و إنعام ايتمك إقتضا ايدر. بو ايسه، إحسان و إنعاملره منّتدار و محتاج اولانلرڭ دوامِ وجودلرينى ايستر.
و كذا شو معجزهلى و حكمتلى أفعالِ كريمانهنڭ تظاهراتندن آڭلاشيلييور كه، صانعِ فاعلڭ پك گيزلى كمالاتى واردر. و دائما او كمالاتى، أنظارِ عالمه عرض و تشهير ايتمك ايستر. چونكه دائمى بر كمال، دائمى بر تظاهر ايله تقدير ايديجيلرڭ دوامِ وجودلرينى إقتضا ايدر. چونكه عدمِ مطلقه نامزد اولان إنسان، كمالاته قيمت ويرمز و إستحسان و تقديره بدل إستثقال و تحقير ايدر.
و كذا بو گوزل، مزيَّن، منوّر مصنوعاتڭ صانعى ايچون مجرّد معنوى بر جمال واردر. و اونڭ، او مخفى حسن و جمال ايچون پك چوق محاسن و لطائفى واردر كه، قيصه عقللريمز ايله إدراك ايدهمهيز. أزجمله، او جمالڭ كثيف آيينهلرندن برى سطحِ أرضدر. بو سطحِ أرض هر عصرده، هر موسمده، هر وقتده دائما تجلّى ايتمكده اولان او جلوهلرڭ گولگهلرينى تشهير، توصيف، إعلان و إظهار ايدر.
و كذا حقائقِ ثابتهدندر كه، يوكسك بر جمال صاحبى بِالذّات كندى گوزيله و بِالواسطه باشقهسنڭ گوزيله، جمالنى و جمالنڭ اينجهلكلرينى گورمك ايستهيور. بناءً عليه جمال سرمدى و دائم اولورسه، بهمهحال اونڭ اينجهلكلرينى گوسترن آيينهلرينڭ ده أبدى و دائمى اولماسى ضروريدر. چونكه باقى بر حسن، فانى بر مشتاقه راضى اولاماز. و زائل و فانى بر عاشقڭ، أبدى و باقى اولان محبوبنه محبّتى عداوته قلب اولور. أوت إنسان، ألى ويا فهمى يتيشمديگى گوزل بر شيئى، كنديسنى تسلّى ايچون تقبيح ايدر. بو إعتبارله بو عالم، صانعى إستلزام ايتديگى گبى، صانع ده عالمِ آخرتى إستلزام ايدر.
— 48 —
و كذا بو عالمڭ صانعنده پك رحيمانه بر شفقت واردر. زيرا گورويورز كه: بو عالمده يارديم ايستهين بر مصيبتزدهيه كمالِ سرعتله يارديم ايديلييور. درگاهِ عزّته إلتجا ايدن قورتولويور. سؤال ايدن سائللرڭ ايستكلرى ويريلييور. أڭ عادى بر ذىحياتڭ سسى ايشيديلييور و حاجتى قبول ايديلييور. ايشته بويله بر شفقت صاحبى، نوعِ بشرڭ أڭ بيوك، أڭ لازم، أڭ ضرورى، شديد بر حاجتى حقّنده، بتون إنسانلر نامنه ياپديغى دعاده ايستديگى جنّتى و سعادتِ أبديهيى و بَعْثُ بَعْدَ الْموتى ياپاجقدر. بِالخاصّه او رئيسِ محترمڭ شو عمومى دعاسنه، بتون ذوى الحيات، بتون مخلوقات " آمين! آمين!" دييورلر.
باق، او ذات اويله بر مقصد، اويله بر غايه ايچون سعادت ايستهيوب دعا ايدييور كه، إنسانى و بتون مخلوقاتى، أسفلِ سافلين اولان فناىِ مطلقه سقوطدن، قيمتسزلكدن، فائدهسزلكدن، عبثيتدن أعلاىِ علّيّين اولان قيمته، بقايه، علوى وظيفهيه، مكتوباتِ صمدانيه اولماسى درجهسنه چيقارييور. باق، هم اويله يوكسك بر فيزارِ إستمدادكارانه ايله ايستهيور و اويله طاتلى بر نيازِ إسترحامكارانه ايله يالوارييور كه، گويا بتون موجوداته، سماواته، عرشه ايشيتديروب، وجده گتيروب، دعاسنه "آمين! اَللٰهمّ آمين!" ديديرتييور.
عجبا بتون بنى آدمى آرقهسنه آلوب، شو أرض اوستنده طوروب، عرشِ أعظمه متوجّهًا أل قالديروب، نوعِ بشرڭ خلاصهِٔ عبوديتنى جامع حقيقتِ عبوديتِ أحمديه (عصم) ايچنده دعا ايدن شو شرفِ نوعِ إنسان و فريدِ كون و زمان اولان فخرِ كائنات نه ايستهيور، ديڭلهيهلم. باق، كندينه و امّتنه سعادتِ أبديه ايستهيور، بقا ايستهيور، جنّت ايستهيور. هم موجودات آيينهلرنده جماللرينى گوسترن بتون أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيه ايله برابر ايستهيور؛ او أسمادن شفاعت طلب ايدييور، گورييورسڭ.
أگر، آخرتڭ حسابسز أسبابِ موجبهسى، دلائلِ وجودى اولماسه ايدى، يالڭز شو ذاتڭ تك دعاسى، بهاريمزڭ ايجادى قدر خالقِ رحيمڭ قدرتنه خفيف گلن شو
— 49 —
جنّتڭ بناسنه سببيت ويرهجكدى. ديمك ناصلكه او ذاتڭ رسالتى، شو دارِ إمتحانڭ آچيلمهسنه سببيت ويردى،
لَوْلَاكَ لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْاَفْلَاكَ
سرّينه مظهر اولدى؛ اونڭ گبى، عبوديتى دخى اوتهكى دارِ سعادتڭ آچيلمهسنه سببيت ويردى.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى ذٰلِكَ الْحَبِيبُ الَّذِى هُوَ سَيِّدُ الْكَوْنَيْنِ وَ فَخْرُ الْعَالَمَيْنِ وَ حَيَاةُ الدَّارَيْنِ وَ وَسِيلَةُ السَّعَادَتَيْنِ وَ ذُو الْجَنَاحَيْنِ وَ رَسُولُ الثَّقَلَيْنِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ وَ عَلٰى اِخْوَانِهِ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الْمُرْسَلِينَ اٰمِينَ
و كذا بو عالمڭ گليش و گيديشاتنده و بتون مخلوقاتڭ بر هدفه سَوقنده و سماوى، سفلى بتون أجرامڭ بر قدرته باغلى و مسخّر اولماسنده پك بيوك بر سلطنت أثرى گورونويور. و بوندن آڭلاشيلييور كه، بو موجوداتده تصرّف ايدن صانعڭ عظيم ربوبيتنده خارقه بر سلطنتى واردر. حالبوكه بو دنيا منزلى تحوّلاته، زواله معروضدر. صانكه مسافرلر ايچون ياپيلمش بر خاندر كه دائما طولوب بوشالييور. نه كنديسنڭ ثابت بر شكلى واردر و نه ده ايچنده اوطورانلرڭ بر قرارى واردر. و صانعِ عالمڭ غريب و عجيب صنعتلرينڭ نمونهلرينى تشهير و إعلان ايچون تحوّلدن خالى قالميان بر مشهردر. بو إعتبارله او خانده و او مشهرده إجتماع ايدن إنسانلر ثابت قالاجق دگللر. چونكه مسكنلرى ثابت دگلدر.
ايشته بو حال و شو وضعيت، بو فانى منزلدن صوڭره او سرمدى سلطنته قرارگاه اولمق اوزره، ثابت، باقى، أبدى، سرمدى سعادتلرڭ، جنّتلرڭ و سرايلرڭ اولاجغنه قطعى بر دلالتله شهادت ايدر. چونكه فانى، باقىيه مقام و مدار اولاماز. أوت بر مَلِكڭ گلوب گيدن مسافرلرى ايچون يولده ياپديغى شو منزله و او منزلده اوطوران مسافرلره باقيلديغى زمان گورولويور كه، ميليونلرجه ليرا ايله ياپيلان او منزل، پك آز بر زمان ايچوندر. و اوندهكى زينتلر، قيمتلى شيلر، هپ صورت و ئورنكلردر. و مسافرلر او نفيس طعام و يمكلرڭ يالڭز طادينه باقوب، قارينلرينى طويورهجق درجهده
— 50 —
ييمييورلر. و هر بر مسافر، خصوصى ماكينهسيله او منزلدهكى زينتلرڭ رسملرينى آليرلر. و مَلِكڭ ده گيزلى مأمورلرى اونلرڭ بتون حركات، أفعال و معاملهلرينى يازييورلر.
و او مَلِك، هر موسمده ميليونلرجه او زينتلرى، او گوزل شيلرى يڭى گلهجك مسافرلر ايچون تخريب و تجديد ايدييور.
و هكذا پك چوق غريب و عجيب شيلر گورونويور. ايشته بو وضعيت گوسترر كه، او موقّت منزل صاحبنڭ پك يوكسك قيمتلى منزللرى، دائرهلرى و أبدى، سرمدى سرايلرى واردر. بو كوچك منزلده گورونن شيلر، حاللر مسافرلرى أبدى منزللردهكى يوكسك شيلره تشويق ايچون گوستريلن نمونهلردر.
كذالك بو دنيا منزلنڭ و ايچنده اوطوران إنسانلرڭ أحوالنه دقّت ايديليرسه آڭلاشيلييور كه: بو دنيا أبدى قالمق ايچون ياراديلمش بر منزل دگلدر. آنجق جنابِ حقّڭ أبدى و سرمدى اولان "دار السلام" منزلنه دعوتليسى اولان مخلوقاتڭ إجتماعلرى ايچون بر خان و بر بكلهمه صالونيدر. بو دنيا منزلنده گورونن لذيذ شيلر، لذّت و ذوق ايچون دگلدر. چونكه وصاللرينڭ لذّتى، فراقلرينڭ ألمنه مقابل گلمز.
مع هذا او لذّتلردن هيچ كيمسه تام معناسيله مرادينه نائل اولاماز. يا او لذّتلرڭ عمرلرى قيصه اولور ويا إنسانڭ عمرى قيصه اولديغندن مرادينه يتيشهمز. آنجق، او لذّتلر و او نفيس شيلر عبرت و شكره سَوق ايچوندر. چونكه اونلر جنابِ حقّڭ أهلِ ايمان ايچون جنّتلرده إحضار ايتديگى حقيقى نعمتلره نمونهلردر. و او مزيَّن مصنوعاتِ فانيه، فنا و عدم ايچون دگلدر. آنجق، اونلرڭ صورتلرى و مثاللرى، معنالرى، نتيجهلرى آلينير؛ عالمِ بقاده، أهلِ بقا ايچون أبدى منظرهلرڭ ياپيلمسنه مدار اولورلر. ياخود أبدى عالمده صانعِ أبدى ايستديگى شكللره صوقار. چونكه او مصنوعات، بقا ايچوندر. اونلرڭ او ظاهرى ئولوم و فنالرى؛ وظيفهلرندن ترخيصدر، إعدام دگلدر.
— 51 —
أوت اونلرڭ ئولوملرى فنا اولسه بيله، يالڭز بر جهتدن فنايه گيدر، چوق جهتلردن باقى قالير. مثلا، قدرتِ أزليهنڭ ياراتديغى شو گُل چيچگنه باق! أوت ناصل بر كلمه آغزدن چيقار چيقماز ظاهرًا فنايه گيدرسه ده، اللّٰهڭ إذنيله قولاقلرده، كاغدلرده، كتابلرده ميليونلرجه تمثاللرى قالديغى گبى، عقللرده ده عقللر عددنجه معنالرى قالير.
كذالك او گُل قيصه بر زمانده وظيفهسى تمام اولور اولماز صولار، ئولور گيدر. امّا اونى گورن بتون إنسانلرڭ قوّهِٔ حافظهلرنده و خَلَفيله حامله اولان تخملرنده صورتلرى، معنالرى باقيدر. ديمك او گلڭ تخمى اولسون، قوّهِٔ حافظهلر اولسون، او گُل چيچگنڭ صورتنى، زينتنى، منزلنى حفظ ايچون صانكه برر فوطوغراف و بقاسى ايچون برر منزلدر.
أى آرقداش! إنسان ده باشىبوش، سرسرى، صاحبسز بر حيوان دگلدر. آنجق اونڭ ده بتون حركات و أفعالى يازيلييور، تثبيت ايديلييور و أعمالنڭ نتيجهلرى حفظ ايديلييور كه، محاسبهِٔ كبراده اوڭا گوره درجه آلسين. خلاصه، هر گوز موسمنده ياپيلان تخريبات، گلهجك بهار موسملرنده گلن يڭى مسافرلر ايچون ير تدارك ايتمك و بر نوع ترخيص و إذنلردر.
و كذا بو عالمده تصرّف ايدن صانعڭ اويله بر كتابِ مبينى واردر كه، نه كوچك و نه بيوك، او كتابده يازيلوب حفظ ايديلمهمش هيچ بر شى يوقدر. او كتابڭ مادّهلرندن عالمده گورونن يالڭز نظام و ميزان مادّهلرينه باق! أوت گورويورز كه، هر هانگى موظّف بولونان بر شى، وظيفهسندن ترخيص ايديلمكله دائرهِٔ وجوددن چيقارسه، فاطرِ حكيم اونڭ چوق صورتلرينى "لوحِ محفوظ"لرده تثبيت ايدر. و تاريخِ حياتنى، تخمنده و نتيجهسنده نقش ايدر و پك چوق غيبى آيينهلرده إبقا ايدر. مثلا: بر شجره، ميوهسيله حامله اولديغى گبى، تخمى ده ميوه ايله حاملهدر. ديمك، آغاجڭ بُنْيهسنده ثمرهسى موجود اولديغى گبى، تخمنده ده ثمره موجوددر. و كذا وجوددن چيقمش پك چوق شيلر، إنسانڭ قوّهٔ حافظهسنده موجود قالير.
— 52 —
ايشته بو مثاللردن، حفظ و حفيظيت قانونى نه درجه إحاطهلى اولديغى آڭلاشيلدى. أوت بو موجوداتڭ صاحبى پك بيوك بر إهتمام ايله ملكنده جريان ايدن هر شيئى تحتِ حفظ و محافظهسنه آلمشدر. و حاكميتنڭ محافظهسى ايچون صوڭسز بر دقّتى واردر. و ربوبيتنده تام بر إنتظام و سلطنت واردر كه، أدنا بر حادثهيى، عادى بر خدمتى يازار و يازديرر. ايشته بو درجه إحاطهلى، إهتماملى بر حفظ قانونى، ألبته عالمِ آخرتده ياپيلاجق بر ديوانِ محاسباته باقار. شو محافظه قانونى، بتون أشياده جارى اولديغى گبى، مخلوقاتڭ أڭ أشرفى اولان إنسانه ده شاملدر. چونكه إنسان جنابِ حقّڭ ربوبيتنه عائد شئونات و أحوالنه شاهددر. و مخلوقاتڭ جماعتلرى ايچنده اللّٰهڭ برلگنه دلّالدر. و موجوداتڭ تسبيحاتنه مشاهد و خلافتِ كبرا ايله تكريم و تشريف ايديلمشدر. إنسان بو كرامته، بو شرفه نائل اولديغى حالده، كنديسنى باشىبوش و غيرِ مسئول ظن ايتمهسين. اونڭ ده ديوانِ محاسباتده پك قاريشق حسابلرى واردر. اوندن قورتولدقدن صوڭره، مستحق اولديغى يره گيدهجكدر.
أوت قدرتِ أزليهيه نسبتله، ئولومدن صوڭره حشرڭ گلمهسى، گوزدن صوڭره بهارڭ گلمهسى گبيدر. أوت نباتات گبى إنسانڭ ده بر گوزى، بر ده بهارى واردر. أوت گچمش زمانده وقوعه گلمش اولان معجزاتِ قدرت، صانعڭ بتون إمكاناتِ إستقباليهيه قادر اولديغنه قطعى شاهد و برهانلردر.
و كذا بو عالمڭ مالكى، كندى قدرتنه پك قولاى و پك أهون و عبادينه فوق العاده مهمّ و پك شديدُ الْإحتياج اولان حشرڭ تكرار بتكرار وعدنده بولونمشدر. معلومدر كه، خلف الوعد قدرتڭ عزّتنه، ربوبيتڭ مرحمتنه ضددر. زيرا وعدڭ خلافنى ياپمق، جهلڭ ويا عجزڭ علامتيدر. بو ايسه قديرِ مطلق، حكيمِ مطلق اولان ذاته محالدر.
مع هذا، إنسانلرڭ حشرى نباتاتڭ حشرى گبيدر. بونى گورن اونى ناصل إنكار
— 53 —
ايدر؟ حشرڭ ايجادينه اولان وعدى ايسه، بتون أنبيانڭ تواتريله و بيوك إنسانلرڭ إجماعيله ثابت اولديغى گبى قرآنِ كريمڭ لسانيله ده ثابتدر.
أزجمله:
اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ اِلٰى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَ مَنْ اَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ حَدِيثًا
اولان آيتِ كريمه، بيوك بر شدّت و قوّتله حشرڭ ايجادينه سوز ويرييور. فقط، بعض إنسان پك نانكوردر كه؛ بتون موجودات، صدقنه و حق اولديغنه دلالت ايتديگى او مالك الملكڭ سوزلرينى تصديق ايتمز، كندى هذياننه و أحمقلغنه إعتماد ايدر.
و كذا بو عالمده پك إحتشاملى بر ربوبيت آثاريله شعشعهلى بر سلطنتڭ شعاعلرى گورونمكدهدر. أوت گورويورز كه: قوجه أرض (سكنهسيله برابر) أهلى، ذليل، مطيع بر حيوان گبى او ربوبيتڭ أمرى آلتنده بسلهنير. گوزده ئولمسى، بهارده ديرلمسى و بر مولوى گبى رقص و حركتى و سائر بتون ايشلرى او أمره تابع اولديغى گبى، شمسڭ ده سيّاراتيله تنظيم و تسخيرى و سائر وضعيتلرى او أمره باغليدر. حالبوكه، عظمتلى شو ربوبيتِ سرمديه و بو سلطنتِ أبديه شويله ضعيف، زائل، موقّت تمللر و أساسلر اوزرينه بنا ايديلهمز. و بو متبدّل، بلالى، كدرلى، فانى دنيا اوزرينه قائم اولاماز. آنجق، بو دنيا او عظمتلى ربوبيتڭ پك عظيم و گنيش دائرهسى ايچنده إنسانلرى تجربه و إمتحان، قدرتڭ معجزهلرينى تشهير و إعلان ايچون قورولمش موقّت بر منزلدر كه؛ تخريب ايديلوب پك معظّم، گنيش، أبدى و باقى بر عالمه جزء اولمق ايچون تبديل ايديلهجكدر. بناءً عليه بو تبدّلات مَعْرضى اولان عالمڭ صانعى ايچون ديگر تغيّرسز، ثابت بر عالمڭ وجودى ضروريدر.
مع هذا، ظاهردن حقيقته گچن أرواحِ نيّره أصحابى و قلوبِ منوّره أقطابى و عقولِ نورانيه أربابى و قربِ حضورِ إلٰهيده داخل اولانلر، او ذاتِ ذو الجلالڭ مطيعلر
— 54 —
ايچون بر دارِ مكافات و عاصيلر ايچون بر دارِ مجازات إحضار ايتديگنى و پك متين وعدلر ايله شديد تهديدلرى اولديغنى قطعى إخبار ايدييورلر. معلومدر كه، وعدلرى ايفا ايتمهمك بر ذُلّدر. خالقِ عالم ذُلّ و ذلّتلردن منزّهدر. و عين زمانده، او حقيقتى إخبار ايدن أهلِ حقيقت و أنبيا و أوليا و أصفيا جماعتلرينه كائنات بتون آياتيله، كلماتيله ظهير اولارق إخبارلرينى تأييد و تقويه ايدييور. أى إنسان! بو خبردن داها طوغرى بر خبر و بو سوزدن داها طوغرى بر سوز وار ميدر؟
و كذا بو عالمڭ متصرّفى، طار و موقّت شو أرض ميداننده، عالمِ آخرتڭ بيوك ميداننڭ چوق مثاللرينى، نمونهلرينى هر وقت گوسترييور.
أزجمله:بهار موسمنده أرضڭ سطحنده ياپيلان نباتى حشرلره دقّت لازمدر. أوت آلتى گون ظرفنده، او قاريشق نباتاتڭ تخملرندن ئولمش، چورومش، غيب اولمش اولان جسدلرى غلطسز، خلطسز كَمَا فى السابق إنشا و إعاده ايتمكله، أرض ميداننده نباتى حشرلرى ياپان قدرت، سماوات و أرضى آلتى گونده خلق ايتمهسندن عاجز دگلدر. و او قدرته نظرًا گوز إشارتى قدر قولاى اولان حشرِ إنسانىيى ياپمامق إمكانى وار ميدر؟ أوت حشرِ نباتيده كلمهلرى، يازيلرى تمامًا سيلنمش اوچ يوز بيڭ قدر صحيفهلرى، برلكده، بِلَا خَلْط و بِلَا غَلَط قيصه بر زمانده أسكى يازيلرينى إعاده ايدن بر قدرته، تك بر صحيفهدن عبارت بولونان حشرِ إنسانى آغير گلير مى؟ حاشا!
ايشته او قدرت صاحبى، لسانِ قرآن ايله أمر ايتديگى
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
آيتِ كريمهسى بو مسئلهنڭ حقيقت اولديغنه صراحت ايله شهادت ايدييور.
— 55 —
أى عزيز آرقداش! جنابِ حقّڭ شو تصرّفاتندن و شئوناتندن آڭلاشيلدى كه، أرض ميداننده ياپيلان نباتى حشرلر و نشرلر و سائر إجتماع و إفتراقلر مقصودِ بِالذّات دگلدر. چونكه اوتهكى عالمڭ ميدانِ كبيرنده ياپيلان او بيوك و مهمّ إحتفاللر ايله قيصه بر زمانده ياپيلان شو جزئى غيرِ ثابت بو ثمرهلر آراسنده مناسبت يوقدر. آنجق بو جزئى ثمرهلر، بر طاقم مثال و نمونهلردر كه، بونلرڭ صورت و نتيجهلرينه او مجمعِ كبيرده معاملهلر تطبيق و إجرا ايديلسين. ديمك بو فانى شيلرڭ صورتلرى او عالمده باقى ثمرهلرى ميوه ويرهجكدر.
و كذا گورويورز كه: صانعِ سرمدى، سلطانِ أبدى، شو إنهدامه ميّال منزللرده و زواله محكوم ميدانلرده اويله بر حكمتِ باهرهنڭ و بر عنايتِ ظاهرهنڭ و بر عدالتِ عاليهنڭ و بر مرحمتِ جامعهنڭ آثارينى إظهار ايدييور كه، قلبى پاصلانمامش، گوزى كور اولمامش بر إنسان، عين اليقين ايله آڭلار كه، او حكمتدن داها أكمل بر حكمت اولاماز. و او آثارى گورونن عنايتدن داها أجمل بر عنايت قابل دگل. و او أماراتى گورونن عدالتدن داها أجلّ بر عدالت يوقدر. و او ثمراتى گورونن مرحمتدن داها أشمل بر مرحمت تصوّر ايديلهمز. اويله ايسه، او سلطانڭ مملكتنده دائمى مكانلر، ثابت مسكنلر، دائمى و مقيم ساكنلر بولونمازسه، شو گورونن حكمت، عنايت، مرحمت و عدالتڭ، قلب و فكر صاحبلرنجه إنكارلرى لازم گلير. و عين زمانده او أفعالِ حكيمه صاحبنڭ، (حاشا) سفيه، ظالم اولماسنى إستلزام ايدر. بو ايسه، حقيقتى ضدّينه قلب ايدن بر محالدر.
أى سوزلريمى ديڭلهين آرقداش! حشرڭ وجودينه و وقوعنه دائر دليللرڭ، شو ذكر ايديلن قسمه، أمارهلره منحصر اولديغنى ظن ايتمه. قرآنِ كريمڭ گوسترديگى غيرِ متناهى أمارهلردن إستخراج ايديلن حقيقت شودر كه: خالقمز، شو موقّت دنيا مشهرلرنده دائمى اولان ربوبيتنڭ ثابت قرارگاهنه بزلرى نقل ايدهجكدر. و بو سيّال مملكتى سرمدى بر مملكته تبديل ايدهجكدر. و ينه ظن ايتمه كه، حشر و آخرتى إقتضا
— 56 —
ايدن، أسماءِ حسنىدن يالڭز "حكيم، كريم، رحيم، عادل، حفيظ" إسملريدر. بلكه كائناتڭ تدبيريله علاقهدار اولان هر بر إسم، آخرت و حشرى إقتضا ايدر.
خلاصه:حشر مسئلهسى اويله بر حقيقتدر كه، جلاليله، جماليله، أسماسيله خالقِ ذىشان، بتون كتبِ سماويه ايله أنبيا و أوليا و أصفيانڭ إجماعلرينى تضمّن ايدن قرآنِ معجز البيان و فخرِ كائنات حضرتِ محمّد (عصم) (أكمل الخلق و أشرف الإنسان) حشرڭ گلهجگنه إتّفاقله حكم ايتدكلرى گبى، شو كائنات دخى، بتون آياتيله و كلماتيله حشرڭ وجود و ايجادينه شهادت ايدييور. حتّى هر بر جزئڭ، جزئى اولسون كلّى اولسون، جزء اولسون كلّ اولسون، ايكى وجهى واردر. بر وجهله خالقه باقار، وحدانيته دلالت ايدر. ديگر وجهله ده آخرته ناظردر كه، حشرڭ، آخرتڭ وجودلرينى ايستر.
مثلا: بر إنسان كندى وجوديله، حسنِ صنعتيله صانعڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه دلالت ايتديگى گبى؛ آمال و إستعدادلرى أبده قدر اوزانديغى حالده پك سرعتله ئولوم و زوالى، آخرتڭ وجودينه دلالت ايدر. بتون موجوداتده گورونن إنتظامِ حكمت، تزيينِ عنايت، تلطيفِ رحمت، توزينِ عدالت، صانعِ حكيمڭ وجود و وحدتنه شاهد اولدقلرى گبى، آخرتڭ و سعادتِ أبديهنڭ ده ايجاد و وجودلرينه دلالت ايدرلر.
اَللّٰهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ اَهْلِ السَّعَادَةِ وَ احْشُرْنَا فِى زُمْرَةِ السُّعَدَاءِ وَ اَدْخِلْنَا الْجَنَّةَ مَعَ السُّعَدَاءِ بِشَفَاعَةِ نَبِيِّكَ الْمُخْتَارِ فَصَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ كَمَا يَلِيقُ بِرَحْمَتِكَ وَ بِحُرْمَتِهِ اٰمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭