— 10 —
لمعهلر
(توركجه رسالهٔ نورڭ يگرمى ايكنجى سوزى ايله عين مئالدهدر)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ ٭ لَهُ مَقَالِيدُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ ٭ فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ ٭ مَا مِنْ دَابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا
أى دائرهِٔ أسبابدن ظهور ايدن ايشلرى، حادثهلرى أسبابه إسناد ايدن غافل، جاهل! مال صاحبى ظن ايتديگڭ أسباب، مال صاحبى دگللردر. أصل مال صاحبى، اونلرڭ آرقهسنده ايش گورن قدرتِ أزليهدر. اونلر، آنجق او قدرتدن گلن حقيقى تأثيرلرى إعلان و نشر ايتمكله موظّفدرلر. ديمك دائرهِٔ أسباب، حكومتڭ قلم دائرهسى حكمندهدر كه، يوقاريدن گلن أمرلرڭ تبليغاتى او دائرهدن ياپيلييور. چونكه عزّت و عظمت پردهيى إقتضا ايدر؛ توحيد و جلال دخى شركتى ردّ ايدر، تأثيرى أسبابه ويرمييور.
أوت سلطانِ أزلينڭ مأمورلرى واردر امّا إجراآتجيلرى دگللردر كه، سلطنت و ربوبيتنده اورتاق اولسونلر. آنجق او مأمورلرڭ وظيفهسى دلّاللقدر كه، قدرتڭ إجراآتنى إعلان ايدييورلر. ويا او مأمورلر، ناظر مشاهدلردر كه، گوردكلرى أوامرِ تكوينيهيه قارشى ياپدقلرى إطاعت و إنقياد ايله إستعدادلرينه گوره بر نوع عبادت ياپمش اولورلر. ديمك أسباب، آنجق و آنجق قدرتڭ عزّتنى، ربوبيتڭ حشمتنى إظهار ايچون وضع ايديلمش بر طاقم واسطهلردر. يوقسه، قدرتڭ عجز و إحتياجى ايچون معاونت ايدن يارديمجى دگللردر. بشر سلطانلرينڭ مأمورلرى ايسه؛ سلطانلرڭ إحتياج
— 11 —
و عجزلرينى دفع ايچون تعيينلرينه ضرورت حاصل اولان يارديمجى و اورتاقلريدر. بناءً عليه اللّٰهڭ مأمورلريله إنسانڭ مأمورلرى آراسنده مناسبت يوقدر. يالڭز غافل و جاهل اولانلر حادثهلرده و وقوعاتدهكى حكمتلرى، گوزللكلرى گورهمدكلرندن، جنابِ حقدن شكوا و شكايتلره باشلارلر. ايشته او شكوا و شكايتلرڭ هدفنى دگيشديرمك ايچون أسباب وضع ايديلمشدر. چونكه قصور اونلردن چيقييور، اونلرڭ قابليتسزلگندن ايلرى گلييور. بو سرّه بر مثالِ لطيف صورتنده بر تمثيلِ معنوى روايت ايديلييور كه:
حضرتِ عزرائيل عليه السلام، جنابِ حقّه ديمش كه:
-قبضِ أرواح وظيفهسنده سنڭ عبادڭ بندن شكوا ايدهجكلر. بندن كوسهجكلر.
جنابِ حق لسانِ حكمتله اوڭا ديمش كه:
-سنڭ ايله عباديمڭ اورتهسنده مصيبتلر، خستهلقلر پردهسنى بيراقهجغم. تا شكوالرى اونلره گيدوب سڭا كوسمهسينلر.
أوت ناصلكه خستهلقلر پردهدر، أجلده توهّم اولونان فنالقلره مرجعدرلر. و قبضِ أرواحده حقيقى اولارق حكمت و گوزللك، حضرتِ عزرائيل عليه السلامڭ وظيفهسنه متعلّقدر. اويله ده حضرتِ عزرائيل عليه السلام ده بر پردهدر. قبضِ أرواحده ظاهرًا مرحمتسز گورونن و رحمتڭ كمالنه مناسب دوشمهين بعض حالاته مرجع اولمق ايچون او مأموريته بر ناظر و قدرتِ إلٰهيهيه بر پردهدر.
أوت عزّت و عظمت ايستر كه، أسباب پردهدارِ دستِ قدرت اوله عقلڭ نظرنده؛ توحيد و جلال ايستر كه، أسباب أللرينى چكسينلر تأثيرِ حقيقيدن...
تنبيهآرقداش! توحيد ايكى چشيد اولور:
بريسى عاميانه توحيددر كه:"اللّٰهڭ شريكى يوق و بو كائنات اونڭ ملكيدر."
— 12 —
دير. بو قسم توحيد صاحبلرينڭ فكرجه غفلت و ضلالته دوشمهلرى قورقوسى واردر.
ايكنجيسى حقيقى توحيددر كه:"اللّٰه بردر، ملك اونڭدر، وجود اونڭدر، هر شى اونڭدر." دير؛ لايتزلزل بر إعتقاده صاحبدرلر. بو قسم توحيد صاحبلرى، هر شيئڭ اوستنده جنابِ حقّڭ سكّهسنى گورور و هر شيئڭ جبههسنده بولونان مُهرينى، طامغهسنى اوقور. و بو سايهده حضورى بر توحيد مَلكهسى مالكى اولورلر كه، ضلالت و أوهامڭ تعرّضندن قورتولورلر.
قرآنِ حكيمدن إستفاده ايتديگمز ايكنجى قسم توحيدڭ بر قاچ مرتبهلرينى بر قاچ لمعه ضمننده ايضاح ايدهجگز:
برنجى لمعه:
باقڭز! هر بر مصنوعڭ يوزنده اويله بر سكّه واردر كه، آنجق هر شيئى خلق ايدن خالقه مخصوصدر. و هر بر مخلوقڭ جبههسنده اويله بر خاتم وورولمشدر كه، هر شيئى ياپان صانعدن ماعدا كيمسهده او خاتم بولونماز. و قدرتڭ نشر ايتديگى مكتوبلرندن هر بر مكتوبڭ آخرنده، تقليدى قابل اولاميان اويله بر طرّه واردر كه، آنجق سلطانِ أزل و أبده خاصدر. او گبى سكّهلردن يالڭز حيات اوزرنده پارلايان سكّهِٔ إعجازه باقڭز كه؛ حيات ايله بر شيدن پك چوق شيلر حصوله گلير، ايجاد ايديلير. و پك چوق شيلر دخى بر شيءِ واحده أمرِ ربّانيله إنقلاب ايدرلر. مثلا: صو، بر شيءِ واحد ايكن پك چوق عضولره، جهازلره اللّٰهڭ إذنى ايله منشأ اولور، ايجاد ايديليرلر. و معدهيه گيرن پك چوق مختلف يمكلر و ميوهلردن خالق تعالى تك بر جسمى ايجاد ايدر، تك بر جسم حصوله گتيرر.
ايشته قلب، عقل، شعور صاحبى اولان بر آدم، بو جهتى دوشونورسه آڭلار كه، بر شيدن چوق شيلرى ايجاد ايدوب چيقارتمق و چوق شيلرى بر شيئه تحويل ايتمك، آنجق هر شيئى خلق ايدن و هر شيئى ياپان صانعه مخصوص بر سكّهدر.
ايكنجى لمعه:
صاييسز خاتملردن جانلى مخلوقاته وضع ايديلن حيات خاتمنه
— 13 —
باقڭز! أوت جانلى بر مخلوق، جامعيتى إعتباريله، كائناته كوچك بر مثالدر، شجرهِٔ عالمه گوزل و طاتلى بر ميوهدر، كون و وجوده بر نُوَهدر كه، جنابِ حق او نُوَهده پك چوق عالملرڭ ئورنكلرينى درج ايتمشدر. صانكه او ذىحيات غايت حكيمانه معيّن نظاملر ايله بتون وجودلردن صاغيلمش بر قطره ويا بر نقطهدر. بو إعتبارله بر ذىحياتى خلق ايتمك، بتون كائناتى يدِ تصرّفنه آلان جنابِ حقدن ماعدا هيچ بر شيئه إسناد ايديلهمز.
أوت عقلى بوزولميان بر شخص، تأمّلى نتيجهسنده آڭلار كه: مثلا بال آريسنى پك چوق شيلره فهرسته ياپان و كتابِ كائناتڭ أكثر مسائلنى إنسانڭ ماهيتنده يازان و اينجير نُوَهسنده اينجير آغاجنڭ پروغرامنى درج ايدن و إنسانڭ قلبنى بيڭلرجه عالملره ئورنك و پنجره ياپان و بشرڭ قوّهٔ حافظهسنده تاريخِ حياتنى تعلّقاتيله برابر يازان، آنجق و آنجق هر شيئى يارادان خالق اولابيلير. و بويله بر تصرّف، يالڭز و يالڭز ربّ العالمينه مخصوص بر خاتمدر.
اوچنجى لمعه:
جنابِ حقّڭ جانلى مخلوقاته باصديغى حيات خاتمنڭ غيرِ متناهى نقش و كيفيتلرندن بر نمونهيى گوسترهجگز. شويله كه:
ناصل كه صويڭ قطرهلرندن، شيشهنڭ پارچهلرندن طوت، سيّار ييلديزلره قدر شفّاف ويا شفّاف گبى هر شيده شمسڭ جلوهلرندن شمسه مخصوص بر طرّه، بر جلوه بولونور. كذالك شمسِ أزلينڭ ده بتون جانلى مخلوقاتده "إحيا و نفخِ حيات" جهتيله بر تجلّئِ أحديتى واردر كه، بتون أسباب إقتدار و إختيار صاحبى اولدقلرى فرض ايديلسه دخى، او سكّهنڭ نه مِثلنى و نه تقليدينى، نه منفردًا و نه مجتمعًا ياپمقدن عاجزدرلر. بوڭا بناءً شفّاف شيلرده گورونن او تمثاللر شمسڭ تمثالى اولوب، شمسدن او شفّاف شيلره إنعكاس ايتمش اولدقلرينه حكم ايديلمديگى تقديرده، او صاييسز قطرهلرده و ذرّهلرده هر بريسنده حقيقى بر شمسڭ مادّهسيله موجود بولونديغنه حكم ايتمك لازم گلير.
— 14 —
كذالك شمسِ أزلينڭ شعاعلر منزلهسنده اولان تجلّئِ أسماسنڭ نقطهِٔ مركزيهسى اولان حيات، شمسِ أزلىيه إسناد ايديلمديگى تقديرده، بر سينگه، بر چيچگه وارنجهيه قدر هر بر ذىحياتده نهايتسز بر قدرت، محيط بر علم، مطلق بر إراده گبى واجب الوجوددن ماعدا هيچ بر شيده وجودى ممكن اولميان سائر صفتلرڭ موجود اولماسنه جاهلانه، أحمقانه، گولنج بر باطل حكم لازم گلير. و عين زمانده، شو باطل حكم ايله هر بر ذرّهيه و هر بر سببه بر الوهيتِ مطلقهيى إسناد ايتمكله صاييسز شريكلرى إثبات ايتمك مجبوريتى حاصل اولور.
مع هذا تخم اولاجق بر حبّه ويا بر چكردكدهكى غريب، عجيب، منتظم وضعيته باقڭز كه؛ او حبّه، تخمى اولاجق جسمڭ بتون أجزاسيله مناسبتدار اولديغى گبى، نوعيله يعنى أبناءِ جنسيله ده و بتون موجودات ايله ده مناسبتلرى واردر. و اونلره قارشى او مناسبتلرى نسبتنده وظيفهلرى واردر. أگر او تخمجق حبّهنڭ قادرِ مطلقدن نسبتى كسيلوب كندى نفسنه إسناد ايديليرسه، يعنى كندى كندينه اولمشدر دينيليرسه، هر بر تخمده، هر شيئى گورهجك بر گوزڭ و هر شيئه محيط بر علمڭ بولونماسنى إعتقاد ايتمك لازم گلير. بو ايسه، سابق تمثيلده هر بر شفّاف ذرّهده حقيقى بر شمسڭ وجودينى إدّعا ايتمك گبى گولنج بر حماقتدر.
دردنجى لمعه:
بر كتاب أل يازيسيله يازيليرسه، يالڭز بر آدمه و بر قلمه إحتياج واردر. فقط مطبعهده باصيليرسه، قلم ايشنى گورن پك چوق دمير قلملر لازمدر. و او دمير حرفلرى ياپمق ايچون اوستهلر و آلات و أدوات و مرتِّبلر گبى چوق شيلره إحتياج اولور. كذالك شو كتابِ كائناتده يازيلى سطرلر، كلمهلر و حرفلرڭ بر واحدِ أحدڭ قلمِ قدرتيله يازيلمش اولديغى جهته حكم ايدن آدم، پك راحت و قولاى و معقول بر يوله سلوك ايتمش اولور. فقط، او يازيلرى، او حرفلرى طبيعته و أسبابه إسناد ايدن حريفلر، إمتناع و محالڭ أڭ صعوبتلى و چيقماز بر يولنه ذهاب ايتمش اولورلر. چونكه بو يوله ذهاب ايدنلر ايچون تك بر ذىحياتڭ طبع و باصديريلماسى ايچون أكثر كائناتڭ طبعنه لازم اولان تجهيزات لازمدر. بو ايسه، وهمڭ
— 15 —
قبول ايدهمديگى بر خرافهدر.
و كذا طوپراغڭ، صويڭ، هوانڭ هر بر جزئنده نباتات عددنجه معنوى گيزلى مطبعهلر لازمدر كه، ماهيتلرى و جهازلرى متخالف صاييسز ميوه و چيچكلرڭ تشكيلاتنى ياپابيلسينلر. وياخود او نباتاتى او قدر زينت و إنتظاملريله برابر يشيللنديرمك ايچون، او اوچ عنصرڭ هر بر جزئنده بتون آغاجلرڭ، ميوهلرڭ و چيچكلرڭ خاصّهلرينى، جهازلرينى و ميزانلرينى بيلوب ياپابيلهجك بر قدرت، بر علم لازمدر. چونكه بو اوچ عنصرڭ هر بر جزئى، هر بر نباتڭ تشكيلنه مدار و منشأ اولابيلير. أوت بر صاقسيدهكى طوپراق، جهازلرى و شكللرى و سائر صفتلرى مخالف اولان هر هانگى بر نباتڭ تخمنى يشيللنديرمگه قابليتى واردر. بناءً عليه ايكنجى يوله ذهاب ايدنلرجه او كوچك صاقسى ايچريسنده صاييسز گيزلى ماكينه و فابريقهلرڭ وجودى لازم گلير كه، خرافهجيلر دخى بوندن اوتانييورلر.
بشنجى لمعه:
بر كتابده يازيلى بر حرف، يالڭز بر جهتله كنديسنى گوسترر و كنديسنه دلالت ايدر. فقط او حرف، كاتبنه چوق جهتلرله دلالت ايدر و نقّاشنى تعريف ايدر.
كذالك كتابِ كائناتده مجسّم اولارق يازيلان هر بر كلمه، كندى مقدارنجه كندينى گوستررسه ده پك چوق جهتلردن منفردًا و مجتمعًا صانعنى گوسترر، أسماسنى إظهار ايدر. و كندى أوصافيله، أشكاليله، نقشلريله عادتا صانعنى مدح ايچون يازيلمش بر قصيدهدر. بوڭا بناءً، مشهور هَبَنَّقَه گبى أحمقلاشان بر آدم دخى صانعِ ذو الجلالڭ إنكارينه گيتمهمك گركدر.
آلتنجى لمعه:
جنابِ حق، بتون جزء و جزئيلرده سكّهِٔ مخصوصهسنى و بتون كلّ و كلّيلرده خاص خاتمنى وضع ايتديگى گبى، أقطارِ سماوات و أرضى، خاتمِ واحديتله و مجموعِ كائناتى سكّهِٔ أحديتله مُهرلهمشدر. مذكور سكّه و خاتملردن، مثلا
— 16 —
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰه كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
آيتنڭ إشارت ايتديگى إحيا و نفخِ روح كيفيتندهكى خاتمِ إلٰهىيه باقڭز كه، پك چوق غريب غريب حشرلرى، عجيب عجيب نشرلرى گورهسڭز!
أوت بِالخاصّه أرضڭ إحياسنده، هر سنه اوچ يوز بيڭدن فضله ساحهِٔ وجوده گتيريلن مخلوقاتڭ نوعلرنده حشر و نشرلر واردر. لٰكن، بيلينمز بر حكمته بناءً، شو حشر و نشرلرڭ أكثريسنده إعاده ايديلن أمثال آرالرندهكى مِثليت او قدر عينيته قريبدر كه، همان همان، ديريلن أوّلكينڭ نه عينى و نه غيريدر، دينيلهبيلير. هر نه ايسه مِثليت، عينيت موضوعِ بحث دگلدر. هر ناصل اولورسه اولسون، او حشر نشرلر بشرڭ سهولتِ حشرينه دلالت ايتدكلرى گبى، بشرڭ حشرينه برر مثال و برر ئورنك اولابيليرلر.
ايشته بربرينه مخالف نهايت درجهده قاريشق اولان او أنواعِ كثيرهيى كمالِ إمتياز ايله إحيا ايتمك و خطاسز، خلطسز، غلطسز اولارق ممتازانه إعاده ايتمك نهايتسز بر قدرته و محيط بر علمه صاحب اولان ذاتِ ذو الجلالڭ خاتمِ خاص و سكّهِٔ مخصوصهسيدر.
و كذا سطحِ أرض صحيفهسنده قصورسز، نقصانسز، سهوسز كمالِ إنتظامله اوچ يوز بيڭدن فضله رسالهلرى يازمق، اويله بر ذاتڭ سكّهِٔ مخصوصهسيدر كه، هر شيئڭ ايچ يوزى، هر شيئڭ كليدى اونڭ ألندهدر. و هيچ بر شى اونڭ توجّهنى باشقهسندن چويروب كنديسنه حصر ايدهمز.
خلاصه:سطحِ أرضده آلتى آى ظرفنده، بشرڭ حشرينى تمثيل ايدن او صاييسز حشر و نشرلرده گورونن ربوبيتڭ او تصرّفِ عظيمنده پك يوكسك، بيوك و اينجه نقشلى بر خاتمى واردر. مخلوقاتڭ ايجادنده گورونن شو إنتظاملر، سهولتلر، سرعتلر،
— 17 —
إمتيازلر هپ او خاتمڭ پاريلتيسندن ميدانه گلييورلر. أوت هر بهار موسمنده پك حكيمانه، بصيرانه، كريمانه فعاليتلر باشلار و خارق العاده صنعتلر ياپيلير. و بتون بو عمليات، كمالِ سرعتله، سهولتله منتظمًا جريان ايتمكده اولديغى گورونور.
ايشته، بو خارق العاده فعاليتلر اويله بر ذاتڭ خاتميدر كه، هيچ بر مكانده اولماديغى حالده، هر مكانده علم و قدرتيله حاضر و ناظردر.
يدنجى لمعه:
باقڭز! أقطارِ سماوات و أرض صحيفهلرى اوستنده خاتمِ أحديت گورونديگى گبى، كائناتڭ هيئتِ مجموعهسنڭ بيوك صحيفهسى اوزرنده ده پك واضح بر صورتده خاتمِ توحيد گورونمكدهدر.
أوت بو عالم پك محتشم بر سراى ويا منتظم بر فابريقه ويا مكمّل بر شهردر. بو فابريقهِٔ كائناتڭ أجزاسى، أفرادى و أنواعى، آلات و أدواتى آراسنده حكيمانه بر معارفه و طانيشمق و دوستانه بر مكالمه و قونوشمق و پك كريمانه بر معاونت و يارديملاشمق واردر كه، كمالِ سرعتله پك اوزون مسافهلردن بربرينڭ صوتنى ايشيتير و إحتياجنى گورور گبى درحال إمدادينه يتيشير، إحتياجنى دفع ايدر. أوت سمادهكى أجرام و ييلديزلرڭ بربرينه و أرضه ويردكلرى ضيا، حرارت، بِالخاصّه أرضه ياپدقلرى سائر يارديملرينى گورييورسڭز. و كذا بلوط ايله أرض آراسنده جريان ايدن صو آليش ويريشنه باقڭز كه، أرض صويى بخار شكلنده بلوطه ويرييور، بلوط ده كندى فابريقهلرنده لازم گلن عملياتى ياپدقدن صوڭره بوز، قار، ياغمور شكلنده إعاده ايدييور. صانكه او جامد جِرملر، لسانِ حاللريله تلسز تلغراف گبى بربريله قونوشور و يكديگرينه عرضِ إحتياج ايدييورلر. بِالخاصّه بتون او أجرام عادتا أل أله ويرمش گبى، كمالِ جدّيتله ذوى الحياته لازم اولان شيلرى تدارك ايتمك خدمتنده سعى ايدييورلر و بر مدبّرڭ أمرينه باغلى اولوب بر غايهيه توجّه ايدييورلر.
أوت شو تعاون قانوننه إتّباعًا، شمس، قمر، گيجه و گوندوز، ياز و قيش طرفلرندن ياپيلان يارديملر سايهسنده، شو حيوانلرڭ أرزاقنى يتيشديرن نباتات إذنِ إلٰهى ايله ميدانه گلير.
— 18 —
حيوانات ده أمرِ ربّانى ايله بشرڭ إحتياجاتنى يرينه گتيرر. بال آريسيله ايپك بوجگنڭ إنسانلره ياپدقلرى يارديملر، بو دعوايى إثبات ايدر.
أوت بو گبى أشياىِ جامدهنڭ يكديگرينه ياپدقلرى شو يارديملر، پك آشكار بر دليلدر كه؛ اونلر كريم بر مدبّرڭ خدمهسى و عملهسى اولوب، اونڭ أمرى ايله، إذنى ايله ايش گورورلر.
سكزنجى لمعه:
غدا اولارق مخلوقاته، بِالخاصّه حيواناته تقسيم ايديلن رزقلره دقّت لازمدر كه، بو رزق وقتِ معيّننده يتيشير، وقتِ إحتياجده سَوق ايديلير. و درجهِٔ إحتياج نسبتنده ياپيلان سَوقياتده بيوك بر إنتظام واردر. ايشته، بو عمومى رزق حقّنده گورونن گنيش و منتظم رحمت و عنايتلر، آنجق هر شيئڭ مربّيسى و هر شيئڭ مدبّرى و هر شى يدِ تسخيرنده بولونان بر ذاتڭ خاتمِ خاصّى اولابيلير.
طوقوزنجى لمعه:
باقڭز! عالمِ أرض و بتون جزئيات اوستنده خاتمِ أحديت بولونديغى گبى، طاغنيق نوعلر و محيط عنصرلر اوستنده ده عينًا او خاتمِ أحديت بولونور.
أوت بر تارلايه تخم أكيلمهسندن آڭلاشيلييور كه، او تارلا تخم صاحبنڭ ملكيدر. و او تخم ده، او تارلا صاحبنڭ ماليدر. يعنى او بوڭا، بو ده اوڭا شهادت ايدييورلر.
كذالك كائناتدهكى مصنوعات، تخم گبيدر. عالم و عناصر ده تارلا گبيدر. هر ايكى طرفڭ لسانِ حاللريله ايتدكلرى شهادته گوره، مصنوعات ايله عالمِ عناصر، يعنى تخم ايله تارلا و محيط ايله محاط، (هپ) بر صانعِ واحدڭ يدِ تصرّفندهدر. ديمك أدنا بر مخلوقه ياپيلان تصرّفِ حقيقى و ضعيف بر موجوده ايديلن توجيهِ ربوبيت، عالم و عناصر قبضهِٔ تصرّفنده بولونان ذاته مخصوص اولديغى گبى، هر هانگى بر عنصرڭ ده تدوير و تدبيرى، بتون حيوانات و نباتاتى قبضهِٔ ربوبيتنده طوتوب تربيه ايدن عينًا او ذاته مخصوصدر. ايشته، خاتمِ توحيد ديديگمز بودر. أگر بر شيئه تملّك ايتمگه نيّتڭ وارسه، ميدانه چيق، كنديڭى تجربه ايت، باق نه سويلهيورلر؟ أڭ جزئى بر فرد، "
— 19 —
آنجق نوعمى يارادان بنى ياراتهبيلير." دييور. چونكه أفراد آراسنده مِثليت واردر. و أرضڭ هر طرفنده طاغنيق بر صورتده بولونان أڭ كوچك بر نوع، "بنى ياراتهبيلن آنجق أرضى ياراداندر" سويلهيور.
أرضه باق نه سويلهيور؟ سما ايله آرالرنده آليش ويريشى بولونديغى ايچون "بنى خلق ايدهبيلن، آنجق مجموعِ كائناتى خلق ايدن ذاتدر." دييور. چونكه آرالرنده تساند واردر.
اوننجى لمعه:
آرقداش! حيات و إحيا و ذوى الحيات ايله هر بر جزء و جزئىيه و هر بر كلّ و كلّىيه و كائناتڭ هيئتِ مجموعهسنه ضرب ايديلن توحيد خاتملرندن بر قسم مثاللرى، مذكور بياناتدن آڭلاشيلدى. شيمدى ديڭله! أنواع و كلّيات اوستنه وضع ايديلن وحدانيت سكّهلرندن بر دانهيى ذكر ايدهجگز. شويله كه:
تك بر ثمره ايله ثمرهدار شجرهنڭ ياراديليشلرندهكى صعوبت و سهولت بردر. چونكه ايكيسى ده بر مركزه باقار، بر قانونه باغليدر، تربيه و كيفيتلرى بردر. معلومدر كه، مركزڭ إتّحادى، قانونڭ وحدتى، تربيهنڭ وحدانيتى سايهسنده كلفت، مشقّت، مصرف آزالير و اويله بر قولايلق حاصل اولور كه، پك چوق ثمرهلرى اولان بر آغاج يدِ واحده، تك بر ثمرهنڭ ياپيليشى ده أيادئِ كثيرهيه توديع ايديلديگى زمان، هر ايكى طرفڭ ياپيليشلرى سهولتجه بر اولور. و آرالرنده ياراديليشجه فرق يوقدر. چوق آدملر طرفندن ياپيلان بر ثمرهنڭ تربيهسى ايچون لازم اولان جهازات و آلات و أدوات و سائره، بر آدم طرفندن ياپيلان ثمرهدار شجرهنڭ تربيه و ياپيلماسى ايچون ده عينًا او قدر مالزمه لازمدر. يالڭز كيفيتجه فرق اولابيلير. مثلا:
بر اوردو عسكره ياپيلان ألبسه تداركى ايچون نه قدر آلات، أدوات و ماكينه لازمدر؛ بر نفرڭ ألبسهسى ايچون ده او قدر آلات و أدوات لازمدر. و كذا بر كتابڭ بيڭ نسخهسيله بر نسخهسنڭ اجرتى مطبعهجه بردر. بعضًا ده تك بر نسخهنڭ طبعى داها فضله بر اجرته تابع طوتولور. بوڭا قياسًا، بر مطبعهيى بيراقوب چوق
— 20 —
مطبعهلره باش وورولورسه، بر قاچ قات فضله اجرتلرڭ ويريلمسى لازم گلير. أوت كثرت وحدته إسناد ايديلمديگى تقديرده، وحدتى كثرته إسناد ايتمك مجبوريتى حاصل اولور. ديمك، طاغنيق بر نوعڭ ايجادندهكى سهولتِ خارقه، وحدت و توحيد سرّينه باغليدر.
اون برنجى لمعه:
آرقداش! بر نوعڭ أفرادى آراسندهكى توافق و بر جنسڭ أنواعى آراسنده أعضاىِ أساسيهده بولونان مشابهت، سكّهنڭ إتّحادينه، قلمڭ وحدتنه دلالت ايتدكلرندن آڭلاشيلييور كه، بتون متوافق و متشابهلر، يعنى بربرينه بڭزهين چوقلق، بر ذاتِ واحدڭ أثرِ صنعتيدر.
كذالك إنشا و ايجادلرده گورونن شو سهولتِ مطلقه، بتون موجوداتڭ بر صانعِ واحدڭ أثرى اولديغنى، وجوب درجهسنده إستلزام ايدييور. عكس حالده، صعوبت، گوچلك اويله بر درجهِٔ إمتناع و محاليته چيقهجقدر كه، او جنس و نوعلرڭ عدمدن وجوده چيقمالرينه بر سد چكيلمش اولور. بناءً عليه جنابِ حقّڭ ذاتنده شريكى اولماديغى گبى (چونكه إنتظام بوزولور، عالم فساده گيدر) فعلنده ده شريكى يوقدر. چونكه صعوبتدن، گوچلكدن طولايى عالمڭ عدمدن چيقمهمسنه سبب اولور.
اون ايكنجى لمعه:
آرقداش! حيات، خالقڭ أحديتنه برهان اولديغى گبى، موت ده دوام و بقاسنه بر دليلدر. أوت ناصل آقان نهرلرڭ، طالغهلانان دڭزلرڭ قبارجقلرى و ير يوزنده بولونان سائر شفّافلر، شمسڭ ضيا و تمثاللرينى گوسترمكله شمسڭ وجودينه شهادت ايتدكلرى گبى؛ او قبارجق گبى شفّافلر ئولوب، سوندكدن صوڭره يرلرينه متسلسلًا گلوب گچن أمثاللرى، ينه شمسڭ ضيا و تمثاللرينى گوستردكلرندن، شمسڭ دوام و بقاسنه و بتون او شعاعات، جلوات و تمثاللرڭ بر شمسِ واحدڭ أثرى اولدقلرينه شهادت ايدييورلر. ايشته او شفّافلر، وجودلريله شمسڭ وجودينه و عدملرى و ئولوملريله ده شمسڭ دوام و بقاسنه دلالت ايدييورلر.
كذالك موجودات، وجوديله واجب الوجودڭ وجوبِ وجودينه و ئولوم
— 21 —
و زواليله، تجدّدى بر تسلسل ايله يرلرينه گلن أمثالى، صانعڭ أزلى و أبدى واحديتنه شهادت ايدييورلر.
أوت ليل و نهارڭ إختلافى، فصولِ أربعهنڭ تحوّلى و عنصرلرڭ تبدّلى هنگاملرنده ميدانه چيقان شو گوزل موجودات و بو لطيف مصنوعاتده دوامله جريان ايدن مبادله و دور و تسليم معاملهسى قطعى بر شهادتله، سرمدى، عالى، دائم التجلّى بر صاحبِ جمالڭ وجودينه و بقاسنه و وحدتنه شهادت ايدن قطعى بر برهاندر.
و كذا سنوى إنقلابلرده، مسبّبات ايله أسبابڭ برلكده ئولوم و زوالى و صوڭرهدن ايكيسنڭ ينه برلكده إعادهلرى، أسبابڭ ده مسبّبات گبى عاجز مصنوع و مخلوقلردن اولديغنه دلالت ايتديگى گبى؛ بو مصنوعات و موجوداتڭ، بر ذاتِ واحدڭ متجدّد بر صنعتى اولديغنه ده شهادت ايدر.
اون اوچنجى لمعه:
آرقداش! ذرّهلردن طوت، سيّارهلره قدر و نقشلردن شمسلره وارنجهيه قدر هر شى، ذاتنده، حقيقتنده ثابت اولان "عجز و فقر"ڭ لسانِ حاليله صانعڭ وجوبِ وجودينى إعلان ايدر.
و كذا عجزيله برابر، نظامِ عمومينڭ بوزولمامسى ايچون، حامل بولونديغى عجيب و مهمّ وظيفهلر جهتيله صانعڭ وحدتنه دلالت ايدر. بناءً عليه صانعڭ واجب و واحد اولديغنه هر شيده ايكى شاهد اولديغى گبى، خالقڭ أحد و صمد اولديغنه ده هر بر ذىحياتده ايكى آيت واردر.
(٭) إخطار: كائناتڭ أجزاسندن هر بر جزئڭ أللى بش لسانله واحدِ أحد و واجب الوجودى إعلان ايتمكده اولديغنى، قرآنڭ فيضندن فهم ايدوب، إجمالًا "قطره" نامندهكى أثرمده بيان ايتمشمدر. آرزو ايدن اورايه مراجعت ايتسين.
اون دردنجى لمعه:
آرقداش! موجودات، جنابِ حقّڭ وجوبِ وجود و وحدتنه شهادت ايتديگى گبى، جلالى، جمالى، كمالى اولان جميع صفاتنه ده دلالت ايتمكله
— 22 —
خالقڭ ذاتنده نقص و قصور اولماديغنى و شئوناتنده، صفاتنده و أسماسنده و أفعالنده ده نقص و قصور بولونماديغنى إعلان ايدييور.
زيرا، أثرڭ كمالى بِالمشاهده فعلڭ كمالنه، فعلڭ كمالى بِالبداهه إسمڭ كمالنه، إسمڭ كمالى بِالضروره صفتڭ كمالنه، صفتڭ كمالى حدسِ يقينله شئوناتڭ كمالنه دلالت ايدر. شأنڭ كمالى ايسه، حقّ اليقين بر صورتله ذاتڭ كمالنى گوسترر.
بناءً عليه بر قصرڭ و بر سرايڭ نقوش و تزييناتندهكى مكمّليت، صانع و مهندسڭ ياپدقلرى او نقشلر اوستنده و تزيينات آلتنده گورونن أفعالڭ مكمّليتنه دلالت ايدر.
أفعالڭ مكمّليتى دخى، او صانعڭ طاقديغى إسم و لقبلرڭ مكمّليتنى گوسترر. أسمانڭ مكمّليتى، صفاتڭ مكمّليتنه دلالت ايدر. صفاتڭ مكمّليتى، شئوناتڭ مكمّليتنى تصريح ايدر. شئوناتڭ مكمّليتى دخى او نقّاشڭ مكمّليتِ ذاتنه دلالت ايدر.
كذالك كائناتده گورونن آثارڭ كمالى، حدسى بر مشاهده ايله أفعالڭ مكمّليتنه، أفعالڭ كمالى ده فاعلڭ كمالِ أسماسنه، أسمانڭ كمالى صفاتڭ كمالنه، صفاتڭ كمالى شئوناتِ ذاتيهنڭ كمالنه، شئوناتڭ كمالى ذاتِ ذو الجلالڭ كمالنه دلالت ايدر.