— 266 —
معجزهٔ كبرادن بر قاچ قطرهيى تضمّن ايدن اون دردنجى رشحه
برنجى قطره:
نبوّتِ أحمديهيى (عصم) إثبات ايدن دليللر نه تعداد و نه تحديد ايديلهمز. أهلِ تحقيق و يوكسك إنسانلرجه، بيانلرى حقّنده ياپيلان تصنيفلر پك چوقدر. عجز و قصورم ايله "شعاعات" آدلى أثرمده او شمسڭ بعض شعاعلرى بيان ايديلديگى گبى، "لمعات" آدلى ايكنجى بر أثرمده قرآنڭ إعجاز درجهلرى، قرقه إبلاغ ايديلمشدر. و او وجوهِ إعجازدن بلاغتِ نظميهيه عائد بر وجه ده، "إشارات الإعجاز" نام أثرمده بيان ايديلمشدر. إشتهاسى اولانلره او اوچ كتابى توصيه ايدييورم.
ايكنجى قطره:
گچن درسلردن آڭلاشيلديغى اوزره خالقِ أرض و سماواتڭ، نوعِ بشرڭ إصلاح و تربيهسى ايچون إنزال ايتديگى قرآنڭ پك چوق وظيفه و مقاملرى واردر.
أوت قرآن كائناتڭ بر ترجمهِٔ أزليهسيدر. و كائناتڭ كندى لسانلريله اوقودقلرى آياتِ تكوينيهنڭ ترجمانيدر. و شو كتابِ عالمڭ تفسيرى اولديغى گبى؛ أرض، سماوات صحيفهلرنده مستتر أسماءِ حسنىنڭ دفينهلرينى كشّافدر. و شو عالمِ شهادته عالمِ غيبدن بر لساندر. و عالمِ إسلامڭ گونشى اولديغى گبى، عالمِ آخرتڭ ده خريطهسيدر. و جنابِ حقّڭ ذاتنه، صفاتنه، أسماسنه، شئوناتنه بر برهان و بر ترجماندر. و كذا نوعِ بشرڭ شريعت كتابى، حكمت كتابى، دعا كتابى، دعوت كتابى، عبادت كتابى، أمر كتابى، ذكر كتابى، فكر كتابى اولمقله، ظاهرًا بر كتاب شكلنده ايسه ده، إحتوا ايتديگى فنون و علوم جهتيله بيڭلرجه كتاب حكمندهدر.
اوچنجى قطره:
تكراراتِ قرآنيهدهكى إعجازڭ بر لمعهسنى بيان ضمننده "آلتى نقطه"دن عبارتدر.
— 267 —
برنجى نقطه:قرآن بر ذكر كتابى، بر دعا كتابى، بر دعوت كتابى اولديغنه نظرًا، سورهلرنده وقوعه گلن تكرار، بلاغتجه عينِ إصابت و عينِ حكمتدر. چونكه ذكر و دعادن مقصد ثوابدر و مرحمتِ إلٰهيهيى جلب ايتمكدر. معلومدر كه، بو گبى خصوصلرده فضلهسيله تكرار لازمدر كه، او نسبتده ثواب قزانيلسين و مرحمت جلب ايديلسين. هم ده ذكرڭ تكرارى قلبى تنوير ايدر. دعانڭ تكرارى بر تقريردر. دعوت دخى، تكرارى نسبتنده تأثيرى، تأكيدى واردر.
ايكنجى نقطه:قرآن بتون بشرڭ طبقاتنه خطاب و دوا اولديغى ايچون، ذكى غبى، تقى شقى، زاهد غيرِ زاهد، بتون إنسان طبقهلرى شو خطابِ إلٰهيهيه مظهر و بو أجزاخانهِٔ رحمانيهدن علاج آلمغه حقلرى واردر. حالبوكه قرآنى تمامًا و دائما اوقومق هركسه ميسّر دگلدر. بونڭ ايچون، لزوملى اولان مقصدلر، حجّتلر بِالخاصّه اوزون سورهلرده تكرار ايديلمشدر كه هر بر سوره همان همان بر كوچك قرآن حكمنده اولسون كه هركس سهولتله ايستديگى وقت ايستديگى سورهيى اوقومقله تام قرآنڭ ثوابنى قزانهبيلسين. أوت وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْاٰنَ لِلذِّكْرِ اولان آيتِ كريمه بو حقيقتى إثبات ايدييور.
اوچنجى نقطه:جسمانى إحتياجلر وقتلرڭ إختلافلريله تبدّل ايدر. نقصان و فضلهلشير. مثلا: هوايه اولان إحتياج هر آنده وار. صويه اولان إحتياج، معدهنڭ حرارتى زمانلرنده اولور. غدايه اولان حاجت، هر گونده اولور. ضيايه اولان إحتياج، على الأكثر هفتهده بر دفعه لازمدر. و هكذا...
كذالك معنوى إحتياجلر ده وقتلرى مختلف و متفاوتدر. هر آنده "اللّٰه" كلمهسنه إحتياج واردر. هر وقت "بسمله"يه هر ساعتده "لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه"ه إحتياج واردر. و هكذا...
بناءً عليه؛ آيتلرڭ، كلمهلرڭ تكرارى، إحتياجلرڭ تكرارندن ايلرى گلييور. و كذا او گبى حكملره اولان إحتياجڭ شدّتنه إشارتدر.
— 268 —
دردنجى نقطه:بيليرسڭز كه؛ قرآن بو متين دينِ عظيمڭ أساساتنى و إسلاميتڭ أركاننى تأسيس ايتديگى گبى، إجتماعاتِ بشريهيى تبديل ايدن بر كتابدر. معلومدر كه: مؤسّس اولان ذات، وضع ايتديگى أساسلرى گوزلجه يرلشديرمك ايچون تكرارلره چوق إحتياجى اولور. أوت تكرار ايديلن شى ثابت قالير، تقرّر ايدر، اونوتلماز.
و كذا قرآن، بشرڭ مختلف طبقهلرندن قالى ويا حالى ياپيلان سؤاللره لازم اولان جوابلرى ويرن عمومى بر مرشدِ مجيبدر. معلوم يا، سؤال تكرّر ايدرسه جواب ده تكرّر ايدر.
بشنجى نقطه:بيليرسڭز كه، قرآن پك بيوك مسئلهلردن بحث ايدر. و قلبلرى ايمان و تصديقه دعوت ايدر. و چوق اينجه حقيقتلردن بحث آچار. عقللرى؛ معرفته، دقّته تحريك ايدر. بناءً عليه او مسائلڭ، او اينجه حقائقڭ، قلبلرده، أفكارده تثبيت و تقريرى ايچون سُوَرِ مختلفهده درلو درلو اسلوبلرله تكراره إحتياج واردر.
آلتنجى نقطه:بيليرسڭز كه، هر آيت ايچون بر ظاهر وار، بر باطن وار؛ بر حدّ وار، بر مُطَّلَعْ وار. و هر بر قصّه ايچون چوق وجهلر، حكملر، فائدهلر، مقصدلر واردر. بناءً عليه معيّن بر آيت هر يرده اوبر مناسب بر وجه ايچون، بر فائده ايچون ذكر ايديلهبيلير. بو إعتبارله، ظاهرًا تكرار گورونسه بيله حقيقتده تكرار دگلدر.
دردنجى قطره:
قرآنڭ فلسفى مسائلِ كونيهنڭ بر قسمنده إهمال ايله، بر قسمنده إبهام ايله، اوتهكى قسمنده إجمال ايله إشارت ايتديگى درجهٔ إعجازى " آلتى نكته" ضمننده ايضاح ايدييورز.
برنجى نكته: س:نه ايچون قرآن ده، حكمت و فلسفه گبى كائناتدن بحث ايتمييور؟
ج:فلسفه حقيقتدن عدول ايتمش، كائناته معناىِ إسميله باقهرق، كائناتى كائنات حسابنه إستخدام ايدييور. قرآن ايسه، حقدن حق ايله نازل اولمش، حقيقته گيدييور. موجوداته معناىِ حرفيله باقهرق خالقنڭ حسابنه إستخدام ايدييور.
— 269 —
س:علوى و سفلى أجرامڭ ماهيتلرى، شكللرى، حركتلرى حقّنده فنّڭ ويرديگى بيانات گبى بيان لازم ايكن، مبهم بيراقيلمشدر؟
ج:بو گبى مسئلهلرده إبهام داها مهمدر. و إجمال داها جميل و گوزلدر. چونكه قرآن، إستطرادى و تبعى اولارق جنابِ حقّڭ ذاتنه، صفاتنه إستدلال ايچون كائناتدن بحث ايدييور. إستدلالڭ برنجى شرطى، دليلڭ نتيجهدن داها ظاهر و معلوم اولماسى لازمدر. أگر فنجيلرڭ إشتهاسى گبى "شمسڭ سكوننه، أرضڭ حركتنه باقمقله اللّٰهڭ عظمتنى آڭلايڭز." ديمش اولسيدى، دليل مدّعادن داها خفى اولوردى. و إنسانلرڭ أكثريسى، أكثر زمانلرده فهم ايدهمدكلرندن إنكاره ذهاب ايدرلردى. حالبوكه، إرشاد و هدايت زمانلرنده جمهورڭ درجهِٔ فهملرى نظره آلينهرق اوڭا گوره سوز سويلهمك ايجاب ايدر. مع هذا أكثريته ياپيلان مراعاتدن، أقلّيتده قالانڭ محروميتى نشئت ايتمز. چونكه اونلر ده إستفاده ايدييورلر. امّا مسئله معكوسه اولورسه، أكثريت محروم قالير، إستفاده ايدهمز. چونكه فهملرى قاصردر.
و ثانيًا:بلاغتِ إرشاديهنڭ شأنندندر كه، عوامڭ نظرينه، عامّهنڭ حسّنه، جمهورڭ فهمنه گوره حركت ياپيلسين كه؛ نظرلرى توحّش، فكرلرى قبولدن إمتناع ايتمهسين. بناءً عليه جمهوره اولان خطابڭ أڭ بليغى ظاهر، بسيط، سهل اولماسيدر كه عاجز اولماسينلر. مختصر اولسون كه، ملول اولماسينلر. مجمل اولسون كه، لزوملى اولميان تفصيلدن نفرت ايتمهسينلر.
و ثالثًا:قرآن موجوداتڭ أحوالندن آنجق خالقلرى ايچون بحث ايدر. موجوداتڭ ذاتلرينه عائد دگلدر. بو إعتبارله قرآنجه أڭ مهمّ، كائناتڭ خالقه ناظر اولان أحواليدر. فن ايسه، خالقى ايشه قاتمييور. كائناتڭ أحوالندن بِذاتها بحث ايدييور. و كذا قرآن بتون إنسانلره خطاب ايدر. و أكثريتڭ فهمنى مراعات ايدر كه، تحقيقى بر معرفت صاحبى اولسونلر. فن ايسه، يالڭز فنجيلر ايله قونوشور. عوامى نظره آلمايور. عوام تقليدده قالييور. بو إعتبارله فنّڭ تفصيلاتنى إهمال ويا إبهام، مصلحتِ عامّه و منفعتِ عموميهيه نظرًا، عينِ إصابت و عينِ حكمتدر.
— 270 —
و رابعًا:قرآن بتون زمانلرى تنوير و بتون إنسانلرى إرشاد ايدن بر كتابدر. بو إعتبارله إرشادڭ بلاغتى ايجابنجه، أكثريتى، نظرلرنده بديهى اولان مسئلهلره قارشى مكابرهيه، مغالطهيه ايقاع و إجبار ايتمهمك لازمدر. و اونلرجه مخصوص، مشهود، معروف اولان بر شيئى لزومسز يرده تغيير ايتمهمك لازمدر. و كذا وظيفهِٔ أصليهجه أكثريته لازم اولميان شيئڭ إهمال ويا إجمالى لازمدر. مسئله، شمسڭ ذاتندن، ماهيتندن بحث ايتمك دگلدر. آنجق، عالمى تنوير ايتمكله، خلقتڭ نظام مركزى و عالمه محور اولماسى گبى خارقه شيلرى إحتوا ايدن وظيفهسندن بحث ايتمكله، خالقڭ عظمتِ قدرتنى أفكارِ عامّهيه إبراز ايتمكدر.
ايكنجى نكته:
وَ جَعَلْنَا الشَّمْسَ سِرَاجًا
س:نه ايچون شمس "سراج"له توصيف ايديلمشدر. حالبوكه أهلِ فنجه، شمس أرضه تابع دگلدر كه اوڭا سراج اولسون. بلكه أرض ايله سيّارات كنديسنه تابع اولان بر مركزدر؟
ج:"سراج" تعبيرى شويله بر تصويره إشارتدر كه: عالم بر سراى گبيدر. موجوداتى، او سرايڭ مشتملاتى، تزييناتى مقامنده اولديغى گبى، شمس ده، او سراى خلقنى تنوير ايدن إلٰهى بر لوكوسدر. و كذا "سراج" تعبيرى جنابِ حقّڭ ربوبيتندن طوغان وسعتِ رحمتنه و او رحمت ايچنده درجهِٔ إنعام و إحساننه بر إخطار و عظمتِ سلطنتى ايچنده وحدانيتنه بر إعلاندر كه، مشركلرڭ معبود إتّخاذ ايتدكلرى قوجهمان شمس، عالم سراينده لوكوس وظيفهسيله موظّف مسخّر بر مأمور و بر خدمتكاردر. معلومدر كه، لامبا خدمتنى گورن جامد بر شيئڭ عبادته، يعنى معبود اولمغه هيچ لياقتى وار ميدر؟
اوچنجى نكته:قرآنڭ تعقيب ايتديگى مقاصدِ أساسيه و عناصرِ أصليه: عبوديتله توحيد، رسالت، حشر، عدالت اولمق اوزره درتدر. ديگر بحث ايتديگى مسئلهلر آنجق بو مقصدلره وسيلهلردر. بو إعتبارله وسيلهلرده ياپيلاجق تفصيلات، اول بابدهكى
— 271 —
قواعده مخالفدر. چونكه مالايعنى ايله إشتغال، مقصدى گرى بيراقييور. بونڭ ايچوندر كه، بعض مسائلِ كونيهده قرآنِ معجز البيان إهمال ويا إبهام ويا إجمال ياپمشدر. و كذا قرآنڭ مخاطبلرندن قسمِ أكثرى عوامدر. عوام صنفنڭ حقائقِ إلٰهيهنڭ اينجه و مشكل قسمنه فهملرى قادر دگلدر. آنجق تمثيل و إجماللر ايله فهملرينه ياقينلاشديرمق لازمدر. بونڭ ايچوندر كه قرآن، كثرت ايله تمثيللرى ذكر ايدييور. و إستقبالده كشف ايديلهجك بعض مسائلده ده إجمال ياپييور.
دردنجى نكته:بو نكته مترجم طرفندن طىّ ايديلمشدر.
بشنجى نكته:مؤلّفِ محترمى طرفندن طىّ ايديلمشدر.
آلتنجى قطره:
قرآن باشقه كلاملر ايله مقايسه ايديلمز. آرالرنده مناسبت يوقدر. أوت كلامڭ علويتنه، قوّتنه، حُسننه، جمالنه قوّت ويرن متكلّم، مخاطب، مقصد، مقام اولمق اوزره درت شيدر. أديبلرڭ ظن ايتدكلرى گبى يالڭز مقام دگلدر. ديمك، بر كلامڭ درجهِٔ قوّتنى آڭلامق ايستديگڭ زمان؛ فاعلنه، مخاطبنه، غايهسنه، موضوعنه باق. بونلرڭ درجهلرى نسبتنده كلامڭ درجهسى آڭلاشيلير.
أوت مثلا: او كلام أمر ويا نهى اولورسه، إراده و قدرتى تضمّن ايتديگندن درجهسنه گوره تضاعف ايدييور. مثلا: قرآنڭ
يَا اَرْضُ ابْلَعِى مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ اَقْلِعِى
آيتيله، سما و أرضه ويرديگى أمرڭ تضمّن ايتديگى يوكسك و قطعى إراده و قدرت ايله درحال سمائى سحاب چكيلير، أرض ده صوينى يوتار. و كذا أرض و سمايه
اِئْتِيَا طَوْعًا اَوْ كَرْهًا
آيتيله ويريلن أمرى إطاعتله قبول ايتمهلرندن، او أمردهكى إراده و قدرتڭ درجهِٔ قوّتى و طولاييسيله كلامڭ درجهِٔ علويتى تبارز ايدر. فقط، إنسانلرڭ جامداته ويردكلرى أمرلر، متكلّمندهكى إراده و قدرتڭ ضعفيتى نسبتنده روحسز، خيالى هذيانلردن فرقلرى يوقدر.
— 272 —
إعلم أيّها العزيز!
جنابِ حقّڭ "أعْلَمُ، أكبر، أرحم، أحسن" گبى أسماء و صفات و أفعالنده قوللانيلان إسمِ تفضيل توحيده نقص دگلدر. چونكه مقصد، بِالذّات و حقيقى بر موصوفى غيرِ حقيقى ويا عقلى بر إمكانله ويا وهمى بر موصوفه تفضيل ايتمكدر.
و كذا عزّتِ إلٰهيهيه ده منافى دگلدر. چونكه مقصد، صفات و أحوالِ إلٰهيه ايله مخلوقاتڭ صفات و أفعالى آراسنده بر موازنه ياپمق دگلدر. يعنى، ايكيسنى بر سويهده طوتديقدن صوڭره، بونى اوڭا تفضيل ايتمك دگلدر كه، صفاتِ إلٰهيهيه بر نقص اولسون.
أوت مصنوعاتدهكى كمالات، جنابِ حقّڭ كمالندن إنعكاس ايدن بر گولگه اولديغنه نظرًا، مصنوعات، صفاتِ إلٰهيه ايله موازنه حقّنه مالك دگلدر.
٭ ٭ ٭