— 171 —
زهره
(٭) بو زهره رسالهسى مثنوئِ عربينڭ چوق مهمّ بر رسالهسيدر. هر نه قدر ترجمه ايتمگه چاليشمش ايسهم ده، مؤلّفڭ وقتيله نور شاكردلرينڭ رجاكارانه إصرارلرى اوزرينه ياپديغى ترجمهيى عينًا درج ايتمگى داها مناسب گوردم. رسالهِٔ نورڭ اون يدنجى لمعهسى نامنى آلان بو رساله ايله عربى زهره آراسنده، بر إجمال تفصيل و تقديم تأخير فرقى واردر.
مترجم
عبد المجيد
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
مقدّمه
بو رسالهنڭ تأليفندن اون ايكى سنه أوّل (حاشيه) اون ايكى سنه أوّل دينيلن تاريخ؛ هجرى ١٣٤٠، ميلادى ١٩٢١ سنهلريدر. ناشر عنايتِ ربّانيه ايله، معرفتِ إلٰهيهده بر حركتِ فكريه و بر سياحتِ قلبيه و بر إنكشافاتِ روحيهده تظاهر ايدن بعض لمعاتِ توحيديهيى عربى اولارق نوطهلر صورتنده زهره، شعله، حبّه، شَمَّه، ذرّه، قطره گبى رسالهلرده قيد ايتمشدم. اوزون بر حقيقتڭ يالڭز بر اوجنى گوسترمك و پارلاق بر نورڭ يالڭز بر شعاعنى إرائه ايتمك طرزنده يازيلديغندن، يالڭز كندى كنديمه برر خاطره و برر إخطار شكلنده اولديغندن، باشقهلرينڭ إستفادهسى محدود قالمشدى. خصوصًا أڭ ممتاز و أڭ خاص قارداشلريمڭ قسمِ أعظمى عربى اوقومهمشلر. بونلرڭ إصرارى و إلحاحيله او نوطهلرڭ، او لمعهلرڭ قسمًا ايضاحلى و قسمًا قيصه بر مئالنى توركجه اولارق يازمغه مجبور اولدم. بو نوطهلر و عربى رسالهلر، يڭى سعيدڭ أڭ أوّل حقيقت علمندن بر درجه شهود صورتنده گورديگى ايچون تغيير ايديلمهدن مئاللرى يازيلدى. اونڭ ايچون بعض جملهلر سائر سوزلرده ذكر ايديلمكله برابر بوراده ده ذكر ايديلييور؛ و بر قسمى غايت مجمل اولمقله برابر ايضاح ايديلمييور، تا لطافتِ أصليهسنى غائب ايتمهسين.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 172 —
برنجى نوطه:
كندى نفسمه خطابًا ديمشدم: أى غافل سعيد! بيل كه: شو عالمڭ فناسندن صوڭره سڭا رفاقت ايتمهين و دنيانڭ خرابيله سندن مفارقت ايدن بر شيئه قلبڭى باغلامق سڭا لايق دگلدر. خصوصًا سنڭ عصريڭڭ إنقراضيله سنى ترك ايدوب آرقه چويرن و باخصوص برزخ سفرنده آرقداشلق ايتمهين و خصوصًا سنى قبر قپوسنه قدر تشييع ايتمهين، خصوصًا بر ايكى سنه ظرفنده أبدى بر فراق ايله سندن آيريلوب گناهنى سنڭ بوينڭه طاقان، خصوصًا سنڭ رغمڭه اولارق حصولى آننده سنى ترك ايدن فانى شيلرله قلبڭى باغلامق، كارِ عقل دگلدر. أگر عقلڭ وارسه؛ اُخروى إنقلاباتنده، برزخى أطوارنده و دنيوى إنقلاباتنڭ مصادماتى آلتنده أزيلن، بوزولان و أبدى سفرده سڭا آرقداشلغه مقتدر اولميان ايشلرى بيراق، أهمّيت ويرمه، اونلرڭ زوالندن كدرلنمه. سن كندى ماهيتڭه باق كه: سنڭ لطيفهلرڭ ايچنده اويله بر لطيفه وار كه، أبددن و أبدى ذاتدن باشقهسنه راضى اولاماز. اوندن باشقهسنه توجّه ايدهمييور، ماسواسنه تنزّل ايتمز. بتون دنيايى اوڭا ويرسهڭ، او فطرى إحتياجى تطمين ايدهمز. او شى ايسه، سنڭ طويغولريڭڭ و لطيفهلريڭڭ سلطانيدر. فاطرِ حكيمڭ أمرينه مطيع اولان او سلطانڭه إطاعت ايت، قورتول!..
ايكنجى نوطه:
حقيقتدار بر رؤياده گوردم كه، إنسانلره دييوردم: "أى إنسان! قرآنڭ دساتيرندندر كه، جنابِ حقّڭ ماسواسندن هيچ بر شيئى اوڭا تعبّد ايدهجك بر درجهده كندڭدن بيوك ظن ايتمه. هم سن كنديڭى هيچ بر شيدن تكبّر ايدهجك درجهده بيوك طوتمه. چونكه مخلوقات، معبوديتدن اوزاقلق نقطهسنده مساوى اولدقلرى گبى، مخلوقيت نسبتنده ده بردرلر."
اوچنجى نوطه:
أى غافل سعيد! بيل كه: غلطِ حسّ نوعندن غايت موقّت دنيايى لا يموت و دائمى گورييورسڭ. أطرافڭه و دنيايه باقديغڭ زمان بر درجه ثابت و مستمر گورديگڭدن، فانى نفسڭى ده او نظر ايله ثابت تلقّى ايتديگڭدن، يالڭز قيامتڭ قوپاجغندن دهشت آلييورسڭ. گويا قيامتڭ قوپماسنه قدر ياشايهجقسڭ
— 173 —
گبى، يالڭز اوندن قورقويورسڭ. عقلڭى باشڭه آل. سن و خصوصى دنياڭ، دائمى زوال و فنا ضربهسنه معروضسڭز. سنڭ بو غلطِ حسّڭ و مغلطهڭ شو مثاله بڭزر كه:
بر آدم ألنده اولان آيينهسنى بر خانه ويا بر شهره ويا بر باغچهيه قارشى طوتسه؛ مثالى بر خانه، بر شهر، بر باغچه او آيينهده گورونور. أدنا بر حركت و كوچك بر تغيّر آيينهنڭ باشنه گلسه، او خيالى خانه و شهر و باغچهده هرج و مرج و قاريشيقلق دوشر. خارجدهكى حقيقى خانه، شهر و باغچهنڭ دوام و بقاسى سڭا فائده ويرمز. چونكه سنڭ ألڭدهكى آيينهدهكى خانه و سڭا عائد شهر و باغچه، يالڭز آيينهنڭ سڭا ويرديگى مقياس و ميزان ايلهدر. سنڭ حياتڭ و عمرڭ، آيينهدر. سنڭ دنياڭڭ ديرگى و آيينهسى و مركزى، سنڭ عمرڭ و حياتڭدر. هر دقيقهده او خانه و شهر و باغچهنڭ ئولمسى ممكن و خراب اولماسى محتمل اولديغندن، هر دقيقه سنڭ باشڭه ييقيلاجق و سنڭ قيامتڭ قوپاجق بر وضعيتدهدر. مادام اويلهدر؛ سن، بو حياتڭه و دنياڭه، چكهمدكلرى و قالديرهمدقلرى يوكلرى يوكلتمه!..
دردنجى نوطه:
بيل كه: أكثريتله فاطرِ حكيمڭ عادتيدر، أهمّيتلى و قيمتدار شيلرى عينيله إعاده ايدييور. يعنى، أكثر أشيانڭ مِثليله تازهلنمسى، موسملرڭ تبدّلنده، عصرلرڭ دگيشمهسنده او قيمتدار أهمّيتلى شيلرى عينيله إعاده ايدييور. يومى و سنوى و عصرى حشرلرڭ عمومنده، شو قاعدهِٔ عادت اللّٰه أكثريتله مطّرد گورونويور. ايشته بو ثابت قاعدهيه بناءً ديرز: مادام فنونڭ إتّفاقيله و علومڭ شهادتيله، خلقت شجرهسنڭ أڭ مكمّل ميوهسى إنساندر. و مخلوقات ايچنده أڭ أهمّيتلى إنساندر. و موجودات ايچنده أڭ قيمتدار إنساندر. و إنسانڭ بر فردى، سائر حيواناتڭ بر نوعى حكمندهدر. ألبته قطعى بر حدس ايله حكم ايديلير كه، حشر و نشرِ أكبرده بشرڭ هر بر فردى عينيله، جسميله، إسميله، رسميله إعاده ايديلهجكدر.
بشنجى نوطه:
شو نوطهده آوروپا فنونى و مدنيتى، أسكى سعيدڭ فكرنده بر
— 174 —
درجه يرلشديگى ايچون، يڭى سعيد حركاتِ فكريهده سير ايتديگى زمان، آوروپانڭ فنون و مدنيتى، او سياحتِ قلبيهده أمراضِ قلبيهيه إنقلاب ايدهرك زياده مشكلاته مدار اولديغندن، بِالمجبوريه يڭى سعيد ذهننى سيلكهليوب، مزخرف فلسفهيى و سفيه مدنيتى آتمق ايستركن، كندى روحنده آوروپانڭ لهنده شهادت ايدن حسّياتِ نفسانيهيى صوصديرمق ايچون، آوروپانڭ شخصِ معنويسى ايله بر جهتده غايت قيصه، بر جهتده اوزون، گلهجك محاورهيه مجبور اولمشدر.
ياڭليش آڭلاشيلمهسين، آوروپا ايكيدر:
بريسى،عيسوينڭ دينِ حقيقيدن و إسلاميتدن آلديغى فيض ايله حياتِ إجتماعيهٔ بشريهيه نافع صنعتلرى و عدالت و حقّانيته خدمت ايدن فنونلرى تعقيب ايدن آوروپايه خطاب ايتمييورم.
بلكه فلسفهٔ طبيعيهنڭ ظلمتيله، مدنيتڭ سيّئاتنى محاسن ظن ايدهرك، بشرى سفاهته و ضلالته سَوق ايدن بوزولمش ايكنجى آوروپايه خطاب ايدييورم. شويله كه:
او زمان، او سياحتِ روحيهده، محاسنِ مدنيت و فنونِ نافعهدن باشقه اولان مالايعنى و مضر فلسفهيى و مضر و سفيه مدنيتى ألنده طوتان آوروپانڭ شخصِ معنويسنه قارشى ديمشدم:
بيل أى ايكنجى آوروپا! سن صاغ ألڭله سقيم و ضلالتلى بر فلسفهيى و صول ألڭله سفيه و مضر بر مدنيتى طوتوب دعوا ايدرسڭ كه، بشرڭ سعادتى بو ايكيسى ايلهدر. سنڭ بو ايكى ألڭ قيريلسين و شو ايكى پيس هديهڭ سنڭ باشڭى يسين.
أى كفر و كفرانى طاغيتوب نشر ايدن بدبخت روح! عجبا هم روحنده، هم وجداننده، هم عقلنده، هم قلبنده دهشتلى مصيبتلرله مصيبتزده اولمش و عذابه دوشمش بر آدمڭ جسميله، ظاهرى بر صورتده آلداتيجى بر زينت و ثروت ايچنده بولونماسيله سعادتى ممكن اولابيلير مى؟ اوڭا مسعود دينيلهبيلير مى؟
— 175 —
آيا گورمييور ميسڭ كه، بر آدمڭ جزئى بر أمردن مأيوس اولماسى و وهمى بر أملدن اميدى كسيلمسى و أهمّيتسز بر ايشدن إنكسارِ خياله اوغراماسى سببيله طاتلى خياللر اوڭا آجيلاشييور، شيرين وضعيتلر اونى تعذيب ايدييور، دنيا اوڭا طار گلييور، زندان اولويور. حالبوكه سنڭ شئآمتڭله، قلبنڭ أڭ درين كوشهلرنده و روحنڭ تا أساسنده ضلالت ضربهسنى يين و او ضلالت جهتيله بتون أمللرى إنقطاعه اوغرايان و بتون ألملرى اوندن نشئت ايدن بر بيچاره إنسانه هانگى سعادتى تأمين ايدييورسڭ؟ عجبا زائل، يالانجى بر جنّتده جسمى بولونان و قلبى، روحى جهنّمده عذاب چكن بر إنسانه مسعود دينيلهبيلير مى؟ ايشته سن بيچاره بشرى بويله باشدن چيقاردڭ، يالانجى بر جنّت ايچنده جهنّمى بر عذاب چكديرييورسڭ.
أى نوعِ بشرڭ نفسِ أمّارهسى! بو تمثيله باق، بشرى نرهيه سَوق ايتديگڭى بيل. مثلا بزم اوڭمزده ايكى يول وار. بريسندن گيدييورز. گورويورز كه، هر آديم باشنده بيچاره عاجز بر آدم بولونور. ظالملر هجوم ايدوب مالنى، أشياسنى غصب ايدهرك قولبهجگنى خراب ايدييورلر، بعضًا ده يارهلايورلر. اويله بر طرزده كه، آجينهجق حالنه سما آغلايور. نرهيه باقيلسه حال بو منوال اوزره گيدييور. او يولده ايشيديلن سسلر، ظالملرڭ گورولتيلرى، مظلوملرڭ آغلاييشلرى اولديغندن عمومى بر ماتم، او يولى قاپلايور. إنسان، إنسانيت جهتيله غيرڭ ألميله متألّم اولديغندن، حدسز بر ألمه گرفتار اولويور. حالبوكه وجدان بو درجه تألّمه تحمّل ايدهمديگندن؛ او يولده گيدن، ايكى شيدن بريسنه مجبور اولور. يا إنسانيتدن تجرّد ايدوب نهايتسز وحشتى إلتزام ايدهرك اويله بر قلبى طاشييهجق كه، كندى سلامتيله برابر عمومڭ هلاكتى اونى متأثّر ايتمهسين وياخود قلب و عقلڭ مقتضاسنى إبطال ايتسين.
أى سفاهت و ضلالتده بوزولمش و عيسوى دينندن اوزاقلاشمش آوروپا! دجّال گبى بر تك گوزى طاشييان كور دهاڭ ايله روحِ بشره بو جهنّمى حالتى هديه ايتدڭ! صوڭره آڭلادڭ كه: بو اويله علاجسز بر علّتدر كه، إنسانى أعلاىِ علّيّيندن، أسفلِ سافلينه آتار. حيواناتڭ أڭ بدبخت درجهسنه اينديرر. بو علّته قارشى بولديغڭ
— 176 —
علاج، موقّةً إبطالِ حسّ خدمتى گورن جاذبهدار اويونجقلرڭ و اويوتوجى هوسات و فانتازيهلرڭدر. سنڭ بو علاجڭ، سنڭ باشڭى يسين و ييهجك! ايشته بشره آچديغڭ يول و ويرديگڭ سعادت، بو مثاله بڭزر.
ايكنجى يول كه:قرآنِ حكيم، هدايتيله بشره هديه ايتمشدر. شويلهدر: گورويورز كه او يولڭ هر منزلنده، هر مكاننده، هر شهرنده بر سلطانِ عادلڭ مستقيم عسكرلرى هر طرفده بولونويور، گزييورلر. آرا صيره او سلطانڭ أمريله او عسكرلرڭ بر قسمنى ترخيص ايدييورلر. سلاحلرينى، آتلرينى و ميرى لوازماتلرينى آلييورلر، اونلره إذن تذكرهسنى ويرييورلر. او ترخيص اولونان نفرلر، چندان اُنسيت ايتدكلرى آت و سلاحلرڭ تسليم آلينماسندن ظاهرًا محزون اولويورلر. فقط حقيقت نقطهسنده ترخيصله مفرّح اولوب، سلطانڭ زيارتنه و پادشاهڭ پاىتختنه دونمسى و پادشاهى زيارت ايتمهسى جهتنده غايت ممنون اولويورلر. بعضًا ترخيص مأمورلرى عجمى بر نفره راست گلييورلر. نفر اونلرى طانيمييور. "سلاحڭى تسليم ايت!" دييورلر. نفر دييور: "بن پادشاهڭ عسكرىيم، اونڭ خدمتندهيم؛ صوڭره اونڭ ياننه گيدهجگم. سز نجى اولويورسڭز؟ أگر اونڭ إذن و رضاسيله گلمش ايسهڭز، گوز و باش اوستنه گلديڭز، أمرينى گوستريڭز؛ يوقسه چكيلڭز، بندن اوزاق اولڭز. بن تك باشمله قالسهم، سزلر بيڭلر دخى اولسهڭز، ينه سزڭله دوگوشهجگم. كندى نفسم ايچون دگل، چونكه نفسم بنم دگل، بنم سلطانمڭدر. بلكه بندهكى نفسم و سلاحم، مالكمڭ أمانتيدر. أمانتى محافظه و سلطانمڭ حيثيتنى حمايه و عزّتنى وقايه ايچون سزه باش أگميهجگم!"
ايشته او ايكنجى يولدهكى مدارِ سُرور و سعادت اولان بيڭلر أحوالدن بو حال بر نمونهدر. سائر أحوالى سن قياس ايت. بتون او ايكنجى يولڭ سفرنده، "تولّدات" نامنده سَوينج و شنلكله بر تحشيدات و سَوقياتِ عسكريه وار و "وفيات" نامنده سُرور و موزيقه ايله ترخيصاتِ عسكريه گورونويور.
— 177 —
ايشته قرآنِ حكيم بشره بو يولى هديه ايتمشدر. بو هديهيى كيم تام قبول ايتسه، بويله ايكى جهانڭ سعادتنه گيدن بو ايكنجى يولدن گيدر. نه گچمش شيدن محزون و نه ده گلهجك شيدن خوف ايدر.
أى ايكنجى بوزوق آوروپا! سنڭ چوروك و أساسسز أساسلريڭڭ بر قسمى شونلردر كه: "أڭ بيوك مَلكدن أڭ كوچك سمگه قدر هر بر ذىحيات كندى نفسنه مالكدر و كندى ذاتى ايچون چاليشير و كندى لذّتى ايچون چابالار. اونڭ بر حقِّ حياتى وار. غايهِٔ همّتى و هدفِ مقصدى، ياشامق و بقاسنى تأمين ايتمكدر." دييورسڭ. و خالقِ كريمڭ كرم دستورلرندن و أركانِ كائناتده كمالِ إطاعتله إمتثال ايديلن دستورِ تعاونله، نباتات حيواناتڭ إمدادينه و حيوانات إنسانلرڭ يارديمنه قوشماسندن تظاهر ايدن او عمومى قانونڭ رحيمانه، كريمانه جلوهلرينى جدال ظن ايدوب، "حيات بر جدالدر" دييه أحمقانه حكم ايتمشسڭ. عجبا او دستورِ تعاونڭ جلوهسندن اولان ذرّاتِ طعاميهنڭ، كمالِ شوق ايله بدن حجيرهلرينڭ غدالانديريلمسى ايچون قوشمالرى ناصل جدالدر؟ ناصل بر چارپيشمقدر؟ بلكه او إمداد و قوشمق، كريم بر ربّڭ أمريله بر تعاوندر. هم چوروك بر أساسڭ: "هر شى كندى نفسنه مالكدر" دييورسڭ. هيچ بر شى كندى نفسنه مالك اولماديغنه قطعى بر دليل شودر كه: أسبابڭ ايچنده أڭ أشرفى و إختيار نقطهسنده أڭ گنيش إرادهليسى، إنساندر. حالبوكه بو إنسانڭ دوشونمك، سويلهمك و يمك گبى أڭ ظاهر أفعالِ إختياريهسندن يوز جزئندن اونڭ دستِ إختيارينه ويريلن و دائرهِٔ إقتدارينه گيرن يالڭز مشكوك تك بر جزءدر. بويله أڭ ظاهر فعلڭ يوز جزئندن بر جزئنه مالك اولميان، ناصل كندينه مالكدر دينيلير؟ بويله أڭ أشرف و إختيارى أڭ گنيش، بو درجه حقيقى تصرّفدن و تملّكدن ألى باغلانمش بولونسه؛ "سائر حيوانات و جمادات كندينه مالكدر" ديين، حيواندن داها زياده حيوان و جماداتدن داها زياده جامد و شعورسز اولديغنى إثبات ايدر.
— 178 —
سنى بو خطايه آتوب بو ورطهيه دوشورن، بر گوزلى دهاڭدر. يعنى خارقه، منحوس ذكاڭدر. او كور دهاڭ ايله، هر شيئڭ خالقى اولان ربّڭى اونوتدڭ، موهوم بر طبيعته إسناد ايتدڭ، آثارينى أسبابه ويردڭ، او خالقڭ مالنى باطل معبود اولان طاغوتلره تقسيم ايتدڭ. شو نقطهده و او دهاڭ نظرنده هر ذىحيات، هر بر إنسان، تك باشيله حدسز أعدايه قارشى مقاومت ايتمك و نهايتسز حاجاتڭ تحصيلنه چابالامق لازم گلييور. و ذرّه گبى بر إقتدار، اينجه تل گبى بر إختيار، زائل لمعه گبى بر شعور، چابوق سونر شعله گبى بر حيات، چابوق گچر دقيقه گبى بر عمر ايله، او حدسز أعدايه و حاجاته قارشى طايانمغه مجبور اولويور. حالبوكه او بيچاره ذىحياتڭ سرمايهسى، بيڭلر مطلوبلرندن بريسنه كافى گلمييور. مصيبته گرفتار اولديغى زمان؛ صاغير، كور أسبابدن باشقه دردينه درمان بكلهمييور،
وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ اِلَّا فِى ضَلَالٍ
سرّينه مظهر اولويور.
سنڭ قراڭلقلى دهاڭ، نوعِ بشرڭ گوندوزينى گيجهيه قلب ايتمش. يالڭز او صيقنتيلى، ظلملى و ظلمتلى گيجهيه ايصينديرمق ايچون؛ يالانجى، موقّت لامبالرله تنوير ايتدڭ. او لامبالر سُرور ايله بشرڭ يوزينه تبسّم ايتمييور. بلكه بشرڭ آغلانهجق آجى حاللرندهكى أبلهانه گولمهسنه، او ايشيقلر مستهزيانه گولوب أگلهنييور. هر بر ذىحيات سنڭ شاكردلرڭ نظرنده ظالملرڭ هجومنه معروض، مسكين برر مصيبتزدهدرلر. دنيا بر ماتمخانهِٔ عموميهدر. دنيادهكى صدالر ئولوملردن، ألملردن گلن واويلالردر. سندن تام درس آلان شاكردڭ، بر فرعون اولور. فقط أڭ خسيس شيئه عبادت ايدن و منفعت گورديگى هر شيئى، كندينه ربّ تلقّى ايدن بر فرعونِ ذليلدر. هم سنڭ شاكردڭ متمرّددر. فقط بر لذّتى ايچون نهايت ذلّتى قبول ايدن مسكين بر متمرّددر. خسيس بر منفعت ايچون شيطانڭ آياغنى اوپر درجهده آلچاقلق گوسترر.
— 179 —
هم جبّاردر فقط قلبنده بر نقطهِٔ إستناد بولامديغى ايچون، ذاتنده غايت عاجز بر جبّارِ خودفروشدر. او شاكردڭ غايهِٔ همّتى، هوساتِ نفسانيهيى تطمين و حميت و فداكارلق پردهسى آلتنده كندى منفعتِ نفسنى آرايان و حرص و غرورينى تسكين ايتمگه چاليشان بر دسّاسدر. نفسندن باشقه جدّى اولارق هيچ بر شيئى سومييور. هر شيئى نفسنه فدا ايدييور.
امّا قرآنڭ خالص و تام شاكردى ايسه، بر عبددر. فقط أعظمِ مخلوقاته قارشى ده عبوديته تنزّل ايتمز و جنّت گبى أڭ بيوك و أعظم بر منفعتى غايهِٔ عبوديت ياپماز بر عبدِ عزيزدر. هم حليم سليمدر. فقط فاطرِ ذو الجلالندن باشقهسنه، إذنى و أمرى اولمادن تذلّیله تنزّل ايتمز بر حليمِ عالىهمّتدر. هم فقيردر فقط اونڭ مالكِ كريمى اوڭا ايلريده إدّخار ايتديگى مكافات ايله بر فقيرِ مستغنيدر. هم ضعيفدر فقط قدرتى نهايتسز اولان سيّدينڭ قوّتنه إستناد ايدن بر ضعيفِ قويدر كه، قرآن حقيقى بر شاكردينه جنّتِ أبديهيى دخى غايهِٔ مقصد ياپديرمديغى حالده؛ بو زائل فانى دنيايى اوڭا غايهٔ مقصد هيچ ياپار مى؟ ايشته ايكى شاكردڭ همّتلرينڭ نه درجه بربرندن فرقلى اولديغنى آڭلا!
هم فلسفهٔ سقيمهنڭ شاكردلريله قرآنِ حكيمڭ تيلميذلرينڭ حميتكارلق و فداكارلقلرينى بونڭله موازنه ايدهبيليرسڭز. شويله كه:
فلسفهنڭ شاكردى، كندى نفسى ايچون قارداشندن قاچار، اونڭ عليهنده دعوا آچار. قرآنڭ شاكردى ايسه، سماوات و أرضدهكى عموم صالح عبادى كندينه قارداش تلقّى ايدهرك، غايت صميمى بر صورتده اونلره دعا ايدر و سعادتلريله مسعود اولويور و روحنده شديد بر علاقهيى اونلره قارشى حسّ ايدر. هم أڭ بيوك شى
— 180 —
اولان عرش و شمسى، مسخّر برر مأمور و كندى گبى بر عبد، بر مخلوق تلقّى ايدر.
هم ايكى شاكردڭ علويت و إنبساطِ روحلرينى بوندن قياس ايت كه: قرآن، كندى شاكردلرينڭ روحنه اويله بر إنبساط و علويت ويرر كه؛ طقسان طوقوز دانهلى تسبيحه بدل، طقسان طوقوز أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوهلرينى گوسترن طقسان طوقوز عالملرڭ ذرّاتنى، برر تسبيح دانهلرى اولارق شاكردلرينڭ أللرينه ويرر. "أورادلريڭزى بونڭله اوقويڭز." دير. ايشته قرآنڭ تلميذلرندن شاهِ گيلانى، رفاعى، شاذلى (رضى اللّٰه عنهم) گبى شاكردلرى، وردلرينى اوقودقلرى وقت ديڭله، باق! أللرنده سلسلهِٔ ذرّاتى، قطرات عددلرينى، مخلوقاتڭ عددِ أنفاسنى طوتمشلر، اونڭله أورادلرينى اوقويورلر. جنابِ حقّى ذكر و تسبيح ايدييورلر. ايشته قرآنِ معجز البيانڭ معجزانه تربيهسنه باق كه: ناصل أدنا بر كدرله و كوچك بر غم ايله باشى دونوب سرسملشن و كوچك بر ميقروبه مغلوب اولان بو كوچك إنسان، تربيهِٔ قرآنيه ايله نه قدر تعالى ايدييور. و نه درجه لطائفى إنبساط ايدر كه: قوجه دنيا موجوداتنى، وردينه تسبيح اولمقده قيصه گورويور. و جنّتى ذكر و وردينه غايه اولمقده آز گورديگى حالده، كندى نفسنى جنابِ حقّڭ أدنا بر مخلوقنڭ اوستنده بيوك طوتمييور. نهايت عزّت ايچنده، نهايت تواضعى جمع ايدييور. فلسفه شاكردلرينڭ بوڭا نسبةً نه درجه پست و آشاغى اولديغنى قياس ايدهبيليرسڭ.
ايشته فلسفهِٔ سقيمهِٔ آوروپائيهدن يكچشم اولان دهاسنڭ ياڭليش گورديگى حقيقتلرى؛ ايكى جهانه باقان، غيبآشنا پارلاق ايكى گوزى ايله ايكى عالمه نظر ايدن، بشر ايچون ايكى سعادته ايكى أليله إشارت ايدن هداىِ قرآنى دير كه: "أى إنسان! سنڭ ألڭده بولونان نفس و مالڭ سنڭ ملكڭ دگل، بلكه سڭا أمانتدر. او أمانتڭ مالكى، هر شيئه قدير، هر شيئى بيلير بر رحيمِ كريمدر. او سنڭ
— 181 —
يانڭدهكى ملكنى سندن صاتون آلمق ايستهيور. تا سنڭ ايچون محافظه ايتسين، ضايع اولماسين. ايلريده مهمّ بر فيآت سڭا ويرهجك. سن موظّف و مأمور بر عسكرسڭ. اونڭ ناميله چاليش و حسابيله عمل ايت. اودر كه، محتاج اولديغڭ شيلرى سڭا رزق اولارق گوندرييور و سنڭ طاقتڭ يتمديگى شيلردن سنى محافظه ايدر.
سنڭ شو حياتڭڭ غايهسى، نتيجهسى؛ او مالكڭ أسماسنه و شئوناتنه بر مظهريتدر. سڭا بر مصيبت گلديگى وقت، دى:
اِنَّا لِلَّهِ وَ اِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ
يعنى: بن مالكمڭ خدمتندهيم. أى مصيبت! أگر اونڭ إذن و رضاسيله گلدڭ ايسه، مرحبا، صفا گلدڭ! چونكه ألبته بر وقت اوڭا دونهجگز و اونڭ حضورينه گيدهجگز و اوڭا مشتاقز. مادام هر حالده بر زمان بزى حياتڭ تكاليفندن آزاد ايدهجكدر. هايدى أى مصيبت! او ترخيص و او آزاد ايتمك، سنڭ ألڭله اولسون، راضىيم. أگر بنم أمانت محافظهسنده و وظيفهپرورلگمى تجربه صورتنده سڭا أمر و إراده ايتمش، فقط سڭا تسليم اولمقلغمه إذن و رضاسى اولمازسه؛ بنم طاقتم يتدكجه، أمين اولميانه مالكمڭ أمانتنى تسليم ايتمهم!" دير.
ايشته بيڭدن بر نمونه اولارق، دهاىِ فلسفينڭ و هداىِ قرآنينڭ ويردكلرى درسلرڭ درجهلرينه باق. أوت ايكى طرفڭ حقيقتِ حالى سابقًا بيان ايديلن طرز ايله گيدييور. فقط هدايت و ضلالتده إنسانلرڭ درجهلرى متفاوتدر. غفلتڭ مرتبهلرى ده مختلفدر. هركس هر مرتبهده بو حقيقتى تماميله حسّ ايدهمز. چونكه غفلت، حسّى إبطال ايدييور. و بو زمانده اويله بر درجهده إبطالِ حسّ ايتمش كه، بو أليم ألمڭ آجيسنى أهلِ مدنيت حسّ ايتمييورلر. فقط حسّاسيتِ علميهنڭ تزايديله و هر گونده اوتوز بيڭ جنازهيى گوسترن موتڭ ايقاظاتيله او غفلت پردهسى پارچهلانيور. أجنبيلرڭ طاغوتلريله و فنونِ طبيعيهلريله ضلالته گيدنلره و اونلرى كوركورينه تقليد ايدوب
— 182 —
إتّباع ايدنلره بيڭلر نفرين و تأسّفلر!
أى بو وطن گنجلرى! فرنكلرى تقليده چاليشمايڭز! آيا، آوروپانڭ سزه ايتدكلرى حدسز ظلم و عداوتدن صوڭره، هانگى عقل ايله اونلرڭ سفاهت و باطل أفكارلرينه إتّباع ايدوب أمنيت ايدييورسڭز؟ يوق! يوق! سفيهانه تقليد ايدنلر، إتّباع دگل، بلكه شعورسز اولارق اونلرڭ صفنه إلتحاق ايدوب كندى كنديڭزى و قارداشلريڭزى إعدام ايدييورسڭز. آگاه اولڭز كه، سز أخلاقسزجهسنه إتّباع ايتدكجه، حميت دعواسنده يالانجيلق ايدييورسڭز!.. چونكه شو صورتده إتّباعڭز، ملّيتڭزه قارشى بر إستخفافدر و ملّته بر إستهزادر!..
هَدٰينَا اللّٰهُ وَ اِيَّاكُمْ اِلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ
آلتنجى نوطه:
أى كافرلرڭ چوقلقلرندن و اونلرڭ بعض حقائقِ ايمانيهنڭ إنكارندهكى إتّفاقلرندن تلاشه دوشن و إعتقادينى بوزان بيچاره إنسان! بيل كه: قيمت و أهمّيت، كميتده و عدد چوقلغنده دگل. چونكه إنسان أگر إنسان اولمازسه، شيطان بر حيوانه إنقلاب ايدر. إنسان، بعض فرنكلر و فرنكمشربلر گبى إحتراصاتِ حيوانيهده ترقّى ايتدكجه، داها شدّتلى بر حيوانيت مرتبهسنى آلير. سن گورييورسڭ كه؛ حيواناتڭ كميت و عدد إعتباريله حدسز بر چوقلغى واركن، اوڭا نسبةً إنسان غايت آز ايكن، عموم أنواعِ حيوانات اوستنده سلطان و خليفه و حاكم اولمشدر. ايشته مضر كافرلر و كافرلرڭ يولنده گيدن سفيهلر، جنابِ حقّڭ حيواناتندن بر نوع خبيثلردر كه، فاطرِ حكيم اونلرى دنيانڭ عماراتى ايچون خلق ايتمشدر. مؤمن عبادينه ايتديگى نعمتلرڭ درجهلرينى بيلديرمك ايچون، اونلرى بر واحدِ قياسى ياپوب، عاقبتده مستحق اولدقلرى جهنّمه تسليم ايدر.
ايشته كفّارڭ و أهلِ ضلالتڭ بر حقيقتِ ايمانيهيى إنكار و نفى ايتمهلرنده قوّت يوقدر. چونكه نفى سرّيله إتّفاقلرى قوّتسزدر. بيڭ نفى ايديجيلر، بر تك حكمندهدر. مثلا: بتون إستانبول أهاليسى، رمضانڭ باشنده آيى گورمديگندن نفى ايتسه، ايكى
— 183 —
شاهدڭ إثباتيله او جمِّ غفيرڭ نفى و إتّفاقى سقوط ايدر. مادام كفرڭ و ضلالتڭ ماهيتى نفيدر و إنكاردر، جهلدر و عدمدر، كفّارڭ كثرت ايله إتّفاقى أهمّيتسزدر. أهلِ حقّڭ، حق و ثابت و ثبوتى إثبات اولونان مسائلِ ايمانيهده شهوده إستناد ايدن ايكى مؤمنڭ حكمى، حدسز أهلِ ضلالتڭ إتّفاقنه راجح اولور، غلبه ايدر. بو حقيقتڭ سرّى شودر كه:
نفى ايدنلرڭ دعوالرى صورةً بر ايكن، متعدّددر؛ بربريله إتّحاد ايدهمز كه قوّتلنسين. إثبات ايديجيلرڭ دعوالرى إتّحاد ايدييور، بربرندن قوّت آلير. چونكه گوكدهكى هلالِ رمضانى گورمهين دير كه: "بنم نظرمده آى يوقدر؛ بنم يانمده گورونمييور." باشقهسى ده، "نظرمده يوقدر." دير. داها باشقهسى ده اويله دير. هر برى كندى نظرنده "يوقدر" دير. هر برينڭ نظرلرى آيرى آيرى و نظره پرده اولان أسباب دخى آيرى آيرى اولابيلديگى ايچون، دعوالرى ده آيرى آيرى اولور؛ بربرينه قوّت ويرهمز. فقط إثبات ايدنلر ديمييور كه: "بنم نظرمده و گوزمده هلال وار." بلكه "نفس الأمرده، گوگڭ يوزنده هلال واردر، گورونور." دير. گورنلر بتون عين دعوايى و "نفس الأمرده واردر" دير. ديمك بتون دعوالر بردر. نفى ايدنلرڭ نظرلرى آيرى آيرى اولديغندن، دعوالرى ده آيرى آيرى اولور. نفس الأمره حكم ايدهمييورلر. چونكه نفس الأمرده نفى إثبات ايديلمز. چونكه إحاطه لازمدر.
وَ الْعَدَمُ الْمُطْلَقُ لَا يُثْبِتُ اِلَّا بِمُشْكِلَاتٍ عَظِيمَةٍ
بر قاعدهٔ اصولدر. أوت بر شيئى دنياده وار ديسهڭ، يالڭز او شيئى گوسترمك كافى گلير. أگر يوق دييوب نفى ايتسهڭ، بتون دنيايى ألهيوب گوسترمك لازم گلير كه، تا او نفى إثبات ايديلسين.
ايشته بو سرّه بناءً؛ أهلِ كفرڭ بر حقيقتى نفى ايتمهسى ايسه، بر مسئلهيى حلّ ايتمك وياخود طار بر دليكدن گچمك وياخود بر خندقدن آتلامق مثالندهدر كه؛ بيڭ
— 184 —
ده، بر ده، بردر. چونكه بربرينه يارديمجى اولاماز. فقط إثبات ايدنلر نفس الأمرده حقيقتِ حاله باقدقلرى ايچون، مدّعالرى إتّحاد ايدييور. قوّتلرى بربرينه يارديم ايدر. بيوك بر طاشڭ قالديرماسنه بڭزر كه، نه قدر أللر ياپيشسه داها زياده قالديرماسى قولاى اولور و بربرندن قوّت آلير.
يدنجى نوطه:
أى مسلمانلرى دنيايه شدّتله تشويق ايدن و صنعت و ترقّياتِ أجنبيهيه جبر ايله سَوق ايدن بدبخت حميتفروش! دقّت ايت، بو ملّتڭ بعضيلرينڭ دين ايله باغلاندقلرى رابطهلر قوپماسين! أگر بويله أحمقانه كوركورينه طوپوزلرڭ آلتنده بعضلرڭ ديندن رابطهلرى قوپسه، او وقت حياتِ إجتماعيهده بر سمِّ قاتل حكمنده او دينسزلر ضرر ويرهجكلر. چونكه مرتدڭ وجدانى تمام بوزولديغندن، حياتِ إجتماعيهيه زهر اولور. اوندندر كه، علمِ اصولده "مرتدڭ حقِّ حياتى يوقدر. كافر أگر ذمّى اولسه ويا مصالحه ايتسه، حقِّ حياتى وار" دييه اصولِ شريعتڭ بر دستوريدر. هم مذهبِ حنفيهده، أهلِ ذمّهدن اولان بر كافرڭ شهادتى مقبولدر. فقط فاسق مردود الشهادتدر، چونكه خائندر.
أى بدبخت فاسق آدم! فاسقلرڭ كثرتنه باقوب آلدانما و "أكثريتڭ أفكارى بنمله برابردر" ديمه! چونكه فاسق آدم، فسقى ايستيهرك و بِالذّات طلب ايدوب گيرمهمش؛ بلكه ايچنه دوشمش چيقامييور. هيچ بر فاسق يوقدر كه، صالح اولماسنى تمنّى ايتمهسين و آمرينى و رئيسنى متديّن گورمك ايستهمسين. إلّا كه، اَلْعِيَاذُ بِاللّٰه إرتداد ايله وجدانى تفسّخ ايدوب، ييلان گبى زهرلهمكدن لذّت آلسين.
أى ديوانه باش و بوزوق قلب! ظن ايدر ميسڭ كه، "مسلمانلر دنيايى سومييورلر وياخود دوشونمييورلر كه، فقرِ حاله دوشمشلر و ايقاظه محتاجدرلر؛ تا كه دنيادن حصّهسنى اونوتماسينلر." ظنّڭ ياڭليشدر، تخمينڭ خطادر. بلكه حرص شدّتلنمش، اونڭ ايچون فقرِ حاله دوشويورلر. چونكه مؤمنده حرص، سببِ خسارتدر و سفالتدر.
اَلْحَرِيصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ
ضروبِ أمثال حكمنه گچمشدر.
— 185 —
أوت إنسانى دنيايه چاغيران و سَوق ايدن أسباب چوقدر. باشده نفس و هواسى و إحتياج و حواسّى و طويغولرى و شيطانى و دنيانڭ صورى طاتليلغى و سنڭ گبى كوتو آرقداشلرى گبى چوق داعيلرى وار. حالبوكه باقى اولان آخرته و اوزون حياتِ أبديهيه دعوت ايدن آزدر. أگر سنده ذرّه مقدار بو بيچاره ملّته قارشى حميت وارسه و علوِّ همّتدن دم وورديغڭ يالان اولمازسه، حياتِ باقيهيه يارديم ايدن آزلره إمداد ايتمك لازم گلير. يوقسه او آز داعيلرى صوصديروب، چوقلره يارديم ايتسهڭ شيطانه آرقداش اولورسڭ.
آيا ظن ايدر ميسڭ كه؛ بو ملّتڭ فقرِ حالى، ديندن گلن بر زهد و تركِ دنيادن گلن بر تنبللكدن نشئت ايدييور. بو ظنده خطا ايدييورسڭ. عجبا گورمييور ميسڭ كه، چين و هنددهكى مجوسى و بَراهِمه و آفريقادهكى زنجيلر گبى، آوروپانڭ تسلّطى آلتنه گيرن ملّتلر بزدن داها فقيردرلر. هم گورمييور ميسڭ كه، ضرورى قوتدن زياده مسلمانلرڭ ألنده بيراقيلمييور. يا آوروپا كافر ظالملرى ويا آسيا منافقلرى، دسيسهلريله يا چالار ويا غصب ايدييور.
سزڭ جبرًا بويله أهلِ ايمانى ميمسز مدنيته سَوق ايتمكدهكى مقصديڭز، أگر مملكتده آسايش و أمنيتى تأمين و قولايجه إداره ايتمك ايسه، قطعيًا بيليڭز كه؛ خطا ايدييورسڭز، ياڭليش يوله سَوق ايدييورسڭز. چونكه إعتقادى صارصيلمش، أخلاقى بوزولمش يوز فاسقڭ إدارهسى و اونلر ايچنده آسايش تأمينى، بيڭلر أهلِ صلاحتڭ إدارهسندن داها مشكلدر. ايشته بو أساسلره بناءً أهلِ إسلام، دنيايه و حرصه سَوق اولونمغه و تشويق ايديلميه محتاج دگلدرلر. ترقّيات و آسايشلر، بونڭله تأمين ايديلمز. بلكه مساعيلرڭ تنظيمنه و مابيْنلرندهكى أمنيتڭ تأسيسنه و تعاون دستورينڭ تسهيلنه محتاجدرلر. بو إحتياج ده، دينڭ أوامرِ قدسيهسيله و تقوا و صلابتِ دينيه ايله اولور.
سكزنجى نوطه:
أى سعى و عملدهكى لذّت و سعادتى بيلمهين تنبل إنسان!
— 186 —
بيل كه:
جنابِ حق، كمالِ كرمندن، خدمتڭ مكافاتنى، خدمت ايچنده درج ايتمشدر. عملڭ اجرتنى، نفسِ عمل ايچنده قويمشدر. ايشته بو سرّ ايچوندر كه، موجودات حتّى بر نقطهِٔ نظرده جامدات دخى، أوامرِ تكوينيه تعبير ايديلن خصوصى وظيفهلرنده، كمالِ شوق ايله و بر چشيد لذّت ايله أوامرِ ربّانيهيى إمتثال ايدرلر. آريدن، سينكدن، طاووقدن طوت؛ تا شمس و قمره قدر هر شى كمالِ لذّتله وظيفهسنه چاليشييورلر. ديمك خدمتلرنده بر لذّت وار كه، عقللرى اولماديغندن عاقبتى و نتيجهلرى دوشونمهدن، مكمّل وظيفهلرينى ايفا ايدييورلر.
أگر ديسهڭ:ذىحياتده لذّت قابلدر، جماداتده ناصل شوق و لذّت اولابيلير؟
الجواب:جمادات كندى حسابلرينه دگل، اونلره تجلّى ايدن أسماءِ إلٰهيه حسابنه بر شرف، بر مقام، بر كمال، بر گوزللك، بر إنتظام ايسترلر، آرايورلر. او وظيفهِٔ فطريهلرينڭ إمتثالنده، نور الأنوارڭ إسملرينه برر معكس، برر آيينه حكمنه گچديگندن تنوّر ايدر، ترقّى ايدر. مثلا: ناصلكه بر قطره صو، بر ذرّهجك جام پارچهسى ذاتنده ضياسز، أهمّيتسز ايكن، صافى قلبيله گونشه يوزينى چويرسه، او وقت او أهمّيتسز، ضياسز قطره و جام پارچهسى، گونشڭ بر نوع عرشى اولوب سنڭ يوزيڭه ده تبسّم ايدر. ايشته بو مثال گبى، ذرّاتِ موجودات، جمالِ مطلق و كمالِ مطلق صاحبى اولان ذاتِ ذو الجلالڭ إسملرينه وظيفهپرورلك جهتنده آيينه اولمالريله، او قطره و ذرّهجك شيشه گبى غايت آشاغى بر درجهدن غايت يوكسك بر درجهِٔ ظهوره و تنوّره چيقييورلر. مادام وظيفه جهتنده غايت نورانى و يوكسك بر مقام آلييورلر؛ لذّت ممكن و قابل ايسه، يعنى حياتِ عامّهدن حصّهدار ايسهلر، غايت لذّت ايله او وظيفهلرى گورويورلر، دينيلهبيلير.
— 187 —
وظيفهده لذّت بولونديغنه أڭ ظاهر بر دليل، سن كندى أعضا و طويغولريڭڭ خدمتلرينه باق. هر برى بقاءِ شخصى و بقاءِ نوعى ايچون ايتدكلرى خدمتلرنده آيرى آيرى لذّتلرى وار. نفسِ خدمت، اونلره بر تلذّذ حكمنه گچييور. حتّى خدمتى ترك ايتمك، او عضوڭ بر نوع عذابيدر.
هم أڭ ظاهر بر دليل دخى، خروس ويا ياورولى طاووق گبى حيواناتڭ وظيفهلرنده گوستردكلرى فداكارانه و مردانه وضعيتلريدر كه، خروس آج اولديغى حالده طاووقلرى نفسنه ترجيح ايدوب بولديغى رزقه اونلرى چاغيرر؛ ييمز، اونلره يديرر. و بر شوق و إفتخار و تلذّذ ايله او وظيفهيى گورديگى، گورونور. ديمك او خدمتده، يمكدن فضله بر لذّت آلير.
هم كوچك ياورولرينه چوبانلق ايدن طاووق دخى، ياورولرينڭ خاطرى ايچون روحنى فدا ايدر، ايته آتيلير. كندينى آج بيراقوب اونلرى طويورور. ديمك او خدمتده اويله بر لذّت آلير كه؛ آجلق آجيسنه و ئولمك ألمنه ترجّح ايدر، زياده گلير. حيوانى والدهلر ياورولرينى، كوچك ايكن وظيفهلرى بولونديغندن لذّتله حمايهيه چاليشير. بيوك اولدقدن صوڭره وظيفه قالقار، لذّت ده گيدر. بعضًا ياوروسنى دوگر، ألندن دانهيى آلير. يالڭز، إنسان نوعندهكى والدهلرڭ وظيفهلرى بر درجه دوام ايدر. چونكه إنسانلرده ضعف و عجز إعتباريله دائما بر نوع چوجقلق وار، هر وقت ده شفقته محتاجدر. ايشته عموم حيواناتڭ خروس گبى چوبانلق ايدن أرككلرينه و طاووق گبى والدهلرينه باق، آڭلا كه؛ بونلر كندى حسابنه و كنديلرى نامنه، كندى كماللرى ايچون او وظيفهيى گورمييورلر. چونكه حياتنى، وظيفهده لازم گلسه فدا ايدييورلر. بلكه وظيفهلرى، اونلرى او وظيفه ايله توظيف ايدن و او وظيفه ايچنده رحمتيله بر لذّت درج ايدن منعمِ كريمڭ حسابنه و فاطرِ ذو الجلالڭ نامنه گورويورلر.
هم نفسِ خدمتده اجرت بولونديغنه بر دليل ده شودر كه: نباتات و أشجار، بر شوق و لذّتى إحساس ايدن بر طور ايله فاطرِ ذو الجلالڭ أمرلرينى إمتثال ايدييورلر.
— 188 —
چونكه طاغيتديغى گوزل قوقولر و مشتريلرڭ نظرينى جلب ايدهجك زينتلرله سوسلنمهلرى و سنبللرى و ميوهلرى ايچون چوروينجهيه قدر كنديلرينى فدا ايتمهلرى، أهلِ دقّته گوسترر كه: اونلرڭ، أمرِ إلٰهينڭ إمتثالنده اويله بر لذّتلرى وار كه؛ نفسلرينى محو ايدوب چوروتويورلر.
باق، باشنده چوق سوت قونسروهلرى طاشييان هندستان جويزى و اينجير گبى ميوهدار آغاجلر، رحمت خزينهسندن لسانِ حال ايله سوت گبى أڭ گوزل بر غدايى ايستر، آلير، ميوهلرينه يديرر؛ كندى بر چامور ير. هم نار آغاجى صافى بر شرابى، خزينهِٔ رحمتدن آلوب ميوهسنه يديرر؛ كنديسى چامورلى و بولانيق بر صويه قناعت ايدر.
حتّى حبوباتده دخى سنبللنمك وظيفهسنده ظاهر بر إشتياق گورونور. ناصلكه طار بر يرده حپس ايديلن بر ذات، بر بوستانه و گنيش بر يره چيقمايى مشتاقانه ايستر. اويله ده: حبوباتده، سنبللنمك وظيفهسنده اويله سرورلى بر وضعيت، بر إشتياق گورونويور. ايشته "سنّت اللّٰه" تعبير ايديلن، كائناتده جريان ايدن بو سرلى اوزون دستوردندر كه: ايشسز، تنبل، إستراحتله ياشايان و راحت دوشگنده اوزانانلر، أكثريتله سعى ايدن، چاليشانلردن داها زياده زحمت و صيقنتى چكرلر. چونكه دائما ايشسزلر عمرلرندن شكايت ايدرلر؛ أگلنجهلر ايله چابوق عمرلرينڭ گچمهسنى ايسترلر. سعى ايدنلر و چاليشانلر ايسه؛ شاكردرلر، حمد ايدرلر، عمرلرينڭ گچمهسنى ايستهمزلر.
اَلْمُسْتَرِيحُ الْعَاطِلُ شَاكٍ مِنْ عُمْرِهِ وَ السَّاعِىُ الْعَامِلُ شَاكِرٌ
كلّى دستوردر. هم او سرّ ايلهدر كه: "راحت، زحمتده؛ زحمت، راحتدهدر" جملهسى ضربِ مَثل اولمشدر. أوت جماداته دقّتله نظر ايديلسه: بِالقوّه يالڭز إستعداد و قابليت جهتنده ناقص قالوب إنكشاف ايتمهينلرڭ، غايت بر إجتهاد و سعى ايله إنبساط ايدوب بِالقوّهدن بِالفعل صورتنه گچمهسنده، مذكور سنّتِ إلٰهيه دستوريله بر طور گورونويور.
— 189 —
و او طور إشارت ايدر كه: او وظيفهِٔ فطريهده بر شوق و او مسئلهده بر لذّت واردر. أگر او جامدڭ عمومى حياتدن حصّهسى وارسه، شوق كنديسنڭ اولور؛ يوقسه، او جامدى تمثيل ايدن، نظارت ايدن شيئه عائددر. حتّى بو سرّه بناءً دينيلهبيلير كه:
لطيف، نازك صو إنجماد أمرينى آلديغى وقت، اويله شدّتلى بر شوق ايله او أمره إمتثال ايدر كه، دميرى شقّ ايدر، پارچهلار. ديمك برودت و تحت الصِفر صوغوغڭ لسانيله آغزى قپالى دمير قابدهكى صويه "گنيشلن!" أمرِ ربّانيسى تبليغ ايديلنجه، شدّتِ شوق ايله قابنى پارچهلار، دميرى بوزار، كنديسى بوز اولور. و هكذا.. هر شيئى بوڭا قياس ايت كه، گونشلرڭ دورانندن و سير و سياحتلرندن طوت، تا ذرّهلرڭ مولوى گبى دور ايتمهلرينه و دونمهلرينه و إهتزازلرينه قدر كائناتدهكى بتون سعى و حركت، قانونِ قدرِ إلٰهى اوزرينه جريان ايدييور. و دستِ قدرتِ إلٰهيدن صدور ايدن و إراده و أمر و علمى تضمّن ايدن أمرِ تكوينى ايله ظهور ايدر. حتّى هر بر ذرّه، هر بر موجود، هر بر ذىحيات، بر نفر عسكره بڭزر كه؛ اوردوده مختلف دائرهلرده، او نفرڭ آيرى آيرى نسبتلرى، وظيفهلرى اولديغى گبى؛ هر بر ذرّه، هر بر ذىحياتڭ دخى اويلهدر. مثلا: سنڭ گوزڭده بر ذرّه، گوزڭ حجيرهسنده و گوزده و أعصابِ وجهيهده و بدنڭ شرايين تعبير ايديلن طمارلرنده، برر نسبتى و او نسبته گوره برر وظيفهسى و او وظيفهيه گوره برر فائدهسى واردر. و هكذا هر شيئى اوڭا قياس ايت. بوڭا بناءً هر بر شى، بر قديرِ أزلينڭ وجوبِ وجودينه ايكى جهتله شهادت ايدر:
برى:طاقتنڭ بيڭلر درجه فوقنده وظيفهلرى گورمكدهكى عجزِ مطلق لسانيله او قديرڭ وجودينه شهادت ايدر.
ايكنجيسى:هر بر شى، نظامِ عالمى تشكيل ايدن دستورلره و موازنهٔ موجوداتى إدامه ايدن قانونلره تطبيقِ حركت ايتمكله، او عليمِ قديره شهادت ايدر.
چونكه ذرّه گبى بر جامد، آرى گبى كوچك بر حيوان، كتابِ مبينڭ مهمّ
— 190 —
و اينجه مسئلهلرى اولان نظام و ميزانى بيلهمز. جامد بر ذرّه و آرى گبى كوچك بر حيوان نرهده؟ سماوات طبقهلرينى بر دفتر صحيفهسى گبى آچوب، قپايوب طوپلايان ذاتِ ذو الجلالڭ ألندهكى كتابِ مبينڭ مهمّ اينجه مسئلهلرينى اوقومق نرهده؟ أگر سن ديوانهلك ايدوب؛ ذرّهده، او كتابڭ اينجه حروفاتنى اوقويهجق قدر بر گوز بولونديغنى توهّم ايتسهڭ؛ او وقت او ذرّهنڭ شهادتنى ردّه چاليشهبيليرسڭ. أوت فاطرِ حكيم، كتابِ مبينڭ دستورلرينى غايت گوزل بر صورتده و مختصر بر طرزده و خاص بر لذّتده و مخصوص بر إحتياجده إجمال ايدوب درج ايدر. هر شى اويله خاص بر لذّت و مخصوص بر إحتياج ايله عمل ايتسه، او كتابِ مبينڭ دستورلرينى بيلميهرك إمتثال ايدر. مثلا: خرطوملى سيورىسينك دنيايه گلديگى دقيقهده خانهسندن چيقار؛ طورميهرق إنسانڭ يوزينه هجوم ايدر، اوزون عصاسيله وورور، آبِ حيات فشقيرتير، ايچر. هجومدن قاچمقده، أركانِ حرب گبى مهارت گوسترر. عجبا بو كوچك، تجربهسز، يڭى دنيايه گلن مخلوقه بو صنعتى و بو فنِّ حربى و صو چيقارمق صنعتنى كيم اوگرتمش و نرهدن اوگرنمش؟ بن، يعنى بو بيچاره سعيد إعتراف ايدييورم كه: أگر بن او خرطوملى سينگڭ يرنده اولسيدم؛ كرّ و فرّ حربنى و صو چيقارمق خدمتنى چوق اوزون درسلر و چوق متعدّد تجربهلرله آنجق اوگرنهبيليردم.
ايشته إلهامه مظهر اولان آرى، ئورومجك و يوواسنى چوراب گبى ياپان بلبل گبى حيواناتى بو سينگه قياس ايت. حتّى نباتاتى ده عينًا حيواناته قياس ايدهبيليرسڭ. أوت جوّادِ مطلق (جلّ جلاله)، هر فردِ ذىحياتڭ ألنه لذّت مداديله و إحتياج مركّبيله يازيلمش بر تذكرهيى ويرمش. اونڭله أوامرِ تكوينيهنڭ پروغرامنى و خدمتلرينڭ فهرستهسنى توديع ايتمشدر. باق او حكيمِ ذو الجلاله؛ ناصل كتابِ مبينڭ دستورلرندن آرى وظيفهسنه عائد مقدارينى بر تذكرهده يازمش، آرينڭ باشندهكى صندوقچهيه قويمشدر. او صندوقچهنڭ آناختارى ده، وظيفهپرور آرىيه خاص بر لذّتدر. اونڭله صندوقچهيى آچار، پروغرامنى اوقور، أمرى آڭلار، حركت ايدر. وَ اَوْحٰى رَبُّكَ اِلَى النَّحْلِ
— 191 —
آيتنڭ سرّينى إظهار ايدر. ايشته أگر بو سكزنجى نوطهيى تمامًا ايشيتدڭ و تام آڭلادڭسه، بر حدسِ ايمانى ايله وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ كُلَّ شَيْءٍ ڭ بر سرّينى، وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ نڭ بر حقيقتنى، اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ نڭ بر دستورينى، فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ نڭ بر نكتهسنى آڭلارسڭ.
طوقوزنجى نوطه:
بيل كه: نوعِ بشرده نبوّت، بشردهكى خير و كمالاتڭ فذلكهسى و أساسيدر. دينِ حق، سعادتڭ فهرستهسيدر. ايمان، بر حسنِ منزّه و مجرّددر. مادام شو عالمده پارلاق بر حُسن، گنيش و يوكسك بر خير، ظاهر بر حق، فائق بر كمال گورونويور. بِالبداهه حق و حقيقت، نبوّت ايچندهدر و نبيلر ألندهدر. ضلالت، شرّ و خسارت؛ اونڭ مخالفندهدر.
محاسنِ عبوديتڭ بيڭلرندن يالڭز بوڭا باق كه: نبى عليه الصلاة والسلام، عبوديت جهتيله موحّدينڭ قلبلرينى عيد و جمعه و جماعت نمازلرنده إتّحاد ايتديرييور و ديللرينى بر كلمهده جمع ايدييور. اويله بر صورتده كه: شو إنسان، معبودِ أزلينڭ عظمتِ خطابنه، حدسز قلبلردن و ديللردن چيقان سسلر، دعالر، ذكرلر ايله مقابله ايدييور. او سسلر، دعالر، ذكرلر بربرينه تساند ايدهرك و بربرينه يارديم ايدوب إتّفاق ايدهرك اويله گنيش بر صورتده معبودِ أزلينڭ الوهيتنه قارشى بر عبوديت گوسترييور كه؛ گويا كُرهِٔ أرض كنديسى او ذكرى سويلهيور، او دعايى ايدييور و أقطاريله نماز قيلييور و أطرافيله سماواتڭ فوقنده عزّت و عظمتله نازل اولان اَقِيمُوا الصَّلٰوةَ أمرينى، كُرهِٔ أرض إمتثال ايدييور. بو سرِّ إتّحاد ايله، كائنات ايچنده بر ذرّه گبى ضعيف، كوچك بر مخلوق اولان شو إنسان، عبوديتڭ عظمتى جهتيله خالقِ أرض و سماواتڭ محبوب بر عبدى و أرضڭ خليفهسى، سلطانى و حيواناتڭ رئيسى و خلقتِ كائناتڭ نتيجهسى و غايهسى اولويور.
— 192 —
أوت أگر نمازلرڭ آرقهسنده خصوصًا بايرام نمازلرنده بر آنده اللّٰه أكبر ديين يوزر ميليون إنسانلرڭ سسلرى، عالمِ غيبده إتّحاد ايتدكلرى گبى، عالمِ شهادتده دخى بربرلريله إتّحاد ايدوب إجتماع ايتسه، كُرهِٔ أرض تماميله بيوك بر إنسان اولوب، عظمتنه نسبةً بيوك بر صدا ايله سويلهديگى اللّٰه أكبره مساوى گلديگندن، او موحّدينڭ إتّحادى ايله بر آنده اللّٰه أكبر ديمهلرى، كُرهِٔ أرضڭ بيوك بر اللّٰه أكبرى حكمنه گچييور. عادتا بايرام نمازلرنده عالمِ إسلامڭ ذكر و تسبيحيله زمين زلزلهِٔ كبرايه مظهر اولوب، أقطار و أطرافيله اللّٰه أكبر دييوب، قبلهسى اولان كعبهِٔ مكرّمهنڭ صميمى قلبيله نيّت ايدوب، مكّه آغزيله، عرفه ديليله اللّٰه أكبر دييهرك، او تك كلمه أطرافِ أرضدهكى عموم مؤمنلرڭ مغارهمثال آغزلرندهكى هواده تمثّل ايدييور. بر تك اللّٰه أكبر كلمهسنڭ عكسِ صداسيله حدسز اللّٰه أكبر وقوع بولديغى گبى، او مقبول ذكر و تكبير، سماواتى دخى چينلاتوب برزخ عالملرينه ده تموّج ايدهرك صدا ويرييور. ايشته بو أرضى بويله كندينه ساجد و عابد و عبادينه مسجد و مخلوقلرينه بشيك و كندينه مسبّح و مكبّر ايدن ذاتِ ذو الجلاله، يرڭ ذرّاتى عددنجه حمد و تسبيح و تكبير ايدوب و موجودات عددنجه حمد ايدييورز كه؛ بزه بو نوع عبوديتى درس ويرن رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامنه اُمّت أيلهمش.
اوننجى نوطه:
بيل أى غافل، مشوّش سعيد! جنابِ حقّڭ نورِ معرفتنه يتيشمك و باقمق و آيات و شاهدلرڭ آيينهلرنده جلوهلرينى گورمك و براهين و دليللر مساماتيله تماشا ايتمك إقتضا ايدييور كه؛ سنڭ اوستڭدن گچن، قلبڭه گلن و عقلڭه گورونن هر بر نورى تنقيد پارمقلريله يوقلاما و تردّد أليله تنقيد ايتمه! سڭا ايشيقلانان بر نورى طوتمق ايچون ألڭى اوزاتمه؛ بلكه غفلت أسبابندن تجرّد ايت، اونلره متوجّه اول، طور. چونكه بن مشاهده ايتدم كه: معرفت اللّٰهڭ شاهدلرى، برهانلرى اوچ چشيددر.
بر قسمى:صو گبيدر؛ گورونور، حسّ ايديلير، لٰكن پارمقلرله طوتولمز. بو
— 193 —
قسمده خيالاتدن تجرّد ايتمك، كلّيتله اوڭا طالمق گركدر. تنقيد پارمقلريله تجسّس ايديلمز؛ ايديلسه آقار، قاچار. او آبِ حيات، پارمغى مكان إتّخاذ ايتمز.
ايكنجى قسم:هوا گبيدر؛ حسّ ايديلير، فقط نه گورونور، نه ده طوتولور. اوڭا قارشى سن يوزڭ، آغزڭ، روحڭله او رحمت نسيمنه قارشى توجّه ايت، كنديڭى مقابل طوت، تنقيد ألڭى اوزاتمه، طوتامازسڭ. روحڭله تنفّس ايت. تردّد ايله باقسهڭ، تنقيد ايله أل آتسهڭ، او يورور گيدر؛ سنڭ ألڭى مسكن إتّخاذ ايتمز، اوڭا راضى اولماز.
اوچنجى قسم ايسه:نور گبيدر؛ گورونور، فقط نه حسّ ايديلير، نه ده طوتولور. اويله ايسه سن قلبڭڭ گوزيله، روحڭڭ نظريله كنديڭى اوڭا مقابل طوت و گوزيڭى اوڭا توجيه ايت، بكله؛ بلكه كندى كندينه گلير. چونكه نور؛ أل ايله طوتولمز، پارمقلر ايله آولانماز، بلكه او نور آنجق بصيرت نوريله آولانير. أگر حريص و مادّى ألڭى اوزاتسهڭ و مادّى ميزانلرله طارتسهڭ، سونمهسه ده گيزلهنير. چونكه اويله نور، مادّيده حپسه راضى اولماديغى گبى، قيده گيرهمز، كثيفى كندينه مالك و سيّد قبول ايتمز.
اون برنجى نوطه:
بيل كه: قرآنِ معجز البيانڭ إفادهسنده چوق شفقت و مرحمت وار. چونكه مخاطبلرينڭ أكثريسى، جمهورِ عوامدر. اونلرڭ ذهنلرى بسيطدر. نظرلرى دخى دقيق شيلرى گورمديگندن، اونلرڭ بساطتِ أفكارينى اوقشامق ايچون تكرار ايله، سماوات و أرضڭ يوزلرينه يازيلان آيتلرى تكرار ايدييور. او بيوك حرفلرى قولايلقله اوقوتديرييور. مثلا: سماوات و أرضڭ خلقتى و سمادن ياغمورڭ ياغديريلماسى و أرضڭ ديرلمسى گبى بِالبداهه اوقونان و گورونن آيتلرى درس ويرييور. او حروفِ كبيره ايچنده كوچك حرفلرله يازيلان اينجه آياته نظرى نادرًا چويرر، تا زحمت چكمهسينلر. هم اُسلوبِ قرآنيده اويله بر جزالت و سلاست و فطريلك وار كه: گويا قرآن
— 194 —
بر حافظدر؛ قدرت قلميله كائنات صحيفهلرنده يازيلان آياتى اوقويور. گويا قرآن، كائنات كتابنڭ قرائتيدر و نظاماتنڭ تلاوتيدر و نقّاشِ أزليسنڭ شئوناتنى اوقويور و فعللرينى يازييور. بو جزالتِ بيانيهيى گورمك ايسترسهڭ، هشيار و مدقّق بر قلب ايله، سورهٔ عَمَّ و قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ آيتلرى گبى فرمانلرى ديڭله!..
اون ايكنجى نوطه:
أى بو نوطهلرى ديڭلهين دوستلرم! بيليڭز كه؛ بن خلافِ عادت اولارق، گيزلمهسى لازم گلن ربّمه قارشى قلبمڭ تضرّع و نياز و مناجاتنى بعضًا يازديغمڭ سببى؛ ئولوم، ديلمى صوصديرديغى زمانلرده، ديلمه بدل كتابمڭ سويلهمهسنڭ قبولنى رحمتِ إلٰهيهدن رجا ايتمكدر.
أوت قيصه بر عمرده، حدسز گناهلريمه كفّارت اولاجق، موقّت لسانمڭ توبه و ندامتلرى كافى گلمييور. ثابت و بر درجه دائم اولان كتابمڭ لسانى داها زياده او ايشه يارار. ايشته بو نوطهلرڭ تأليفندن اون اوچ سنه أوّل، دغدغهلى بر فورطنهِٔ روحيه نتيجهسنده، أسكى سعيدڭ گولمهلرى، يڭى سعيدڭ آغلامالرينه إنقلاب ايدهجگى هنگامده؛ گنجلگڭ غفلت اويقوسندن إختيارلق صباحيله اويانديغم بر آنده، شو مناجات و نياز عربى يازيلمشدر. بر قسمنڭ توركجه مئالى شودر كه:
أى ربِّ رحيمم و أى خالقِ كريمم! بنم سوءِ إختيارمله عمرم و گنجلگم ضايع اولوب گيتدى. و او عمر و گنجلگڭ ميوهلرندن أليمده قالان، ألم ويريجى گناهلر، ذلّت ويريجى ألملر، ضلالت ويريجى وسوسهلر قالمشدر. و بو آغير يوك و خستهلقلى قلب و خجالتلى يوزمله قبره ياقينلاشييورم. بِالمشاهده گوره گوره، غايت سرعتله، صاغه و صوله إنحراف ايتميهرك، إختيارسز بر طرزده، وفات ايدن أحباب و أقران و أقاربم گبى قبر قپوسنه ياناشييورم. او قبر، بو دارِ فانيدن فراقِ أبدى ايله أبد الآباد يولنده قورولمش، آچيلمش أوّلكى منزل و برنجى قپودر. و بو باغلانديغم و مفتون اولديغم شو دارِ دنيايى، قطعى بر يقين ايله آڭلادم كه؛ هالكدر گيدر و فانيدر ئولور. و بِالمشاهده ايچندهكى موجودات دخى، بربرى آرقهسندن قافله قافله گوچوب
— 195 —
گيدر، غائب اولور. خصوصًا بنم گبى نفسِ أمّارهيى طاشييانلره شو دنيا چوق غدّاردر، مكّاردر. بر لذّت ويرسه، بيڭ ألم طاقار چكديرر. بر اوزوم يديرسه، يوز طوقات وورور.
أى ربِّ رحيمم و أى خالقِ كريمم! كُلُّ اٰتٍ قَرِيبٌ سرّيله بن شيمديدن گورويورم كه: ياقين بر زمانده كفنمى گيدم، تابوتمه بيندم، دوستلريمه وداع أيلدم. قبريمه توجّه ايدوب گيدركن، سنڭ درگاهِ رحمتڭده، جنازهمڭ لسانِ حاليله، روحمڭ لسانِ قاليله باغيرهرق ديرم: "الأمان الأمان! يا حنّان! يا منّان! بنى گناهلريمڭ خجالتندن قورتار!"
ايشته قبريمڭ باشنه اولاشدم، بوينمه كفنمى طاقوب قبريمڭ باشنده اوزانان جسممڭ اوزرينه طوردم. باشمى درگاهِ رحمتڭه قالديروب بتون قوّتمله فرياد ايدوب ندا ايدييورم: "الأمان الأمان! يا رحمٰن! يا حنّان! يا منّان! بنى گناهلريمڭ آغير يوكلرندن خلاص أيله!"
ايشته قبريمه گيردم، كفنمه صاريلدم. تشييعجيلر بنى بيراقوب گيتديلر. سنڭ عفو و رحمتڭى إنتظار ايدييورم. و بِالمشاهده گوردم كه: سندن باشقه ملجأ و منجأ يوق. گناهلرڭ چركين يوزندن و معصيتڭ وحشى شكلندن و او مكانڭ طارلغندن بتون قوّتمله ندا ايدوب: الأمان، الأمان! يا رحمٰن! يا حنّان! يا منّان! يا ديّان! بنى چركين گناهلريمڭ آرقداشلقلرندن قورتار، يريمى گنيشلتدير. إلٰهى! سنڭ رحمتڭ ملجأمدر و رحمةً لِلْعالمين اولان حبيبڭ (عصم) سنڭ رحمتڭه يتيشمك ايچون وسيلهمدر. سندن شكوا دگل، بلكه نفسمى و حالمى سڭا شكوا ايدييورم.
— 196 —
أى خالقِ كريمم و أى ربِّ رحيمم! سنڭ سعيد إسمندهكى مخلوقڭ و مصنوعڭ و عبدڭ هم عاصى، هم عاجز، هم غافل، هم جاهل، هم عليل، هم ذليل، هم مسئ، هم مسنّ، هم شقى، هم سيّدندن قاچمش بر كوله اولديغى حالده، قرق سنه صوڭره ندامت ايدوب سنڭ درگاهڭه عودت ايتمك ايستهيور. سنڭ رحمتڭه إلتجا ايدييور. حدسز گناه و خطيئاتلرينى إعتراف ايدييور. أوهام و درلو درلو علّتلرله مبتلا اولمش. سڭا تضرّع و نياز ايدر. أگر كمالِ رحمتڭله اونى قبول ايتسهڭ، مغفرت ايدوب رحمت ايتسهڭ؛ ذاتًا او سنڭ شانڭدر. چونكه أرحم الراحمينسڭ. أگر قبول ايتمزسهڭ، سنڭ قپوڭدن باشقه هانگى قپويه گيدهيم؟ هانگى قپو وار؟ سندن باشقه ربّ يوق كه، درگاهنه گيديلسين. سندن باشقه حق معبود يوقدر كه، اوڭا إلتجا ايديلسين!..
لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ وَحْدَكَ لَا شَرِيكَ لَكَ اٰخِرُ الْكَلَامِ فِى الدُّنْيَا وَ اَوَّلُ الْكَلَامِ فِى اْلٰاخِرَةِ وَ فِى الْقَبْرِ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ تَعَالَى عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ
اون اوچنجى نوطه:
مدارِ إلتباس اولمش بش مسئلهدر.
برنجيسى:طريقِ حقده چاليشان و مجاهده ايدنلر، يالڭز كندى وظيفهلرينى دوشونمك لازم گليركن، جنابِ حقّه عائد وظيفهيى دوشونوب، حركاتنى اوڭا بنا ايدهرك خطايه دوشرلر. أدَبُ الدين وَ الدنيا رسالهسنده واردر كه: بر زمان شيطان، حضرتِ عيسى عليه السلامه إعتراض ايدوب ديمش كه: "مادام أجل و هر شى قدرِ إلٰهى ايلهدر؛ سن كنديڭى بو يوكسك يردن آت، باق ناصل ئولهجكسڭ." حضرتِ عيسى عليه السلام ديمش كه:
اِنَّ لِلَّهِ اَنْ يَخْتَبِرَ عَبْدَهُ وَ لَيْسَ لِلْعَبْدِ اَنْ يَخْتَبِرَ رَبَّهُ
— 197 —
يعنى: "جنابِ حق عبدينى تجربه ايدر و دير كه: سن بويله ياپسهڭ سڭا بويله ياپارم، گورهيم سنى ياپابيلير ميسڭ؟ دييه تجربه ايدر. فقط عبدڭ حقّى يوق و حدّى دگل كه، جنابِ حقّى تجربه ايتسين و ديسين: بن بويله ايشلهسهم، سن بويله ايشلر ميسڭ؟ دييه تجربهوارى بر صورتده جنابِ حقّڭ ربوبيتنه قارشى إمتحان طرزى سوءِ أدبدر، عبوديته منافيدر."
مادام حقيقت بودر، إنسان كندى وظيفهسنى ياپوب جنابِ حقّڭ وظيفهسنه قاريشمهمالى.
مشهوردر كه: بر زمان إسلام قهرمانلرندن و جنگيزڭ اوردوسنى متعدّد دفعه مغلوب ايدن جلال الدينِ خٰوارزمشاه حربه گيدركن، وزراسى و أتباعى اوڭا ديمشلر: "سن مظفّر اولاجقسڭ، جنابِ حق سنى غالب ايدهجك." او ديمش: "بن اللّٰهڭ أمريله، جهاد يولنده حركت ايتمگه وظيفهدارم، جنابِ حقّڭ وظيفهسنه قاريشمام؛ مظفّر ايتمك ويا مغلوب ايتمك اونڭ وظيفهسيدر."
ايشته او ذات بو سرِّ تسليميتى آڭلاماسيله، خارقه بر صورتده چوق دفعه مظفّر اولمشدر.
أوت إنسانڭ ألندهكى جزءِ إختيارى ايله ايشلدكلرى أفعاللرنده، جنابِ حقّه عائد نتائجى دوشونمهمك گركدر. مثلا: قارداشلريمزدن بر قسم ذاتلر، خلقلرڭ رسالهِٔ نوره إلتحاقلرى شوقلرينى زيادهلشديرييور، غيرته گتيرييور. ديڭلهمدكلرى وقت ضعيفلرڭ قوّهِٔ معنويهلرى قيريلييور، شوقلرى بر درجه سونويور. حالبوكه استادِ مطلق، مقتداىِ كلّ، رهبرِ أكمل اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام،
وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا الْبَلَاغُ
اولان فرمانِ إلٰهىيى كندينه رهبرِ مطلق ايدهرك، إنسانلرڭ چكيلمهسيله و
— 198 —
ديڭلمهمسيله داها زياده سعى و غيرت و جدّيتله تبليغ ايتمش. چونكه
اِنَّكَ لَا تَهْدِى مَنْ اَحْبَبْتَ وَ لٰكِنَّ اللّٰهَ يَهْدِى مَنْ يَشَاءُ
سرّيله آڭلامش كه: إنسانلره ديڭلتديرمك و هدايت ويرمك، جنابِ حقّڭ وظيفهسيدر. جنابِ حقّڭ وظيفهسنه قاريشمازدى.
اويله ايسه؛ ايشته أى قارداشلرم! سز ده، سزه عائد اولميان وظيفهيه حركاتڭزى بنا ايتمكله قاريشمايڭز و خالقڭزه قارشى تجربه وضعيتنى آلمايڭز!
ايكنجى مسئله:عبوديت، أمرِ إلٰهىيه و رضاىِ إلٰهىيه باقار. عبوديتڭ داعيسى أمرِ إلٰهى و نتيجهسى رضاىِ حقدر. ثمراتى و فوائدى، اُخرويهدر. فقط علّهِٔ غائيه اولمامق، هم قصدًا ايستهنيلمهمك شرطيله، دنيايه عائد فائدهلر و كندى كندينه ترتّب ايدن و ايستهنيلميهرك ويريلن ثمرهلر، عبوديته منافى اولماز. بلكه ضعيفلر ايچون مشوِّق و مرجّح حكمنه گچرلر. أگر او دنيايه عائد فائدهلر و منفعتلر؛ او عبوديته، او ورده ويا او ذكره علّت ويا علّتڭ بر جزئى اولسه؛ او عبوديتى قسمًا إبطال ايدر. بلكه او خاصيتلى وردى عقيم بيراقير، نتيجه ويرمز. ايشته بو سرّى آڭلاميانلر، مثلا يوز خاصيتى و فائدهسى بولونان أورادِ قدسيهِٔ شاهِ نقشبندىيى ويا بيڭ خاصيتى بولونان جوشن الكبيرى، او فائدهلرڭ بعضلرينى مقصودِ بِالذّات نيّت ايدهرك اوقويورلر. او فائدهلرى گورهمييورلر و گورهميهجكلر و گورمگه ده حقلرى يوقدر. چونكه او فائدهلر، او أورادلرڭ علّتى اولاماز و اوندن، اونلر قصدًا و بِالذّات ايستهنيلميهجك. چونكه اونلر فضلى بر صورتده، او خالص ورده طلبسز ترتّب ايدر. اونلرى نيّت ايتسه، إخلاصى بر درجه بوزولور. بلكه عبوديتدن چيقار و قيمتدن دوشر. يالڭز بو قدر وار كه؛ بويله خاصيتلى أورادى اوقومق ايچون ضعيف إنسانلر بر مشوِّق و مرجّحه محتاجدرلر. او فائدهلرى دوشونوب، شوقه گلوب؛ أورادى صِرف رضاىِ إلٰهى ايچون، آخرت ايچون اوقوسه ضرر ويرمز. هم ده مقبولدر. بو حكمت آڭلاشيلمديغندن؛ چوقلر، أقطابدن و سلفِ صالحيندن مروى اولان فائدهلرى گورمدكلرندن شبههيه
— 199 —
دوشر، حتّى إنكار ده ايدر.
اوچنجى مسئله:
طُوبٰى لِمَنْ عَرَفَ حَدَّهُ وَ لَمْ يَتَجَاوَزْ طَوْرَهُ
يعنى: "نه موطلى او آدمه كه، كندينى بيلوب حدّندن تجاوز ايتمز." ناصل بر ذرّه جامدن، بر قطره صودن، بر حوضدن، دڭزدن، قمردن سيّارهلره قدر گونشڭ جلوهلرى وار. هر بريسى قابليتنه گوره گونشڭ عكسنى، مثالنى طوتويور و حدّينى بيلييور. بر قطره صو، كندى قابليتنه گوره "گونشڭ بر عكسى بنده واردر" دير. فقط "بن ده دڭز گبى بر آيينهيم" دييهمز. اويله ده: أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوهسنڭ تنوّعنه گوره، مقاماتِ أولياده اويله مراتب وار. أسماءِ إلٰهيهنڭ هر بريسنڭ بر گونش گبى قلبدن عرشه قدر جلوهلرى وار. قلب ده بر عرشدر، فقط "بن ده عرش گبىيم" دييهمز. ايشته عبوديتڭ أساسى اولان، عجز و فقر، قصور و نقصنى بيلمك و نياز ايله درگاهِ الوهيته قارشى سجده ايتمگه بدل، ناز و فخر صورتنده گيدنلر؛ ذرّهجك قلبنى عرشه مساوى طوتار. قطره گبى مقامنى، دڭز گبى أوليانڭ مقاماتيله إلتباس ايدر. كندينى او بيوك مقاماته ياقيشديرمق و او مقامده كندينى محافظه ايتمك ايچون تصنّعاته، تكلّفاته، معناسز خودفروشلغه و بر چوق مشكلاته دوشر.
الحاصل:حديثده واردر كه:
هَلَكَ النَّاسُ اِلَّا الْعَالِمُونَ وَ هَلَكَ الْعَالِمُونَ اِلَّا الْعَامِلُونَ وَ هَلَكَ الْعَامِلُونَ اِلَّا الْمُخْلِصُونَ وَ الْمُخْلِصُونَ عَلٰى خَطَرٍ عَظِيمٍ
يعنى: مدارِ نجات و خلاص، يالڭز إخلاصدر. إخلاصى قزانمق چوق مهمدر. بر ذرّه إخلاصلى عمل، بطمانلرله خالص اولميانه مرجّحدر. إخلاصى قزانديران حركاتندهكى سببى، صِرف بر أمرِ إلٰهى و نتيجهسى رضاىِ إلٰهى اولديغنى دوشونملى
— 200 —
و وظيفهِٔ إلٰهيهيه قاريشمهمالى.
هر شيده بر إخلاص وار. حتّى محبّتڭ ده إخلاص ايله بر ذرّهسى، بطمانلرله رسمى و اجرتلى محبّته ترجّح ايدر. ايشته بر ذات بو إخلاصلى محبّتى بويله تعبير ايتمش:
وَ مَا اَنَا بِالْبَاغِى عَلَى الْحُبِّ رِشْوَةً ضَعِيفٌ هَوًى يُبْغٰى عَلَيْهِ ثَوَابٌ
يعنى: "بن محبّت اوزرينه بر رشوت، بر اجرت، بر مقابله، بر مكافات ايستهمييورم. چونكه مقابلنده بر مكافات، بر ثواب ايستهنيلن محبّت ضعيفدر، دوامسزدر." حتّى خالص محبّت، فطرتِ إنسانيهده و عموم والدهلرده درج ايديلمشدر. ايشته بو خالص محبّته تام معناسيله والدهلرڭ شفقتلرى مظهردر. والدهلر او سرِّ شفقت ايله، أولادلرينه قارشى محبّتلرينه بر مكافات، بر رشوت ايستهمدكلرينه و طلب ايتمدكلرينه دليل؛ روحنى، بلكه سعادتِ اُخرويهسنى ده اونلر ايچون فدا ايتمهلريدر. طاووغڭ بتون سرمايهسى كندى حياتى ايكن، ياوروسنى ايتڭ آغزندن قورتارمق ايچون (خسروڭ مشاهدهسيله) قفاسنى ايته قاپديرر.
دردنجى مسئله:أسبابِ ظاهريه أليله گلن نعمتلرى، او أسباب حسابنه آلمامق گركدر. أگر او سبب إختيار صاحبى دگلسه (مثلا حيوان و آغاج گبى) طوغريدن طوغرىيه او نعمتى جنابِ حق حسابنه ويرر. مادام او، لسانِ حال ايله بسم اللّٰه دير، سڭا ويرر. سن ده اللّٰه حسابنه اولارق بسم اللّٰه دى، آل. أگر او سبب إختيار صاحبى ايسه؛ او بسم اللّٰه ديمهلى، صوڭره اوندن آل، يوقسه آلمه. چونكه
وَلَا تَاْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللّٰهِ عَلَيْهِ
آيتنڭ معناىِ صريحندن باشقه بر معناىِ إشاريسى شودر كه: "منعمِ حقيقىيى خاطره گتيرمهين و اونڭ ناميله ويريلمهين نعمتى ييمهيڭز!" ديمكدر. او حالده هم ويرن بسم اللّٰه ديمهلى، هم آلان بسم اللّٰه ديمهلى. أگر او بسم اللّٰه ديمييور فقط سن ده آلمغه محتاج ايسهڭ؛ سن بسم اللّٰه دى، اونڭ باشى اوستنده رحمتِ إلٰهيهنڭ ألنى گور، شكر
— 201 —
ايله اوپ، اوندن آل. يعنى نعمتدن إنعامه باق، إنعامدن منعمِ حقيقىيى دوشون. بو دوشونمك بر شكردر. صوڭره او ظاهرى واسطهيه ايسترسهڭ دعا ايت. چونكه او نعمت اونڭ أليله سزه گوندرلدى.
أسبابِ ظاهريهيى پرستش ايدنلرى آلداتان؛ ايكى شيئڭ برابر گلمهسى ويا بولونماسيدر كه، "إقتران" تعبير ايديلير، بربرينه علّت ظن ايتمهلريدر.
هم بر شيئڭ عدمى، بر نعمتڭ معدوم اولماسنه علّت اولديغندن، توهّم ايدر كه: او شيئڭ وجودى دخى، او نعمتڭ وجودينه علّتدر. شكرينى، منّتدارلغنى او شيئه ويرر، خطايه دوشر. چونكه بر نعمتڭ وجودى، او نعمتڭ عموم مقدّماتنه و شرائطنه ترتّب ايدر. حالبوكه او نعمتڭ عدمى، بر تك شرطڭ عدميله اولويور. مثلا: بر باغچهيى صولايان جدولڭ دليگنى آچميان آدم، او باغچهنڭ قوروماسنه و او نعمتلرڭ عدمنه سبب و علّت اولويور. فقط او باغچهنڭ نعمتلرينڭ وجودى، او آدمڭ خدمتندن باشقه، يوزر شرائطڭ وجودينه توقّفله برابر، علّتِ حقيقى اولان قدرت و إرادهٔ ربّانيه ايله وجوده گلير. ايشته بو مغلطهنڭ نه قدر خطاسى ظاهر اولديغنى آڭلا و أسبابپرستلرڭ ده نه قدر خطا ايتدكلرينى بيل!
أوت إقتران آيريدر، علّت آيريدر. بر نعمت سڭا گلييور؛ فقط بر إنسانڭ سڭا قارشى إحسان نيّتى، او نعمته مقارن اولمش؛ فقط علّت اولمامش. علّت، رحمتِ إلٰهيهدر. أوت او آدم إحسان ايتمهيى نيّت ايتمهسيدى، او نعمت سڭا گلمزدى. نعمتڭ عدمنه علّت اولوردى. فقط مذكور قاعدهيه بناءً؛ او مَيلِ إحسان، او نعمته علّت اولاماز. آنجق يوزر شرائطڭ بر شرطى اولابيلير. مثلا: رسالهِٔ نورڭ شاكردلرى ايچنده جنابِ حقّڭ نعمتلرينه مظهر بعض ذاتلر (خسرو، رأفت گبى)، إقترانى علّتله إلتباس ايتمشلر؛ استادينه فضله منّتدارلق گوسترييورلردى. حالبوكه جنابِ حق اونلره درسِ قرآنيده ويرديگى نعمتِ إستفاده ايله، استادلرينه إحسان ايتديگى نعمتِ إفادهيى برابر قيلمش، مقارنت ويرمش. اونلر ديرلر كه:
— 202 —
"أگر استاديمز بورايه گلمهسيدى، بز بو درسى آلامازدق. اويله ايسه اونڭ إفادهسى، إستفادهمزه علّتدر." بن ده ديرم: "أى قارداشلرم! جنابِ حقّڭ بڭا ده سزلره ده ايتديگى نعمت برابر گلمش، ايكى نعمتڭ علّتى ده رحمتِ إلٰهيهدر. بن ده سزڭ گبى إقترانى علّتله إلتباس ايدهرك، بر وقت رسالهِٔ نورڭ سزلر گبى ألماس قلملى يوزر شاكردلرينه چوق منّتدارلق حسّ ايدييوردم. و دييوردم كه: بونلر اولماسه ايدى، بنم گبى ياريم اُمّى بر بيچاره ناصل خدمت ايدهجكدى؟ صوڭره آڭلادم كه، سزلره قلم واسطهسيله اولان قدسى نعمتدن صوڭره، بڭا ده بو خدمته موفّقيت إحسان ايتمش. بربرينه إقتران ايتمش، بربرينڭ علّتى اولاماز. بن سزه تشكّر دگل، بلكه سزى تبريك ايدييورم. سز ده بڭا منّتدارلغه بدل، دعا و تبريك ايديڭز."
بو دردنجى مسئلهده، غفلتڭ نه قدر درجهلرى بولونديغى آڭلاشيلير.
بشنجى مسئله:ناصلكه بر جماعتڭ مالى بر آدمه ويريلسه ظلم اولور. ويا جماعته عائد وقفلرى بر آدم ضبط ايتسه ظلم ايدر. اويله ده: جماعتڭ سعيلريله حاصل اولان بر نتيجهيى ويا جماعتڭ حسنهلريله ترتّب ايدن بر شرفى، بر فضيلتى، او جماعتڭ رئيسنه ويا استادينه ويرمك؛ هم جماعته، هم ده او استاد ويا رئيسه ظلمدر. چونكه أنانيتى اوقشار، غروره سَوق ايدر. كندينى قپوجى ايكن، پادشاه ظن ايتديرر. هم كندى نفسنه ده ظلم ايدر. بلكه بر شركِ خفىيه يول آچار. أوت بر قلعهيى فتح ايدن بر طابورڭ غنيمتنى و مظفّريت شرفنى، بيڭباشيسى آلاماز. أوت استاد و مرشد، مصدر و منبع تلقّى ايديلمهمك گركدر. بلكه مظهر و معكس اولدقلرينى بيلمك لازمدر. مثلا: حرارت و ضيا، سڭا بر آيينه واسطهسيله گلير. سندن گونشه قارشى منّتدار اولمغه بدل، آيينهيى مصدر تلقّى ايدوب، گونشى اونوتوب، اوڭا منّتدار اولمق، ديوانهلكدر. أوت آيينه محافظه ايديلمهلى، چونكه مظهردر. ايشته مرشدڭ روحى و قلبى بر آيينهدر. جنابِ حقدن گلن فيضه معكس اولور،
— 203 —
مريدينه عكس ايديلمهسنه ده وسيله اولور. وسيلهلكدن فضله فيض نقطهسنده مقام ويريلمهمك لازمدر. حتّى بعض اولور كه، مصدر تلقّى ايديلن بر استاد، نه مظهردر، نه ده مصدردر. بلكه مريدينڭ صفوتِ إخلاصيله و قوّتِ إرطباتيله و اوڭا حصرِ نظر ايله او مريد باشقه يولده آلديغى فيوضاتى، استادينڭ مرآتِ روحندن گلمش گورويور.
ناصلكه بعض آدم، مانيهتيزمه واسطهسيله بر جامه دقّت ايده ايده عالمِ مثاله قارشى خيالنده بر پنجره آچيلير. او آيينهده چوق غرائبى مشاهده ايدر. حالبوكه آيينهده دگل، بلكه آيينهيه اولان دقّتِ نظر واسطهسيله آيينهنڭ خارجنده خيالنه بر پنجره آچيلمش گورويور. اونڭ ايچوندر كه، بعضًا ناقص بر شيخڭ خالص مريدى، شيخندن داها زياده كامل اولابيلير و دونر شيخنى إرشاد ايدر و شيخنڭ شيخى اولور.
اون دردنجى نوطه:توحيده دائر درت كوچك رمزدر.
برنجى رمز:أى أسبابپرست إنسان! عجبا غريب جوهرلردن ياپيلمش بر عجيب قصرى گورسهڭ كه، ياپيلييور. اونڭ بناسنده صرف ايديلن جوهرلرڭ بر قسمى يالڭز چينده بولونويور. ديگر قسمى أندلسده، بر قسمى يمنده، بر قسمى سبريادن باشقه يرده بولونمييور. بنانڭ ياپيلماسى زماننده عين گونده شرق، شمال، غرب، جنوبدن او جوهرلى طاشلر قولايلقله جلب اولوب ياپيلديغنى گورسهڭ؛ هيچ شبههڭ قالير مى كه؛ او قصرى ياپان اوسته، بتون كُرهٔ أرضه حكم ايدن بر حاكمِ معجزهكاردر.
ايشته هر بر حيوان، اويله بر قصرِ إلٰهيدر. خصوصًا إنسان، او قصرلرڭ أڭ گوزلى و او سرايلرڭ أڭ عجيبيدر. و بو إنسان دينيلن سرايڭ جوهرلرى؛ بر قسمى عالمِ أرواحدن، بر قسمى عالمِ مثالدن و لوحِ محفوظدن و ديگر بر قسمى ده هوا عالمندن، نور عالمندن، عناصر عالمندن گلديگى گبى؛ حاجاتى أبده اوزانمش، أمللرى
— 204 —
سماوات و أرضڭ أقطارنده إنتشار ايتمش، رابطهلرى، علاقهلرى دنيا و آخرت أدوارنده طاغلمش بر سراىِ عجيب و بر قصرِ غريبدر.
ايشته أى كندينى إنسان ظن ايدن إنسان! مادام ماهيتڭ بويلهدر؛ سنى ياپان آنجق او ذات اولابيلير كه: دنيا و آخرت برر منزل، أرض و سما برر صحيفه، أزل و أبد دون و يارين حكمنده اولارق تصرّف ايدن بر ذات اولابيلير. اويله ايسه إنسانڭ معبودى و ملجئى و خلاصكارى او اولابيلير كه؛ أرض و سمايه حكم ايدر، دنيا و عقبا ديزگينلرينه مالكدر.
ايكنجى رمز:بعض أبلهلر وار كه، گونشى طانيمدقلرى ايچون، بر آيينهده گونشى گورسه، آيينهيى سومگه باشلار. شديد بر حسّ ايله اونڭ محافظهسنه چاليشير. تا كه ايچندهكى گونشى غائب اولماسين. نه وقت او أبله؛ گونش، آيينهنڭ ئولمهسيله ئولمهديگنى و قيريلمهسيله فنا بولماديغنى درك ايتسه، بتون محبّتنى گوكدهكى گونشه چويرر. او وقت آڭلار كه، آيينهده گورولن گونش؛ آيينهيه تابع دگل، بقاسى اوڭا متوقّف دگل.. بلكه گونشدر كه، او آيينهيى او طرزده طوتويور و اونڭ پارلاماسنه و نورينه مدد ويرييور. گونشڭ بقاسى اونڭله دگل؛ بلكه آيينهنڭ حياتدار پارلاماسنڭ بقاسى، گونشڭ جلوهسنه تابعدر.
أى إنسان! سنڭ قلبڭ و هويت و ماهيتڭ، بر آيينهدر. سنڭ فطرتڭده و قلبڭده بولونان شديد بر محبّتِ بقا، او آيينه ايچون دگل و او قلبڭ و ماهيتڭ ايچون دگل.. بلكه او آيينهده إستعداده گوره جلوهسى بولونان باقئِ ذو الجلالڭ جلوهسنه قارشى محبّتڭدر كه، بلاهت يوزندن او محبّتڭ يوزى باشقه يره دونمش. مادام اويلهدر. "يا باقى أنت الباقى" دى. يعنى مادام سن وارسڭ و باقيسڭ؛ فنا و عدم نه ايسترسه بزه ياپسين، أهمّيتى يوق!..
اوچنجى رمز:أى إنسان! فاطرِ حكيمڭ سنڭ ماهيتڭه قويديغى أڭ غريب بر حالت شودر كه: بعضًا دنيايه يرلشهمييورسڭ. زندانده بوغازى صيقيلمش آدم گبى
— 205 —
"اوف، اوف" دييوب دنيادن داها گنيش بر ير ايستديگڭ حالده، بر ذرّهجك بر ايش، بر خاطره، بر دقيقه ايچنه گيروب يرلشييورسڭ. قوجه دنيايه يرلشهمهين قلب و فكرڭ، او ذرّهجكده يرلشير. أڭ شدّتلى حسّياتڭله او دقيقهجق، او خاطرهجقده طولاشييورسڭ.
هم سنڭ ماهيتڭه اويله معنوى جهازات و لطيفهلر ويرمش كه؛ بعضلرى دنيايى يوتسه طوق اولماز. بعضلرى بر ذرّهيى كندنده يرلشديرهمييور. باش، بر بطمان طاشى قالديرديغى حالده؛ گوز، بر صاچى قالديرهمديغى گبى؛ او لطيفه، بر صاچ قدر بر ثقلته، يعنى غفلت و ضلالتدن گلن كوچك بر حالته طايانهمييور. حتّى بعضًا سونر و ئولور. مادام اويلهدر؛ حذر ايت، دقّتله باص، باتمقدن قورق. بر لقمه، بر كلمه، بر دانه، بر لمعه، بر إشارتده، بر اوپمكده باتمه! دنيايى يوتان بتون لطائفلريڭى اونده باتيرمه. چونكه چوق كوچك شيلر وار، چوق بيوكلرى بر جهتده يوتار. ناصل كوچك بر جام پارچهسنده؛ گوك، ييلديزلريله برابر ايچنه گيروب غرق اولويور. خردل گبى كوچك قوّهِٔ حافظهڭده، سنڭ صحيفهِٔ أعمالڭڭ أكثرى و صحائفِ عمريڭڭ أغلبى ايچنه گيرديگى گبى؛ چوق جزئى كوچك شيلر وار، اويله بيوك أشيايى بر جهتده يوتار، إستيعاب ايدر.
دردنجى رمز:أى دنياپرست إنسان! چوق گنيش تصوّر ايتديگڭ سنڭ دنياڭ، طار بر قبر حكمندهدر. فقط، او طار قبر گبى منزلڭ ديوارلرى شيشهدن اولديغى ايچون بربرى ايچنده إنعكاس ايدوب گوز گورونجهيه قدر گنيشلهيور. قبر گبى طار ايكن، بر شهر قدر گنيش گورونور. چونكه او دنيانڭ صاغ ديوارى اولان گچمش زمان و صول ديوارى اولان گلهجك زمان، ايكيسى معدوم و غيرِ موجود اولدقلرى حالده، بربرى ايچنده إنعكاس ايدوب غايت قيصه و طار اولان حاضر زمانڭ قنادلرينى آچارلر. حقيقت خياله قاريشير، معدوم بر دنيايى موجود ظن ايدرسڭ. ناصل بر خط، سرعتِ حركتله بر سطح گبى گنيش گورونوركن، حقيقتِ وجودى اينجه بر خط
— 206 —
اولديغى گبى؛ سنڭ ده دنياڭ حقيقتجه طار، فقط سنڭ غفلت و وهم و خيالڭله ديوارلرى چوق گنيشلهمش. او طار دنياده، بر مصيبتڭ تحريكيله قيميلدانسهڭ، باشڭى چوق اوزاق ظن ايتديگڭ ديواره چارپارسڭ. باشڭدهكى خيالى اوچورور، اويقوڭى قاچيرر. او وقت گورورسڭ كه: او گنيش دنياڭ؛ قبردن داها طار، كوپريدن داها مساعدهسز. سنڭ زمانڭ و عمرڭ، برقدن داها چابوق گچر؛ حياتڭ، چايدن داها سرعتلى آقار.
مادام دنيا حياتى و جسمانى ياشايش و حيوانى حيات بويلهدر؛ حيوانيتدن چيق، جسمانيتى بيراق، قلب و روحڭ درجهِٔ حياتنه گير. توهّم ايتديگڭ گنيش دنيادن داها گنيش بر دائرهِٔ حيات، بر عالمِ نور بولورسڭ. ايشته او عالمڭ آناختارى، معرفت اللّٰه و وحدانيت سرلرينى إفاده ايدن "لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه" كلمهٔ قدسيهسيله قلبى سويلتديرمك، روحى ايشلتديرمكدر.
اون بشنجى نوطه:اوچ مسئلهدر.
برنجى مسئله:إسمِ حفيظڭ تجلّئِ أتمّنه إشارت ايدن
فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ ٭ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ
آيتيدر. قرآنِ حكيمڭ بو حقيقتنه دليل ايسترسهڭ، كتابِ مبينڭ مسطرى اوستنده يازيلان شو كائنات كتابنڭ صحيفهلرينه باقسهڭ، إسمِ حفيظڭ جلوهِٔ أعظمنى و بو آيتِ كريمهنڭ بر حقيقتِ كبراسنڭ نظيرهسنى چوق جهتلرله گورهبيليرسڭ. أزجمله:
آغاج، چيچك و اوتلرڭ مختلف تخملرندن بر قبضه آل. او مختلف و بربرينه مخالف تخملرڭ جنسلرى بربرندن آيرى، نوعلرى بربرندن باشقه اولان چيچك، آغاج و اوتلرڭ صندوقچهلرى حكمنده اولان او قبضهيى قراڭلقده و قراڭلق، بسيط و جامد بر طوپراق ايچنده دفن ايت، سرپ. صوڭره ميزانسز و أشيايى فرق ايتمهين و نرهيه
— 207 —
يوزينى چويرسهڭ اورايه گيدن بسيط صو ايله صولا. صوڭره سنوى حشرڭ ميدانى اولان بهار موسمنده گل، باق! إسرافيلوارى مَلكِ رعد؛ بهارده نفخِ صور نوعندن ياغموره باغيرماسى، ير آلتنده دفن ايديلن چكردكلره نفخِ روحله مژدهلهمهسى زماننه دقّت ايت كه، او نهايت درجه قاريشق و قاريشمش و بربرينه بڭزهين او تخمجقلر، إسمِ حفيظڭ تجلّيسى آلتنده كمالِ إمتثال ايله خطاسز اولارق فاطرِ حكيمدن گلن أوامرِ تكوينيهيى إمتثال ايدييورلر. و اويله توفيقِ حركت ايدييورلر كه؛ اونلرڭ او حركتلرنده بر شعور، بر بصيرت، بر قصد، بر إراده، بر علم، بر كمال، بر حكمت پارلاديغى گورونويور.
چونكه گورييورسڭ كه؛ او بربرينه بڭزهين تخمجقلر، بربرندن تمايز ايدوب آيريلييور. مثلا بو تخمجق، بر اينجير آغاجى اولدى. فاطرِ حكيمڭ نعمتلرينى باشلريمز اوستنده نشره باشلادى. سرپييور، داللرينڭ أللرى ايله بزلره اوزاتييور. ايشته اوڭا صورةً بڭزهين بو ايكى تخمجق ايسه، گون عاشقى نامندهكى چيچك ايله، هرجائى منكشه گبى چيچكلر ويردى. بزلر ايچون سوسلندى. يوزيمزه گولويورلر، كنديلرينى بزلره سَوْديرييورلر. داها بورادهكى بر قسم تخمجقلر، بو گوزل ميوهلرى ويردى و سنبل و آغاج اولديلر. گوزل طاد، قوقو و شكللرى ايله إشتهامزى آچوب، كندى نفسلرينه بزم نفسلريمزى دعوت ايدييورلر و كنديلرينى مشتريلرينه فدا ايدييورلر. تا نباتى حيات مرتبهسندن، حيوانى حيات مرتبهسنه ترقّى ايتسينلر. و هكذا.. قياس ايت. اويله بر صورتده او تخمجقلر إنكشاف ايتديلر كه، او تك قبضه، مختلف آغاجلر و متنوّع چيچكلر ايله طولو بر باغچه حكمنه گچدى. ايچنده هيچ بر غلط، قصور يوق.
فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ
سرّينى گوسترر. هر بر تخم، إسمِ حفيظڭ جلوهسيله و إحسانيله اوڭا پدرينڭ و أصلنڭ مالندن ويرديگى إرثيتى؛ إلتباسسز، نقصانسز محافظه ايدوب گوسترييور. ايشته بو حدسز خارقه محافظهيى ياپان ذاتِ حفيظ، قيامت و حشرده حفيظيتڭ
— 208 —
تجلّئِ أكبرينى گوسترهجگنه قطعى بر إشارتدر.
أوت بو أهمّيتسز، زائل، فانى طورلرده بو درجه قصورسز، غلطسز حفيظيت جلوهسى بر حجّتِ قاطعهدر كه؛ أبدى تأثيرى و عظيم أهمّيتى بولونان أمانتِ كبرا حَمَلهسى و أرضڭ خليفهسى اولان إنسانلرڭ أفعال، آثار و أقواللرى و حسنات و سيّئاتلرى، كمالِ دقّت ايله محافظه ايديلوب محاسبهسى گورولهجك.
آيا بو إنسان ظن ايدر مى كه، باشى بوش قالاجق؟ حاشا!.. بلكه إنسان، أبده مبعوثدر و سعادتِ أبديهيه و شقاوتِ دائمهيه نامزددر. كوچك بيوك، آز چوق هر عملندن محاسبه گورهجك. يا تلطيف ويا طوقات ييهجك.
ايشته حفيظيتڭ جلوهٔ كبراسنه و مذكور آيتڭ حقيقتنه شاهدلر حدّ و حسابه گلمز. بو مسئلهدهكى گوسترديگمز شاهد؛ دڭزدن بر قطره، طاغدن بر ذرّهدر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭