— 99 —
وَاِذَا قِيلَ لَهُمْ اٰمِنُوا كَمَا اٰمَنَ النَّاسُ قَالُوا اَنُؤْمِنُ كَمَا اٰمَنَ السُّفَهَاءُ اَلَا اِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلٰكِنْ لَا يَعْلَمُونَ
يعنى،"خلقڭ ايمانه گلدكلرى گبى، سز ده ايمانه گليڭز" دييه ايمانه دعوت ايديلدكلرى زمان، "سفها طاقمنڭ ايمانه گلديگى گبى، بز ده مى ايمانه گلهجگز؟" دييه جوابنده بولنورلر. فقط سفها طاقمى، آنجق و آنجق اونلردر. لٰكن بيلمييورلر.
بو آيتى ماقبليله ربط و نظم ايدن جهتلر:
أوت بو ايكى آيت منافقلرڭ جنايتلرينى حكايه ايتدكلرى گبى؛ اونلره نصيحت و إرشاد وظيفهسنى ده گورويورلر. بناءً عليه بو ايكى آيتڭ آراسندهكى عطف، يا مؤمنلره إسناد ايتدكلرى سفاهت جنايتى، أرضده ياپدقلرى إفساد جنايتنه عطفدر. ويا أمرِ بِالمعروفى تضمّن ايدن ايكنجى آيت، نهىِ عن المُنكَرى إفاده ايدن برنجى آيته عطفدر. ديمك بو ايكى آيت آراسنده جهت الوحدت، يا جنايتدر ويا إرشاددر.
بو آيتدهكى جملهلرڭ آراسندهكى جهتِ إرتباط:
أوت وقتا كه وَاِذَا قِيلَ لَهُمْ اٰمِنُوا كَمَا اٰمَنَ النَّاسُ جملهسيله فرضِ كفايه اولان نصيحت وظيفهسى ايفا ايديلمك اوزره، كامل إنسانلردن عبارت جمهورِ ناسه إتّباعًا خالص بر ايمانه دعوت ايديلدكلرى زمان، أنانيتِ جاهليهلرى هيجانه گلهرك قَالُوا اَنُؤْمِنُ كَمَا اٰمَنَ السُّفَهَاءُ دييوب غرور و عنادلرينه إصرار ايتمكله "دعوامز حقدر و بزلر حق اوزرهيز" دييه باطل و عنادجيلرڭ عادتى گبى باطل دعوالرينى حق و جهالتلرينى علم إدّعا ايتديلر. چونكه نفاقله قلبلرى فساده اوغرامشدر. طبيعى فاسد اولان بر قلب غرورلى اولور و إفساداته مَيل ايدر. بناءً عليه قلبلرينڭ فاسد اولماسندن تمرّد و عناد ايدييورلر. و هدف إتّخاذ ايتدكلرى إفساد إقتضاسيله، يكديگرينه خلقى إضلال ايتمهيى توصيه
— 100 —
ايدييورلر. و غرورلرينڭ حكميله ديانت و ايمانى سفاهت و سفالت تلقّى ايدييورلر. و نفاقلرينڭ ايجابيله، بو سوزلرنده ده منافقلق ياپييورلر. زيرا بو سوزلرينڭ ظاهرندن "بز، ديوانه دگلز، ناصل سفيهلر گبى اولاجغز" گبى بر معنا چيقار. باطنندن ايسه، "ناصل أكثريسى فقرا و نظريمزده سفيه اولان مؤمنلر گبى اولاجغز" گبى ديگر بر معنا چيقييور.
صوڭره قرآنِ كريم اونلرڭ مؤمنلره آتدقلرى سفاهت طاشنى اَلَا اِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ جملهسيله إعاده ايتمكله كنديلرينه يوتديرمشدر. چونكه عناد و جهالتلرى بو درجهيه واصل اولانڭ حق و مستحقّى، بين الناس تشهير ايتمكله سفاهتڭ كنديسنه منحصر اولديغنى إعلان ايتمكدر. صوڭره وَلٰكِنْ لَا يَعْلَمُونَ جملهسيله اونلرڭ جهلِ مركّبله جاهل اولدقلرينه إشارت ايتمشدر كه، بو گبى جاهللره نصيحت تأثير ايتمديگندن اونلردن تماميله إعراض ايتمك لازمدر. چونكه نصيحتى ديڭلهين، آنجق جهلنى بيلنلردر. بونلر جهللرينى ده بيلمزلر.
بو آيتڭ إحتوا ايتديگى جملهلرڭ أجزاسى آراسنده بولنان وجهِ إرتباط:
أوت وَاِذَا قِيلَ لَهُمْ اٰمِنُوا كَمَا اٰمَنَ النَّاسُ جملهسندهكى اِذَا قطعيتى إفاده ايتديگندن، أمرِ معروف ايله خلقى إرشاد ايتمك لزومنه إشارتدر. صيغهِٔ مجهول ايله ذكر ايديلن قِيلَ نصيحتڭ على سبيل الكفايه واجب اولديغنه إشارتدر.
و اَخْلِصُوا فِى اِيمَانِكُمْ گبى، إخلاص لفظنى إحتوا ايدن بر جملهيه بدل اٰمِنُوا لفظنڭ ذكر ايديلمهسى؛ إخلاصى اولميان ايمانڭ، ايماندن عدّ ايديلمهمسنه إشارتدر.
و كَمَا اٰمَنَ النَّاسُ لفظيله گوزل بر مثال، بر نمونه، بر ئورنك گوستريلمشدر كه، اوڭا إتّباع ايدهرك، إخلاصلى بر ايمانه گلسينلر. نَاس لفظنده ايكى نكته واردر. و او ايكى نكته، وجدانلرى أمرِ معروفه إجبار ايدن عامللردندر.
برنجيسى:
نَاس عنوانى هركسى، جمهورِ ناسه تابع اولمغه دعوت ايدر. چونكه جمهوره مخالفت اويله بر خطادر كه، او خطايى إرتكاب ايتمك؛ قلبڭ، وجدانڭ شانندن دگلدر.
— 101 —
ايكنجيسى:
كَمَا اٰمَنَ النَّاسُ تعبيرندن آڭلاشيلير كه؛ ايمانى اولميان، ناسدن عدّ ايديلمهمسى لازمدر. آنجق ناس تعبيرى مؤمنلره مخصوصدر. بو ده يا ايمانڭ خاصيتيله إنسانيتڭ حقيقتى مؤمنلره منحصردر ويا ايمانسز اولانلر إنسانيتڭ مرتبهسندن سقوط ايتمشلردر.
قَالُو اَنُؤْمِنُ كَمَا اٰمَنَ السُّفَهَاءُ يعنى: "بز نصيحتلرى قبول ايتمييورز. شو مسكينلرڭ جماعتنه ناصل گيرهجگز؟ بزم گبى أصحابِ جاه، مرتبه اونلره قياس ايديلهمز."
قَالُوا نفسلرينى تزكيه، مسلكلرينى ترويج، نصيحتدن إستغنا، مغرورانه دعوا شكلنده مدافعه ايتمهلرينه إشارتدر.
إنكارى بر إستفهامى إفاده ايدن اَنُؤْمِنُ كلمهسى اونلرڭ جهالتده گوستردكلرى تمرّد و عناده إشارتدر. صانكه إستفهام ايله نصيحت ايدنه صورييورلر كه: "مسلگمزى ترك ايتمهمزه، وجدانڭ راضى اولوب، إنصافڭ قبول ايدر مى؟"
س- اونلر او سوزلرنده، كيملرى مخاطب ايتمشلردر؟
ج- أوّلا، نفسلرينه؛
ثانيًا، أبناىِ جنسلرينه؛
ثالثًا، نصيحت ايدنلره توجيهِ خطاب ايتمشلردر.
أوت، بريسنه نصيحت ياپيلير ايكن او آدم أوّلا نفسنه مراجعت ايدر. صوڭره آرقداشلريله قونوشور. صوڭره نصيحت ايدنه دونر. ياپديغى مراجعتلرڭ نتيجهسنى اوڭا سويلر. بوڭا بناءً وقتا كه منافقلر ايمانه دعوت ايديلديلر. فساده اوغرامش قلبلرينه، تفسّخ ايتمش وجدانلرينه ياپدقلرى مراجعتده إنكار جوابنى آلارق قلبلرندهكى شيئى طيشارىيه ويرديلر. صوڭره إفساد آرقداشلرينه مراجعت ياپار. ينه إنكار جوابنى آلارق، گيزلى گيزلى قونوشمالره باشلارلر. صوڭره إعتذار شكلنده نصيحت ايدنه دونهرك شويله بر سفسطهده بولنورلر: "ياهو آرامزده چوق فرق واردر. بز اونلره قياس ايديلهمهيز. چونكه بز زنگين، اونلر فقيردرلر. اونلر مجبوريت سائقهسيله ايمانه گلمشلردر. اونلرڭ ديانتى إضطراريدر. بز ايسهك أصحابِ عزّت، ثروت إنسانلرز."
— 102 —
خلاصه: اونلر غرورلرينڭ حكميله مرشدى إنصافه دعوت ايتديلر. خداع و حيلهلريله ايكى يوزلى بر قونوشمهده بولنديلر. شويله كه: "أى مرشد! بزلرى سفها ظن ايتمه! بزلر سفها گبى اولامايز. آنجق خالص مؤمنلرڭ ياپدقلرى گبى ياپييورز." دييه مرشدى قانديرمق ايستديلر. حالبوكه قلبلرنده "بو فقير و قيمتدن سقوط ايدن مؤمنلر گبى دگلز." گبى باشقه بر معنايى إضمار ايتمشلردر.
خلاصه: اَنُؤْمِنُ لفظنده اونلرڭ فسادينه، إفسادينه، غرورلرينه، نفاقلرينه گيزلى برر رمز واردر.
كَمَا اٰمَنَ السُّفَهَاءُ يعنى، كامل ظن ايتديگڭز مؤمنلر، نظريمزده ذليل، فقير بر جماعتدر. هر بريسى بر قَومڭ سفيهيدر.
اونلرڭ تجويز ايتمديگى قياسده بر قاچ إشارت واردر:
١ - مجمع المساكين، ملجأ الفقرا، حقّى حمايه، حقيقتى محافظه، غرورى منع، تكبّرى دفع ايدن يگانه إسلاميتدر. أوت كمال و شرفڭ مقياسى إسلاميتدر.
٢ - نفاقى إنتاج ايدن غرض، غرور، تكبّردر.
٣ - إسلاميت، أهلِ دنيا، أصحابِ مراتب أللرنده تحكّم و تغلّبه وسيله اولاماز. آنجق سائر دينلر خلافنه، أهلِ فقر و حاجت ألنده إحقاقِ حق ايچون قيريلماز ألماس بر قلنجدر. بو حقيقته تاريخ گوزل بر شاهددر. اَلَا اِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ بيلينمسى لازمدر كه، قرآنِ كريمڭ كثرتله نفاقڭ عليهنه ياپديغى شدّتلى تهديدلر و تقبيحلرڭ سببى، آنجق و آنجق عالمِ إسلامڭ نفاق شُعْبهلرندن معروض قالديغى ضربهلردر.
اَلَا ايقاظ آلَتى اولوب، سفاهتلرينى تشهير و أفكارِ عامّهيى سفاهتلرينه إستشهاد ايتمك ايچون ذكر ايديلمشدر. حقيقتى گوسترمك ايچون بر آيينه و حقيقته دلالت ايچون بر دليل وظيفهسنى گورن اِنَّ لسانِ حاليله "حقيقته باقڭز" دييه اونلرڭ ظاهرى سفسطهلرينڭ أصلى يوقدر، آلدانمهيڭز دييور.
حصرى إفاده ايدن هُمْ كلمهسى نفسلرينه إدّعا ايتدكلرى تزكيهيى ردّ و
— 103 —
مؤمنلره إسناد ياپدقلرى سفاهتى دفع ايدر. يعنى، بر لذّتِ فانيه ايچون آخرتنى ترك ايدن سفيهدر. باقى بر ملكى، هوساتِ فانيهسنڭ تركيله صاتون آلان سفيه دگلدر.
السُّفَهَاءُ دهكى، ألف و لام؛ حكمڭ معلوميتنه و كمالنه إشارتدر. يعنى اونلرڭ سفاهتى معلومدر. و سفاهتڭ صوڭ سيستمى اونلردهدر.
وَلٰكِنْ لَا يَعْلَمُونَ جملهسنده اوچ إشارت واردر:
١ - حقّى باطلدن، ايمان مسلگنى، نفاق مسلگندن تمييز ايتمك، آنجق علم و نظر ايله اولور. فقط ياپدقلرى فتنه و فسادلرى ظاهر اولديغى ايچون أدنا بر شعورى اولان فرقنده اولور. بوڭا بناءً قرآنِ كريم برنجى آيتى وَلٰكِنْ لَا يَشْعُرُونَ ايله ذيللنديرمشدر.
٢ - لَا يَعْلَمُونَ گبى، آيتلرڭ صوڭنده ذكر ايديلن اَفَلَا يَعْقِلُونَ و اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ و اَفَلَا يَتَذَكَّرُونَ گبى جملهلر ايله إسلاميتڭ عقل، حكمت، منطق اوزرينه مؤسّس اولديغنه إشارتدر كه، هر بر عقلِ سليم قبول ايتمك شانندهدر.
٣ - اونلردن إعراض ايتمك و اونلره إعتماد ايتمهمك لازمدر. چونكه جهللرينى بيلمدكلرندن، نصيحتڭ اونلره تأثيرى اولمايور.