— 4 —
رسالهِٔ نور كلّياتندن
إشارات الإعجاز فى مظان الايجاز
توركجه ترجمهسى،
مؤلّفى
بديع الزمان سعيد النورسى
مترجمى
عبد المجيد النورسى
— 5 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ بِهِ نَسْتَعِينُ
تنبيه
إشارات الإعجاز تفسيرى؛ أسكى حربِ عمومينڭ برنجى سنهسنده، جبههِٔ حربده، مأخذسز و كتاب موجود اولماديغى حالده تأليف ايديلمشدر. حرب زماننڭ ضرورتندن باشقه، درت سببه بناءً غايت مختصر و ايجازلى بر طرزده يازلمش؛ فاتحه و نصفِ أوّل داها مجمل، داها مختصر قالمشدر.
أوّلا:او زمان، ايضاحه مساعده ايتمييوردى. أسكى سعيد، ايجازلى و قيصه تعبيراتله إفادهِٔ مرام ايدييوردى.
ثانيًا:غايت ذكى اولان كندى طلبهلرينڭ درجهِٔ فهملرينى دوشونويوردى، باشقهلرڭ آڭلامالرينى دوشونمييوردى.
ثالثًا:أسكى سعيد، أڭ دقيق و أڭ اينجه اولان نظمِ قرآندهكى ايجازلى اولان إعجازى بيان ايتديگى ايچون، قيصه و اينجه دوشمشدر. فقط شيمدى ايسه يڭى سعيد نظريله مطالعه ايتدم. الحقّ، أسكى سعيدڭ بتون خطيئاتيله برابر، شو تفسيردهكى تدقيقاتِ عاليهسى، اونڭ بر شاه أثريدر. يازلديغى وقت دائما شهيد اولمغه حاضرلانديغى ايچون، خالص بر نيّت ايله و بلاغتڭ قانونلرينه و علومِ عربيهنڭ دستورلرينه تطبيق ايدهرك يازديغى ايچون هيچ برينى جرح ايدهمدم. بلكه جنابِ حق، بو أثرى اوڭا كفّارةِ ذنوب ياپهجق و بو تفسيرى ده تام آڭلايهجق آدملرى يتيشديرهجك إن شاء اللّٰه.
— 6 —
أگر برنجى حربِ عمومى گبى مانعلر اولماسه ايدى، تفسيرڭ شو برنجى جلدى، إعجاز وجوهندن اولان إعجازِ نظمىيى بيان ايتديگى گبى، ديگر جزءلر و مكتوبلر ده متفرّق حقائقِ تفسيريهيى ايچنه آلسه ايدى، قرآنِ معجز البيانه گوزل بر تفسيرِ جامع اولوردى. بلكه إن شاء اللّٰه، شو جزءِ تفسير و آلتمش آلتى عدد، بلكه يوز اوتوز عدد "سوزلر" و "مكتوبات" رسالهلريله برابر مأخذ اولورسه، ايلريده بختيار بر هيئت اويله بر تفسيرِ قرآنى يازسين، إن شاء اللّٰه...
سعيد النورسى
حاشيه:
بو خارقه تفسيرده، منافقلر حقّنده اولان اون ايكى آيت ايله معنّد كافرلر ايچون اولان ايكى آيتڭ ايضاحات و تفصيلاتنڭ ايچنده چوق مناسباتِ بلاغتى چوقلر آڭلاميهجق و إستفاده ايتميهجك أهمّيتسز نكتهلرينڭ ذكر ايديلمهسنڭ سرّى و ديگر آيتلردهكى تحقيقه و ايضاحه مخالف اولارق ماهيتِ كفريهنڭ تفصيلاتنه و أهلِ نفاقڭ تمسّك ايتدكلرى شبههلرينه پك آز تماس ايديلمهسنڭ حكمتى و يالڭز ألفاظِ قرآنيهنڭ اينجه إشارات و دلالتلرينڭ أهمّيتله بيان ايديلمهسنڭ سببى اوچ نكتهدر:
برنجى نكته:بدايتِ ظهورِ إسلاميتده معنّد و كتابسز كافرلرڭ و نفاقه گيرن أسكى دينلرڭ منافقلرى گبى، عينًا بو زمانِ آخرده بر نظيرهسى چيقهجغنى، درسِ قرآنيدن گلن بر سنوحات ايله أسكى سعيد حسّ ايتمش. منافقلر حقّندهكى آيتلرى ايضاح ايله أڭ اينجه نكتهلرى بيان ايتمش، فقط مطالعهجيلرڭ ذهننى بولانديرمامق ايچون ماهيتِ مسلكلرينى و إستناد نقطهلرينى مجمل بيراقمش، ايضاح ايتمهمش. ذاتًا رسالهِٔ نورڭ مسلگى اودر كه؛ ذهنلرده بر ايز بيراقمهمق ايچون، سائر علمايه مخالف اولارق، معارضلرڭ شبههلرينى ذكر ايتمهدن اويله بر جواب ويرر كه، داها وهم و وسوسهيه ير قالماز. أسكى سعيد بو تفسيرده، رسالهِٔ نور گبى، ذهنلرى بولانديرمامق ايچون يالڭز بلاغت نقطهسنده لفظڭ دلالتنه و إشاراتنه أهمّيت ويرمش.
— 7 —
ايكنجى نكته:مادام قرآنِ حكيمڭ هر حرفنڭ اوقونماسيله اويله بر قيمتى اولور كه؛ بر حرف اون، يوز، بيڭ و بيڭلر ثوابى و باقى ميوهِٔ اُخروىيى ويرهجك ماهيتدهدر؛ ألبته أسكى سعيدڭ بو تفسيرنده بر صاچ گبى، بر ذرّه گبى، قرآنڭ كلماتنه تماس ايدن نكتهلرى ايضاح ايتمهسى إسراف دگل، أهمّيتسز دگل. بلكه گوز قپاقلرينڭ كيرپيكلرى و بلكه گوز ببگينڭ ذرّهلرى گبى قيمتلى اولديغنى حسّ ايتمش كه، او دهشتلى حرب ايچنده بو اينجهجك صاچ گبى مناسبتلرى يازمقدن و دوشونمكدن، آوجى خطّنده دشمن گلّهلرى اونى شاشيرتمامش، اوندن واز گچيرمهمش.
(حاشيه): عجبا بويله بر آدم، هيچ ممكن ميدر كه؛ دينى سياسته، دنيايه آلَت ايتسين. بو إتهامى ياپانلرڭ، نه درجه عدالتدن خارج بر ظلم ايتدكلرى آڭلاشيلير.
نور طلبهلرندن
زبير، بايرام
اوچنجى نكته:توركجهيه ترجمهسى، عربجهدهكى جزالت، بلاغت و خارقه قيمتنى محافظه ايدهمهمش. بعضًا ده مختصر گيتمش. اونڭ ايچون منافقلر حقّندهكى اوزون تفصيلاتڭ بر قسمنى نشر ايتمهمك نيّت ايتدم. فقط قرآنه عائد اولماسى جهتيله قرآنه عائد بر ذرّهنڭ ده قيمتى بيوكدر. بلكه بعضلره ده فائدهسى واردر. إن شاء اللّٰه عربى تفسير بو ترجمهنڭ آخرنده بر مانع اولمازسه نشر ايديلهجك، ترجمهدهكى نقصانلرينى إزاله ايدهجك. فقط عربى تفسيرده توافقڭ أنواعندن چوق خارقهلر واردر، بشر إختيارى قاريشمامشدر. اونڭ ايچون او مطبوعڭ عين طرزنده (إمكانى وارسه) ممكن اولديغى قدر چاليشمق لازمدر كه، علامتِ مقبوليت اولان او خارقهلر غائب اولماسين.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 8 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
قرق سنه أوّل حربِ عموميده، جبههده آوجى خطّنده بعضًا آت اوستنده تأليف ايديلن بو إشارات الإعجاز تفسيرينڭ بر قسمنى استاديمزدن درس آلدق. علمِ بلاغتى و قواعدِ عربيهيى بيلمديگمز حالده، آلديغمز درس ايله بوندهكى بر سرِّ عظيمى فهم ايتدك كه؛ بو إشارات الإعجاز تفسيرى، حقيقةً خارقهدر. بو تفسير، قرآنڭ وجوهِ إعجازندن يالڭز نظمندهكى إعجازى خارقه بر طرزده گوسترمسى مناسبتيله درت نقطهيى بيان ايدييورز:
برنجيسى:مادام قرآن كلام اللّٰهدر؛ عموم عصرلر اوزرنده و آرقهسنده اوطوران مختلف طبقه طبقه اولارق ديزلمش بتون نوعِ بشره خطاب ايدييور، درس ويرييور. هم بو كائنات خالقِ ذو الجلالنڭ كلامى اولارق ربوبيتڭ أڭ يوكسك مرتبهسندن چيقوب، بو بيڭلر مختلف طبقه مخاطبلرله قونوشويور، عمومنڭ بتون سؤاللرينه و إحتياجلرينه جواب ويرييور؛ ألبته معنالرى، كلّى و عموميدر. بشر كلامى گبى مخصوص بر زمانه، معيّن بر طائفهيه و جزئى بر معنايه إنحصار ايتمييور. بتون جنّ و إنسڭ بيڭلر مختلف طبقهده اولان أفكار و عقول و قلوب و أرواحنڭ هر بريسنه لايق غدالرى ويرييور، طاغيتييور.
ايكنجيسى:كلامِ أزليدن گلن و بتون عصرلرى و بتون طوائفِ نوعِ بشرى مخاطب إتّخاذ ايدن قرآنِ حكيمڭ غايت كلّى معنالرينڭ، جوهرلرينڭ صدفى حكمنده اولان لفظِ قرآنى، ألبته كلّيدر. يالڭز قرائتنده هر بر حرفنڭ اون، يوز، بيڭ و بيڭلر و أيّامِ مباركهده اوتوز بيڭه قدر ثوابِ اُخروى و ميوهِٔ جنّت ويرن حروفِ قرآنيهنڭ هر برنده موجوديتى قطعى اولان إعجازڭ بر قسمنى بو تفسيرده گوردك.
اوچنجيسى:بر شيئڭ حسن و جمالى، او شيئڭ مجموعنده گورونور. جزءلره آيريلديغى وقت، مجموعنده گورونن حسن و جمال، پارچهلرنده گورونمز. او شيئڭ
— 9 —
عمومنده تظاهر ايدن نقش و گوزللك، هر بر قسمنده آرانماز. گورونمديگى وقت، گورونمهمسى اونڭ سببِ قصورى توهّم ايديلمز. بويله اولماسنه رغمًا، قرآنِ حكيمڭ سوره و آيتلرنده گورونن معجزهِٔ نظم، هيئات و كيفيات إعتباريله تحليل ايديلديگى وقت، باشقه بر طرزده ينه كندينى أهلِ تدقيقه گوسترييور. ايشته بو إشارات الإعجاز عربى تفسيرى، إعجازِ قرآنڭ يدى منبعندن بر منبعى اولان نظمندهكى جزالتى، أڭ اينجه أسرارينه قدر بيان و إظهار ايدييور. قرآنِ حكيمڭ اون، يوز، بيڭ و بيڭلر و أيّامِ مباركهده اوتوز بيڭه قدر ثمرهِٔ اُخروى ويرن حروفاتنڭ هر برينه عائد، إشارات الإعجازڭ أعظمى إهتمام ايله اونلردهكى إعجازى گوسترمگه چاليشماسى، ألبته إسراف دگل عينِ حقيقتدر.
دردنجيسى:قرآنِ حكيمڭ كلامِ أزليدن گلمسى و بتون عصرلردهكى بتون طبقاتِ بشره خطاب ايتمهسى حسبيله، معناسنده بر جامعيت و كلّيتِ خارقه واردر. إنساندهكى عقل و لسان گبى، بر آنده يالڭز بر مسئلهيى دوشونمك و يالڭز بر لفظى سويلهمك گبى جزئى دگل، گوز مِثللو محيط بر نظره صاحب اولمق گبى، كلامِ أزلى دخى بتون زمانى و بتون طائفهِٔ إنسانيهيى نظره آلان بر كلّيتده بر كلامِ إلٰهيدر. ألبته اونڭ معناسى، بشر كلامى گبى جزئى بر معنايه و خصوصى بر مقصده منحصر دگلدر. بو سببدن، بتون تفسيرلرده گورونن و صراحت، إشارت، رمز، ايما، تلويح، تلميح گبى طبقهلرله مفسّرينڭ بيان ايتدكلرى معنالر، قواعدِ عربيهيه و اصولِ نحوه و اصولِ دينه مخالف اولمامق شرطيله، او معنالر، او كلامدن بِالذّات مراددر، مقصوددر.
طاهرى، زبير، صونغور، ضيا، جيلان، بايرام
٭ ٭ ٭
— 10 —
إفادة المرام
قرآنِ عظيم الشان بتون زمانلرده گلوب گچن نوعِ بشرڭ طبقهلرينه، ملّتلرينه و فردلرينه خطابًا عرشِ أعلادن ايراد ايديلن إلٰهى و شموللى بر نطق و عمومى، ربّانى بر خطابه اولديغى گبى؛ بيلينمسى، بر فردڭ ويا كوچك بر جماعتڭ إقتدارندن خارج اولان و بِالخاصّه بو زمانده، دنيا مادّياتنه عائد پك چوق فنلرى و علملرى جامعدر.
بو إعتبارله زمانجه، مكانجه، إختصاصجه دائرهِٔ إحاطهسى پك طار اولان بر فردڭ فهمندن و قريحهسندن چيقان بر تفسير، بِحقٍّ قرآنِ عظيم الشانه تفسير اولاماز. چونكه قرآنڭ خطابنه مخاطب اولان ملّتلرڭ، إنسانلرڭ أحوالِ روحيهلرينه و مادّياتلرينه، جامع بولونديغى اينجه فنلره، علملره بر فرد واقف و صاحبِ إختصاص اولاماز كه، اوڭا گوره بر تفسير ياپابيلسين. هم بر فردڭ مسلگى و مشربى تعصّبدن خالى اولاماز كه، حقائقِ قرآنيهيى گورسون، بىطرفانه بيان ايتسين. هم بر فردڭ فهمندن چيقان بر دعوا، كنديسنه خاص اولوب، باشقهسى او دعوانڭ قبولنه دعوت ايديلهمز. مگر كه بر نوع إجماعڭ تصديقنه مظهر اوله.
بناءً عليه قرآنڭ اينجه معنالرينڭ و تفسيرلرده طاغنيق بر صورتده بولنان محاسننڭ و زمانڭ تجربهسيله فنّڭ كشفى سايهسنده تجلّى ايدن حقيقتلرينڭ تثبيتيله، هر برى بر قاچ فنده متخصّص اولمق اوزره محقّقينِ علمادن يوكسك بر هيئتڭ تدقيقاتيله، تحقيقاتيله بر تفسيرڭ ياپيلماسى لازمدر. نتهكيم قانونى حكملرڭ تنظيم و إطّرادى، بر فردڭ فكرندن دگل، يوكسك بر هيئتڭ نظرِ دقّت و تدقيقاتندن گچمهسى لازمدر كه، عمومى بر أمنيتى و جمهورِ ناسڭ إعتمادينى قزانمق اوزره ملّته قارشى بر كفالتِ ضمنيه حصوله گلسين و إجماعِ ملّت حجّتى ألده ايدهبيلسين.
أوت قرآنِ عظيم الشانڭ مفسّرى، يوكسك بر دها صاحبى و نافذ بر إجتهاده مالك و بر ولايتِ كاملهيى حائز بر ذات اولماليدر. بِالخاصّه بو زمانلرده، بو شرطلر آنجق يوكسك و عظيم بر هيئتڭ تسانديله و او هيئتڭ تلاحقِ أفكارندن و روحلرينڭ تناسبيله بربرينه يارديم ايتمهسندن و حرّيتِ فكرلرندن و تعصّبلرندن آزاده اولارق تام إخلاصلرندن طوغان داهى بر شخصِ معنويده بولونور. ايشته قرآنى آنجق بويله بر شخصِ معنوى تفسير ايدهبيلير.
— 11 —
چونكه "جزءده بولنميان، كلّده بولونور" قاعدهسنه بناءً، هر فردده بولنميان بو گبى شرطلر، هيئتده بولونور.
بويله بر هيئتڭ ظهورينى چوقدن بَرى بكلهيوركن، حسِّ قبل الوقوع قبيلندن اولارق، مملكتى ييقوب ياقهجق بيوك بر زلزلهنڭ عرفهسنده بولونديغمز ذهنه گلدى.
(حاشيه-١): أوت وانده خورخور مدرسهمزڭ طامنده أثناىِ درسده، بيوك بر زلزلهنڭ گلمكده اولديغنى سويلهدى. حقيقةً سويلهديگى گبى، آز بر زمان صوڭره حربِ عمومى باشلادى.
حمزه، محمد شفيق، محمد مهرى
"بر شى تماميله ألده ايديلهمديگى تقديرده او شيئى تماميله ترك ايتمك جائز دگلدر" قاعدهسنه بناءً، عجز و قصورمله برابر؛ قرآنڭ بعض حقيقتلريله، نظمندهكى إعجازينه دائر بعض إشارتلرى تك باشمه قيد ايتمگه باشلادم. فقط برنجى حربِ عمومينڭ پاطلامسيله أرضرومڭ پاسينلرڭ طاغ و درهلرينه دوشدك. او قيامتلرده، او طاغ و تپهلرده فرصت بولدقجه، قلبمه گلنلرى، بربرينه اويميان عبارهلرله، او دهشتلى و مختلف حاللرده يازييوردم. او زمانلرده، او گبى يرلرده، مراجعت ايديلهجك تفسيرلرڭ، كتابلرڭ بولنماسى ممكن اولماديغندن؛ يازدقلرم يالڭز سنوحاتِ قلبيهمدن عبارت قالدى. شو سنوحاتم أگر تفسيرلره موافق ايسه، نوُرٌ عَلٰى نوُر؛ شايد مخالف جهتلرى وارسه، بنم قصورلريمه عطف ايديلهبيلير. أوت تصحيحه محتاج يرلرى واردر، فقط خطِّ حربده بيوك بر إخلاص ايله، شهيدلر آراسنده يازيلوب گيديريلن او ييرتيق عبارهلرڭ تبديلنه (شهيدلرڭ قان و ألبسهلرينڭ تبديلنه جواز ويرلمديگى گبى) جواز ويرهمدم و قلبم راضى اولمادى. شيمدى ده راضى دگلدر، چونكه او زماندهكى إخلاص و خلوصى شيمدى بولامييورم.
(حاشيه-٢): يڭى سعيد، رسالهِٔ نوردهكى حقيقى إخلاص ايله ينه او إخلاصى بولدى. يڭى سعيد، عين إخلاص ايله باقدى، تصحيح يرينى بولامادى. ديمك سنوحاتِ قرآنيه اولديغندن، إعجازِ قرآنيه اونى ياڭليشلردن حمايه ايتمش.
نور طلبهلرى
معهذا قلمه آلديغم شو إشارات الإعجاز آدلى أثريمى، حقيقى بر تفسير نيّتيله ياپمدم؛ آنجق علماىِ إسلامدن أهلِ تحقيقڭ تقديرلرينه مظهر اولديغى تقديرده، اوزاق بر إستقبالده ياپيلاجق يوكسك بر تفسيره بر ئورنك و بر مأخذ اولمق اوزره او زمانلرڭ إنسانلرينه بر يادگار مقصديله ياپدم.
سعيد النورسى
— 12 —
قرآن نهدر؟ تعريفى ناصلدر؟
قرآن، شو كتابِ كبيرِ كائناتڭ بر ترجمهِٔ أزليهسى.. و آياتِ تكوينيهيى اوقويان متنوّع ديللرينڭ ترجمانِ أبديسى.. و شو عالمِ غيب و شهادت كتابنڭ مفسّرى.. و زمينده و گوكده گيزلى أسماءِ إلٰهيهنڭ معنوى خزينهلرينڭ كشّافى.. و سطورِ حادثاتڭ آلتنده مضمر حقائقڭ مفتاحى.. و عالمِ شهادتده عالمِ غيبڭ لسانى.. و شو عالمِ شهادت پردهسى آرقهسنده اولان و عالمِ غيب جهتندن گلن إلتفاتاتِ أبديهِٔ رحمانيه و خطاباتِ أزليهِٔ سبحانيهنڭ خزينهسى.. و شو إسلاميت عالمِ معنويسنڭ گونشى، تملى، هندسهسى.. و عوالمِ اُخرويهنڭ مقدّس خريطهسى.. و ذات و صفات و أسماء و شئونِ إلٰهيهنڭ قَولِ شارحى، تفسيرِ واضحى، برهانِ قاطعى، ترجمانِ ساطعى.. و شو عالمِ إنسانيتڭ مربّيسى.. و إنسانيتِ كبرا اولان إسلاميتڭ ماء و ضياسى.. و نوعِ بشرڭ حكمتِ حقيقيهسى.. و إنسانيتى سعادته سَوق ايدن حقيقى مرشدى و هاديسى... و إنسانلره هم بر كتابِ شريعت، هم بر كتابِ دعا، هم بر كتابِ حكمت، هم بر كتابِ عبوديت، هم بر كتابِ أمر و دعوت، هم بر كتابِ ذكر، هم بر كتابِ فكر، هم إنسانڭ بتون حاجاتِ معنويهسنه مرجع اولاجق چوق كتابلرى تضمّن ايدن تك، جامع بر كتابِ مقدّس.. هم بتون أولياء و صدّيقينڭ و عُرَفاء و محقّقينڭ مختلف مشربلرينه و آيرى آيرى مسلكلرينه، هر برندهكى مشربڭ مذاقنه لايق و او مشربى تنوير ايدهجك و هر بر مسلگڭ مساقنه موافق و اونى تصوير ايدهجك برر رساله إبراز ايدن مقدّس بر كتبخانه حكمنده بر كتابِ سماويدر.
قرآن عرشِ أعظمدن، إسمِ أعظمدن، هر إسمڭ مرتبهِٔ أعظمندن گلديگى ايچون، اون ايكنجى سوزده بيان و إثبات ايديلديگى گبى؛ قرآن، بتون عالملرڭ ربّى إعتباريله اللّٰهڭ كلاميدر. هم بتون موجوداتڭ إلٰهى عنوانيله اللّٰهڭ فرمانيدر. هم بتون سماوات و أرضڭ خالقى نامنه بر خطابدر. هم ربوبيتِ مطلقه جهتنده بر مكالمهدر. هم سلطنتِ عامّهِٔ سبحانيه حسابنه بر خطبهِٔ أزليهدر. هم رحمتِ واسعهِٔ محيطه نقطهِٔ نظرنده بر
— 13 —
دفترِ إلتفاتاتِ رحمانيهدر. هم الوهيتڭ عظمتِ حشمتى حيثيتيله، باشلرنده بعضًا شفره بولنان بر مخابره مجموعهسيدر. هم إسمِ أعظمڭ محيطندن نزول ايله عرشِ أعظمڭ بتون محاطنه باقان و تفتيش ايدن حكمتفشان بر كتابِ مقدّسدر. و شو سردندر كه، "كلام اللّٰه" عنوانى كمالِ لياقتله قرآنه ويرلمش و دائما ده ويريلييور. قرآندن صوڭره سائر أنبيانڭ كتب و صحفلرى درجهسى گلير. سائر نهايتسز كلماتِ إلٰهيهنڭ ايسه بر قسمى دخى خاص بر إعتبارله، جزئى بر عنوان ايله، خصوصى بر تجلّى ايله، جزئى بر إسم ايله و خاص بر ربوبيت ايله و مخصوص بر سلطنت ايله و خصوصى بر رحمت ايله ظاهر اولان إلهامات صورتنده بر مكالمهدر. مَلك و بشر و حيواناتڭ إلهاملرى، كلّيت و خصوصيت إعتباريله چوق مختلفدر.
قرآن، عصرلرى مختلف بتون أنبيانڭ كتابلرينى و مشربلرى مختلف بتون أوليانڭ رسالهلرينى و مسلكلرى مختلف بتون أصفيانڭ أثرلرينى إجمالًا تضمّن ايدن و جهاتِ ستّهسى پارلاق و أوهام و شبهاتڭ ظلماتندن مصفّا و نقطهِٔ إستنادى بِاليقين وحىِ سماوى و كلامِ أزلى.. و هدفى و غايهسى، بِالمشاهده سعادتِ أبديه.. ايچى، بِالبداهه خالص هدايت.. اوستى، بِالضروره أنوارِ ايمان.. آلتى، بِعلم اليقين دليل و برهان.. صاغى، بِالتجربه تسليمِ قلب و وجدان.. صولى، بِعين اليقين تسخيرِ عقل و إذعان.. ميوهسى، بِحقّ اليقين رحمتِ رحمٰن و دارِ جنان.. مقامى و رواجى، بِالحدسِ الصادق مقبولِ مَلك و إنس و جانّ بر كتابِ سماويدر.
سعيد النورسى
— 14 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلرَّحْمٰنُ ٭ عَلَّمَ الْقُرْاٰنَ ٭ خَلَقَ الْاِنْسَانَ ٭ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ ٭
فَنَحْمَدُهُ مُصَلِّينَ عَلٰى نَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ الَّذِى اَرْسَلَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ وَ جَعَلَ مُعْجِزَتَهُ الْكُبْرَى الْجَامِعَةَ بِرُمُوزِهَا وَ اِشَارَاتِهَا لِحَقَائِقِ الْكَائِنَاتِ بَاقِيَةً عَلٰى مَرِّ الدُّهُورِ اِلٰى يَوْمِ الدِّينِ وَ عَلٰى اٰلِهِ عَامَّةً وَ اَصْحَابِهِ كَافَّةً.
أوّلا:شو إشارات الإعجاز آدلى أثردن مقصديمز؛ قرآنڭ نظمنه، لفظنه و عبارهسنه عائد إعجاز إشارتلرينى و رمزلرينى بيان ايتمكدر. چونكه إعجازڭ مهمّ بر وجهى، نظمندن تجلّى ايدر. و أڭ پارلاق إعجاز، قرآنڭ نظمندهكى نقشلردن عبارتدر.
ثانيًا:قرآندهكى عناصرِ أساسيه و قرآنڭ تعقيب ايتديگى مقصدلر؛ توحيد، نبوّت، حشر، عدالت ايله عبادت اولمق اوزره درتدر. بو درت عنصرى بيان ايدهجگز.
سؤال:قرآنڭ شو درت هدفه طوغرى يوروديگى نهدن معلومدر؟
جواب:أوت بنى آدم، بيوك بر كروان و عظيم بر قافله گبى ماضينڭ درهلرندن گلوب، وجود و حيات صحراسنده مسافر اولوب، إستقبالڭ يوكسك طاغلرينه و مزيَّن باغلرينه متوجّهًا قافله قافله متسلسلًا يورومكده ايكن، كائناتڭ نظرِ دقّتنى جلب ايتدى. "شو غريب و عجيب مخلوقلر كيملردر؟ نرهدن گلييورلر؟ نرهيه گيدييورلر؟" دييه أحواللرينى آڭلامق اوزره خلقت حكومتى، فنِّ حكمتى قارشيلرينه چيقاردى. و آرالرنده شويله بر محاوره باشلادى:
حكمت:نرهدن گلييورسڭز؟ نرهيه گيدييورسڭز؟ بو دنياده ايشيڭز نهدر؟ رئيسڭز كيمدر؟
— 15 —
بو سؤاله، بنى آدم نامنه، أمثالى اولان بيوك پيغمبرلر گبى، محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلام، نوعِ بشره وكالةً قارشيسنه چيقهرق شويله جوابده بولندى:
أى حكمت! بو گورديگڭ إنسانلر، سلطانِ أزلينڭ قدرتيله يوقلق قراڭلقلرندن ضيادار وارلق عالمنه چيقاريلان مخلوقلردر. سلطانِ أزلى، بتون موجوداتى ايچنده بز إنسانلرى سچمش و أمانتِ كبرايى بزه ويرمشدر. بز حشر يوليله سعادتِ أبديهيه متوجّهًا حركت ايتمكدهيز. دنيادهكى ايشيمز ده، او سعادتِ أبديه يوللرينى تأمين ايتمكله، رأس المالمز اولان إستعدادلريمزى نمالانديرمقدر. و شو عظيم إنسان كرواننه، بوندن صوڭره سلطانِ أزليدن رسالت وظيفهسيله گلوب رياست ايدن بنم. ايشته او سلطانِ أزلينڭ رسالت براتى اولارق بڭا ويرديگى قرآنِ عظيم الشان أليمدهدر. شبههڭ وارسه آل، اوقو!
محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ ويرديگى شو جوابلر، قرآندن مقتبس و قرآن لسانيله سويلهنيلديگندن؛ قرآنڭ عناصرِ أساسيهسنڭ شو درت مقصدده تمركز ايتديگى آڭلاشيلييور.
سؤال:شو مقاصدِ أربعه، قرآنڭ هانگى آيتلرنده بولنويور؟
جواب:او عناصرِ أربعه، قرآنڭ هيئتِ مجموعهسنده بولونديغى گبى؛ قرآنڭ سورهلرنده، آيتلرنده، كلاملرنده، حتّى كلمهلرنده بيله صراحةً ويا إشارةً ويا رمزًا بولونمقدهدر. چونكه قرآنڭ كلّى، جزءلرنده گورونديگى گبى؛ جزءلرى ده، قرآنڭ كلّنه آيينهدر. بونڭ ايچوندر كه، قرآن مشخّص اولديغى حالده، أفراد صاحبى اولان كلّى گبى تعريف ايديلير.
سؤال:بِسْمِ اللّٰهِ و اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ گبى آيتلرده مقاصدِ أربعهيه إشارتلر وار ميدر؟
جواب:أوت قُلْ كلمهسى، قرآنڭ چوق يرلرنده مذكور ويا مقدّردر. بو مذكور و مقدّر اولان قُلْ كلمهلرينه أساس اولمق اوزره بِسْمِ اللّٰهِ دن أوّل قُلْ كلمهسى مقدّردر. يعنى، "يا محمّد! بو جملهيى إنسانلره سويله و تعليم ايت." ديمك بسملهده إلٰهى و ضمنى بر أمر وار. بناءً عليه شو مقدّر اولان قُلْ
— 16 —
أمرى، رسالت و نبوّته إشارتدر. چونكه رسول اولماسه ايدى، تبليغ و تعليمه مأمور اولمازدى. كذالك حصرى إفاده ايدن "جار و مجرورڭ تقديمى"، توحيده ايمادر. و كذا اَلرَّحْمٰن نظام و عدالته، اَلرَّحِيم ده حشره دلالت ايدر. و كذا اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ دهكى ل إختصاصى إفاده ايتديگندن توحيده إشارتدر. رَبُّ الْعَالَمِينَ عدالتله نبوّته رمزدر. چونكه تربيه، رسوللر واسطهسيله اولور. مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ذاتًا صراحةً حشر و قيامته دلالت ايدر.
و كذا اِنَّا اَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ صدفى ده، او مقاصدِ أربعه جوهرلرينى تضمّن ايتمشدر.
بِسْمِ اللّٰهِ : بو كلام، گونش گبيدر. يعنى، گونش باشقهلرينى گوسترديگى گبى، كندينى ده گوسترر؛ باشقه بر گونشه إحتياج بيراقماز. بِسْمِ اللّٰهِ باشقهلرينه ياپديغى وظيفهيى، كنديسنه ده ياپييور، ايكنجى بر بِسْمِ اللّٰهِ داها لازم دگلدر. أوت بِسْمِ اللّٰهِ اويله مستقل بر نوردر كه، بو نور هيچ بر شيئه باغلى دگلدر. حتّى بو نورڭ جار و مجرورى بيله هيچ بر شيئه محتاج دگلدر. آنجق ب حرفندن مستفاد اولان اَسْتَعِينُ ويا عرفًا معلوم اولان اَتَيَمَّنُ وياخود مقدّر اولان قُلْ ڭ إستلزام ايتديگى اِقْرَاْ فعللرندن برينه متعلّقدر.
إخطار:بِسْمِ اللّٰهِ دهكى جار و مجروره متعلّق اولارق مذكور اولان فعللر، بسملهدن صوڭره تقدير ايديلير كه، حصرى إفاده ايتمكله إخلاص و توحيدى تضمّن ايتسين.
اِسْم : جنابِ حقّڭ ذاتى إسملرى اولديغى گبى، فعلى إسملرى ده واردر. بو فعلى إسملرڭ، غفّار و رزّاق، محيى و مميت گبى پك چوق نوعلرى واردر.
س- بو فعلى إسملرينڭ كثرتله تنوّعى نهدن ميدانه گلييور؟
ج- قدرتِ أزليهنڭ كائناتدهكى موجوداتڭ نوعلرينه، فردلرينه اولان نسبت و تعلّقندن حصوله گلير. بو إعتبارله، بِسْمِ اللّٰهِ قدرتِ أزليهنڭ تعلّق و تأثيرينى جلب
— 17 —
ايدر. و او تعلّق، عبدڭ كسبنه و ايشينه يارديم ايديجى بر روح گبى اولور. اويله ايسه هيچ كيمسه، هيچ بر ايشينى بسملهسز بيراقماسين!
اَللّٰه لفظهِٔ جلالى، بتون صفاتِ كماليهيى تضمّن ايدن بر صدفدر. چونكه لفظهِٔ جلال، ذاتِ أقدسه دلالت ايدر؛ ذاتِ أقدس ده، بتون صفاتِ كماليهيى إستلزام ايدر؛ اويله ايسه، او لفظهِٔ مقدّسه، دلالتِ إلتزاميه ايله بتون صفاتِ كماليهيه دلالت ايدر.
إخطار:باشقه إسمِ خاصلرده بو دلالت يوقدر. چونكه باشقه ذاتلرده صفاتِ كماليهيى إستلزام ايتمك يوقدر.
اَلرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ : بو ايكى صفتڭ لفظهِٔ جلالدن صوڭره ذكرلرينى ايجاب ايدن مناسبتلردن بريسى شودر كه: لفظهِٔ جلالدن جلال سلسلهسى تجلّى ايتديگى گبى، بو ايكى صفتدن دخى جمال سلسلهسى تجلّى ايدييور. أوت هر بر عالمده أمر و نهى، ثواب و عذاب، ترغيب و ترهيب، تسبيح و تحميد، خوف و رجا گبى پك چوق فروعات، جلال و جمالڭ تجلّيسيله تسلسل ايدهگلمكدهدر. ايكنجيسى: جنابِ حقّڭ إسمى، ذاتِ أقدسنه عين اولديغى جهتله؛ لفظهِٔ جلال، صفاتِ عينيهيه إشارتدر. الرَّحِيم ده، فعلى اولان صفاتِ غيريهيه ايمادر. اَلرَّحْمٰن دخى، نه عين نه غير اولان صفاتِ سبعهيه رمزدر. زيرا رحمٰن، رزّاق معناسنهدر. رزق، بقايه سببدر. بقا، تكرّرِ وجوددن عبارتدر. وجود ايسه؛ برنجيسى مميّزه، ايكنجيسى مخصّصه، اوچنجيسى مرجّحه اولمق اوزره "علم، إراده، قدرت" صفتلرينى إستلزام ايدر. بقا دخى، ثمرهِٔ رزق محصولى اولديغى ايچون، "بصر، سمع، كلام" صفتلرينى إقتضا ايدر كه؛ مرزوق ايستديگى زمان، إحتياجنى گورسون، ايستديگى زمان ايشيتسين، آرالرنده واسطه بولونديغى تقديرده او واسطه ايله قونوشسون. بو آلتى صفت، شبههسز برنجى صفتى اولان حياتى إستلزام ايدرلر.
س- رحمٰن، بيوك نعمتلره؛ رحيم، كوچك نعمتلره دلالت ايتدكلرى جهتله؛ رحيمڭ رحماندن صوڭره ذكرى، يوقاريدن آشاغىيه اينمك معناسنه اولان "صنعت التدلّى" قاعدهسنه داخلدر. بو ايسه، بلاغتجه مقبول دگلدر؟
— 18 —
ج- أوت قاشلر گوزه، گم آته متمّم اولدقلرى و اونلرڭ نقصانلرينى إكمال ايتدكلرى گبى؛ كوچك نعمتلر ده، بيوك نعمتلره متمّمدرلر. بو إعتبارله متمّم اولان حدِّ ذاتنده كوچك ده اولسه، فائدهيى إكمال ايتديگندن، بيوكدن داها بيوك اولماسى ايجاب ايدر. و كذا بيوكدن بكلهنيلن منفعت، كوچگه متوقّف ايسه؛ او كوچك، بيوك صيرهسنه گچر؛ او بيوك دخى، كوچك حكمنده قالير. كليد ايله آناختار، لسان ايله روح گبى.
و كذا بو مقام، نعمتلرڭ تعدادى ويا نعمتلر ايله إمتنان مقامى دگلدر. آنجق إنسانلرى، گيزلى و كوچك نعمتلره تنبيه و ايقاظ ايتمك مقاميدر. أوّلكى مقاملردهكى "تدلّى"، شو "تنبيه" مقامنده ترقّى صاييلير. چونكه گيزلى و كوچك نعمتلرى إنسانلره گوسترمك و إنسانلرى اونلرڭ وجودينه ايقاظ ايتمك، داها لايق و داها لازمدر. بو إعتبارله، شو مسئلهمزده تدلّى دگل، ترقّى واردر.
سؤال:مبدأ و مأخذ إعتباريله رقّة القلب معناسنى إفاده ايدن بو ايكى صفتڭ جنابِ حق حقّنده قوللانيلماسى جائز دگلدر. أگر معناىِ حقيقيلرينڭ لازمى و نتيجهسى اولان إنعام و إحسان قصد ايديليرسه، مجازده نه حكمت واردر؟
جواب:بو ايكى صفت، "يد" گبى معناىِ حقيقيلريله، جنابِ حق حقّنده قوللانيلماسى محال اولان متشابهاتدندر. متشابهاتده، معناىِ مجازينڭ معناىِ حقيقينڭ لفظيله، اسلوبيله گوستريلمسندهكى حكمت، إنسانلرڭ مألوف و معلوملرى اولميان معنالرى و حقيقتلرى ذهنلرينه ياقينلاشديروب قبول ايتديرمكدن عبارتدر. مثلا "يد"ڭ معناىِ مجازيسى إنسانلره مأنوس اولماديغندن، معناىِ حقيقينڭ شكليله، لفظيله گوستريلمسى ضرورتى واردر.
اَلْحَمْدُ : أوّلا بو كلمهيى ماقبلنه باغلاتديران جهتِ مناسبت؛ "رحمٰن" "رحيم"ڭ دلالت ايتدكلرى نعمتلرڭ حمد و شكر ايله قارشيلانمهسى لزومندن عبارتدر.
ثانيًا:شو اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ جملهسى، هر برى نعمِ أساسيهدن برينه إشارت اولمق اوزره، قرآنڭ درت سورهسنده تكرّر ايتمشدر. او نعمتلر ده؛ نشئهِٔ اولٰى ايله نشئهِٔ اولٰىده بقا، نشئهِٔ اُخرا ايله نشئهِٔ اُخرٰىده بقا نعمتلرندن عبارتدر.
— 19 —
ثالثًا:بو جملهنڭ قرآنڭ باشلانغيجى اولان فاتحه سورهسنه فاتحه يعنى باشلانغيج ياپيلماسى نهيه بناءًدر؟
جواب:كائناتڭ و طولاييسيله إنسانلرڭ خلقتندهكى حكمت و غايه، وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ فرمانِ جليلنجه، عبادتدر. حمد ايسه، عبادتڭ إجمالى بر صورتى و كوچك بر نسخهسيدر. اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ ڭ بو مقامده ذكرى، خلقتڭ غايهسنى تصوّر ايتمگه إشارتدر.
رابعًا:حمدڭ أڭ مشهور معناسى، صفاتِ كماليهيى إظهار ايتمكدر. شويله كه: جنابِ حق إنسانى كائناته جامع بر نسخه و اون سكز بيڭ عالمى حاوى شو بيوك عالمڭ كتابنه بر فهرست اولارق ياراتمشدر. و أسماءِ حسنىدن هر بريسنڭ تجلّيگاهى اولان هر بر عالمدن بر ئورنك، بر نمونه، إنسانڭ جوهرنده وديعه بيراقمشدر. أگر إنسان مادّى و معنوى هر بر عضوينى اللّٰهڭ أمر ايتديگى يره صرف ايتمكله حمدڭ شُعْبهلرندن اولان شكرِ عُرفىيى ايفا و شريعته إمتثال ايدرسه، إنسانڭ جوهرنده وديعه بيراقيلان او ئورنكلرڭ هر بريسى، كندى عالمنه بر پنجره اولور. إنسان او پنجرهدن، او عالمه باقار. و او عالمه تجلّى ايدن صفتله، او عالمدن تظاهر ايدن إسمه بر مرآت و بر آيينه اولور. او وقت إنسان روحيله، جسميله عالمِ شهادت و عالمِ غيبه بر خلاصه اولور. و هر ايكى عالمه تجلّى ايدن، إنسانه ده تجلّى ايدر. ايشته بو جهتله إنسان، صفاتِ كماليهِٔ إلٰهيهيه هم مظهر اولور، هم مُظْهِر اولور.
نتهكيم محيى الدينِ عربى، كُنْتُ كَنْزًا مَخْفِيًّا فَخَلَقْتُ الْخَلْقَ لِيَعْرِفُونِى حديثِ شريفنڭ بياننده: "مخلوقاتى ياراتدم كه، بڭا بر آيينه اولسون و او آيينهده جمالمى گورهيم." ديمشدر.
لِلّٰهِ : "ل" بوراده إختصاص ايچوندر. حمدڭ ذاتِ أقدسه خاص و منحصر اولديغنى إفاده ايدر. بو "ل"ڭ متعلّقى اولان إختصاص حذف اولدقدن صوڭره اوڭا إنتقال ايتمشدر كه، إخلاص و توحيدى إفاده ايتسين.
— 20 —
إخطار:
مشخّص اولان بر شيئڭ عمومى بر مفهوم ايله ملاحظه ايديلديگنه بناءً؛ ذاتِ أقدس ده مشخّص اولديغى حالده، واجب الوجود مفهوميله تصوّر ايديلهبيلير.
رَبِّ : يعنى هر بر جزئى بر عالم مثابهسنده بولنان شو عالمى بتون أجزاسيله تربيه و ييلديزلر حكمنده اولان او جزءلرڭ ذرّاتنى كمالِ إنتظامله تحريك ايدر. أوت جنابِ حق، هر شى ايچون بر نقطهِٔ كمال تعيين ايتمشدر. و او نقطهيى ألده ايتمك ايچون او شيئه بر مَيل ويرمشدر. هر شى او نقطهِٔ كماله طوغرى حركت ايتمك اوزره، صانكه معنوى بر أمر آلمش گبى منتظمًا او نقطهيه متوجّهًا حركت ايتمكدهدر. أثناىِ حركتده اونلره يارديم ايدن و مانعلرينى دفع ايدن، شبههسز جنابِ حقّڭ تربيهسيدر. أوت كائناته دقّتله باقيلديغى زمان، إنسانلرڭ طائفه و قبيلهلرى گبى، كائناتڭ ذرّاتى منفردًا و مجتمعًا خالقلرينڭ قانوننه إمتثالًا، معيّن اولان وظيفهلرينه قوشمقده اولدقلرى حسّ ايديلير. يالڭز بدبخت إنسانلر مستثنا!
الْعَلَمِينَ : بو كلمهنڭ صوڭندهكى ين يالڭز إعراب علامتيدر، عِشْرِينَ ثَلَاثِينَ گبى. ويا جمع علامتيدر. چونكه عالمڭ إحتوا ايتديگى جزءلرڭ هر بريسى بر عالمدر. وياخود يالڭز منظومهِٔ شمسيهيه منحصر دگلدر. جنابِ حقّڭ شو غيرِ متناهى فضاده چوق عالملرى واردر. أوت
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ كَمْ ِللّٰهِ مِنْ فَلَكٍ ٭ تَجْرِى النُّجُومُ بِهِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَر
رَاَيْتُهُمْ لِى سَاجِدِينَ ده اولديغى گبى، بوراده ده عقلايه مخصوص جمع صيغهسيله غيرِ عقلا جمعلنديريلمشدر. بو ايسه، قواعده مخالفدر؟
أوت عالمڭ إحتوا ايتديگى عضولرڭ برر عاقل، برر متكلّم صورتنده تصوّر ايديلمسى، بلاغتڭ أڭ مقبول بر پرنسبيدر. زيرا كائناتڭ "عالم" ايله تسميهسى، كائناتڭ صانعنه اولان دلالتى، شهادتى، إشارتى ايچوندر. بناءً عليه كائناتڭ عضولرى ده صانعه اولان دلالتلرى، شهادتلرى ايچون برر عالم اولمالرى ايجاب ايدر. اويله ايسه صانعڭ او عضولرى تربيهسندن و او عضولرڭ ده صانعى إعلام ايتمهلرندن آڭلاشيلير
— 21 —
كه؛ او عضولر برر حىّ، برر عاقل، برر متكلّم صورتنده تصوّر ايديلمشدر. بناءً عليه بو جمعده، قواعده مخالفت يوقدر.
اَلرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ : ماقبليله بو ايكى صفتڭ نظمنى ايجاب ايدن شويله بر مناسبت واردر كه؛ برى منفعتلرى جلب، ديگرى مضرّتلرى دفع ايتمك اوزره تربيهنڭ ايكى أساسى واردر. رزّاق معناسنه اولان اَلرَّحْمٰنِ برنجى أساسه، غفّار معناسنى إفاده ايدن اَلرَّحِيمِ ده ايكنجى أساسه إشارتلرى ايچون بربريله باغلانمشدر.
مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ : ماقبليله شو صفتڭ نظمنى إقتضا ايدن سبب شودر كه؛ شو صفت، رحمتى إفاده ايدن ماقبلنه نتيجهدر. زيرا قيامتله، سعادتِ أبديهنڭ گلهجگنه أڭ بيوك دليل، رحمتدر. أوت رحمتڭ رحمت اولماسى و نعمتڭ نعمت اولماسى آنجق و آنجق حشر و سعادتِ أبديهيه باغليدر. أوت سعادتِ أبديه اولماسه، أڭ بيوك نعمتلردن صاييلان عقلڭ، إنسانڭ قفاسنده ييلان وظيفهسنى گورمكدن باشقه بر ايشى قالماز. كذالك أڭ لطيف نعمتلردن صاييلان شفقت و محبّت، أبدى بر آيريلق دوشونجهسيله، أڭ بيوك ألملر صيرهسنه گچرلر.
سؤال:جنابِ حقّڭ هر شيئه مالك اولديغى بر حقيقت ايكن، بوراده حشر و جزا گونينڭ تخصيصى نهيه بناءًدر؟
جواب:شو عالمڭ إنسانلرجه حقير و خسيس صاييلان بعض شيلرينه قدرتِ أزليهنڭ بِالذّات مباشرتى عظمتِ إلٰهيهيه مناسب گورولمديگندن، وضع ايديلن أسبابِ ظاهريهنڭ او گون رفعيله، هر شيئڭ شفّاف، پارلاق ايچ يوزيله تجلّى ايدوب صانعنى، خالقنى واسطهسز گورهجگنه إشارتدر.
يَوْم تعبيرى ايسه، حشرڭ وقوعنى گوسترن أمارهلردن برينه إشارتدر. شويله كه:
ثانيه، دقيقه، ساعت و گونلرى گوسترن هفتهلق بر ساعتڭ ميللرندن بريسى دورينى تمام ايتديگى زمان، بهمهحال اوتهكيلر ده دورلرينى إكمال ايدهجكلرينه قناعت حاصل اولور. كذالك يوم، سنه، عمرِ بشر و عمرِ دنيا ايچنده تعيين ايديلن معنوى ميللردن بريسى دورينى تمام ايتديگنده، اوتهكيلرڭ ده (وَلَوْ اوزون بر زماندن صوڭره اولسون) دورلرينى
— 22 —
إكمال ايدهجكلرينه حكم ايديلير. و كذا بر گون ويا بر سنه ظرفنده وقوعه گلن كوچك كوچك قيامتلرى، حشرلرى گورن بر آدم، سعادتِ أبديهنڭ (حشرڭ طلوعِ فجريله، شخصى بر نوع حكمنده اولان) إنسانلره إحسان ايديلهجگنه شبهه ايدهمز.
دِين كلمهسندن مقصد يا جزادر، چونكه او گون خير و شرلره جزا ويريلهجك بر گوندر ويا حقائقِ دينيهدر. چونكه حقائقِ دينيه او گون تام معناسيله ميدانه چيقار. و دائرهِٔ إعتقادڭ، دائرهِٔ أسبابه غلبه ايدهجگى بر گوندر. أوت جنابِ حق مسبّباتى أسبابه باغلامقله، إنتظامى تأمين ايدن بر نظامى كائناتده وضع ايتمش. و هر شيئى، او نظامه مراعات ايتمگه و او نظامله قالميه توجيه ايتمشدر. و بِالخاصّه إنسانى ده، او دائرهِٔ أسبابه مراعات و مربوطيت ايتمگه مكلّف قيلمشدر. هر نه قدر دنياده دائرهِٔ أسباب دائرهِٔ إعتقاده غالب ايسه ده؛ آخرتده حقائقِ إعتقاديه تمامًا تجلّى ايتمكله، دائرهِٔ أسبابه غلبه ايدهجكدر. بوڭا بناءً، بو دائرهلرڭ هر بريسى ايچون آيرى آيرى مقاملر، آيرى آيرى حكملر واردر. و هر مقامڭ إقتضا ايتديگى حكمه گوره حركت لازمدر. عكسى تقديرده دائرهِٔ أسبابده ايكن طبيعتيله، وهميله، خياليله دائرهِٔ إعتقاده باقان؛ معتزله اولور كه، تأثيرى أسبابه ويرر. و كذا دائرهِٔ إعتقادده ايكن روحيله، ايمانيله دائرهِٔ أسبابه باقان ده؛ أسبابه قيمت ويرميهرك، جبريه مذهبى گبى تنبلجهسنه بر توكّل ايله نظامِ عالمه مخالفت ايدر.
اِيَّاكَ نَعْبُدُ : ك ضميرنده ايكى نكته واردر. برنجيسى: ماقبلنده ذكر ايديلن صفاتِ كماليهنڭ ك ضميرنده مستتر و متضمّن اولديغنه إشارتدر. چونكه او صفتلرڭ برر برر تعدادندن حاصل اولان بيوك بر شوق ايله غيبتدن خطابه، يعنى إسمِ ظاهردن شو ك ضميرينه إلتفات و إنتقال اولمشدر. ديمك ك ضميرينڭ مرجعى، گچن صفاتِ كماليه ايله موصوف اولان ذاتدر. ايكنجيسى: ألفاظ اوقونوركن معنالرينى دوشونمك، بلاغت مذهبنده واجب اولديغنه إشارتدر. چونكه معنالر دوشونلورسه، نازل اولديغى گبى اوقونور و او اوقويش؛ طبيعتيله، ذوقيله خطابه إنجرار ايدر. حتّى اِيَّاكَ نَعْبُدُ يى اوقويان آدم، صانكه اُعْبُدْ رَبَّكَ كَاَنَّكَ تَرَاهُ جملهسندهكى أمره إمتثالًا اوقويور گبى اولور.
— 23 —
جمع صيغهسيله ذكر ايديلن نَعْبُدُ دهكى ضمير، اوچ طائفهيه إشارتدر. برنجيسى: إنسانڭ وجودندهكى بتون أعضا و ذرّاته راجعدر كه، بو إعتبارله شكرِ عُرفىيى أدا ايتمش اولور. ايكنجيسى: بتون أهلِ توحيدڭ جماعتلرينه عائددر. بو جهتله شريعته إطاعت ايتمش اولور. اوچنجيسى: كائناتڭ إحتوا ايتديگى موجوداته إشارتدر. بو إعتبارله، شريعتِ فطريهِٔ كبرايه تابع اولارق حيرت و محبّتله قدرت و عظمتڭ عرشى آلتنده ساجد و عابد اولمش اولور.
بو جملهنڭ ماقبليله وجهِ نظمى: نَعْبُدُ نڭ اَلْحَمْدُ يه تفسير و بيان اولمقله مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ يه ده بر نتيجه و بر لازم اولماسيدر.
إخطار:
اِيَّاكَ نڭ تقديمى، إخلاصى وقايه ايتمك ايچوندر و ضميرِ خطاب ده، عبادتڭ سبب و علّتنه إشارتدر. چونكه خطابه إنجرار ايدن گچن صفاتله متّصف اولان ذات، ألبته عبادته مستحقدر.
وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ : نَسْتَعِينُ ده مستتر ضمير، نَعْبُدُ نڭ فاعلى گبى، او اوچ جماعتدن هر برينه راجعدر. يعنى: بزم وجوديمزڭ ذرّاتى ويا أهلِ توحيد جماعتى وياخود كائنات موجوداتى، بتون حاجات و مقصدلريمزه، بِالخاصّه أڭ أهمّ اولان عبادتمزه، سندن إعانه و توفيق ايستهيورز.
اِيَّاكَ كلمهسنڭ تكرارلانماسندهكى حكمتڭ برنجيسى، خطاب و حضوردهكى لذّتڭ آرتيريلماسنه؛ ايكنجيسى، عيان مقامنڭ برهان مقامندن داها يوكسك اولديغنه؛ اوچنجيسى، حضورده صدق اولوب كذبڭ إحتمالى اولماديغنه؛ دردنجيسى، عبادتله إستعانهنڭ آيرى و مستقل مقصدلر اولدقلرينه إشارتدر.
بو ايكى فعلى بربريله باغلايان مناسبت، اجرتله خدمت آراسندهكى مناسبتدر. زيرا عبادت، عبدڭ اللّٰهه قارشى بر خدمتيدر. إعانه ده، او خدمته قارشى بر اجرت گبيدر. ويا مقدّمه ايله مقصود آراسندهكى علاقهدر. چونكه إعانه و توفيق، عبادته مقدّمهدر.
اِيَّاكَ كلمهسنڭ تقديمندن طوغان حصر، عبدڭ جنابِ حقّه قارشى ياپديغى عبادت و خدمتله، وسائط و أسبابه اولان تذلّلدن قورتولوشنه إشارتدر. لٰكن أسبابى
— 24 —
تمامًا إهمال و ترك ايتمك ايى دگلدر. چونكه او زمان، جنابِ حقّڭ حكمت و مشيئتيله كائناتده وضع ايديلن نظامه قارشى بر تمرّد چيقار. أوت دائرهِٔ أسبابده ايكن توكّل ايتمك، بر نوع تنبللك و عطالتدر.
اِهْدِنَا : هدايتى طلب ايتمكله إعانهيى ايستهمك آراسنده نه مناسبت واردر؟
أوت برى سؤال، ديگرى جواب اولدقلرندن بربريله باغلانيلمشدر. شويله كه:
نَسْتَعِينُ ايله إعانه طلب ايديليركن مقام إقتضاسيله "نه ايستهيورسڭ؟" دييه وارد اولان مقدّر سؤال، اِهْدِنَا ايله جوابلانديريلمشدر. اِهْدِنَا ايله ايستهنيلن شيلرڭ آيرى آيرى و متعدّد اولماسى، اِهْدِنَا معناسنڭ ده آيرى آيرى و متعدّد اولماسنى ايجاب ايدر. صانكه اِهْدِنَا درت مصدردن مشتاقدر. مثلا: بر مؤمن هدايتى ايسترسه، اِهْدِنَا ثبات و دوام معناسنى إفاده ايدر. زنگين اولان ايسترسه، زياده معناسنى؛ فقير اولان ايسترسه، إعطا معناسنى؛ ضعيف اولان ايسترسه اعانه و توفيق معناسنى إفاده ايدر. و كذا "هر شيئى خلق و هدايت ايتمشدر" معناسنده بولنان وَ خَلَقَ كُلَّ شَىْءٍ وَ هَدَى آيتِ جليلهسى حكمنجه، ظاهرى و باطنى طويغولر، آفاقى و خارجى دليللر، أنفسى و داخلى برهانلر، پيغمبرلرڭ إرساليله، كتابلرڭ إنزالى گبى واسطهلر إعتباريله ده هدايتڭ معناسى تعدّد ايدر.
إخطار:
أڭ بيوك هدايت، حجابڭ قالديريلماسيله حقّى حق، باطلى باطل گوسترمكدر.
اَللّٰهُمَّ اَرِنَا الْحَقَّ حَقًّا وَ ارْزُقْنَا اِتِّبَاعَهُ وَ اَرِنَا الْبَاطِلَ بَاطِلًا وَ ارْزُقْنَا اِجْتِنَابَهُ اٰمِينَ
اَلصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ : صراطِ مستقيم؛ شجاعت، عفّت، حكمتڭ مزجندن و خلاصهسندن حاصل اولان عدل و عدالته إشارتدر. شويله كه:
تغيّر، إنقلاب و فلاكتلره معروض و محتاج شو إنسان بدننده إسكان ايديلن روحڭ ياشايابيلمسى ايچون اوچ قوّت إحداث ايديلمشدر. بو قوّتلرڭ برنجيسى: منفعتلرى جلب و جذب ايچون قوّهِٔ شهويهِٔ بهيميه. ايكنجيسى: ضررلى شيلرى دفع ايچون قوّهِٔ سَبُعِيهِٔ غضبيه. اوچنجيسى: نفع و ضررى، ايى و كوتويى بربرندن تمييز ايچون قوّهِٔ عقليهِٔ مَلكيهدر.
— 25 —
لٰكن إنساندهكى بو قوّتلره شريعتجه بر حدّ و بر نهايت تعيين ايديلمش ايسه ده، فطرةً تعيين ايديلمهمش اولديغندن بو قوّتلرڭ هر بريسى تفريط، وَسَط، إفراط ناميله اوچ مرتبهيه آيريليرلر. مثلا: قوّهِٔ شهويهنڭ تفريط مرتبهسى خموددر كه؛ نه حلاله و نه ده حرامه شهوتى، إشتهاسى يوقدر. إفراط مرتبهسى فجوردر كه؛ ناموسلرى و عِرضلرى پايمال ايتمك إشتهاسنده اولور. وَسَط مرتبهسى ايسه عفّتدر كه؛ حلالنه شهوتى وار، حرامه يوقدر.
إخطار:
قوّهِٔ شهويهنڭ يمك، ايچمك، اويومق و قونوشمق گبى فروعاتنده ده بو اوچ مرتبه موجوددر.
و كذا قوّهِٔ غضبيهنڭ تفريط مرتبهسى جبانتدر كه، قورقولميان شيلردن بيله قورقار. إفراط مرتبهسى تهوّردر كه، نه مادّى و نه معنوى هيچ بر شيدن قورقماز. بتون إستبدادلر، تحكّملر، ظلملر بو مرتبهنڭ محصوليدر. وَسَط مرتبهسى ايسه شجاعتدر كه؛ حقوقِ دينيه و دنيويهسى ايچون جاننى فدا ايدر، مشروع اولميان شيلره قاريشماز.
إخطار:
بو قوّهِٔ غضبيهنڭ فروعاتنده ده شو اوچ مرتبهنڭ يرى واردر.
و كذا قوّهِٔ عقليهنڭ تفريط مرتبهسى غباوتدر كه، هيچ بر شيدن خبرى اولماز. إفراط مرتبهسى جربزهدر كه؛ حقّى باطل، باطلى حق صورتنده گوسترهجك قدر آلداتيجى بر ذكايه مالك اولور. وَسَط مرتبهسى ايسه حكمتدر كه؛ حقّى حق بيلير إمتثال ايدر، باطلى باطل بيلير إجتناب ايدر.
وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِىَ خَيْرًا كَثِيرًا
إخطار:
بو قوّتڭ شو اوچ مرتبهيه إنقسامى گبى؛ فروعاتى ده، او اوچ مرتبهيى حاويدر. مثلا: خلقِ أفعال مسئلهسنده جبر مذهبى إفراطدر كه، بتون بتون إنسانى محروم ايدر. إعتزال مذهبى ده تفريطدر كه، تأثيرى إنسانه ويرر. أهلِ سنّت مذهبى وسطدر. چونكه بو مذهب بَين بَيندر كه؛ او فعللرڭ بدايتنى إرادهِٔ جزئيهيه، نهايتنى إرادهِٔ كلّيهيه ويرييور. و كذا إعتقادده ده تعطيل إفراطدر، تشبيه تفريطدر، توحيد وسطدر.
— 26 —
خلاصه:
شو طوقوز مرتبهنڭ آلتيسى ظلمدر، اوچى عدل و عدالتدر. صراطِ مستقيمدن مراد شو اوچ مرتبهدر.
صِرَاطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ : قرآنڭ اينجى گبى لفظلرينڭ ديزيلمسى؛ بر خيطه، بر چشيده، بر نقشه منحصر دگلدر. بلكه ظهورجه، خفاجه، ياقينلقجه، اوزاقلقجه متفاوت چوق تناسبلردن حاصل اولان پك چوق نقشلر اوزرينه ديزيلمشلردر، نظم ايديلمشلردر. ذاتًا إعجازڭ أساسى، إختصاردن صوڭره آنجق بويله نقشلردهدر. أوت صِرَاطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ايله ماقبلندهكى هر بر كلمه آراسنده بر مناسبت واردر. مثلا: اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ ايله مناسبتى واردر. چونكه نعمت، حمده دليل و قرينهدر. رَبِّ الْعَالَمِينَ ايله مناسبتداردر. چونكه تربيهنڭ كمالى، نعمتلرڭ توالى و تعاقبى ايله اولور. الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ايله علاقهداردر. چونكه الَّذِينَ دن إراده ايديلن "أنبيا، شهدا، صُلَحَا، علما" رحمتدرلر. مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ايله علاقهسى واردر. چونكه نعمتِ كامله، آنجق ديندر. نَعْبُدُ ايله علاقهسى وار. چونكه عبادتده إماملر، بونلردر. نَسْتَعِينُ ايله وار. چونكه توفيقه و إعانهيه مظهر بونلردر. اِهْدِنَا ايله وار. چونكه هدايتده مقتدٰى به اونلردر. صِرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ايله واردر. چونكه طوغرى يول، آنجق اونلرڭ مسلگيدر.
"طريق" ويا "سبيل" كلمهلرينه "صراط" كلمهسنڭ ترجيحى، مسلكلرينڭ أطرافى محدود و ايشلك بر جادّه اولديغنه و او جادّهيه گيرنلرڭ بر داها چيقماملرينه إشارتدر.
معهود و معلوم اولان شيلرده قوللانيلماسى اصول إتّخاذ ايديلن أسماءِ موصولهدن الَّذِينَ تعبيرى، اونلرڭ ظلماتِ بشريه ايچنده ألماس گبى پارلادقلرينه إشارتدر كه؛ اونلرى تحرّى و طلب ايتمگه و آرامغه لزوم يوقدر. اونلر، هركسڭ گوزى ئوڭنده حاضر اولدقلرينى تأمين ايدن بر علوِّ شانه مالكدرلر. جمع صيغهسيله الَّذِينَ نڭ ذكرى، اونلره إقتدا و تابع اولمق إمكاننڭ موجوديتنه و اونلرڭ مسلكلرنده بطلان اولماديغنه إشارتدر. چونكه فردى اولميان بر مسلكده تواتر واردر؛ تواترده، بطلان يوقدر.
— 27 —
ماضى صيغهسيله اَنْعَمْتَ نڭ ذكرى؛ تكرار نعمتى طلب ايتمگه بر وسيله اولديغنه و اللّٰهه راجع اولان ضميرى ده، بر يارديمجى و بر شفاعتجى وظيفهسنى گورديگنه إشارتدر. يعنى: "أى ربّم! مادام كه إنعام سنڭ فعلڭدر و أوّلجه ده إنعامى ياپمشسڭ؛ إستحقاقم اولماديغى حالده إنعامى تكرارلامق، سنڭ شأنڭدندر."
عَلَيْهِمْ دهكى عَلٰى أنبيايه يوكلهتيلن رسالت و تكليف يوكنڭ پك آغير اولديغنه و صحرالرى فائدهلنديرمك ايچون ياغمور، قار و فورطنهلرڭ شدائدينه معروض قالان يوكسك طاغلر گبى، پيغمبرلرڭ ده امّتلرينى فيضلنديرمك ايچون رسالت زحمتلرينه معروض قالدقلرينه إشارتدر.
إخطار:باشقه بر سورهده ذكر ايديلن
فَاُولٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ اَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِينَ
اولان آيتِ كريمه، بورادهكى الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ آيتِ جليلهسنى بيان ايدر. ذاتًا قرآنڭ بر قسمى، بر قسمنى تفسير ايدر.
سؤال:پيغمبرلرڭ مسلكلرى بربرينه اويمديغى گبى، عبادتلرى ده بربرينه مخالفدر. بونڭ أسبابى نهدر؟
جواب:إعتقاد و عملده، اصول و أحكامِ أساسيهده پيغمبرلرڭ هپسى دائمدرلر، ثابتدرلر، متّحددرلر. إختلاف و تفاوتلرى، آنجق فروعاتدهدر. ذاتًا زمانلرڭ تبدّليله، فروعاتڭ ده تبدّل و تغيّرى طبيعى بر شيدر. أوت مواسمِ أربعهده تداوى و تلبّس گبى چوق شيلر تبدّله اوغرار. مثلا، قيشڭ گييلن قالين ألبسه يازڭ تبدّله اوغرار؛ ويا قيشڭ گوزل تأثيرى اولان بر علاجڭ، يازڭ فنا تأثيرى اولور، قوللانيلماز. كذالك قلب و روحلرڭ غداسى اولان أحكامِ دينيهنڭ فروعاتى ده، عمرِ بشرڭ دورهلرى إعتباريله تبدّله اوغرار.
غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ : خوف و فرار مقامى اولان شو صفتڭ ماقبلندهكى مقاملر ايله مناسباتى ايسه: بو مقامڭ حيرت و دهشت نظريله جلال و جمال ايله متّصف اولان مقامِ ربوبيته باقديرمسى؛ و إلتجا و دخالت نظريله نَعْبُدُ دهكى مقامِ عبوديته باقديرمسى؛ و عجز نظريله نَسْتَعِينُ دهكى توكّل مقامنه باقديرمسى؛ و تسلّى نظريله رفيقِ دائمى اولان مقامِ رجايه باقديرمسيدر. چونكه قورقونج بر شيئى گورن
— 28 —
آدم، قورقو و حيرت ايچنده قالير؛ صوڭره فرار ايتمگه مَيل ايدر. عاجز اولديغى تقديرده توكّل ايدر، صوڭره تسلّى يوللرينى آرار.
س- جنابِ حق، غنىِّ مطلقدر؛ عالمده بو قدر ضلالتلرى و پك چركين فنا شيلرى ياپان نوعِ بشرڭ ياراديليشنده نه حكمت واردر؟
ج- كائناتده مقصودِ بِالذّات و كلّى و شموللى اولارق ياراديلان آنجق كماللر، خيرلر، حُسنلردر. شرلر، قبحلر، نقصانلر ايسه؛ حُسنلرڭ، خيرلرڭ، كماللرڭ آراسنده گورولميهجك قدر طاغنيق و جزئيت قبيلندن تبعى اولارق ياراديلمشلردر كه؛ خيرلرڭ، حُسنلرڭ، كماللرڭ مرتبهلرينى، نوعلرينى، قسملرينى گوسترمگه وسيله اولسونلر و حقائقِ نسبيهنڭ وجودينه ويا ظهورينه بر مقدّمه و بر واحدِ قياسى اولسونلر.
س- حقائقِ نسبيهنڭ نه قيمتى وار كه، اونڭ ايچون شرلر إستحسان ايديلهجك؟
ج- حقائقِ نسبيه دينلن شيلر، كائناتڭ أجزاسى آراسنده بولنان رابطهلردر. و كائناتدهكى نظام، آنجق حقائقِ نسبيهدن طوغمشدر. و حقائقِ نسبيهدن كائناتڭ أنواعنه بر وجودِ واحد إنعكاس ايتمشدر. حقائقِ نسبيه، بيوك بر ئولچوده حقائقِ حقيقيهدن چوقدر. حتّى بر ذاتڭ حقائقِ حقيقيهسى يدى ايسه، حقائقِ نسبيهسى يدى يوزدر. بناءً عليه قبح و شرده شر وارسه ده قليلدر.
معلومدر كه، شرِّ قليل ايچون خيرِ كثير ترك ايديلمز. ترك ايديليرسه، شرِّ كثير اولور. زكات و جهادده اولديغى گبى.
أوت اِنَّمَا تُعْرَفُ الْاَشْيَاءُ بِاَضْدَادِهَا مشهور قضيهدن مقصد، بر شيئڭ ضدّى، او شيئڭ حقائقِ نسبيهسنڭ وجود ويا ظهورينه سببدر. مثلا: قبح اولماسه ايدى و حُسنلرڭ آراسنه گيرمهسه ايدى، حُسنڭ غيرِ متناهى اولان مرتبهلرى تظاهر ايتمزدى.
س- اَنْعَمْتَ فعل، مَغْضُوبِ إسمِ مفعول، ضَالِّينَ إسمِ فاعل اولارق ذكرلرنده و كذا اوچنجى فرقهنڭ صفتنى و ايكنجى فرقهنڭ صفتنه ترتّب ايدن عاقبتنى و برنجى فرقهنڭ عنوانِ صفتنى عينًا ذكر ايتمكده نه گبى بر حكمت واردر؟
— 29 —
ج- نعمت عنوانى، نفسڭ دائما مَيل ايتديگى بر لذّت اولديغندن إختيار ايديلمشدر. فعلِ ماضى اولارق ذكرندهكى سبب، أوّلجه بيان ايديلمشدر. ايكنجى فرقه ايسه، قوّهِٔ غضبيهنڭ غلبه و تجاوزيله تجاوز ايدهرك أحكامڭ تركيله ظلم و فسقه دوشمشلردر. يهوديلرڭ تمرّدى گبى. ظلم و فسقده خسيس و خيرسز بر لذّت گورولديگندن، اونلردن نفس تنفّر ايتمز. قرآنِ كريم او ظلمڭ عاقبتى اولان غضبِ إلٰهىيى ذكر ايتمشدر كه، نفسلرى او ظلم و فسقدن تنفير ايتديرسين. إستمرار و دوام شأننده اولان إسملردن إسمِ مفعول اولارق ذكر ايديلمهسى ايسه، شرّ و عصيانلرڭ دوام ايدوب، توبه و عفو ايله إنقطاع ايتمدكلرى تقديرده قطعيلشهجگنه و سيلنمز بر طامغه شكلنه گچهجگنه إشارتدر. اوچنجى فرقه ايسه، وهم و هواىِ نفسڭ عقل و وجدانلرينه غلبهسيله، باطل بر إعتقاده تابع اولارق نفاقه دوشن بر قسم نصارادر. ضلالت، نفسلرى تنفير و روحلرى إنجيتن بر ألم اولديغندن؛ قرآنِ كريم او فرقهيى عين او صفتله ذكر ايتمشدر. و إسمِ فاعل اولارق ذكرندهكى سبب ايسه؛ ضلالتڭ ضلالت اولماسى، دوام ايتمسنه متوقّف اولوب، إنقطاعه اوغراديغى زمان عفوه داخل اولاجغنه إشارتدر.
أى آرقداش! بتون لذّتلر ايمانده اولديغى گبى، بتون ألملر ده ضلالتدهدر. بونڭ ايضاحى ايسه؛ بر شخص، قدرتِ أزليه طرفندن، عدم ظلماتندن شو قورقونج دنيا صحراسنه آتيليركن گوزينى آچار، باقار. بر لطف بكلهديگى زمان، بردن بره دشمنلر گبى خستهلقلر، ألملر، بلالر هجوم ايتمگه باشلارلر. بر مدد، بر يارديم ايچون مسترحمانه طبيعته و عناصره باقديغى وقت، قساوتِ قلبله، مرحمتسزلكله قارشيلاشير. أجرامِ سماويهدن إستمداد ايتمك اوزره باشنى هوايه قالديرر. او أجرام، آتوم بومبالرى گبى دهشتلى و هيبتلى حاللريله گوزينه گورونور. همان گوزينى يومار، باشنى أگر، دوشونمگه باشلار. باقار كه، حياتى حاجتلرى باغيروب چاغيرمغه باشلارلر. بتون بتون توحّش ايدهرك همان قولاقلرينى طيقار، وجداننه إلتجا ايدر؛ باقار كه: وجدانى، بيڭلر آمال (أمللر) و أمانى ايله طولو گورولتيلرندن جِنَّت گتيرهجك بر حاله گلير. عجبا هيچ بر جهتدن هيچ بر تسلّى چارهسنى بولاميان او زواللى شخص، مبدأ ايله معادى، صانع ايله حشرى إعتقاد ايتمزسه، اونڭ او وضعيتندن جهنّم داها سرين اولماز مى؟
— 30 —
أوت او بيچاره خوف و هيبتدن، عجز و رعشتدن، وحشت و گوڭل طارلغندن، يتيملكله مأيوسيتدن مركّب بر وضعيت ايچنده اولوب قدرتنه باقار، قدرتى عاجز و ناقص.. حاجتلرينه باقار، دفع ايديلهجك بر دورومده دگلدر. چاغيروب يارديم ايستهسه، يارديمنه گلن يوق. هر شيئى دشمن، هر شيئى غريب گورور. دنيايه گلديگنه بيڭ دفعه ندامت ايدر، لعنت اوقور. فقط او شخصڭ صراطِ مستقيمه گيرمكله قلبى و روحى نورِ ايمانله ايشيقلانيرسه، او ظلمتلى أوّلكى وضعيتى نورانى بر حالته إنقلاب ايدر. شويله كه:
او شخص، هجوم ايدن بلالرى، مصيبتلرى گورديگى زمان، جنابِ حقّه إستناد ايدر، مستريح اولور. ينه او شخص، أبده قدر اوزانوب گيدن أمللرينى، إستعدادلرينى دوشونديگى زمان، سعادتِ أبديهيى تصوّر ايدر. او سعادتِ أبديهنڭ ماء الحياتندن بر يودوم ايچر، قلبندهكى أمللرينى تسكين ايدر. ينه او شخص، باشنى قالديروب سمايه و أطرافه باقار؛ هر شيله اُنسيت پيدا ايدر. ينه او شخص، سمادهكى أجرامه باقار؛ حركتلرندن دهشت دگل، اُنسيت و أمنيت پيدا ايدر.. و اونلرڭ او حركتلرينى، عبرت و حيرتله تفكّر ايدر. ينه او شخص، أجرامِ علويه ايله اويله بر كسبِ معارفه ايدر كه، هانگى بر جِرمه باقارسه باقسين، او جِرملردن: "أى آرقداش! بزدن توحّش ايتمه! حركتلريمزدن قورقمه! هپمز بر خالقڭ مأمورلرىيز" دييه، مأنوس و أمنيت ويريجى سسلرى قلبًا ايشتمگه باشلار.
خلاصه:او شخص، أوّلكى وضعيتنده، وجدانندهكى او دهشتلى و وحشتلى و قورقونج آلامِ شديدهدن قورتولمق ايچون تسلّيلر ايله حسّنى إبطال و سرخوشلقله او حاللرى اونوتمق ايستر. ايكنجى حالتنده ايسه، روحنده يوكسك لذّتلرى و سعادتلرى حسّ ايدر؛ قلبنى ايقاظ، وجداننى تحريك ايدوب روحنى إحساس ايتدكجه، او سعادتلر زيادهلشير و اوڭا معنوى جنّتلرڭ قپولرى آچيلير.
اَللّٰهُمَّ بِحُرْمَةِ هٰذِهِ السُّورَةِ اجْعَلْنَا مِنْ اَصْحَابِ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ اٰمِينَ.
٭ ٭ ٭
— 31 —
سورهِٔ بقره
سؤال:ايجاز ايله إعجاز صفتلرينى حاوى قرآنِ عظيم الشانده بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ و فَبِاَىِّ اٰلَاءِ رَبِّكُمَا... الخ و وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ... الخ گبى پك چوق آيتلر تكرّر ايتمكدهدر. حالبوكه بو تكرارلر، بلاغته منافيدر، اوصانج ويرييور؟
جواب:أى آرقداش! هر پارلايان شى، ياقيجى آتش دگلدر. أوت تكرار و تكرّر بعضًا اوصانج ويرييور، فقط عمومى دگلدر. هر يره، هر كلامه و هر كتابه شامل دگلدر. اوصانج ويريجى عدّ ايديلن پك چوق ظاهرى تكرارلر، بلاغتجه إستحسان و تقدير ايديلمكدهدر. أوت إنسانڭ يديگى ييمكلر؛ برى غدا، ديگرى تفكّه (ميوه) اولمق اوزره ايكى قسمدر. برنجى قسم تكرّر ايتدكجه ممنونيت ويرر، قوت ويرر، قات قات تشكّرلره سبب اولور. ايكنجى قسمڭ تكرّرنده اوصانج، تجدّدنده لذّت واردر. كذالك كلاملر ده ايكى قسمدر. بر قسمى روحلره قوت، فكرلره قوّت ويريجى حقيقتلردر كه، تكرّر ايتدكجه گونشڭ ضياسى گبى، روحلره، فكرلره حيات ويرر. ميوه قبيلندن إشتهايى آچان قسمده تكرّر مقبول دگلدر، إستحسان ايديلمز. بوڭا بناءً قرآن هيئتِ مجموعهسيله قلبلره قوت و قوّت اولوب، تكرارى اوصانج دگل، حلاوت و لذّت ويرديگى گبى، قرآنڭ آيتلرنده ده اويله بر قسم واردر كه، او قوّتڭ روحى حكمنده اولوب تكرّر ايتدكجه داها زياده پارلار، حق و حقيقت نورلرينى صاچار.
هُوَ الْمِسْكُ مَا كَرَّرْتَهُ يَتَضَوَّعُ
أزجمله:بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ گبى آيتلرده بولنان عقدهِٔ حياتيه و نورانى أساسلر، تكرّر ايتدكجه إشتهالرى آچار؛ مسك گبى، قاريشديريلدقجه قوقار. ديمك تكرّر ظن ايديلن، حقيقتده تكرّر دگلدر. آنجق وَ اُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا قبيلندن، او آيرى آيرى حكمتلرى، نكتهلرى، غايهلرى إفاده ايدن تكرارلى كلاملر يالڭز عبارهجه، لفظجه بربرينه بڭزهدكلرى ايچون تكرار ظن ايديلير. حتّى قصّهِٔ موسى، چوق مزيتلرى و حكمتلرى مشتملدر. هر مقامده او مقامه مناسب بر وجهله ذكر ايديلمهسى، عينِ بلاغتدر. أوت
— 32 —
قرآنِ عظيم الشان، او قصّهِٔ مشهورهيى، گوموش ايكن يدِ بيضاسنه آلارق آلتون شكلنه إفراغيله اويله بر نقشِ بلاغته مظهر ايتمشدر كه، بتون أهلِ بلاغت، اونڭ بلاغتنه حيران اولمشلر، سجدهيه وارمشلردر. و كذا تيمّن، تبرّك و إستعانه گبى چوق وجهلرى حاوى؛ و توحيد، تنزيه، ثنا، جلال و جمال و إحسان گبى چوق مقاملرى تضمّن؛ و توحيد و نبوّت، حشر و عدالت گبى مقاصدِ أربعهيه إشارت ايدن بسمله، ذكر ايديلن يرلرڭ هر بريسنده بو وجهلردن، بو مقاملردن برى إعتباريله ذكر ايديلمش و ايديلمكدهدر. مع هذا هانگى سورهده تكرّر وارسه، او سورهنڭ روحيله مناسب اولان بر وجه بِالذّات قصد ايديلمكله، اوتهكى وجهلرڭ إستطرادى و تبعى ذكرلرى، بلاغته منافى دگلدر.
الٓمٓ : سورهلرڭ باشلرنده بولنان حروفِ مقطّعهيه عائد ايضاحاتى "درت مبحث"ده ذكر ايدهجكز.
برنجى مبحث:
الٓمٓ ايله، سورهلرڭ أوّللرنده بولنان حروفِ مقطّعهدن تنفّس ايدن إعجاز حقّندهدر. إعجاز، اينجى گبى اينجهجك لطائفِ بلاغتڭ پاريلتيلرينڭ إمتزاج و إجتماعندن تجلّى ايدن بر نوردر. بو مبحثده، بو نورى بر قاچ لطائف ضمننده ايضاح ايتمكله پارلاتاجغز. فقط هر بر لطيفه اينجه و ضياسى آز ايسه ده، لطائفڭ هيئتِ مجموعهسندن حاصل اولان تام بر ضيا ايله فجرِ صادق چيقاجقدر.
١ - هجا حرفلرينڭ عددى (ألفِ ساكنه خارج قالمق شرطيله) يگرمى سكز حرفدر. قرآنِ عظيم الشان، سورهلرڭ باشنده بو حرفلرڭ ياريسنى ذكر ايتمش، ياريسنى ده ترك ايتمشدر.
٢ - قرآنڭ آلمش اولديغى نصف، ترك ايتديگى نصفدن داها زياده كثير الإستعمالدر.
٣ - قرآن، سورهلرڭ باشنده ذكر ايتديگى قسم ايچنده، لسان اوزرينه داها سهولتلى اولان "ألف، لام"ى چوق تكرار ايتمشدر.
٤ - قرآن آلديغى حرفلرى، هجا حرفلرينڭ عددنجه سورهلره توزيع ايتمشدر.
— 33 —
٥ - هجا حرفلرينڭ مهموسه، مجهوره، شديده، رخوه، مستعليه، منخفضه، منطبقه، منفتحه گبى چيفتلى جنسلرينڭ هر بريسندن ينه نصف آلمشدر.
٦ - چيفتى، يعنى أشى اولميان (أوتار) قسمنده ثقيلدن آزى، خفيفدن چوغى آلمشدر. قلقله، ذلاقه گبى.
٧ - قرآنِ عظيم الشانڭ، سورهلرڭ باشندهكى حروفِ مقطّعهنڭ ذكر ايديلن منوال اوزرينه تنصيفلرى حقّنده إختيار ايتديگى طريق، بشيوز درت إحتمالدن إنتخاب ايديلمشدر. و إنتخاب ايديلن شو طريقدن باشقه هيچ بر إحتمال ايله مذكور تنصيف ممكن دگلدر. چونكه تقسيملر پك چوق بربرينه گيرمش و چوق متفاوتدر. بو گبى إعجاز لمعهلرندن حصّه آلاميان، ذوقنه لَوْم و عتاب ايتسين.
ايكنجى مبحث:
بو مبحثده ده بر قاچ لطائف واردر:
١ - الٓمٓ ايله أمثالنده گوزه چارپان غرابت، بو حرفلرڭ پك غريب و عجيب بر شيئڭ مقدّمهسى و كشف قوللرى اولدقلرينه إشارتدر.
٢ - بو سورهلرڭ باشلرندهكى تقطيعِ حروف ايله إسملرى هجالمك، مسمّانڭ مأخذينه و نهدن نشئت ايتديگنه إشارتدر.
٣ - بو حرفلرڭ تقطيعى؛ مسمّانڭ واحدِ إعتبارى اولوب، تركيبِ مزجى اولماديغنه إشارتدر.
٤ - بو حرفلرڭ تقطيع ايله تعدادى، صنعتڭ مادّه و مأخذينى مخاطبه گوسترمكله معارضهيه طالب اولانلره قارشى ميدان اوقويارق، "ايشته إعجاز صنعتنى، شو گورديگڭز حرفلرڭ نظم و نقشلرندن ياپدم. بيورڭز ميدانه!" دييه، اونلرڭ تحقيرانه تبكيتلرينه (تكديرلرينه) إشارتدر.
٥ - معنادن صويولمش شو هجا حرفلرينڭ ذكرى، معارضلرى حجّتسز بيراقمغه إشارتدر. أوت قرآنِ معجز البيان، شو معناسز حرفلرڭ لسانِ حاليله إعلان ايدييور كه: "بن سزدن بليغ معنالرى، حكملرى، حقيقتلرى إفاده ايدن يوكسك خطبهلرى و نطقلرى
— 34 —
إيستهميورم. يالڭز شو تعداد ايتديگم حرفلردن بر نظيره ياپيڭز، وَلَوْ إفترا و حكايهلردن عبارت بيله اولورسه اولسون!"
٦ - حرفلرى تعداد ايله هجالمك، يڭى قرائته و كتابته باشلايان مبتديلره مخصوصدر. بوندن آڭلاشيلييور كه: قرآن، اُمّى بر قَومه و مبتدى بر محيطه معلّملك ياپييور.
٧ - ا - ل - د گبى حرفلرى، مثلا "ألف، لام، دال" گبى إسملريله تعبير و ذكر ايتمك، أهلِ قرائت و أربابِ كتابتڭ إتّخاذ ايتدكلرى بر اصولدر. بوندن آڭلاشيلييور كه، هم سويلهين، هم ديڭلهين اُمّى اولدقلرينه نظرًا، بو تعبيرلر، سويلهيندن طوغمييور و اونڭ مالى دگلدر؛ آنجق باشقه بر يردن اوڭا گلييور.
أى آرقداش! بو لطائفڭ اينجه ايپلرندن طوقونان يوكسك نقشِ بلاغتى گورهمهين آدم، بلاغت أهلندن دگلدر. أربابِ بلاغته مراجعت ايتسين.
اوچنجى مبحث:
الٓمٓ إعجازڭ أساسلرندن ايجازڭ أڭ يوكسك و أڭ اينجه درجهسنه بر مثالدر. بونده ده بر قاچ لطائف واردر:
١ - الٓمٓ اوچ حرفيله اوچ حكمه إشارتدر. شويله كه: ألف، هٰذَا كَلَامُ اللّٰهِ الْاَزَلِىِّ حكمنه و قضيهسنه؛ لام، نَزَلَ بِهِ جِبْرِيلُ حكمنه و قضيهسنه؛ ميم عَلٰى مُحَمَّدٍ (عصم) حكمنه و قضيهسنه رمزًا و ايماءً إشارتدر.
أوت ناصلكه قرآنڭ حكملرى اوزون بر سورهده، اوزون بر سوره قيصه بر سورهده، قيصه بر سوره بر آيتده، بر آيت بر جملهده، بر جمله بر كلمهده، او كلمه ده "سين، لام، ميم" گبى حروفِ مقطّعهده إرتسام ايدر، گورونور. كذالك الٓمٓ ڭ هر بر حرفنده مذكور حكملردن برى تمثّل ايتمش گورونويور.
٢ - سورهلرڭ باشلرندهكى حروفِ مقطّعه، إلٰهى بر شفرهدر. بشر فكرى اوڭا يتيشهميور. آناختارى، آنجق حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامدهدر.
٣ - شفرهوارى شو حروفِ مقطّعهنڭ ذكرى، حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ فوق العاده بر ذكايه مالك اولديغنه إشارتدر كه: محمّد عليه الصلاة والسلام رمزلرى، ايمالرى و أڭ گيزلى شيلرى صريح گبى تلقّى ايدر، آڭلار.
— 35 —
٤ - شو حرفلرڭ تقطيعى؛ حرف و لفظلرڭ حاوى اولدقلرى قيمت، يالڭز إفاده ايتدكلرى معنالره گوره اولمايوب، علمِ أسرار الحروفده بيان ايديلديگى گبى، عدد و صاييلر مِثللو، حرفلرڭ آراسنده فطرى مناسبتلرڭ بولنديغنه إشارتدر.
(حاشيه): قرق سنه صوڭره رسالهِٔ النور بو لمعهِٔ إعجازى كورلره دخى گوسترمشدر.
٥ - الٓمٓ تقطيعيله، بتون حرفلرڭ أساس مخرجلرى اولان "حلق، وَسَط، شفه" مخرجلرينه إشارتدر. و ذهنلرڭ نظرِ دقّتنى شو مخرجلره چويرييور كه؛ ذهنلر، گرك بو اوچ مخرجده، گرك بونلره باغلى كوچك كوچك مخرجلرده لفظلرڭ و حرفلرڭ ناصل وجوده گلدكلرينى حيرت و عبرتله مطالعه ايتسينلر.
أى ذهننى بلاغتڭ بوياسيله بويايان آرقداش! بو لطائفى صيقاجق اولورسهڭ، هٰذَا كَلَامُ اللّٰهِ ايچندن چيقاجقدر.
دردنجى مبحث:
الٓمٓ أمثاليله برابر، تركيب شكلندن تقطيع صورتنده ذكرلرى، بو شكلڭ مستقل اولوب هيچ بر إمامه تابع اولماديغنه و هيچ كيمسهيى تقليد ايتمش اولماديغنه و اسلوبلرى عجيب، چشيدلرى غريب يڭى ساحهِٔ وجوده گلن بر بديعه اولديغنه إشارتدر. بو مبحثده ده بر قاچ لطائف واردر.
١ - خطيب و بليغلرڭ عادتندندر كه مسلكلرنده دائما بر مثاله تابع اولويورلر و بر ئورنك اوزرينه نقش طوقويورلر و ايشلنمش بر يولده يورويورلر. حالبوكه بو حرفلردن آڭلاشيلديغنه نظرًا، قرآن هيچ بر مثاله تابع اولمامشدر و هيچ بر نقشِ بلاغت ئورنگى اوزرينه نقش ياپمامشدر و ايشلنمهمش بر يولده يورومشدر.
٢ - قرآن باشدن آشاغىيه قدر، نازل اولديغى هيئت اوزرينه باقيدر. بو قدر قرآنى تقليد ايتمگه مشتاق اولان دوستلر و متهاجم دشمنلره رغمًا، شيمدىيه قدر قرآنڭ نه تقليدى ياپيلمش و نه ده بر مثالى گوستريلمشدر. أوت قرآن، ميليونلرجه عربى كتابلرله مقايسه ايديليرسه بڭزرى بولوناماز. او حالده قرآن يا هپسنڭ آلتندهدر، بو ايسه محالدر؛ اويله ايسه هپسنڭ فوقندهدر، اويله ايسه اللّٰهڭ كلاميدر.
٣ - بشرڭ صنعتى اولان بر شى، بدايتده چركين و غيرِ منتظم اولور، صوڭره يواش يواش
— 36 —
إنتظامه صوقولور. قرآن ايسه، ايلك ظهورنده گوسترديگى حلاوتى، گوزللگى، گنجلگى شيمدى ده اويلهجه محافظه ايتمكدهدر.
أى بلاغت لطافتنڭ قوقوسنى قوقلايان آرقداش! ذهنڭى شو مباحثِ أربعهيه گوندر كه، بال آريسى اَشْهَدُ اَنَّ هٰذَا كَلَامُ اللّٰهِ بالنى چيقارسين.
ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ : آرقداش! كلاملرڭ حُسننى آرتيران و گوزللگنى فضلهجه پارلاتان بلاغتڭ أساسلرندن برى ده شودر كه: بر حوضى طولديرمق ايچون أطرافندن سوزولن صولر گبى، بليغ كلاملرده ده ذكر ايديلن كلمهلرڭ، قيدلرڭ، هيئتلرڭ تمامًا او كلامڭ تعقيب ايتديگى أساس مقصده ناظر اولمقله اونڭ تقويهسنه خدمت ايتمهلرى، بلاغت مذهبنده لازمدر.
برنجى مثال:وَ لَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ اولان آيتِ كريمه نظرِ دقّته آلينيرسه گورولور كه: بو كلامدهكى مقصد و أساس، پك آز بر عذاب ايله فضله قورقوتمقدر. و بو كلامده اولان مذكور كلمهلر و قيدلر، تمامًا او مقصدى تقويه ايچون چاليشييورلر. أزجمله: شكّ و إحتمالى إفاده ايدن اِنْ شرطيه اولوب، عذابڭ آزلغنه و أهمّيتسزلگنه إشارتدر. و كذا نَفْحَةٌ صيغهسيله و تنوينيله، عذابڭ أهمّيتسزلگنه ايمادر. و كذا مَسَّ كلمهسى، عذابڭ شديد اولماديغنه إشارتدر. و كذا تبعيضى إفاده ايدن مِنْ و شدّتى گوسترن "نكال" كلمهسنه بدل، خفّتى ايما ايدن عَذَاب كلمهسى و رَبّ كلمهسندن ايما ايديلن شفقت، هپسى ده عذابڭ قلّت و أهمّيتسزلگنه إشارت ايتمكله، شو شعرى لسانِ حاللريله تمثّل ايدييورلر:
عِبَارَاتُنَا شَتّٰى وَ حُسْنُكَ وَاحِدٌ وَ كُلٌّ اِلٰى ذَاكَ الْجَمَالِ يُشِيرُ
يعنى: "عبارهلريمز آيرى آيرى ايسه ده، حُسنڭ بردر. هپسى ده او حسنه إشارت ايدييورلر."
ايكنجى مثال:
الٓمٓ ٭ ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ
اولان آيتِ كريمهدر. بو آيتده مقصدِ أساس، قرآنڭ يوكسكلگنى گوسترمكدر. و بو مقصدى تقويه ايدن،
— 37 —
الٓمٓ، ذٰلِكَ، الْكِتَاب، لَا رَيْبَ فِيهِ قيدلريدر. أوت بو قيدلر، إستناد ايتدكلرى پك اينجه و گيزلى دليللرينه إشارت ايتمكله برابر، او مقصدڭ تقويهسنه قوشويورلر.
أزجمله:الٓمٓ قَسَم اولديغى جهتله قرآنڭ عظمتنه و آلتنده مستتر، گيزلى او مذكور لطائف جهتيله ده دعوانڭ إثباتنه إشارت ايدر. و كذا ذٰلِكَ ذات ايله صفاتى گوسترن بر إشارت اولماسى إعتباريله هم قرآنڭ عظمتنه، هم عظمتى إثبات ايدن صفاتِ كماليهيه إشارت ايدر. و كذا ذٰلِكَ إشارتِ حسّيهيه مخصوص ايكن، إشارتِ عقليهده قوللانيلماسى، تعظيم و أهمّيتى إفاده ايتديگى گبى؛ معقول اولان قرآنى محسوس صورتنده گوسترمسى، قرآنى أذهان و أنظارڭ نظرِ دقّتنه عرض ايتمكله، تستّرى ايجاب ايدن حيله، ضعفيت و سائر چركين شيلردن منزّه اولديغنى إظهار و إعتراف ايتديرمكدر. و كذا ذٰلِكَ نڭ ل واسطهسيله إفاده ايتديگى بُعد، قرآنڭ كمالنه دلالت ايدن علوِّ رتبهسنه إشارتدر. و كذا الْكِتَاب دهكى ال حصرِ عُرفىيى إفاده ايتديگندن، قرآنڭ عظمتنه و باشقه كتابلرڭ محاسننى جمع ايتمكله اونلرڭ فوقنده اولديغنه إشارتدر. و كذا كتاب تعبيرى، أهلِ قرائت و كتابتدن اولميان بر امّينڭ محصولى اولماديغنه إشارتدر. و كذالَا رَيْبَ فِيهِ ، ضميرينڭ هر ايكى إحتمالنه بناءً قرآنڭ كمالنى إثبات ويا تأكيد ايدر. و كذا إستغراقى إفاده ايدن لَا قرآنڭ هر كوشهسنده ركز و هر يرنده ذكر ايديلن دليللر، برهانلر، هجومه گلن شك و شبههلرى دفع ايله، قرآنڭ او گبى لكهلردن منزّه اولديغنى إعلان ايدر. و لسانِ حاليله شو شعرى اوقور:
وَ كَمْ مِنْ عَائِبٍ قَوْلًا صَحِيحًا وَ اٰفَتُهُ مِنَ الْفَهْمِ السَّقِيمِ
يعنى: قرآنده تعييب ايديلهجك هيچ بر نقطه يوقدر. قرآن گبى صحيح قَوللرى تعييب ايتمك، آنجق فهملرڭ سقامتندن ايلرى گلييور. و كذا ظرفيتى إفاده ايدن فِى تعبيرى، قرآنڭ سطحنه و ظاهرينه قونان شك و شبهه وارسه، ايچريسندهكى حقائق ايله دفع ايديلهبيلهجگنه إشارتدر.
آرقداش! تحليل واسطهسيله تركيبڭ قيمتنى و كلّ ايله جزءلر آراسندهكى فرقى إدراك ايدهبيلديسهڭ، بو مثاللردهكى قيود و هيئاته دقّت ايت. و او كلمهلردن نبعان ايدن زلالِ بلاغتى و كوثرِ فصاحتى طويونجيه قدر ايچ، "اَلْحَمْدُ ِللّٰه!" دى.
— 38 —
س- الٓمٓ ٭ ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ آيتِ كريمهسنڭ جملهلرى، عطف ايله بربريله باغلانمامش اولماسى نهيه بناءًدر؟
ج- او جملهلر آراسندهكى شدّتِ إتّصال، باغليلق و صاريلمقدن بر آيريلق يوقدر كه، بربريله باغلانمغه لزوم اولسون. زيرا او جملهلرڭ هر بريسى، آرقداشلرينه هم بابادر، هم اوغول. يعنى هم دليلدر، هم نتيجهدر. أوت الٓمٓ لسانِ حاليله هم معارضهيه ميدان اوقور، هم معجز اولديغنى إعلان ايدر. ذٰلِكَ الْكِتَابُ هم بتون كتابلره فائق اولديغنى تصريح ايدر، هم مستثنا و ممتاز اولديغنى إظهار ايدر. لَا رَيْبَ فِيهِ هم قرآنڭ شك و شبهه يرى اولماديغنى تصريح ايدر، هم مستثنا و ممتاز اولديغنى إظهار ايدر. هُدًى لِلْمُتَّقِينَ هم طريقِ مستقيمى إرائه ايتمكله موظّف اولديغنى گوسترر، هم مجسّم بر نورِ هدايت اولديغنى إعلان ايدر. ايشته بو جملهلردن هر بريسى، إفاده ايتديگى برنجى معناسيله آرقداشلرينه دليل اولديغى گبى، ايكنجى معناسيله ده اونلره نتيجهدر. صوڭره بو آيتڭ شو جملهلرى آراسنده إعجازه منبع، بلاغته مدار اولان اون ايكى مناسبت، علاقه و باغليلق واردر. بونلردن مثال اولارق اوچ دانهيى ذكر، ئوتهكيلرى ده سڭا حواله ايدرم.
١ - الٓمٓ بتون معارضلرى، معارضهيه دعوت ايدر. اويله ايسه، أڭ يوكسك بر كتابدر. اويله ايسه، بر يقين صدفيدر. زيرا كتابڭ كمالى، يقين ايلهدر. اويله ايسه، نوعِ بشر ايچون مجسّم بر هدايتدر.
٢ -ذٰلِكَ الْكِتَابُ يعنى أمثالنه تفوّق ايتمشدر. اويله ايسه، مستثنادر. چونكه شك و شبهه يرى دگلدر. چونكه متّقيلره طوغرى يولى گوسترر. اويله ايسه، معجزدر.
٣ -هُدًى لِلْمُتَّقِينَ يعنى، طريقِ مستقيمه إرشاد ايدر. اويله ايسه، يقينياتدندر. اويله ايسه، ممتازدر. اويله ايسه، معجزدر.
أى آرقداش! شو هُدًى لِلْمُتَّقِينَ جملهسندهكى نورِ بلاغت و حسنِ كلام، درت نقطهدن تظاهر ايتمشدر.
١ - بو جملهده مبتدا محذوفدر. بو حذف؛ (جملهيى تشكيل ايدن مبتدا ايله خبر
— 39 —
آراسندهكى إتّحاد اويله بر درجهيه وارمش كه، صانكه مبتدا حذف اولمايوب خبرڭ ايچريسنه گيرمش) خارجًا ايكيسى متّحد اولدقلرى گبى، ذهنًا ده متّحد اولدقلرينه إشارتدر.
٢ - هَادِى يرنده هُدًى يعنى إسمِ فاعل موقعنده مصدرڭ قوللانيلماسى، تجسّم ايدن نورِ هدايتدن جوهرِ قرآنڭ حصوله گلديگنه إشارتدر.
٣ - هُدًى دهكى تنوينِ تنكيردن آڭلاشيلييور كه، هدايتِ قرآن اويله اينجه بر درجهيه وارمشدر كه، حقيقتى إدراك ايديلهمز و اويله گنيش بر ساحهيى إشغال ايتمشدر كه، إحاطهسى علمًا قابل دگلدر. چونكه معرفهنڭ ضدّى اولان "نكره"؛ يا شدّتِ خفادن اولور ويا كثرتِ ظهوردن نشئت ايدر. بوڭا بناءًدر كه، "تنكير" بعضًا تحقيرى بعضًا تعظيمى إفاده ايدر، دينلمشدر.
٤ - متعدّد كلمهلره بدل إسمِ فاعل صيغهسيله إختيار ايديلن مُتَّقِينَ كلمهسى ايله ياپيلان ايجاز، هدايتڭ ثمرهسنه و تأثيرينه إشارت اولديغى گبى، هدايتڭ وجودينه ده بر دليلِ إنّىدر.
سؤال:غايت محدود، آز بر قاچ نقطهدن بشرڭ طاقتندن خارج دينلن إعجازڭ طوغماسى إحتمالى وار ميدر؟
جواب:مادّى و معنوى هر شيده يارديمڭ و إجتماعڭ بيوك قوّت و تأثيرى واردر. أوت إنعكاس سرّيله، اوچ شيئڭ حسنى إجتماع ايدرسه، بش اولور. بش إجتماع ايدرسه، اون اولور. اون إجتماع ايدرسه، قرق اولور. چونكه هر شيده بر نوع إنعكاس و بر نوع تمثّل واردر. ناصلكه بربرينه مقابل طوتولان ايكى آيينهده چوق آيينهلر گورونويور؛ كذالك ايكى اوچ نكته ويا ايكى اوچ حسن إجتماع ايتدكلرى زمان پك چوق نكتهلر، پك چوق حُسنلر تولّد ايدر. بو سرّه بناءًدر كه، هر حسن صاحبنڭ و هر بر صاحبِ كمالڭ أمثاليله إجتماع ايتمگه فطرى بر مَيلى واردر كه، إجتماعلرى زماننده حُسنلرى، كماللرى بر ايكن ايكى اولور. حتّى بر طاش، طاشلغيله برابر قبّهلى بنالرده اوستهنڭ ألندن چيقار چيقماز باشنى أگر، آرقداشيله برلشمگه مَيل ايدر كه، سقوط تهلكهسندن قورتولسونلر. مع الأسف إنسانلر، تعاون سرّينى إدراك ايدهمهمشلر. هيچ اولمازسه، طاشلر آراسندهكى يارديم وضعيتندن درس آلسينلر.
— 40 —
سؤال:بلاغت و هدايتدن مقصد، حقيقتى واضح بر شكلده گوستروب فكرلرى و ذهنلرى إختلافلردن قورتارمق ايكن؛ مفسّرلرڭ بو گبى آيتلرده ياپدقلرى إختلافات، گوستردكلرى إحتماللر، بيان ايتدكلرى آيرى آيرى بربرينه اويميان وجهلر آلتنده حق و حقيقت نه صورتله گورولهبيلير؟
جواب:معلومدر كه، قرآنِ عظيم الشان يالڭز بر عصره دگل، بتون عصرلره نازل اولمشدر. هم بر طبقه إنسانلره مخصوص دگل، بتون طبقاتِ بشره شمولى واردر. هم بر صنف إنسانلره عائد دگل، بتون بشرڭ صنفلرينه راجعدر. بناءً عليه هركس، هر طبقه، هر زمان، فهمنه، إستعدادينه گوره قرآنڭ حقائقندن حصّه آلابيلير و حصّهداردر. حالبوكه نوعِ بشر درجه إعتباريله مختلف و ذوق جهتيله متفاوت و كذا مَيل، إستحسان، لذّت، طبيعت إعتباريله بربرينه اويمايور. مثلا: بر طائفهنڭ إستحسان ايتديگى بر شى، اوتهكى طائفهنڭ ذوقنه مخالفدر. بر قَومڭ مَيل ايتديگى بر شيدن، اوتهكى قوم نفرت ايدييور. بو سرّه بناءًدر كه، قرآنِ كريم گناهلرڭ جزاسى ويا خيرلرڭ مكافاتى حقّنده ذكر ايتديگى آيتلرده تخصيصات ياپمامش؛ عام بر شكلده بيراقمشدر كه، هركس ذوقنه گوره فهم ايتسين.
خلاصه: قرآنِ معجز البيان آيتلرينى، جملهلرينى اويله بر شكلده نظم ايتمش و وضع ايتمشدر كه، هر جهتدن إحتمال يوللرى بولونسون كه، مختلف فهملر و إستعدادلر، ذوقلرينه گوره حصّهلرينى آلابيلسينلر. بناءً عليه علومِ عربيهنڭ قاعدهلرينه موافق و بلاغتڭ پرنسبلرينه اويغون و علمِ اصوله مطابق اولمق شرطيله، مفسّرلرڭ بربرينه مخالف اولان بياناتى و إحتماللرى؛ زمانلره، طبقهلره و فهملره گوره مراد و جائزدر دييه حكم ايديلهبيلير. بو نكتهدن آڭلاشيلدى كه، قرآنڭ إعجاز وجهلرندن برى اودر كه؛ نظمى، اويله بر اسلوبدهدر كه، بتون عصرلره، طبقهلره إنطباق ايدهبيلير.
اَلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ : بو جملهنڭ أوّلكى جمله ايله نظمنى ايجاب ايتديرن مناسبت وجهلرى ايسه: بو جمله، مؤمنلرى مدح ايدر، أوّلكى جمله ده قرآنى مدح ايدر. شو هر ايكى مدح آراسنده بر إنصباب (دوكولمك) واردر كه؛ او اونى ايستر، او اونى ايستر. چونكه ايكنجى مدح، برنجى مدحڭ نتيجهسيدر و برنجى مدحه بر برهانِ إنّىدر
— 41 —
و هدايتڭ ثمرهسى و شاهديدر. و عين زمانده هدايته بر يارديمجى وظيفهسى گورويور. چونكه مؤمنلرى مدح ايتمكده ايمانه گلمك ايچون بر تشويق واردر. تشويق ايسه، بر نوع هدايتدر.
اَلَّذِينَ ايله مُتَّقِينَ آراسندهكى مناسبته گلنجه: بونلرڭ برى تخليه، ديگرى تحليهدر. تخليه، تطهير ايتمك و تميزلهمكدر. تحليه ايسه، تزيين ايتمك و سوسلنديرمك معناسنهدر. بونلر بربريله آرقداش اولوب بوراده اولديغى گبى، دائما بربرينى تعقيب ايدييورلر. اونڭ ايچون قلب، تقوا ايله سيّئاتدن تميزلهنير تميزلنمز همان اونڭ آردنده ايمان ايله تزيين ايديلمش و سوسلنديريلمشدر.
قرآنِ كريم، تخليهِٔ سيّئاتى اوچ مرتبهسيله ذكر ايتمشدر: برنجيسى، شركى ترك؛ ايكنجيسى، معاصىيى ترك؛ اوچنجيسى، ماسواء اللّٰهى ترك ايتمكدر. تحليه ايسه، حسنات ايله اولور. حسنات ده، يا قلب ايله اولور ويا قالب و بدن ايله اولور وياخود مال ايله اولور. أعمالِ قلبينڭ شمسى، ايماندر. أعمالِ بدنيهنڭ فهرستهسى، نمازدر. أعمالِ ماليهنڭ قطبى، زكاتدر.
س- اَلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ حال إقتضاسنه گوره ايجاز ايسه ده، عين معنايى إفاده ايدن اَلْمُؤْمِنُونَ كلمهسنه نظرًا إطنابدر (اوزوندر). أوت ال حرفى اَلَّذِينَ ايله؛ مُؤْمِنُونَ كلمهسى يُؤْمِنُونَ فعليله تبديل ايديلمشدر. بو إطنابڭ ايجازه ترجيح سببى نهدر؟
ج- اَلَّذِينَ أسماءِ مبهمهدن اولديغندن، اونى تعيين و تمييز ايدن يالڭز صلهسيدر. ديمك بتون قيمت، صلهسنه عائددر. باشقه صفتلرنده هيچ قيمت يوقدر. بو ايسه، بوراده صلهسى اولان ايمانه بيوك بر عظمت ويرمكله إنسانلرى ايمان ايتمگه تشويق ايدر. امّا مُؤْمِنُونَ كلمهسنه بدل، فعل صيغهسيله يُؤْمِنُونَ نڭ ترجيحى؛ ايمان فعلنى خيال نظرينه گوستروب كيفيتڭ تصوير ايديلمسنه، داخلى و خارجى دليللرڭ تجلّيسيله ايمانڭ إستمرار و دوام ايله تجدّد ايتمسنه إشارتدر. أوت دلائلڭ ظهورى نسبتنده ايمان زيادهلشير، تجدّد ايدر.
— 42 —
بِالْغَيْبِ يعنى، نفاقسز إخلاصِ قلب ايله ايمان ايدييورلر. ويا ايمان ايديلن شيلر غائب اولمقله برابر ايمان ايدييورلر. وياخود غائبه ويا عالمِ غيبه ايمان ايدييورلر.
ايمان، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تبليغ ايتديگى ضرورياتِ دينيهيى تفصيلًا و ضرورياتڭ غيريسنى إجمالًا تصديق ايتمكدن حاصل اولان بر نوردر.
سؤال:عوامِ ناسدن، حقائقِ دينيهيى تعبير ايدن آنجق يوزده بردر؟
جواب:تعبير ايتمهمسى، بيلمهمسنه دليل اولاماز. أوت چوق دفعه لسان، إنسانڭ تصوّراتندن اينجهلرينى تعبيردن عاجز اولديغى گبى قلبندهكى و وجدانندهكى اينجهلر ده عقله گورونمز. حتّى بلاغت داهيلرندن سكّاكى گبى بر ذات؛ إمرئ القيس ويا باشقه بر بدوينڭ إبراز ايتديگى بلاغت اينجهلرينى قاورامامشدر. مع هذا ايمانڭ وار اولوب اولماديغى صورغو ايله آڭلاشيلير. مثلا عامى بر آدمه، بو عالم بتون جهتلرى ايله، أجزاسيله قدرتنده، تصرّفنده بولنان صانعڭ ياراتديغى بو عالمڭ بر جهتنده اولوب اولماديغى گبى بر صورغو ياپيلديغى زمان، "هيچ بر جهتنده دگلدر" ديسه كافيدر. چونكه نفى جهتنڭ يعنى صانعسز اولاميهجغنڭ اونڭ وجداننده ثابت اولديغنه دلالت ايدر.
ايمان، سعدِ تفتازانينڭ تفسيرينه گوره: "جنابِ حقّڭ ايستديگى قولنڭ قلبنه، جزءِ إختيارينڭ صرفندن صوڭره إلقا ايتديگى بر نوردر." دينلمشدر. اويله ايسه ايمان، شمسِ أزليدن وجدانِ بشره إحسان ايديلن بر نور و بر شعاعدر كه، وجدانڭ ايچ يوزينى تماميله ايشيقلانديرر. و بو سايهده بتون كائنات ايله بر اُنسيت، بر أمنيت پيدا اولور. و هر شيله كسبِ معارفه ايدر. و إنسانڭ قلبنده اويله بر قوّهِٔ معنويه حصوله گلير كه، إنسان او قوّت ايله هر مصيبته، هر حادثهيه قارشى مقاومت ايدهبيلير. و اويله بر وسعت و گنيشلك ويرر كه، إنسان او وسعتله گچمش و گلهجك زمانلرى يوتابيلير.
و كذا ايمان، شمسِ أزليدن إحسان ايديلمش بر نور اولديغى گبى؛ سعادتِ أبديهدن ده بر پاريلتيدر. و او پاريلتى ايله، وجداننده بولنان بتون أمل و إستعدادلرينڭ تخملرى، بر شجرهِٔ طوبٰى گبى نشو و نمايه باشلار، أبد مملكتنه طوغرى حركت ايدر، گيدر.
— 43 —
وَ يُقِيمُونَ الصَّلٰوةَ : بو جملهنڭ أوّلكى جمله ايله باغليلغى و مناسبتى گون گبى آشكاردر. لٰكن بدنى عبادت و طاعتلردن نمازڭ تخصيصى، نمازڭ بتون حسناته فهرست و ئورنك اولديغنه إشارتدر. أوت ناصلكه فاتحه قرآنه، إنسان كائناته فهرستهدر؛ نماز ده حسناته فهرستهدر. چونكه نماز؛ صوم، حجّ، زكات و سائر حقيقتلرى حاوى اولديغى گبى، إدراكلى و إدراكسز مخلوقاتڭ إختيارى و فطرى عبادتلرينڭ نمونهلرينه ده شاملدر. مثلا: سجدهده، ركوعده، قيامده اولان ملائكهنڭ عبادتلرينى، هم طاش، آغاج و حيوانلرڭ او عبادتلره بڭزهين دوروملرينى آڭديران بر عبادتدر.
س- يُقِيمُونَ نڭ فعل صيغهسيله ذكرنده نه حكمت واردر؟
ج- روحه حيات ويرن نمازڭ او گنيش حركتنى و عالمِ إسلامه ياييلمش اولان او إنتباهِ روحانىيى مخاطبه إخطار ايدوب گوسترمكدر. و او گوزل وضعيتى و او منتظم حالتى خياله گوتوروب تصوير ايتمكله سامعلرڭ نمازه مَيلنى ايقاظ ايدوب آرتيرمقدر.
أوت طاغنيق بر وضعيتده بولنان أفرادى بيوك بر سَوينجله إجتماعه سَوق ايتديرن معلوم آلَتڭ سسى گبى، عالم صحراسنده طاغلمش إنسانلرى جماعته دعوت ايدن أذانِ محمّدينڭ (عصم) او طاتلى سسيله، عبادته و جماعته بر مَيل، بر شوق حصوله گلير.
س- يُصَلُّونَ كلمهسنه بدل، إطنابلى يُقِيمُونَ الصَّلٰوةَ نڭ ذكرنده نه حكمت واردر؟
ج- نمازده لازم اولان تعديلِ أركان، مداومت، محافظه گبى إقامهنڭ معنالرينى مراعات ايتمگه إشارتدر.
آرقداش! نماز، قول ايله اللّٰه آراسنده يوكسك بر نسبت و علوى بر مناسبت و نزيه بر خدمتدر كه، هر روحى جلب و جذب ايتمك نمازڭ شأنندندر. نمازڭ أركانى، فتوحاتِ مكّيهنڭ شرح ايتديگى گبى، اويله أسرارى حاويدر كه، هر وجدانڭ محبّتنى جلب ايتمك، نمازڭ شأنندندر. نماز، خالقِ ذو الجلال طرفندن هر يگرمى درت ساعت ظرفنده تعيين ايديلن وقتلرده معنوى حضورينه ياپيلان بر دعوتدر. بو دعوتڭ شأنندندر كه، هر
— 44 —
قلب كمالِ شوق و إشتياقله إجابت ايتسين. و معراجوارى اولان او يوكسك مناجاته مظهر اولسون.
نماز، قلبلرده عظمتِ إلٰهيهيى تثبيت و إدامه و عقللرى اوڭا توجيه ايتديرمكله عدالتِ إلٰهيهنڭ قانوننه إطاعت و نظامِ ربّانىيه إمتثال ايتديرمك ايچون يگانه إلٰهى بر وسيلهدر. ذاتًا إنسان مدنى اولديغى جهتله، شخصى و إجتماعى حياتنى قورتارمق ايچون، او قانونِ إلٰهىيه محتاجدر. او وسيلهيه مراعات ايتمهين ويا تنبللكله نمازى ترك ايدن وياخود قيمتنى بيلمهين؛ نه قدر جاهل، نه درجه خاسر، نه قدر ضررلى اولديغنى بِالآخره آڭلار، أما ايش ايشدن گچر.
وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ بو كلامڭ ماقبليله نظمنى ايجاب ايتديرن مناسبت ايسه: نماز عِمَادُ الدِّينِ يعنى دينڭ ديرگى و قوامى اولديغى گبى، زكات ده إسلامڭ قنطرهسى، يعنى كوپريسيدر. ديمك بريسى دينى، ديگرى آسايشى محافظه ايدن إلٰهى ايكى أساسدرلر. بونڭ ايچون بربريله باغلانمشلردر.
زكات ايله صدقهنڭ لايق اولدقلرى موقعلرينى بولمق ايچون بر قاچ شرط واردر:
١ - صدقهيى ويرمكده إسراف اولمامسى.
٢ - باشقهسندن آلوب باشقهسنه ويرمك صورتيله خلقڭ مالندن اولمايوب كندى مالندن اولماسى.
٣ - منّتله إنعامڭ بوزولمامسى.
٤ - فقير اولمق قورقوسيله صدقهنڭ ترك ايديلمهمسى.
٥ - صدقهنڭ يالڭز ماله و پارهيه منحصر اولماديغى بيلنمسيله علم، فكر، قوّت، عمل گبى شيلرده ده محتاج اولانلره صدقهنڭ ويريلمسى.
٦ - صدقهيى آلان آدم، او صدقهيى سفاهتده دگل، حاجاتِ ضروريهسنده صرف ايتمهسى لازمدر.
— 45 —
قرآنِ كريم بو شرطلرى، بو نكتهلرى إنسانلره صدقه اولارق إحسان و إحساس ايتمك ايچون يُزَكُّونَ ويا يَتَصَدَّقُونَ وياخود يُؤْتُونَ الزَّكٰوةَ گبى ايجازلى بر إفادهيى ترك ايدوب، وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ گبى إطنابلى بر جملهيى إختيار ايتمشدر.
١ - تبعيضى إفاده ايدن مِنْ إسرافڭ ردّينه.
٢ - مِمَّا نڭ تقديمى، صدقهنڭ كندى مالندن اولديغنه.
٣ - رَزَقْنَا منّتڭ اولمامسنه. چونكه ويرن اللّٰهدر، قول ايسه بر واسطهدر.
٤ - رزقڭ نَا يه اولان إسنادى، فقيرلكدن قورقولمامسنه.
٥ - رزقڭ عام و مطلق اولارق ذكر ايديلمهسى، صدقهنڭ علم و فكر گبى شيلره ده شامل اولماسنه.
٦ - نفقه مادّهسى؛ آلانڭ، سفاهته دگل، حاجاتِ ضروريهسنه صرف ايتمسنه إشارتلردر.
بتون معاونت و يارديم نوعلرينى حاوى اولان زكات حقّنده صحيح اولارق رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن اَلزَّكٰوةُ قَنْطَرَةُ الْاِسْلَامِ حديثِ شريفى مرويدر. يعنى مسلمانلرڭ بربرينه يارديملرى، آنجق زكات كوپريسى اوزرندن گچمكله ياپيلير. زيرا يارديم واسطهسى، زكاتدر. إنسانلرڭ هيئتِ إجتماعيهسنده إنتظام و آسايشى تأمين ايدن كوپرى زكاتدر. عالمِ بشرده حياتِ إجتماعيهنڭ حياتى، معاونتدن طوغار. إنسانلرڭ ترقّياتنه أنگل اولان عصيانلردن، إختلاللردن، إختلافلردن ميدانه گلن فلاكتلرڭ ترياقى، علاجى معاونتدر.
أوت زكاتڭ وجوبى ايله ربانڭ حرمتنده بيوك بر حكمت، يوكسك بر مصلحت، گنيش بر رحمت واردر. أوت أگر تاريخى بر نظرله صحيفهِٔ عالمه باقهجق اولورسهڭ و او صحيفهيى لكهلنديرن بشرڭ مساويسنه، خطالرينه دقّت ايدرسهڭ، هيئتِ إجتماعيهده گورونن إختلاللر، فسادلر و بتون أخلاقِ رذيلهنڭ ايكى كلمهدن طوغديغنى گورورسڭ.
— 46 —
بريسى: "بن توق اولايم ده، باشقهسى آجلغندن ئولورسه ئولسون بڭا نه." ايكنجيسى: "سن زحمتلر ايچنده بوغول كه، بن نعمتلر و لذّتلر ايچنده راحت ايدهيم."
عالمِ إنسانيتى زلزلهلره معروض بيراقمقله ييقيلمغه ياقلاشديران برنجى كلمهيى سيلديرن آنجق زكاتدر.
نوعِ بشرى عمومى فلاكتلره سوروكلهين و بولشويكلگه سَوق ايدوب ترقّياتى، آسايشى محو ايدن ايكنجى كلمهيى كوكندن كسوب آتان، حرمتِ ربادر.
آرقداش! هيئتِ إجتماعيهنڭ حياتنى قورويان إنتظامڭ أڭ بيوك شرطى، إنسانلرڭ طبقهلرى آراسنده بوشلق قالمامسيدر. خواص قسمى عوامدن، زنگين قسمى فقرادن خطِّ مواصلهيى كسهجك درجهده اوزاقلاشماملرى لازمدر. بو طبقهلر آراسنده مواصلهيى تأمين ايدن، زكات و معاونتدر. حالبوكه وجوبِ زكات ايله حرمتِ ربايه مراعات ايتمدكلرندن، طبقهلر آراسى گيتدكجه گرگينلشير، خطِّ مواصله كسيلير، صلهِٔ رحم قالماز. بو يوزدندر كه، آشاغى طبقهدن يوقارى طبقهيه إحترام، إطاعت، محبّت يرينه إختلال صدالرى، حسد باغيرتيلرى، كين و نفرت واويلالرى يوكسلير. كذالك يوكسك طبقهدن آشاغى طبقهيه مرحمت، إحسان، تلطيف يرينه ظلم آتشلرى، تحكّملر، شمشك گبى تحقيرلر ياغييور. مع الأسف طبقهِٔ خواصدهكى مزيتلر، تواضع و ترحّمه سبب ايكن، تكبّر و غروره باعث اولويور. طبقهِٔ فقرادهكى عجز و فقيرلك، إحسان و مرحمتى موجب ايكن، أسارت و سفالتى إنتاج ايدييور. أگر بو سويلهدكلريمه بر شاهد ايسترسهڭ عالمِ مدنيته باق، ايستديگڭ قدر شاهدلر موجوددر.
خلاصه:طبقهلر آراسنده مصالحهنڭ تأمينى و مناسبتڭ تأسيسى، آنجق و آنجق أركانِ إسلاميهدن اولان زكات و زكاتڭ ياورولرى اولان صدقه و تبرّعاتڭ هيئتِ إجتماعيهجه يوكسك بر دستور إتّخاذ ايديلمسيله اولور.
٭ ٭ ٭
— 47 —
وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا اُنْزِلَ اِلَيْكَ وَمَا اُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِاْلٰاخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ
قرآنِ كريم، بو آيت گبى چوق آيتلرده تركيبلرڭ، كلاملرڭ محتمل بولندقلرى إحتماللردن، وجهلردن بر إحتمالنى ويا بر وجهنى بر أماره ايله تعيين ايتمهمكله، نظمِ كلامى مرسل و مطلق بيراقمشدر. بو ده إعجازى إنتاج ايدن ايجازه منشأ اولارق لطيف بر سردر. شويله كه:
بلاغت، مقتضاىِ حاله مطابقتدن عبارتدر. قرآنڭ مخاطبلرى، مختلف عصرلرده متفاوت طبقهلردر. بو طبقهلره مراعاتًا، محاوره و مكالمهيى او عصرلره تشميل ايتمك اوزره، چوق يرلرده تعميم ايچون حذف ياپييور؛ چوق يرلرده نظمِ كلامى مطلق بيراقييور كه؛ أهلِ بلاغت و علومِ عربيهجه گوزل گورونن وجهلر، إحتماللر چوغالسين كه، هر عصرده هر طبقه، فهملرينه گوره حصّهسنى آلسين.
بو آيتى ماقبليله نظم و ربط ايدن مناسبت:
قرآنِ كريم، أوّلكى آيتله تعميم ياپديقدن صوڭره، بو آيتله تخصيص ياپمشدر. أوت بو آيت، أهلِ كتابدن ايمان ايدنلرى تخصيصله شرفلرينى إعلان و ايمانه گلمهينلرى ايمانه تشويق ايدييور. عبد اللّٰه ابن سلام أله آلينهرق ديگرلرينڭ عبد اللّٰه ابن سلام گبى اولمالرى ايچون ياپيلان تشويق گبى.
و كذا قرآنِ كريمڭ بتون امّتلره و رسالتِ محمّديهنڭ بتون ملّتلره شامل اولدقلرينى تصريح ايتمك اوزره، هر ايكى اَلَّذِينَ ايله مُتَّقِينَ نڭ هر ايكى قسمنه تنصيص ايديلمشدر.
و كذا يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ صدفنده بولنان ايمانڭ ركنلرينى بيان ايتمك ايچون، إجمالدن صوڭره تفصيله گچمشدر. چونكه بو آيت؛ كتابلره، قيامته صراحةً؛ رسل و ملائكهيه ضمنًا دلالت ايدر.
— 48 —
قرآنِ عظيم الشان بوراده وَالْمُؤْمِنُونَ بِالْقُرْاٰنِ گبى ايجازلى إفادهلرى ترك ايدوب، وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا اُنْزِلَ اِلَيْكَ ايله إطنابى إختيار ايتمشدر. شو إطناب، بو مقامى يوكسك نكته و لطائفله تزيين ايتمك ايچون إختيار ايديلمشدر.
١ - أسماءِ موصوله و مبهمهدن بولنان اَلَّذِينَ ، بوراده حكمڭ مدارى و مقصدڭ أساسى ايمان صفتى اولديغنه و موصوفى ايله سائر صفتلرى ايمان صفتنه تابع و آلتنده گورونمز بر دورومده اولدقلرينه إشارتدر.
٢ - يالڭز زمانلرڭ برنده ثبوتى إفاده ايدن مُؤْمِنُونَ كلمهسنه بدل فعل صيغهسيله يُؤْمِنُونَ تعبيرى، نزول و ظهور تكرّر ايتدكجه ايمانڭ تجدّد ايتديگنه إشارتدر.
٣ - إبهامى إفاده ايدن مَا ايمانِ إجمالينڭ كافى گلديگنه و ايمانڭ، حديث گبى باطنى و قرآن گبى ظاهرى وحيلره شامل اولديغنه إشارتدر.
٤ - اُنْزِلَ مادّهسى إعتباريله؛ قرآنه ايمان، قرآنڭ اللّٰهدن نزولنه ايمان ديمك اولديغنى گوسترييور. كذالك اللّٰهه ايمان؛ اللّٰهڭ وجودينه ايمان، آخرته ايمان، آخرتڭ گلمسنه ايمان ديمكدر.
٥ - اُنْزِلَ ، ماضىيه دلالت ايدن هيئتى إعتباريله، هنوز نازل اولميانڭ نزولى، نازل اولانڭ نزولى قدر محقّق اولديغنه إشارتدر. مع هذا يُؤْمِنُونَ دهكى إستقبال، اُنْزِلَ نڭ ماضيلگندن نشئت ايدن نقصانى تلافى ايدر. يعنى هنوز نازل اولميان قسم اُنْزِلَ نڭ شمولى داخلنده دگلسه ده، يُؤْمِنُونَ نڭ شمولى آلتندهدر. بو تنزيل مسئلهسى، قرآنڭ چوق يرلرنده وقوع بولمشدر. بعضًا ماضى، إستقباله مسافر گيدر. بعضًا ده مضارع، ماضينڭ مملكتنه گلير. بونده، چوق لطيف بر بلاغت واردر. شويله كه:
بر آدم، كنديسنه گوره هنوز گچمهمش بر شيئى ماضىيه دلالت ايدن بر صيغه ايله ايشيتديگى زمان، ذهنى هيجانه گلير، آييلير؛ آڭلار كه، مخاطب يالڭز او دگلدر. بلكه آرقهسنده مختلف مسافهلرده پك چوق آيرى آيرى طائفهلر، صفلر بولونمقله، كنديسنه توجيه ايديلن خطابلرى، ندالرى، إلٰهى خطابهلرى، آرقهسنده بولنان بتون او طائفهلر ايشيتير گبى ذهننه گلير.
— 49 —
عَلَيْكَ يه بدل اِلَيْكَ نڭ ذكرى: رسولِ أكرم (عصم)ڭ تكليف ايديلن رسالت وظيفهسنى جزءِ إختياريسيله حمل و قبول ايتمش اولديغنه و بو خدمت جبريل طرفندن گورولديگندن، رسولِ أكرمڭ (عصم) داها يوكسك اولديغنه إشارتدر. چونكه عَلٰى ده إختيار اولماديغى گبى، واسطهِٔ نزولڭ داها يوكسك اولديغنه دلالت ايدر. اِلَيْكَ دهكى ضميرڭ إسمِ ظاهره ترجيح سببى، قرآن و قرآنه عائد خصوصات خصوصنده حضرتِ محمّد (عصم) يالڭز مخاطب اولوب؛ كلام، اللّٰهڭ كلامى اولديغنه إشارتدر.
بو كلامڭ ايجاز درجهسى، شو ذكر ايديلن لطائفدن آڭلاشيلدى.
وَمَا اُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ : بو گبى صفتلرده بر تشويق واردر. و او تشويقدن سامعلرى إمتثاله سَوق ايدن أمرلر و نهيلر طوغويور. بو جملهنڭ ماقبليله نظمنه دائر "درت لطائف" واردر.
١ - بو جملهنڭ ماقبلنه عطفى، مدلولڭ دليله اولان بر عطفيدر. شويله كه:
أى إنسانلر! قرآنه ايمان ايتديگڭز گبى، كتبِ سابقهيه ده ايمان ايديڭز. چونكه قرآن، اونلرڭ صدقنه دليل و شاهددر.
٢ - ياخود او عطف، دليلڭ مدلوله اولان عطفيدر. شويله كه:
أى أهلِ كتاب! گچمش اولان أنبيا و كتابلره ايمان ايتديگڭز گبى، حضرتِ محمّد (عصم) ايله قرآنه ده ايمان ايديڭز! زيرا اونلر، حضرتِ محمّدڭ (عصم) گلمسنى تبشير ايتدكلرى گبى، اونلرڭ و كتابلرينڭ صدقنه اولان دليللر، حقيقتيله، روحيله قرآنده و حضرتِ محمّدده (عصم) بولونمشدر. اويله ايسه، قرآن اللّٰهڭ كلامى و حضرتِ محمّد (عصم) ده رسولى اولديغنى طريقِ اولٰى ايله قبول ايديڭز و ايتمليسڭز.
٣ - زمانِ سعادتده، قرآندن نشئت ايدن إسلاميت صانكه بر شجرهدر. كوكى زمانِ سعادتده ثابت اولمقله طمارلرى او زمانڭ آبِ حيات منبعلرندن قوّت و حيات آلارق، هر طرفه إنتشار ايتدكلرى گبى، دال و بوداقلرى ده إستقبال سماسنه قدر اوزانارق
— 50 —
عالمِ بشره مادّى و معنوى ثمرهلرى يتيشديرييور. أوت إسلاميت ماضى ايله إستقبالى قنادلرى آلتنه آلمش، گولگهلنديرهرك إستراحتِ عموميهيى تأمين ايدييور.
٤ - قرآنِ كريم، او جملهده أهلِ كتابى ايمانه تشويق ايتمكله، اونلره بر اُنسيت، بر سهولت گوسترييور. شويله كه:
أى أهلِ كتاب! إسلاميتى قبول ايتمكده سزه بر مشقّت يوقدر. سزه آغير گلمسين! زيرا سزه بتون بتون دينڭزى ترك ايتمڭزى أمر ايتمييور. آنجق إعتقاداتڭزى إكمال و يانڭزده بولنان أساساتِ دينيه اوزرينه بنا ايديڭز؛ دييه تكليفده بولنويور. زيرا قرآن، بتون كتبِ سالفهنڭ گوزللكلرينى و أسكى شريعتلرينڭ قواعدِ أساسيهلرينى جمع ايتمش اولديغندن، اصولده معدِّل و مكمِّلدر. يعنى تعديل و تكميل ايديجيدر. يالڭز، زمان و مكانڭ تغيّر ايتمهسى تأثيريله تحوّل و تبدّله معروض اولان فروعات قسمنده مؤسّسدر. بونده عقلى و منطقى اولميان بر جهت يوقدر. أوت مواسمِ أربعهده گيهجك، ييهجك و سائر علاجلرڭ تبدّلنه لزوم و إحتياج حاصل اولديغى گبى، بر شخصڭ يشايش دورهلرنده، تعليم و تربيه كيفيتى تبدّل ايدر. كذالك حكمت و مصلحتڭ إقتضاسى اوزرينه، عمرِ بشرڭ مرتبهلرينه گوره أحكامِ فرعيهده تبدّل واردر. چونكه فرعى حكملردن برى، بر زمانده مصلحت ايكن، ديگر بر زمانه گوره مضرّت اولور. ويا بر علاج، بر شخصه دواء ايكن، شخصِ آخَره داء اولور. بو سردندر كه، قرآن فرعى حكملردن بر قسمنى نسخ ايتمشدر. يعنى وقتلرى بيتدى، نوبت باشقه حكملره گلدى، دييه حكم ايتمشدر.
مِنْ قَبْلِكَ : قرآنده هيچ بر كلمه بولنمييور كه، موقعيله مناسبتدار اولماسين. وياخود موقعنڭ باشقه بر كلمهيه مناسبتى داها چوق اولسون. أوت قرآنڭ هر هانگى بر يرنده بولنان بر كلمه، او موقعڭ باشنده بر تاجِ ذرّين گبى گورونور. و آرالرندهكى مناسبتلردن طولايى، آرالرنده گچمسزلك يرى يوقدر. أزجمله: مِنْ قَبْلِكَ كلمهسنه باق! بو آيتڭ هر طرفندن اوچوب بو كلمهنڭ باشنه قونان لطائفى گور. زيرا بو آيت، نبوّت حقّندهدر. نبوّت مسئلهسنده "بش مقصد" واردر. بو مقصدلر، بش نكته و لطائفدن إنعكاس ايتمشدر. بو بش لطائف، مِنْ قَبْلِكَ نڭ صدفندهدر. مقصدلر ايسه:
— 51 —
١ - حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلام، رسولدر.
٢ - أكمل الرسلدر.
٣ - خاتم الأنبيادر.
٤ - رسالتى، عامّهدر.
٥ - شريعتى، سائر شريعتلرڭ محاسننى جمع ايله اونلرڭ ناسخيدر.
برنجى مقصدڭ مِنْ قَبْلِكَ دن وجهِ إنعكاسى:
مسلكلرى و يوللرى بر اولان بر جماعت، مِنْ قَبْلِكَ كلمهسندن ايماءً فهم اولونور. بناءً عليه حضرتِ محمّدڭ (عصم) مِنْ قَبْلِكَ دهكى ضميره مرجع اولماسى، او جماعتدن معدود اولماسنى إقتضا ايدر. و اونلرڭ مسلكلرى اولان نبوّتلرينه و كتابلرينڭ صدقنه اولان بتون دليللر، حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ رسالتنه و قرآنڭ اللّٰهدن نازل اولديغنه بر حجّتِ قاطعه اولديغى گبى، اونلرڭ معجزهلرى ده حضرتِ محمّدڭ (عصم) دعواسنه بر معجزه حكمنه گچر.
ايكنجى مقصدڭ وجهِ إنعكاسى:
اوچ قاعدهدن تظاهر ايدر.
١ - سلطانلر دائما خلقڭ، جماعتڭ، اردونڭ صوڭنده چيقارلر.
٢ - نوعِ بشرده تكمّل واردر. بو تكمّل قانونى، ايكنجى مربّينڭ و ايكنجى مكمِّلڭ أوّلكى مربّيلردن داها أكمل اولماسنى إقتضا ايدر.
٣ - على الأكثر، خلفڭ مهارتى، سلفندن داها زيادهدر.
ايشته بو اوچ قاعدهدن، حضرتِ محمّدڭ (عصم) أكملِ أنبيا اولديغى تظاهر ايدر.
اوچنجى مقصدڭ وجهِ إنعكاسى:
مشهور بر قاعدهدر كه؛ بر واحد چوغالسه تسلسل ايدر، گيتدكجه گيدر، بر يرده طورماز. فقط چوقلر و كثير اولانلر إتّحاد ايتسه، قوّتلهنير، إستقرار پيدا ايدر، يرنده قالير، داها دگيشمز. ديمك محمّد عليه الصلاة والسلام، خاتم الأنبيادر. مفهومِ مخالفيله إشمام ايدر كه، اوندن صوڭره پيغمبر گلمز. خاتميتنه خاتم و إمضا باصار.
— 52 —
دردنجى مقصدڭ وجهِ إنعكاسى:
مِنْ قَبْلِكَ كلمهسنڭ إفاده ايتديگى گبى، حضرتِ محمّد (عصم)، اونلرڭ خلفيدر. و اونلر، تمامًا او حضرتڭ سلفلريدر. بناءً عليه خلفڭ سلفه عائد وظيفهيى تماميله اوزرينه آلارق اونلرڭ يرينه قائم اولماسى، او حضرتڭ بتون سلفلرينه نائب و بتون امّتلرينه رسول اولديغنى إقتضا ايدر. أوت بو قاعده، حكمته اويغون فطرى بر قاعدهدر. زيرا زمانِ سعادتدن أوّل إنسان عالمنڭ إحتوا ايتديگى امّتلر، ملّتلر آراسنده مادّةً و معنًا، إستعدادًا و تربيةً پك مختلف و گنيش مسافهلر واردى. بونڭ ايچوندى كه، تربيهِٔ واحده و دعوتِ منفرده كافى گلمهيوردى. وقتا كه، عالمِ إنسانيت زمانِ سعادتڭ شمسِ سعادتيله اوياندى و مداولهِٔ أفكار ايله، عنعنهلرينڭ تركيله، تبديليله و قَوملرڭ بربرينه إختلاطلريله إتّحاده مَيل گوستردى و آرالرنده مناقله و مخابره باشلادى؛ حتّى كُرهِٔ أرض بر مملكت، بلكه بر ولايت، بلكه بر كوى گبى اولدى؛ بر دعوت و بر نبوّت عموم إنسانلره كافى گورولدى.
بشنجى مقصدڭ وجهِ إنعكاسى:
مِنْ قَبْلِكَ دهكى مِنْ ، إبتدا معناسنى إفاده ايدر. إبتدا ايسه، بر إنتهايه باقار. إنتها، عدمِ إحتياجه دلالت ايدر. اويله ايسه او حضرت، خاتم الأنبيادر و عالمِ إنسانيتڭ باشقه بر رسوله إحتياجى يوقدر.
مِنْ قَبْلِكَ كلمهسنڭ بو بش لطائفه معكس و مظهر اولماسنه نظرِ بلاغتجه دلالت ايدن أماره شودر كه: بو بش مقصد، بر نهر گبى شو آيتلرڭ آلتنده جريان ايتمكله، آيتدن آيته إنتقال نتيجهسنده، مِنْ قَبْلِكَ حوضنده إجتماع ايتمشدر. أوت كلمهنڭ سطحنده گورونن بر ترشّح، بر ياشلق، كلمهنڭ آلتنده حوضڭ بولنديغنه دلالت و ايما ايدر. مع هذا بو مقصدلرڭ بياننه آيرى آيرى آيتلر تخصيص ايديلمشدر.
وَ بِاْلٰاخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ : بو آيت، حشر مسئلهسنه إشارتدر. حشرڭ إثباتى حقّنده فيضِ قرآندن فهم ايتديگم و باشقه بر رسالهده تفصيلاتيله ذكر ايتديگم اون برهانڭ خلاصهسنه بوراده إشارت ايدهجگز. شويله كه:
قصد و إرادهدن طوغان بر نظامِ أكمل واردر. خلقت و ياراديليشده تام بر حكمت حكمفرمادر. عالمده عبث يوق. فطرتده إسراف يوق. بو شاهدلرى تزكيه ايدن، إستقراءِ تامدر
— 53 —
كه؛ هر فن، موضوعى بولونديغى نوعڭ نظامنه بر شاهدِ عادلدر. و كذا يوم و سنه وسائره گبى هر نوعده، نوعى بر قيامتِ مكرّره واردر. و كذا بشردهكى إستعداد، قيامته بر رمزدر. و كذا بشرڭ غيرِ متناهى مَيل و أمللرى، قيامتى ايستر. و كذا صانعِ حكيمڭ رحمت خزينهسنڭ محلِّ صرفى، آنجق قيامت و حشردر. و كذا صدق و أمانتله معروف رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، صراحةً إعلان ايدييور. و كذا قرآنِ معجز البيان وَ قَدْ خَلَقَكُمْ اَطْوَارًا ٭ وَ مَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ آيتلريله و بو آيتلرڭ أمثاليله حشرڭ وقوعنى قطعيتله إثبات ايدييور. ايشته تام اونه بالغ اولان شاهدلر، سعادتِ أبديهنڭ آناختارى اولوب، او جنّتڭ قپولرينى آچارلر.
برنجى برهان:
أوت كائنات سعادتِ أبديهيى إنتاج ايتمسه، عقللرى حيرتده بيراقان، كائناتده گورونن أڭ بارز، أڭ مكمّل شو نظام، آلداتيجى ضعيف بر صورتدن عبارت قالير. و بتون معنويات و علاقهلر، رابطهلر و نسبتلر هپ هبا اولور. اويله ايسه او نظامڭ نظام اولماسى، آنجق و آنجق سعادتِ أبديهيى إنتاج ايتمكله اولور. يعنى او نظامدهكى معنويات و نكتهلر، آنجق عالمِ آخرتده سنبللنهجكدر. يوقسه بتون معنويات سونر، رابطهلر كسيلير، نسبتلر طارماطاغنيق اولور، نظام ده بَرهوا اولور. حالبوكه او نظامده بولنان قوّت، بتون قوّتيله او نظامڭ بَرهوا ايديلميهجگنى إعلان ايدييور.
ايكنجى برهان:
هر بر نوعده، هر بر فردده حكمتلره، مصلحتلره رعايت ايدن و عنايتِ أزليهنڭ تمثالى اولان حكمتِ تامّه، سعادتِ أبديهنڭ گلمسنى تبشير ايدييور. چونكه عكس حالده، بداهتله إقرار و تصديق ايتديگمز شو حكمتلرى و فائدهلرى إنكار ايتمهمز لازم گلير. چونكه او فائدهلرڭ، او حكمتلرڭ، او مصلحتلرڭ هر بريسى ضدّينه إنقلاب ايدرلر. بو حال ايسه، سفسطهدر.
اوچنجى برهان:
ايكنجى برهانى تفسير ايدر. فنّڭ ده شهادت ايتديگى گبى صانعِ حكيم هر شيده أڭ قيصه يولى، أڭ ياقين جهتى، أڭ گوزل و أڭ خفيف صورتى إختيار ايتمشدر. بو إختيار، كائناتده عبثيتڭ بولونمديغنه دلالت ايدر. بو ايسه جدّيته دلالت ايدر. جدّيت ايسه، سعادتِ أبديهنڭ گلمسيله اولور؛ يوقسه بو وارلق عدم صاييلير و هر شى عبثيته تحوّل ايدر. حالبوكه عبث و إسراف گبى باطلدن پاك و منزّه
— 54 —
اولديغنى شو سُبْحَانَكَ مَا خَلَقْتَ هٰذَا بَاطِلًا كلاميله إعلام و تعليم ايدن ذاتِ ذو الجلال سوزينه ناصل مخالفت ايدر؟
دردنجى برهان:
اوچنجى برهانى ايضاح ايدر. بتون فنلرڭ شهادتيله، فطرتده إسراف يوقدر. أگر إنسانِ أكبر دينلن عالمدهكى حكمتلرى إدراكدن عاجز ايسهڭ، عالمِ أصغر دينلن إنساندهكى نكتهلره، حكمتلره دقّت ايت. أوت "فنِّ منافع الأعضا"نڭ شرح و بيان ايتديگى وجهله، إنسانڭ جسمنده، هر بريسى بر منفعت ايچون تقريبًا ايكى يوز كسور كميك واردر. و هر بريسى بر فائده ايچون آلتى بيڭ طمار واردر. و حجيراته خدمت ايدن يگرمى درت بيڭ مسامه و پنجره واردر. او حجيراتده جاذبه، دافعه، ممسكه، مصوّره، مولّده ناميله هر بريسى بر مصلحت ايچون بش قوّت چاليشييور. عالمِ أصغر بويله اولسه، إنسانِ أكبر اوندن گرى قالير مى؟ روحه نسبةً أهمّيتسز اولان جسد بو درجه إسرافدن اوزاق بولونسه، نه صورتله جوهرِ روحله آثارنده، أمللرنده، أفكارنده و معنوياتنده إسراف اولور. چونكه سعادتِ أبديه اولماسه، بتون معنويات قورور. او حقيقتلر، إسراف مملكتنه قاچارلر. عجبا دنيا قدر قيمتلى اولان بر جوهره مالك اولمقله، هم دائما اونڭ ظرفنى و غلافنى محافظه ايتدكدن صوڭره، او جوهرى بردن بره يره ووروب قيرمق إحتمالى وار ميدر؟ هانگى عقل قبول ايدر؟ هم بر شخصڭ بُنْيهسندهكى قوّت، أعضاسندهكى صحّت، إستعدادندهكى قابليت، او شخصڭ ياشايشنه و تكمّلنه دليل اولديغى گبى، كائناتڭ روحنه قدر نفوذ ايدن حقيقتِ ثابته و دوام ايله ياشايشنى ايما ايدن إنتظامندهكى قوّتِ كامله و تكمّلنه گيدن نظامندهكى كمال عجبا حشرِ جسمانى يوليله سعادتِ أبديهيه دليل اولماز مى؟ زيرا إنتظامنى إختلالدن و بوزولمقدن قورتاران، سعادتِ أبديهدر. و تكمّله واسطه اودر و او قوّتى إنكشاف ايتديرن اودر.
بشنجى برهان:
أوت هر نوع مخلوقاتده بر نوع قيامتڭ و بر چشيد حشرڭ تكرار ايله وقوعه گلمكده اولديغى، بيوك قيامتڭ وقوعنه و گلهجگنه إشارتدر. بوڭا بر مثال: أوت هفتهلق ساعته باق. او ساعتده ثانيهلرى، دقيقهلرى، ساعتلرى، گونلرى صايان إبرهلردن و ميللردن ثانيهلرى صايان إبره، دقيقهلرى صايان إبرهنڭ حركتنى إخبار ايدييور.
— 55 —
دقيقهلرى صايان إبره، ساعتلرى صايان إبرهنڭ حركتنى إعلان ايدييور. ساعتلرى صايان إبره ده، گونلرى گوسترن إبرهنڭ حركتنى حصوله گتيرييور و إعلام ايدييور. ايشته برنجينڭ حركتنڭ تمام اولماسى، ايكنجيسنڭ ده حركتنڭ تمام اولاجغنه و ايكنجينڭ تمامِ حركت ايتمهسى، اوچنجينڭ ده إتمامِ حركت ايدهجگنه إشارتدر.
كذالك صانعِ حكيمڭ كائنات دينلن بيوك بر ساعتى واردر. بو ساعتڭ ميللرى، فلكلرڭ چشيد چشيد دورانندن عبارتدر. ايشته بو دورانلر؛ گونلرى، سنهلرى، عمرِ بشرى، دنيانڭ بقا مدّتنى گوسترييورلر. بناءً عليه هر گيجهدن صوڭره صباحڭ، هر قيشدن صوڭره بهارڭ گلمسى گبى، حشرڭ صباحى، او بيوك ساعتدن طوغاجغنه دليل و إشارتدر.
سؤال:كائناتده گورونن شو نوعى قيامتلرده أشيا عينيله إعاده ايديلمييور. حالبوكه بيوك قيامتده نهدن أجسام عينيله إعاده ايديلير؟
الجواب:
إنسانڭ بر فردى، باشقه مخلوقاتڭ بر نوعى گبيدر. زيرا إنساندهكى او نورِ فكر، أمللرينه، روحنه اويله بر إنكشاف، اويله بر إنبساط ويرمشدر كه، بتون زمانلرى يوتسه طويماز. زيرا اوندهكى او يوكسك فكر، إنسانڭ ماهيتنى علوى، قيمتنى عمومى، نظرينى كلّى، كمالنى غيرِ محصور، لذّت و ألمنى دائمى قيلمشدر. باشقه نوعلرڭ فردلرى ايسه، بويله دگلدر. اونلرڭ ماهيتلرى جزئى، قيمتلرى شخصى، نظرلرى محدود، كماللرى محصور، لذّت و ألملرى آنىدر. بوندن آڭلاشيلييور كه، إنسانڭ بر فردى، سائر مخلوقاتڭ بر نوعى حكمندهدر. بناءً عليه، او نوعلرده گورونن شو قيامتلرڭ و حشر و نشرلرڭ كيفيتلرى ناصلسه، أفرادِ إنسانيه ده اويلهدر.
آلتنجى برهان:
سعادتِ أبديهيه إشارت ايدن برهانلردن برى ده، إنساندهكى غيرِ متناهى إستعدادلردر. أوت جنابِ حق طرفندن مكرّم قيلينان إنسانڭ جوهرِ روحنده أكيلن و رقملره صيغميان إستعدادلر وار. بو إستعدادلرڭ آلتنده، حسابه گلمهين قابليتلر وار. و بونلردن نشئت ايدن حدّه گلمهين مَيللر وار. و بونلردن حصوله گلن غيرِ متناهى أفكار و تصوّرات وار. ايشته بونلرڭ هر بريسى حشرِ جسمانينڭ آرقهسندهكى سعادتِ أبديهيه، شهادت پارمقلرينى اوزاتارق گوسترييورلر.
— 56 —
يدنجى برهان:
أوت رحمٰن و رحيم اولان صانعِ حكيمڭ رحمتى، رحمتلرڭ أڭ بيوگى اولان سعادتِ أبديهنڭ گلهجگنى تبشير ايدييور. زيرا رحمت، آنجق سعادتِ أبديه ايله رحمت اولور. و نعمت، آنجق او سعادت ايله نعمت اولور. أوت بتون نعمتلرى نقمتلره چويرن أبدى آيريلمقدن طوغان و عمومى ماتملردن يوكسهلن او بلالردن، كائناتى بِالخاصّه شعورلى اولان مخلوقاتى قورتاران شى، سعادتِ أبديهنڭ گلمسيدر. چونكه بتون نعمتلرڭ، راحتلرڭ، لذّتلرڭ روحى اولان سعادتِ أبديه گلمزسه، عموم كائناتڭ شهادتيله ثابت اولان و گونش گبى پارلايان رحمت و شفقتِ إلٰهيهنڭ بداهتنه قارشى مكابره ايله إنكار لازم گلير.
أى حبيبِ شفيق و أى شفيقِ حبيب! أى سعيدِ مجيد و أى مجيدِ سعيد! رحمتِ إلٰهيهنڭ أڭ لطيفى، أڭ ظريفى، أڭ لذيذى اولان محبّت و شفقته باقڭز. او محبّت و شفقتى، فراقِ أبدى و هجرانِ لا يزالى ايله قارشيلاديغڭز تقديرده؛ وجدان، خيال و روح نه حاله گيرهجكلردر. او محبّت و او شفقت أڭ بيوك، أڭ طاتلى بر نعمت ايكن، أڭ عظيم بر مصيبته، بر بلايه إنقلاب ايدر. عجبا گوز ئوڭنده بِالبداهه گورونن رحمتِ إلٰهيه، فراقِ أبدينڭ محبّت و شفقت عليهنه هجوم ايتمسنه مساعده ايدر مى؟ (واللّٰهِ خاير!..) لَا وَاللّٰهِ آنجق او رحمتڭ شأنندندر كه، فراقِ أبدىيى هجرانِ لا يزالىيه، هجرانِ لا يزالىيى فراقِ أبدىيه و عدمِ مطلقى ده هر ايكيسنه مسلّط ايدر كه، او فراقلرڭ، او هجرانلرڭ كوكلرى اورتهدن قالقسين.
سكزنجى برهان:
بتون عالمجه هر خصوصده صدقى و طوغريلغى معلوم و مسلّم اولان حضرتِ محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلام، پارمغيله قمرى شقّ ايتديگى گبى، لسانيله ده سعادتِ أبديهنڭ قپولرينى آچمشدر. و بتون أنبياءِ عظامڭ بو حقيقت اوزرينه إجماعلرى، بر حجّتِ قاطعهدر.
طوقوزنجى برهان:
اون اوچ عصردن بَرى يدى وجهله إعجازى تصديق ايديلن قرآنِ معجز البيانڭ حشر حقّندهكى بياناتى، سعادتِ أبديهنڭ گلهجگنه كافى بر دليل دگل ميدر؟ باشقه بر دليله إحتياج وار ميدر؟
— 57 —
اوننجى برهان:
بو برهان، بيڭلرجه برهانلرى مجتمعدر. بو برهانلرى، چوق آيتلر تضمّن ايتمشلردر. أوت قرآنِ كريم، چوق آيتلرندن حشره ناظر پنجرهلر آچمشدر. أزجمله: وَ قَدْ خَلَقَكُمْ اَطْوَارًا آيتيله، سعادتِ أبديهيه يول آچان بر قياسِ تمثيلىيه إشارت ايتمشدر. كذالك وَ مَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ آيتِ كريمهسىايله، او سعادتى گوسترن بر قياسِ عدلىيه إشارت ايتمشدر.
برنجى آيتله إشارت ايديلن قياسِ تمثيلى:أوّلا إنسانڭ وجودينه باق. ناصل طوردن طوره، يعنى نطفهدن علقهيه، علقهدن مضغهيه، مضغهدن أت و كميگه، أت و كميكدن إنسان صورتنه بر قصد، بر إراده و بر إختيار آلتنده مخصوص قانونلرله، معيّن نظاملرله، منتظم حركتلرله إنتقال ايتديگنى و قالبدن قالبه گيروب چيقديغنى گور. صوڭره إنسانڭ بقاسنه دقّت ايت. إنسان، بو وجود لباسنى هر سنه دگيشديرر. بو وجود دگيشمسى، بدندهكى حجيراتڭ ييقيلوب ياپيلماسيله اولور. بو تعميرات ده، بتون أعضانڭ أرزاق مخزنى حكمنده اولان، جنابِ حقّڭ بر قانونِ مخصوصله إحضار ايتديگى او مادّهِٔ لطيفهدن آلينان أجزا ايله ياپيلير. صوڭره او مادّهِٔ لطيفهنڭ أحوالنه باق. ناصل أعضانڭ إحتياجلرينه گوره معيّن بر قانون ايله تقسيم ايديلير و بدنڭ هر طرفنه مخصوص بر نظام ايله منتظمًا طاغيتيلير. ينه شايانِ دقّتدر كه؛ او مادّهِٔ لطيفه، درت مطبخده پيشيرلدكدن صوڭره و درت إنقلابدن گچدكدن صوڭره و درت سوزگچدن تصفيه ايديلدكدن صوڭره رزق اولارق تقسيم ايديلير. هم ينه شايانِ دقّتدر كه؛ او مادّهِٔ لطيفه، يمكلرڭ روحى و خلاصهسيدر. او يمكلر، عالمِ عناصرده طاغنيق منبعلردن منتظم بر دستور ايله، مخصوص بر نظام ايله جمع و تحصيل ايديليرلر.
ايشته بتون بو نظاملر، بو قانونلر، بو إنتظاملر؛ هپ بر قصد، بر إراده، بر حكمتدن چيقييور. أوت مثلا حبيبڭ گوزنده يرلشن بر ذرّهنڭ، عنصرِ هوادن ويا عنصرِ ترابدن او غريب، عجيب طورلرده، إنقلابلرده ياپديغى منتظم حركتندن آڭلاشيلير كه؛ او ذرّه، طوپراقده ايكن حبيبڭ گوزينه تعيين ايديلمش و بر مأمور گبى محلِّ مأموريتنه منتظمًا إعزام قيلنمشدر (يوكسلتيلمشدر.)
أوت فنّى بر نظرله دقّت ايديليرسه آڭلاشيلير كه، او ذرّهنڭ حركتى، كورى كورينه،
— 58 —
تصادف أثرى دگلدر. چونكه او ذرّه، هانگى مرتبهيه گيررسه، او مرتبهنڭ نظامنه تابع اولور. و هانگى بر طوره إنتقال ايتمش ايسه، اونڭ معيّن قانونيله عمل ايتمشدر. و هانگى بر طبقهيه مسافر گيتمش ايسه، منتظم بر حركت ايله سَوق ايديلمشدر.
خلاصه:نشئهِٔ اولىٰيه دقّت ايدنڭ، نشئهِٔ اُخرا حقّنده تردّدى قالماز. پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ أمر ايتديگى گبى: "نشئهِٔ اولىٰيى گورن آدم، نشئهِٔ اُخرٰىيى إنكار ايدهبيلير مى؟" چونكه: ايكنجى تشكّل، يعنى ايكنجى ياپيليش؛ برنجى تشكّلدن داها قولايدر. بونى ياپان، اونى داها قولاى ياپار.
مثلا:بر فرقه عسكرڭ ايلك تشكّلنده، أفرادڭ بربريله انسيتلرى، معارفهلرى اولماديغندن و تعليم و تربيه گورمهملرى يوزندن، يونتولمامش طاشلر گبى اولدقلرندن، او أفراد او فرقهنڭ بُنْيهسنده يرلشديريلنجهيه قدر چوق زحمتلر واردر. فقط بعد التشكّل ترخيص ايديلوب ده بر داها تحتِ سلاحه دعوت ايديلديگى زمان، پك قولاى إجتماع ايدر و فرقهيى تشكيل ايدرلر. بو تشكّل، أوّلكى تشكّلدن داها قولاى اولور.
كذالك بربريله الفت پيدا ايدن و هر بريسى يرينى طانييان و بر درجه يونتولمش طاشلر گبى كسبِ لطافت ايدن بدنڭ ذرّاتى، ئولوم ايله طاغيلدقدن صوڭره، حشرده خالقڭ إذنيله، إسرافيلڭ بوروسيله او ذرّاتِ أصليه و أساسيه إجتماعه دعوت ايديلدكلرى زمان، پك قولاى إجتماع ايدرلر و بدنِ إنسانىيى ينه أسكيسى گبى تشكيل ايدرلر. مع هذا قدرتِ أزليهيه نسبةً أڭ بيوك، أڭ كوچك گبيدر؛ هيچ بر شى او قدرته آغير گلهمز.
آرقداش! ظاهره نظرًا، حشرده أجزاىِ أصليه ايله أجزاىِ زائده برلكده إعاده ايديلير. أوت جنب ايكن طيرناقلرڭ، صاچلرڭ كسيلمسى مكروه و بدندن آيريلان هر بر جزئڭ بر يره گومولمسى سنّت اولديغى اوڭا إشارتدر. فقط تحقيقه گوره، نباتاتڭ تخملرى گبى "عجب الذَنَبْ" تعبير ايديلن بر قسم ذرّهلر، إنسانڭ تخمى حكمنده اولوب، حشرده او ذرّهلر اوزرينه بدنِ إنسانى نشو و نما ايله تشكّل ايدر.
ايكنجى آيتله إشارت ايديلن دليلِ عدلى ايسه:أوت گورويورز كه؛ على الأكثر غدّار، فاجر ظالملر لذّتلر، نعمتلر ايچنده پك راحت ياشايورلر. ينه گورويورز كه؛
— 59 —
معصوم، متديّن، فقير مظلوملر زحمتلر، ذلّتلر، تحقيرلر، تحكّملر آلتنده جان ويرييورلر. صوڭره ئولوم گلير، ايكيسنى ده گوتورور. بو وضعيتدن بر ظلم قوقوسى گلير. حالبوكه كائناتڭ شهادتيله، عدالت و حكمتِ إلٰهيه ظلمدن پاك و منزّهدرلر. اويله ايسه، عدالتِ إلٰهيهنڭ تام معناسيله تجلّى ايتمهسى ايچون حشره و محكمهِٔ كبرايه لزوم واردر كه؛ برى جزاسنى، ديگرى مكافاتنى گورسون.
وَ بِاْلٰاخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ : بو جملهدهكى كلمهلرڭ آراسنده بولنان نظم و نظام:
١ - بو جملهنڭ ماقبليله باغلانماسنى إفاده ايدن و بو ركنِ ايمانينڭ بوراده صراحةً ذكر ايديلمهسى ايچون عام اولارق ذكر ايديلن أوّلكى جملهدن بو جملهنڭ تخصيص لزومنه بناءً عطف ياپيلمشدر.
٢ - تقديميله حصرى إفاده ايدن بِاْلٰاخِرَةِ كلمهسى، بعض أهلِ كتابڭ ايمان ايتدكلرى آخرت، حقيقى بر آخرت اولماديغنه تعريضدر. چونكه اونلرڭ لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ اِلَّا اَيَّامًا مَعْدُودَةً آيتِ كريمهسنڭ حكايه ايتديگى گبى: "جهنّم آتشى، بزى دائما ياقهجق دگل يا! آنجق بر قاچ گون ياقهجقدر." گبى سوزلريله و بر جهتده لذائذِ جسمانيهيى نفى و إنكار ايتدكلرندن آڭلاشيلديغنه گوره، بيلدكلرى آخرت، مجازى بر آخرت ايمش.
٣ - معلوم و معهود اولان شيئه إشارت ايچون وضع ايديلن ال أداتى، بتون كتبِ سماويهنڭ لسانلرنده دوران ايدن معهود آخرته إشارتدر. وياخود مذكور دلائلِ فطريه ايله عقللرڭ گوزلرى ئوڭنده حاضر اولان و آخرت ايله آڭيلان حقيقته إشارتدر.
٤ - مقدّر بولنان نشئهنڭ صفتنه آخرت تعبيرى، ذهنلرى نشئهِٔ اولىٰيه چويروب، اوندن نشئهِٔ اُخرٰىيه بِالإنتقال إمكان يولنى گوسترمك ايچون إختيار ايديلمشدر.
٥ - يقين ايله برابر تصديقى برلكده إفاده ايدن يُؤْمِنُونَ كلمهسنه بدل يُوقِنُونَ تعبيرى، حشر مسئلهسى شك و شبههلره بر محشر و بر مجمع اولديغى ايچون، تصديقدن فضله ايقان و يقين داها أهمّيتلى اولديغنه إشارتدر. ويا أهلِ كتابڭ إدّعا ايتدكلرى ايمان، يقيندن خالى اولديغندن، اونلرڭ ايمانى، ايمان اولماديغنه إشارتدر.
— 60 —
اُولٰئِكَ عَلٰى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ : بو جملهدهكى نكتهلره إشارت ايدن مأخذلر شونلردر
١ - أوّلكى جمله ايله بو جملهنڭ نظمى.
٢- اُولٰئِكَ ايله إشارتِ حسّيه.
٣- اُولٰئِكَ دهكى اوزاقلق.
٤- عَلٰى دهكى علويت.
٥- هُدًى دهكى تنكير.
٦- مِنْ
٧- رَبِّهِمْ دهكى تربيهدن عبارت يدى مأخذدر.
برنجيسى:بو جملهيى ماقبليله باغلايان مناسبتلردر.
برنجى مناسبت:بو جمله ماقبلندن نشئت ايدن اوچ سؤاله جوابدر.
برنجيسى:هدايتدن نشئت ايدن او گوزل وصفلرى لابس اولارق هدايت تختى اوستنده اوطوران او شخصلرى گورمك ايستهين سائله جوابدر.
ايكنجيسى:"او آدملرڭ هدايته إستحقاق و إختصاصلرى نهدندر؟" دييه سؤال ايدن سامعه جوابدر. يعنى علّت و سبب، اُولٰئِكَ ايله إشارت ايديلن وصفلردر.
س- سابقًا مذكور وصفلرڭ تفصيلًا ذكرلرى، اُولٰئِكَ كلمهسندهكى إجمالدن داها واضح بر صورتده سببى گوسترييور؟
ج- إجمال، بعضًا تفصيلدن داها واضح اولور. بِالخاصّه مطلوب بر قاچ شيدن مركّب اولديغى زمان، سامعڭ غباوتى ويا نسيانى طولاييسيله او مركّبڭ أجزاسنى مزج ايتمكله سببى چيقارمق مشكل اولور.
اوچنجيسى:"هدايتڭ نتيجهسى، ثمرهسى و هدايتدهكى لذّت و نعمت نهدر؟" دييه سؤال ايدن سائله جوابدر. يعنى هدايتده سعادتِ داريْن واردر. هدايتڭ نتيجهسى، نفسِ هدايتدر. هدايتڭ ثمرهسى، عينِ هدايتدر. زيرا هدايت حدِّ ذاتنده بيوك بر نعمتدر و وجدانى بر لذّتدر بلكه روحڭ جنّتيدر؛ (ناصل كه ضلالت، روحڭ جهنّميدر...) و بِالآخره آخرتڭ فلاح و سعادتنى إنتاج ايدر.
ايكنجى مأخذ:اُولٰئِكَ ايله ياپيلان إشارتِ حسّيه. بر شيئڭ متعدّد صفتلرينى ذكر ايتمك، او شيئڭ ذهنلرده تجسّم ايتمسنه و عقلده حاضر و خيالده محسوس اولماسنه سبب اولديغنه إشارتدر. مع هذا سابقًا ذكرلرندن بر معهوديت چيقار. بو معهوديتِ ذكريه،
— 61 —
معهوديتِ خارجيهلرينه قپو آچار. خارجى اولان معهوديتلرندن، ممتاز و مستثنا إنسانلر اولدقلرى تبارز ايدر كه، نوعِ بشر ايچنده گوزينى آچوب باقانلرڭ گوزلرينه أڭ أوّل اونلرڭ پاريلتيلرى چارپار.
اوچنجى مأخذ:اوزاقلغى إفاده ايدن اُولٰئِكَ : اونلرڭ فى الجمله ياقين اولدقلرى حالده اوزاق گوستريلمهلرى، علوِّ مرتبهلرينه مجازى بر إشارت اولديغنه إشارتدر. چونكه اوزاقده بولونانلره باقيلديغى زمان، بويجه أڭ اوزونلرى گورونور. مع هذا زمانى و مكانى اولان بُعْدِ حقيقى قصد ايديليرسه، بلاغته داها اويغون اولور. چونكه بتون عصرلر عصرِ سعادت گبى بو آيتى ذكر ايدييورلر. اويله ايسه، اُولٰئِكَ ايله ياپيلان إشارت، صفلرڭ أوّللرينه إشارتدر. و بو إعتبارله بُعد، حقيقى اولور، مجازى دگلدر. بناءً عليه اونلرڭ حقيقةً زمان و مكانجه اوزاق اولدقلرى حالده إشارتِ حسّيه ايله گوستريلمهلرى، عظمتلرينه و علوِّ مرتبهلرينه إشارتدر.
دردنجى مأخذ:علويتى إفاده ايدن عَلٰى كلمهسيدر.
آرقداش! أشيا و شيلر آراسنده اويله مناسبتلر واردر كه؛ اونلرى آيينه گبى ياپييور. هر بريسى، اوتهكيسنى گوسترييور. بريسنه باقيلديغى زمان، ئوتهكيسى گورونور. مثلا: بر پارچه جام، بيوك بر صحرايى گوسترديگى گبى، بعضًا اولور كه؛ بر كلمه، اوزون و خيالى بر ماجرايى سڭا گوسترر. بر كلمه، پك عجيب بر وقوعاتى سنڭ گوزيڭڭ ئوڭنه گتيرر، تمثّل ايتديرر. ياخود بر كلام، ذهنڭى آلير، مثالى عالمِ مثاللره قدر گوتورور، گزديرر. مثلا: بَارَزَ كلمهسى، محاربه ميداننى؛ ثَمَرَةٌ كلمهسى، بيوك بر ميوه باغچهسنى إنسانڭ فكرينه گتيرر. بوڭا بناءً بورادهكى عَلٰى كلمهسى، تمثيلى بر اسلوبه پنجره آچار، گوسترر قصديله ذكر ايديلمشدر. شويله كه:
صانكه هدايتِ إلٰهى، بر براق اولوب مؤمنلره گوندريلمشدر. مؤمنلر طريقِ مستقيمده اوڭا بينهرك عرشِ كمالاته يورورلر.
بشنجى مأخذ:هُدًى دهكى تنكيردر. بر نكره، معرفه اولارق مكرّرًا ذكر ايديليرسه؛ او معرفه، او نكرهنڭ عينى اولور. فقط او نكره، نكره اولارق ذكر ايديلديگى تقديرده، على الأكثر بربرينڭ عينى اولاماز. بو قاعدهيه گوره، نكره اولارق تكرّر ايدن هُدًى
— 62 —
أوّلكى هُدًى ڭ عينى دگلدر. آنجق أوّلكى هُدًى مصدردر. ايكنجيسى، حاصلِ بِالمصدردر و برنجيسنڭ ثمرهسى حكمنده مخصوص و ثابت بر صفتدر.
آلتنجى مأخذ:هدايتڭ اللّٰهدن اولديغنى إفاده ايدن مِنْ كلمهسندن بوراده بر جبر حسّ ايديلمكده ايسه ده، حقيقتده جبر دگلدر. چونكه اونلرڭ جزءِ إختيارلريله حاصلِ بِالمصدر اولان هدايته يورومهلرى اوزرينه، جنابِ حق او صفتِ ثابته اولان هدايتى خلق و إحسان ايتمشدر. ديمك إهتدا، يعنى هدايته طوغرى يورومك، اونلرڭ كسب و إختيارلرى داخلندهدر. فقط صفتِ ثابته اولان هدايت، اللّٰهدندر.
يدنجى مأخذ:تربيهيى إفاده ايدن رَبّ كلمهسيدر. بو كلمهنڭ بوراده إختيار ايديلمسى؛ اونلرڭ رزق ايله تربيهلرى ربوبيتڭ شأنندن اولديغى گبى، هدايتله ده تغدّيلرى ربوبيتڭ شأنندن اولديغنه إشارتدر.
وَ اُولٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ : بو جملهدهكى نكتهلرڭ مأخذلرى:
١ - و ايله عطف. ٢- اُولٰئِكَ نڭ تكرارى. ٣- ضمير الفصل اولان هُمْ ٤- ال أداتى. ٥- فلاح يوللرينڭ عدمِ ذكريله مُفْلِحُونَ نڭ عام و مطلق بيراقيلماسى گبى بش مأخذدن عبارتدر.
برنجيسى:و ايله ياپيلان عطف، هر ايكى جمله آراسنده بولنان مناسبته بناءً ياپيلمشدر. زيرا برنجى اُولٰئِكَ سعادتِ عاجله اولان هدايت ثمرهسنه إشارتدر. ايكنجى اُولٰئِكَ هدايتڭ ثمرهِٔ آجلهسنه إشارتدر.
أوت هر بر اُولٰئِكَ ماقبلنه بر فذلكه، بر إجمالدر. فقط أركانِ إسلاميه مأخذ طوتولمقله، برنجى اُولٰئِكَ يى برنجى اَلَّذِينَ يه ربطى و ايكيسنڭ ده اُمّى مؤمنلره تخصيصى؛ و كذا أركانِ ايمانيه ايله يقين مأخذ طوتولمقله ايكنجى اُولٰئِكَ يى ايكنجى اَلَّذِينَ يه ربطى و ايكيسنڭ ده أهلِ كتاب مؤمنلره إرجاعى داها أولادر.
ايكنجيسى:اُولٰئِكَ نڭ تكرارى، هر ايكى سعادتڭ گرك هدايته، گرك اونلرڭ مدح و ثنالرينه مستقل و آيرى آيرى غايهلر و سببلر اولدقلرينه إشارتدر. فقط ايكنجى اُولٰئِكَ نڭ حكميله برابر، برنجى اُولٰئِكَ يه إشارتى داها أولادر.
— 63 —
اوچنجيسى:ضمير الفصل اولان هُمْ ، أهلِ كتابدن اولوب حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامه ايمان ايتمهينلره بر تعريض اولمق اوزره بو جمله ايله ياپيلان حصرى تأكيد ايتمك ايله برابر، گوزل بر نكتهيى تضمّن ايتمشدر. شويله كه:
مبتدا ايله خبر آراسنده بولنان هُمْ ضميرى، مبتدايى چوق خبرلره مبتدا ياپار. و بو گبى خبرلرڭ تعييننى ده خياله حواله ايدر. يعنى خبرلرڭ محدود و معيّن اولماديغنى خياله عرض ايتمكله؛ خيالى، مناسب خبرلرى تحرّى ايتمگه تشويق ايدر. ناصلكه زيدى أله آلمقله "زيد عالمدر، زيد فاضلدر، زيد گوزلدر." گبى زيدڭ صفتلرندن چوق حكملرى ديزهبيليرسڭ. كذالك اُولٰئِكَ دن صوڭره گلن هُمْ ضميرى خيالى حركته گتيرمكله "اونلر آتشدن قورتولورلر." "اونلر جنّته گيررلر." "اونلر رؤيته مظهر اولورلر..." و داها بو گبى صفتلرينه مناسب چوق حكملرى و جملهلرى خياله ياپديرر.
دردنجيسى:اَلْمُفْلِحُونَ كلمهسندهكى ال ، حقيقتى تصويره إشارتدر. صانكه لسانِ حاليله دييور كه: "أگر مفلحلرڭ حقيقتنى گورمك ايسترسهڭ، اُولٰئِكَ نڭ آيينهسنه باق، سڭا تمثّل ايدهجكدر." ياخود اونلرڭ تعيين و تمييزلرينه إشارتدر. صانكه دييور: "أهلِ فلاح اولانلرى طانيمق ايسترسهڭ، اُولٰئِكَ يه باق. ايچندهدرلر." ويا حكمڭ ظاهر و بديهى اولديغنه إشارتدر.
بشنجيسى:فلاح و نجات يوللرينى تعيين ايتمهين اَلْمُفْلِحُونَ كلمهسندهكى إطلاق، تعميم ايچوندر. شويله كه:
قرآنه مخاطب اولان، مطلوبلرى و ايستكلرى مختلف پك چوق طبقهلردر كه؛ بر قسمى، آتشدن نجات ايستهيورلر؛ بر قسمى، جنّته گيرمك ايستهيورلر؛ بر قسمى، رؤيته مظهر اولمق ايستهيورلر. و بونلر گبى او طبقهلرڭ پك چوق ديلكلرى واردر. قرآنِ كريم اَلْمُفْلِحُونَ كلمهسنى عام و مطلق بيراقمشدر كه، هركس ايستديگنى تعقيب ايتسين.
٭ ٭ ٭
— 64 —
اِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ ءَاَنْذَرْتَهُمْ اَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ
بو جملهنڭ ماقبليله جهتِ نظمى:
آرقداش! جنابِ حقّڭ صفاتِ أزليه عالمنده برى جلالى، ديگرى جمالى ايكى درلو تجلّيسى واردر. جلال ايله جمالڭ صفاتِ أفعال عالمنده تجلّيسندن؛ لطف و قهر، حُسن و هيبت تظاهر ايدر. أفعال عالمنه تجلّى ايدنجه؛ تحليه ايله تخليه (تزيين ايله تنزيه) طوغار. آثار و أعمال عالمندن عالمِ آخرته إنطباع ايدنجه؛ لطف، جنّت و نور اولارق؛ قهر ده، جهنّم و نار اولارق تجلّى ايدر. صوڭره عالمِ ذكره إنعكاس ايدنجه؛ برى حمد، ديگرى تسبيح اولمق اوزره ايكى قسمه آيريلير. صوڭره عالمِ كلامده تجلّى ايدنجه، كلامڭ أمر و نهيه تقسيمنه سبب اولور. صوڭره عالمِ إرشاده إنتقال ايدنجه؛ إرشادى ترغيب و ترهيب، تبشير و إنذاره تقسيم ايدر. صوڭره وجدانه تجلّى ايدنجه، رجا و خوف حصوله گلير. صوڭره إرشادڭ إقتضاسندندر كه، خوف ايله رجا آراسندهكى موازنه دوامله محافظه ايديلسين كه، رجا ايله طوغرى يوللره سلوك ايديلسين، خوف ايله ده أگرى يوللره گيديلمهسين. نه اللّٰهڭ رحمتندن مأيوس، نه ده عذابندن أمين اولونسون.
ايشته بويلهجه تسلسل ايدن شو حكمتدن طولايى قرآنِ كريم؛ على الدوام، ترغيبدن صوڭره ترهيب و أبرارى مدح ايتدكدن صوڭره فجّارى ذمّ ايتمشدر.
س- بو جمله ايله اِنَّ الْاَبْرَارَ لَفِى نَعِيمٍ وَاِنَّ الْفُجَّارَ لَفِى جَحِيمٍ جملهسى آراسنده نه گبى بر فرق واردر كه، اوراده عطف وار، بوراده يوقدر؟
ج- عطفڭ حسنى، مناسبتڭ حُسننه باقار. حسنِ مناسبت، هر ايكى جملهدن تعقيب ايديلن غرض و مقصدڭ بر اولماسنه متوقّفدر. حالبوكه اورادهكى مقصد، بوراده يوقدر. بوراده برنجى جملهدهكى مقصد، قرآنڭ مدحنه إنجرار ايدن مؤمنلرڭ مدحيدر.
— 65 —
ايكنجى جملهدن مقصد، يالڭز تخويف و ترهيب ايچون كافرلرڭ ذمّيدر. بو ايسه قرآنڭ مدحيله علاقهدار دگلدر.
صوڭره بو جملهنڭ إحتوا ايتديگى أجزانڭ نظمنده تظاهر ايدن لطائف جهتنه باقالم:
اِنَّ ايله اَلَّذِينَ موقعلره گوره إفاده ايتدكلرى نكتهلردن ماعدا، بلاغتجه قيمتلى صاييلان ايكى نكتهيى داها تضمّن ايتمشلردر كه؛ قرآن، پك چوق يرلرنده اِنَّ ايله اَلَّذِينَ يى مكرّرًا ذكر ايتمشدر. تحقيقى إفاده ايدن اِنَّ دهكى نكته شويله تصوير ايديلهبيلير كه: اِنَّ هر هانگى بر جملهده بولنورسه، او جملهنڭ طامنى دهلر، حقيقته نفوذ ايدر. و او دعوايى ويا حكمى آشاغىيه اينديرر، حقيقته ياپيشديرمقله، او حكمڭ خيالى ويا ظنّى ويا موضوع ويا خرافه حكملردن اولماديغنى و آنجق حقائقِ ثابتهدن اولديغنى إثبات ايدر. بو جملهده اِنَّ نڭ خصوصى نكتهسى: بو آيتڭ مخاطبى اولان حضرتِ محمّدده (عصم) شك و إنكار بولنمديغى حالده شك و إنكارى رفع ايتمك شأننده اولان اِنَّ ايله قارشيلانمهسى، اونلرڭ ايمان ايتمهسى ايچون پيغمبرڭ (عصم) شدّتِ حرصنه إشارتدر.
اَلَّذِينَ كلمهسى ايسه، گوزه گورونمزدن أوّل عقله گورونن غريب و يڭى حقيقتلره بر واسطهِٔ إشارتدر. بونڭ ايچوندر كه، حقيقتلرى تبديل و تجديد ايدن إنقلابلرى تصوير ايچون قوللانيلان إشارت و واسطهلردن أڭ چوق قوللانيلان، اَلَّذِينَ و أمثاليدر.
قرآنڭ تجلّيسيله چوق نوعلر سيليندى، حقيقتلر ييقيلدى. اونلره بدل، يڭى يڭى نوعلر، حقيقتلر تشكّل ايتدى. أوت زمانِ جاهليته باق! او زمانده بتون نوعلر ملّى رابطهلر اوزرينه تشكّل ايتديگى گبى، إجتماعى حقيقتلر ده تعصّبِ قَومى اوزرينه بنا ايديلمشدى. قرآنڭ تجلّيسيله او رابطهلر كسيلدى، او حقيقتلر تخريب ايديلدى. اونلره بدل، دينى رابطهلر اوزرينه يڭى نوعلر و حقيقتلر إحداث ايديلدى. أوت شمسِ قرآنڭ طلوعى ايله، بعض قلبلر اونڭ ضياسيله تنوّر ايتدى. و مؤمنلرڭ نوعنى تمييز و تعيين ايدن
— 66 —
بر حقيقتِ نورانيه ميدانه گلدى. كذالك او كسكين ضيا قارشيسنده، مزبلهيه بڭزهين بعض پيس قلبلر ده يانوب كومور اولديلر. و او كافرلرڭ نوعنى إعلان ايدن زهرلى بر حقيقتِ كفريه حصوله گلدى. ايشته بو حقيقتِ كفريهيه إشارت ايچون اَلَّذِينَ ذكر ايديلمشدر.
مع هذا هر ايكى اَلَّذِينَ آراسنده تام بر مناسبت واردر. چونكه هر بريسى بربرينه ضد اولان بر حقيقته إشارتدر.
و كذا حرفِ تعريف اولان ال ڭ إفاده ايتديگى بش معنايى، اَلَّذِينَ ده إفاده ايدييور. او معنالرڭ أڭ مشهورى، عهددر. يعنى گرك ال دن، گرك اَلَّذِينَ دن، معهود و معلوم بر شى قصد ايديلير. بناءً عليه أبو جهل، أبو لهب، اُميّه ابن خَلَف و سائره گبى معهود و مشهور بيوك كافرلره اَلَّذِينَ ايله إشارت ايديلمش اولديغى إحتمالى پك قويدر. بو إحتماله بناءً شو آيت، غيبدن إخبار ايدن آيتلردن برى اولور. چونكه اونلر كفر اوزرينه ئولمشلردر. و عين زمانده، إعجازِ معنوينڭ درت نوعندن بر نوعى، شو غيبى إخبارلردن تظاهر ايدر.
سؤال:قرآن ضرورياتِ دينيهدندر. ضرورياتده إختلاف اولاماز. حالبوكه مفسّرلرجه ويريلن آيرى آيرى معنالرڭ بر قسمى، بربرينه مخالفدر؟
جواب:عزيزم! قرآنڭ هر بر كلامى، اوچ قضيهيى مشتملدر:
برنجيسى: بو، اللّٰهڭ كلاميدر.
ايكنجيسى: اللّٰهجه مراد اولان معنا حقدر.
اوچنجيسى: معناىِ مراد، بودر.
أگر قرآنڭ او كلامى، باشقه بر معنايه إحتمالى اولميان محكماتدن اولورسه ويا قرآنڭ باشقه بر يرنده بيان ايديلمش ايسه، برنجى و ايكنجى قضيهلرى عينًا قبول ايتمك لازمدر و إنكارلرى ده كفردر. شايد قرآنڭ او كلامى، باشقه بر معنايه إحتمالى اولان بر نصّ ويا ظاهر اولورسه، اوچنجى قضيهيى قبول ايتمك لازم اولماديغى گبى إنكارى ده كفر دگلدر. ايشته مفسّرلرڭ إختلافلرى، آنجق و آنجق شو قسمه عائددر.
— 67 —
إخطار:
متواتر حديثلر ده، بو خصوصده، آيتلر گبيدر. يالڭز برنجى قضيه، تأمّل يريدر. چونكه هٰذَا ايله إشارت ايديلن حديثڭ حقيقةً حديث اولوب اولماديغنده تردّد يرى واردر.
س- كفر، جهلدر. حالبوكه كافرلر، حضرتِ محمّدى (عصم) أولادلرى قدر طانييورلردى؟
ج- كفر، ايكى قسمدر. بر قسمى، بيلمديگى ايچون إنكار ايدر؛ ايكنجيسى، بيلديگى حالده إنكار ايدر. بو ده، بر قاچ شُعْبهدر. برنجيسى؛ بيلير لٰكن قبول ايتمز. ايكنجيسى؛ يقينى وار، لٰكن إعتقادى يوقدر. اوچنجيسى؛ تصديقى وار، لٰكن وجدانى إذعانى يوقدر.
سؤال:شيطانڭ قلبنده معرفت وار ميدر؟
جواب:يوقدر. چونكه صنعتِ فطريهسى إقتضاسنجه، قلبى دائما إضلال ايله تلقين ايچون، فكرى دائما كفرى تصوّر ايتمكله مشغول اولديغندن، قلبنده ويا فكرنده بوش بر ير معرفت ايچون قالمييور.
س- كفر، قلبه عائد بر صفتدر. قلبده او صفت بولنمديغى تقديرده، زنّار باغلانماسندن ويا اوڭا قياس ايديلن شاپقهنڭ گييلمهسندن نه ايچون كفر حاصل اولسون؟
ج- گيزلى اولان اموره، شريعت أمارهلره گوره حكم ايدر. حتّى علّت اولميان أسبابِ ظاهرىيى، علّت يرينه قبول ايدر. بناءً عليه إتمامِ ركوعه مانع اولان بر قسم زنّارلرڭ باغلانماسى و سجدهنڭ إكمالنه مانع اولان بعض شاپقهلرڭ گييلمهسى، عبوديتدن إستغنا و كفره تشبّه ايتمگه أمارهلردر. گيزلى اولان او صفتِ كفريهنڭ يوق اولديغنه قطعيتله حكم ايديلهمديگندن، بو گبى أمارهلره گوره حكم ايديلير.
س- إنذار ياپيلمادقجه تكليف ناصل ياپيلير؟
ج- إنذار ياپيلماديغى تقديرده تكليف ده ياپيلمازسه، عدمِ تجزيهلرينه بر حجّت اولور. زيرا "بز نه ياپالم. نه تبليغات ياپيلدى و نه تكليفدن خبرمز وار." دييه مجازاتدن قورتولوشلرينه بر مدار اولور.
— 68 —
س- جنابِ حقّڭ اونلرڭ كفر و تمرّدلرندن ياپديغى إخبار، اونلرڭ ايمانه گلمهلرينى إمتناع درجهسنه چيقارييور. ممتنع و محال بر شى تكليف ايديلير مى؟
ج- جنابِ حقّڭ إخبارى، علمى و إرادهسى، سببدن قطعِ نظرله يالڭز كفرلرينه تعلّق ايتمز. آنجق إختيارلريله كفرلرينه برلكده تعلّق ايدر. بو ايسه إختيارلرينى نفى ايتمز كه، تكليفِ بِالمحال اولسون. بو بحثڭ تفصيلاتى گلهجكدر.
س- ايمان ايتميهجكلرينى إفاده ايدن لَا يُؤْمِنُونَ و أمثالى آيتلره، اونلرى ايمان ايتمگه دعوت ايتمكدن؛ عدمِ ايمانه ايمان چيقييور. بو ايسه، محالِ عقليدر؟
ج- اونلره تكليف ايديلن ايمان، إجماليدر؛ تفصيلى دگلدر. هر بر آيته، هر بر حكمه آيرى آيرى، برر برر ايمان ايديڭز! دييه تكليف ياپيلمايور كه بو محذور لازم گلسين. صوڭره كفرلرينى صيغهِٔ ماضى ايله ذكر ايتمك، حقّڭ تبيّنندن صوڭره اونلرڭ كفرى قوجاقلايوب قبول ايتمهلرينه إشارتدر. بونڭ ايچوندر كه، اونلره قارشى إنذارڭ عدمِ إنذار گبى فائدهسز قالديغنه، سَوَاءٌ كلمهسيله إشارت ياپيلمشدر.
صوڭره، فوقانيتى إفاده ايدن عَلَيْهِمْ دهكى عَلٰى اونلرڭ يوزلرى يره ياپيشمش گبى باشلرينى قالديروب آمرلرينڭ سوزينى ديڭلهيهمدكلرينه إشارتدر. و كذا معنايه بر ضرر و بر خلل ايراث ايتمهين و تركنه ترجيح ايديلن عَلَيْهِمْ ڭ ذكرى، حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامه نظرًا إنذارڭ عدمِ إنذار گبى اولماديغنه إشارتدر. زيرا إنذارده أجر و ثواب واردر.
ءَاَنْذَرْتَهُمْ اَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ جملهسندهكى همزه ايله اَمْ مساواتى إفاده ايتديگندن، سَوَاءٌ كلمهسنه تأكيددر. ياخود سَوَاءٌ كلمهسندن مساواتڭ بر معناسى، همزه ايله اَمْ دن ايكنجى معناسى إراده ايديلير. چونكه مساواتڭ مدارى يا عدمِ فائدهدر ويا موجبڭ عدمِ وجوديدر.
س- إستفهام شكليله مساواتى إفاده ايتمكده نه معنا واردر؟
ج- ياپمش اولديغى فعلنده بر فائدهسى اولميان مخاطبڭ فعلنڭ فائدهسز اولديغنه
— 69 —
لطيف و مقنعانه بر وجهله ايقاظ ايديلمسى آنجق إستفهام ايله اولور كه، مخاطب فعلنى دوشوندكدن صوڭره، كوتو نتيجهسنى نظره آلارق قلبى مطمئن اولسون.
س- سَوَاءٌ كلمهسى إنذار و عدمِ إنذاردن مجاز ايسه، آرالرندهكى علاقه نهدر؟
ج- إستفهامڭ مساواتى تضمّن ايتمهسيدر. زيرا إستفهام ايدن آدمڭ بيلگيسنه گوره، وجود ايله عدم متساويدر. مع هذا بو گبى إستفهاملره ويريلن جوابلر، على الأكثر شو مساواتِ ضمنيه ايله ويريلير.
س- ماضى صيغهسيله إنذاردن ياپيلان تعبير نهيه إشارتدر؟
ج- ايكنجى و اوچنجى إنذارلره لزوم قالماديغنه إشارتدر. يعنى ياپديغڭ إنذار فائده ويرمدى، بوندن صوڭره ده فائدهسز قالير.
س- إنذار ايتمهمكده فائدهنڭ بولونمامسى ظاهردر. اَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ قيدنده نه فائده واردر؟
ج- سكوت ايتمك، بعضًا مخاطبڭ إنصافه گلوب مطلوب ايشه موافقتنه سبب اولور.
س- قرآنِ كريم، باشقه مقاملرده ترهيبدن صوڭره ترغيب ده ياپديغى حالده، بوراده ترغيبى ترك ايتمشدر. أسبابى نهدر؟
ج- كفر مقامنه، آنجق ترهيب و تخويف مناسبدر. هم ده كفر گبى مضرّتلرى دفع ايتمك، جنّتى قزانمق گبى منفعتلرڭ جلبندن داها أولٰى و داها تأثيرليدر. مع هذا بورادهكى ترهيب، ترغيبى ده آڭديرييور. چونكه إنذار و عدمِ إنذارى گورن خيال، ضدّيت مناسبتيله، درحال تبشير و عدمِ تبشيره إنتقال ايدر.
عزيزم! هر بر حكمڭ باشقه شيلره خدمت ايدن چوق معنالرى اولديغى و هر بر حكمدن تعقيب ايديلن گيزلى مقصدلر بولونديغى و بو كلامڭ ده حضرتِ محمّده (عصم) إشارت ايدن معنالرى اولديغى گبى؛ كفرى تقبيح ايتمك مقصديله، بيوك بر ئولچوده تنكيراتده بولونمشدر. أزجمله:
— 70 —
پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ گورمكده اولديغى زحمتلرڭ تخفيفنه و گوسترمكده اولديغى حرص و شدّتڭ تهويننه مدار اولمق ايچون، معناىِ حرفى قبيلندن بعضًا ايمالرده بولونمش و أسكى رسوللرڭ حاللرينى نظره آلارق، اونلره إقتدا ايله تسلّى يوللرينى گوسترمش ايسه ده؛ بو بر قانونِ فطريدر، تحمّل و إنقياد لازمدر دييه لسانِ حال ايله إعلان ايتمشدر. بو آيت وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ جملهسنه قدر بتون أجزاسيله، كفرى تقبيح و تنفير ايله نهى ايدر. و أهلِ كفرى تهديد و تخويف ايله كفردن ترهيب ايدر. و كذا بتون كلماتيله، كفرڭ بيوك بر مصيبت اولمقله برابر، لذّتى يوق ألمى وار، نعمتى يوق نقمتى وار دييه إعلان ايدر. و كذا بتون جملهلريله، كفرڭ هر شيدن ضررلى اولديغنى تصريح ايدر. أوت اونلر ايمان ايتمدكلرندن و جوهرِ روحى إفساد و بتون ألملرى ايچنه آلان كفر مصيبتنه معروض قالدقلرندن لَمْ يُؤْمِنُوا يه بدل كَفَرُوا تعبيريله إشارت ايديلمشدر. و كذا لَا يَتْرُكُونَ الْكُفْرَ كلمهسنه بدل لَا يُؤْمِنُونَ تعبيريله، اونلرڭ بيوك مصيبته معروض قالدقلرى گبى، پيرلانته گبى جوهرِ ايمانىيى ده غيب ايتدكلرينه إشارتدر.
و كذا خَتَمَ اللّٰهُ عَلٰى قُلُوبِهِمْ جملهسيله قلب ايله وجدان، نورِ ايمان سايهسنده حقائقِ إلٰهيهنڭ تجلّيسنه مظهر اولمقله منبعِ كمالات، حياتدار و ضيادار اولدقلرى حالده، كفرڭ إختيار ايديلمسيله ظلمتلى، ايصسز، حشراتِ مضرّه يوواسنه إنقلاب ايتدكلرى ايچون مُهرلنمش، كليدلنمش كه؛ او قورقونج يووادهكى عقربلردن ويا ييلانلردن إجتناب ايديلمسنه إشارت ايديلمشدر.
و كذا، وَ عَلٰى سَمْعِهِمْ كلمهسيله، كفر سببيله قولاغه عائد پك بيوك بر نعمتى غائب ايتدكلرينه إشارت ايديلمشدر. حتّى قولاقدهكى زار، نورِ ايمان ايله ايشيقلانديغى زمان، كائناتدن گلن معنوى ندالرى ايشيتير. لسانِ حال ايله ياپيلان ذكرلرى، تسبيحاتلرى فهم ايدر. حتّى او نورِ ايمان سايهسنده، روزگارلرڭ ترنّماتنى، بولوتلرڭ نعرهلرينى، دڭزلرڭ طالغهلرينڭ نغماتنى و هكذا ياغمور، قوش و سائره گبى هر نوعدن ربّانى كلاملرى و علوى تسبيحاتى ايشيتير. صانكه كائنات، إلٰهى بر موسيقى دائرهسيدر. درلو درلو آوازلرله، چشيد چشيد ترنّماتله قلبلره حزنلرى و ربّانى عشقلرى إنطباع ايتديرمكله قلبلرى، روحلرى نورانى عالملره گوتورور، پك غريب مثالى لوحهلرى گوسترمكله، او روحلرى و
— 71 —
قلبلرى لذّتلره، ذوقلره غرق ايدر. فقط او قولاق، كفر ايله طيقانديغى زمان، او لذيذ، معنوى يوكسك صوتلردن محروم قالير. و او لذّتلرى ايراث ايدن آوازلر، ماتم سسلرينه إنقلاب ايدر. قلبده، او علوى حزنلر يرينه، أحبابڭ فقدانيله أبدى يتيملكلر، مالكڭ عدميله نهايتسز وحشتلر و صوڭسز غربتلر حاصل اولور. بو سرّه بناءًدر كه، شريعتجه بعض صوتلر حلال، بعضلرى ده حرام قيلنمشدر. أوت علوى حزنلرى، ربّانى عشقلرى ايراث ايدن سسلر، حلالدر. يتيمانه حزنلرى، نفسانى شهواتى تحريك ايدن سسلر، حرامدر. شريعتڭ تعيين ايتمديگى قسم ايسه، سنڭ روحنه، وجداننه ياپديغى تأثيره گوره حكم آلير.
وَ عَلٰى اَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ بو جمله ايله رؤيته، يعنى گوزه عائد بيوك بر نعمتِ بصريهنڭ كفر ايله غائب اولديغنه إشارت ايديلمشدر. زيرا گوزڭ نورى، نورِ ايمانله ايشيقلانيرسه و قويلشيرسه، بتون كائنات گُل و ريحانلر ايله مزيَّن بر جنّت شكلنده گورونور. گوزڭ گوز ببگى ده، بال آريسى گبى، بتون كائنات صفحهلرنده منقوش گُل و چيچك گبى دليللرندن، برهانلرندن آلاجغى عبرت، فكرت، اُنسيت گبى عصاره و شيرالرندن وجدانده او طاتلى، ايمان باللرى ياپار. أگر او گوز كفر ظلمتيله كور اولورسه؛ دنيا، گنيشلگيله برابر بر حپسخانه شكلنه گيرر. بتون حقائقِ كونيه، نظرندن گيزلهنير. كائنات اوندن توحّش ايدر. قلبى أحزان و أكدار ايله طولار.
وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ جملهسيله، كفر شجرهسنڭ آخرته عائد زقّوم گبى ثمرهسنه إشارت ايديلمشدر. لَا يُؤْمِنُونَ كلمهسى ايسه، إنذار ايله عدمِ إنذار آراسندهكى مساواته نصّ ايدهرك سَوَاءٌ كلمهسنه تأكيددر.
— 72 —
خَتَمَ اللّٰهُ عَلٰى قُلُوبِهِمْ وَ عَلٰى سَمْعِهِمْ وَ عَلٰى اَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ
مقدّمه:
بو آيتڭ اوزرنده طورمق ايجاب ايدييور. أهلِ إعتزال، أهلِ جبر، أهلِ سنّت و الجماعت گبى أهلِ كلامڭ شو آيتِ عظيمهنڭ آلتنده ياپدقلرى محاربهِٔ علميهلرينى ديڭلهيهلم. زيرا بو گبى فكرى حربلر، أهلِ نظرى دقّته دعوت ايدر. بناءً عليه اونلرڭ بو آيتده تعقيب ايتدكلرى جهتلرى قونترول لازمدر. أوت أهلِ سنّت و الجماعتڭ صراطِ مستقيم اوزرينه اولديغنى، اوتهكيلرڭ يا إفراطه ويا تفريطه معروض قالدقلرينى إثبات ايچون، بعض مناسبتلرڭ ذكرى لازمدر:
برنجيسى:تحقّق ايتمش حقائقدندر كه؛ تأثيرِ حقيقى، يالڭز و يالڭز اللّٰهڭدر. اويله ايسه، أهلِ إعتزالڭ عبده ويرديگى تأثيرِ حقيقى خلافِ حقيقتدر.
ايكنجيسى:اللّٰه حكيمدر، اويله ايسه ثواب و عقاب عبث دگلدر؛ آنجق إستحقاقه گورهدر. اويله ايسه، إضطرار و جبر يوقدر.
اوچنجيسى:هر شيئڭ برى ملك، ديگرى ملكوت؛ يعنى برى طيش، ديگرى ايچ اولمق اوزره ايكى جهتى واردر. ملك جهتى، بعض شيلرده گوزلدر، بعض شيلرده ده چركين گورونور؛ آيينهنڭ آرقه يوزى گبى. ملكوت جهتى ايسه، هر شيده گوزلدر و شفّافدر. آيينهنڭ طيش يوزى گبى. اويله ايسه، چركين گورونن شيئڭ ياراديليشى، چركين دگلدر، گوزلدر. و عين زمانده او گبى چركينلرڭ ياراديليشى، محاسنى إكمال ايچوندر. اويله ايسه، چركينڭ ده بر نوع گوزللگى واردر. بناءً عليه بو خصوصده أهلِ إعتزالڭ "چركين شيلرڭ خلقى اللّٰهه عائد دگلدر" ديدكلرى سفسطهيه محل قالمادى.
دردنجيسى:مثلا ضرب و قتله ترتّب ايدن ألم و ئولوم گبى حاصلِ بِالمصدر ايله تعبير ايديلن شى، مخلوق و ثابت اولمقله برابر، جامددر. علمِ صرفده معلومدر كه،
— 73 —
جامدلردن إسمِ فاعل گبى صفتلر ياپيلاماز. آنجق كسبى، نسبى، إعتبارى اولان معناىِ مصدريدن ياپيلابيلير. اويله ايسه، ئولومڭ خالقى قاتل دگلدر. اويله ايسه، أهلِ إعتزالڭ خطالرينه، خطا نظريله باقيلماليدر.
بشنجيسى:إنسانڭ قتل گبى ظاهرى و إختيارى اولان فعللرى، نفسڭ ميلاننه إنتها ايدر. جزءِ إختيارى دينلن شو نفس ميلانى اوزرينه منازعهلر دوران ايدر.
آلتنجيسى:عادت اللّٰه اوزرينه، إرادهِٔ كلّيهِٔ إلٰهيه عبدڭ إرادهِٔ جزئيهسنه باقار. يعنى بونڭ بر فعله تعلّقندن صوڭره، او تعلّق ايدر. اويله ايسه جبر يوقدر.
يدنجيسى:علم، معلومه تابعدر. بو قضيهيه گوره، معلوم، علمه تابع دگلدر؛ چونكه دَور لازم گلير. اويله ايسه بر إنسان، عملًا ياپديغى بر فعلڭ أسبابنى قدره حواله ايتمكله، تعلّل و بهانهلر گوسترهمز.
سكزنجيسى:ئولوم گبى حاصلِ بِالمصدر دينلن شى، كسب گبى بر مصدره متوقّفدر. يعنى عادت اللّٰه اوزرينه او، حاصلِ بِالمصدرڭ وجودينه شرط قيلنمشدر. كسب دينلن مصدرده، چكردك و عقدهِٔ حياتيه ميلاندر. بو دوگومڭ آچيلماسيله، مسئلهدهكى دوگوم ده آچيلير.
طوقوزنجيسى:جنابِ حقّڭ أفعالنده، ترجيح ايديجى بر غرضه، بر علّته إحتياج يوقدر. آنجق ترجيح ايديجى، جنابِ حقّڭ إختياريدر.
اوننجيسى:بر أمرڭ، بهمهحال بر مؤثّرڭ تأثيريله وجوده گلمسى لازمدر كه، ترجّح بِلا مرجّح لازم گلمسين. امّا إعتبارى أمرلرده تخصيص ايديجى بر شى بولنماسه بيله محال لازم گلمز.
اون برنجيسى:بر شى، وجودى واجب اولمادقجه وجوده گلمز. أوت إرادهِٔ جزئيهنڭ تعلّقيله إرادهِٔ كلّيهنڭ تعلّقى بر شيده إجتماع ايتدكلرى زمان، او شيئڭ وجودى واجب اولور و درحال وجوده گلير.
اون ايكنجيسى:بر شيئى بيلمكله، ماهيتنى بيلمك لازم گلمز. و بر شيئى بيلمهمكله، او شيئڭ عدمِ وجودى لازم گلمز. بناءً عليه، جزءِ إختيارينڭ ماهيتنڭ تعبير ايديلهمهمسى، وجودينڭ قطعيتنه منافى دگلدر.
— 74 —
نظرِ دقّتڭزه عرض ايتديگم شو أساسلرى تام معناسيله آڭلادقدن صوڭره، شو معروضاتمى ده ديڭلهيڭز:
بز أهلِ سنّت و الجماعت، أهلِ إعتزاله قارشى دييورز كه: عبد، كسب دينلن مصدردن نشئت ايدن، حاصلِ بِالمصدر اولان أثره خالق دگلدر. عبدڭ ألنده آنجق و آنجق كسب واردر. زيرا اللّٰهدن باشقه مؤثّرِ حقيقى يوقدر. ذاتًا توحيد ده اويله ايستر.
صوڭره أهلِ جبره دونر سويلرز كه: عبد، بر آغاج گبى بتون بتون إضطرار و جبر آلتنده دگلدر. ألنده كوچك بر إختيار واردر. چونكه جنابِ حق حكيمدر؛ جبر گبى ظلملرى إنتاج ايدن شيلردن منزّهدر.
س- جزءِ إختيارى دينلن شى نهدر؟ نه قدر أطرافى قازيليرسه، آلتندن جبر چيقييور! بو ناصل بر شيدر؟
ج - برنجيسى:فطرت ايله وجدان، إختيارى أمرلرى، إضطرارى أمرلردن تفريق ايدن گيزلى بر شيئڭ وجودينه شهادت ايدييورلر. تعيين و تعبيرينه اولان عجز، وجودينه خلل گتيرمز.
ايكنجيسى:عبدڭ بر فعله اولان ميلانى أشعريلرڭ مذهبى گبى موجود بر أمر ايسه ده، او ميلانى بر فعلدن ديگر بر فعله چويرمكله ياپيلان تصرّف، إعتبارى بر أمر اولوب عبدڭ ألندهدر. أگر ماتريديلرڭ مذهبى گبى او ميلانڭ بِالذّات بر أمرِ إعتبارى اولديغنه حكم ايديليرسه، او أمرِ إعتبارينڭ ثبوت و تعيينى، كنديسنڭ بر علّتِ تامّه اولديغنى إستلزام ايتمز كه، إرادهِٔ كلّيهيه إحتياج قالماسين. چونكه چوق دفعهلر ميلانڭ وقوعنده فعل واقع اولماز.
خلاصه:عادت اللّٰهڭ جريانى اوزرينه حاصلِ بِالمصدرڭ وجودى، مصدره متوقّفدر. مصدرڭ أساسى ايسه، ميلاندر. ميلان ويا ميلاندهكى تصرّف موجوداتدن دگلدر كه، بر مؤثّره إحتياجى اولسون. معدوم ده دگلدر كه، حاصلِ بِالمصدر گبى موجود اولان بر شيئڭ وجودينه شرط قيلنماسنه ويا ثواب و عقابه سبب اولماسنه جواز اولماسين.
س- علمِ أزلينڭ ويا إرادهِٔ أزليهنڭ بر فعله تعلّقلرى، إختياره محل بيراقمييور؟
— 75 —
ج - برنجيسى:عبدڭ إختيارندن نشئت ايدن بر فعله علمِ أزلينڭ تعلّقى، او إختياره منافى و مانع دگلدر. چونكه مؤثّر، علم دگلدر، قدرتدر. علم، معلومه تابعدر.
ايكنجيسى:علمِ أزلى محيط اولديغى ايچون، مسبّباتله أسبابى برلكده آبلوقه ايدر، ايچنه آلير. يوقسه علمِ أزلى، ظن ايديلديگى گبى اوزون بر سلسلهنڭ باشى دگلدر كه، أسبابدن تغافل ايله، يالڭز مسبّبات او مبدئه إسناد ايديلسين.
اوچنجيسى:معلوم ناصل بر كيفيت اوزرينه اولورسه، علم اويلهجه تعلّق ايدر. اويله ايسه معلومڭ مقاييسى و أسبابى، قدره إسناد ايديلهمز.
دردنجيسى:ظن ايديلديگى گبى، إرادهِٔ كلّيهنڭ بر دفعه مسبّبه، بر دفعه ده سببه آيرى آيرى تعلّقى يوقدر. آنجق مسبَّبله سببه بر تعلّقى واردر.
بو مذهبلرڭ نقطهِٔ نظرلرينى بر مثال ايله ايضاح ايدهلم:
بر آدم، بر آلَتله بر شخصى ئولديرسه، سببڭ معدوم اولديغنى فرض ايدرسهك، مسبَّبڭ كيفيتى ناصل اولور؟ أهلِ جبرڭ نقطهِٔ نظرلرى: "ئولهجكدى." چونكه اونلرجه تعلّق ايكيدر و سببله مسبَّب آراسنده إنقطاع جائزدر. أهلِ إعتزالجه: "ئولميهجكدى." چونكه اونلرجه مرادڭ إرادهدن تخلّفى جائزدر. أهلِ سنّت و الجماعتجه، بو مثالده سكوت و توقّف لازمدر. چونكه إرادهِٔ كلّيهنڭ سببله مسبّبه بر تعلّقى واردر. بو إعتبارله سببڭ عدمى فرض ايديليرسه، مسبَّبڭ ده فرضِ عدمى لازم گلير. چونكه تعلّق بردر. جبر و إعتزال، إفراط و تفريطدر.
ايكنجى بر مقدّمه:أهلِ طبيعت، أسبابه حقيقى بر تأثير ويرييور. مجوسيلر؛ برى شرّه، ديگرى خيره اولمق اوزره ايكى خالقه إعتقاد ايدييورلر. أهلِ إعتزال ده، "أفعالِ إختياريهنڭ خالقى عبددر" دييور. بو اوچ مذهبڭ أساسى؛ باطل بر وهمِ محض، بر خطا و حدوددن تجاوزدر. بو وهمى إزاله ايچون، بر قاچ مسئلهيى ديڭلهمك لازمدر.
برنجيسى:إنسانڭ ديڭلهمسى، قونوشماسى، دوشونمسى جزئى اولديغى ايچون، تعاقب صورتيله أشيايه تعلّق ايتديگى گبى، همّتى ده جزئيدر. نوبتله، أشيا ايله مشغول اولابيلير.
— 76 —
ايكنجيسى:إنسانڭ قيمتنى تعيين ايدن، ماهيتيدر. ماهيتڭ دگرى ايسه، همّتى نسبتندهدر. همّتى ايسه، هدف إتّخاذ ايتديگى مقصدڭ درجهِٔ أهمّيتنه باقار.
اوچنجيسى:إنسان هانگى بر شيئه توجّه ايدرسه، اونڭ ايله باغلانير و اونده فانى اولور. بو سرّه بناءًدر كه؛ إنسانلر، خسيس و جزئى شيلرى بيوك آدملره إسناد ايتمزلر. آنجق أسبابه و وسائله عطف ايدرلر. صانكه خسيس ايشلر ايله إشتغال، اونلرڭ وقارينه مناسب اولماديغى گبى، جزئى شيلر ده اونلرڭ عظيم همّتلرينى إشغال ايتمگه لايق دگلدر.
دردنجيسى:إنسان بر شيئڭ أحوالنى محاكمه ايتديگى زمان، او شيئڭ رابطهلرينى، أسبابنى، أساسلرينى أوّلا كندى نفسنده، صوڭره أبناىِ جنسنده، صوڭره أطرافدهكى ممكناتده تحرّى ايدر. حتّى هيچ بر صورتله ممكناته مشابهتى اولميان جنابِ حقّى دوشونهجك اولورسه، قوّهِٔ واهمهسى ايله بر إنسانڭ مقاييسنى، أساساتنى، أحوالنى مقياس ياپهرق جنابِ حقّى دوشونمگه باشلار. حالبوكه جنابِ حقّه بو گبى مقياسلر ايله باقيلاماز. زيرا صفاتى إنحصار آلتنده دگلدر.
بشنجيسى:جنابِ حقّڭ قدرت، علم، إرادهسى؛ شمسڭ ضياسى گبى بتون موجوداته عام و شامل اولوب، هيچ بر شيله موازنه ايديلهمز. عرشِ أعظمه تعلّق ايتدكلرى گبى، ذرّهلره ده تعلّق ايدرلر. جنابِ حق شمس و قمرى خلق ايتديگى گبى، سينگڭ گوزينى ده او خلق ايتمشدر. جنابِ حق كائناتده وضع ايتديگى يوكسك نظام گبى، خردهبينى حيوانلرڭ باغيرصاقلرنده ده پك اينجه و لطيف بر نظام وضع ايتمشدر. سمادهكى أجرامى بربريله ربط ايدن جاذبهِٔ عمومى قانونى گبى، جواهرِ فردى ده، يعنى ذرّاتى ده او قانونڭ بر مِثليله نظم ايتمشدر. صانكه بو ذرّات عالمى، او سماوى عالمه كوچك بر مثالدر. خلاصه، عجزڭ مداخلهسى ايله قدرت مرتبهلرى آيريلير. عجزى ممتنع اولان قدرتجه؛ بيوك، كوچك بردر.
آلتنجيسى:قدرتِ أزليه، أڭ أوّل أشيانڭ ملكوت، يعنى ايچ يوزينه تعلّق ايدر. بو يوز ايسه، على العموم گوزل و شفّافدر. أوت شمس و قمرڭ يوزلرى پارلاق اولديغى گبى، گيجهنڭ و بولوتلرڭ ده ايچ يوزلرى ضياداردر.
— 77 —
يدنجيسى:بشرڭ ذهنى و فكرى، جنابِ حقّڭ عظمتنه بر مقياس، كمالاتنه بر ميزان، أوصافنڭ محاكمهسنه بر واسطه بولمق وسعتنده دگلدر. آنجق جميع مصنوعاتندن و مجموع آثارندن و بتون أفعالندن تحصّل و تجلّى ايدن بر وجهله باقيلهبيلير. أوت ذرّه مرآت اولور، فقط مقياس اولاماز. بو مسئلهلردن تبارز ايتديگى وجهله، جنابِ حقّڭ ممكناته قياس ايديلمسى و ممكناتڭ اونڭ شئوناتنه مقياس ياپيلماسى، أڭ بيوك جهالت و حماقتدر. چونكه آرالرندهكى فرق، يردن گوگه قدردر. أوت واجبى ممكنه قياس ايتمكدن، پك غريب و گولنج شيلر چيقار. مثلا: أهلِ طبيعت، او آلداتيجى قياس ايله، تأثيرِ حقيقىيى أسبابه؛ أهلِ إعتزال، خلقِ أفعالى عبده؛ مجوسيلر، شرّى ايكنجى بر خالقه إسناد ايتمگه مجبور اولمشلردر. گويا زعملرنجه جنابِ حق، عظمتِ كبريا و تنزّهى طولاييسيله، بو گبى خسيس و چركين شيلره تنزّل ايتمز. ديمك عقللرى وهملرينه أسير اولانلر، بو گبى گولنج شيلرى طوغوررلر.
إخطار:مؤمنلردن ده، وسوسه جهتيله بو وهمه معروض قالانلر واردر، دقّت ايتمك لازمدر.
بو آيتڭ كلمهلرى آراسنده نظمى ايجاب ايدن مناسبتلره گلهلم:
خَتَمَ نڭ لَا يُؤْمِنُونَ ايله إرتباطى و اونڭ آرقهسنده ذكر ايديلمهسى، جزانڭ جُرمه ترتّبى قبيلندندر. يعنى اونلر، وقتا كه جزءِ إختياريلرينى إفساد ايتمكله ايمانه گلمديلر، قلبلرينڭ ختميله تجزيه ايديلديلر.
خَتَمَ تعبيرى، اونلرڭ ضلالتلرينى تصوير ايدن تمثيلى بر اسلوبه إشارتدر. شويله كه:
قلب گوزى، صانكه جواهره بر خزينه اولمق اوزره جنابِ حق طرفندن ياپيلان بر بنادر. وقتا كه سوءِ إختيارلريله إفساده اوغرادى و جوهرلره ياپيلان يرلر، ييلانلر و عقربلرله طولدى؛ قپوسى ختم ايديلدى كه، او سارى خستهلقدن باشقهلرى متضرّر اولماسين.
اَللّٰهُ : ضميرِ متكلّمڭ يرينه إسمِ ظاهرڭ گلمسى، تكلّمدن غيبته إلتفاتدر. و بو إلتفاتده لطيف بر نكته واردر. شويله كه:
لَا يُؤْمِنُونَ دن صوڭره بِاللّٰهِ مقدّر و منوى (مقصود) اولديغنه نظرًا،
— 78 —
صانكه نورِ معرفت اونلرڭ قلبلرينڭ قپولرينه گلديگى زمان قلبلرينى آچوب قبول ايتمدكلرندن، اللّٰه ده غضبه گلهرك قلبلرينى ختم ايتدى.
عَلٰى : خَتَمَ فعلِ متعدّى اولديغى حالده عَلٰى ايله ذكر ايديلمهسى، ختم ايديلن قلبڭ دنيايه باقان قپوسى دگل، آنجق آخرته ناظر اولان قپوسى سدّ ايديلمش اولديغنه إشارتدر. و كذا ختمڭ علامت معناسنى إفاده ايدن وَسْمى (طامغه) تضمّن ايتديگنه إشارتدر. صانكه او ختم، او مُهر، قلبلرينڭ اوستنده ثابت بر دامغهدر و سيلنمز بر علامتدر كه، دائما ملائكهيه گورونور.
س- بو آيتده قلبڭ سمع و بصره تقديمندهكى حكمت نهدر؟
ج- قلب ايمانڭ محلّى اولديغى گبى، أڭ أوّل صانعى آرايان و ايستهين و صانعڭ وجودينى دلائليله إعلان ايدن، قلب ايله وجداندر. زيرا قلب، حيات مالزمهسنى دوشونوركن، أڭ بيوك بر عجزه معروض قالديغنى حسّ ايدر ايتمز، درحال بر نقطهِٔ إستنادى؛ كذالك أمللرينڭ تنميهسى (نمالانديرمق) ايچون بر چاره آراركن، درحال بر نقطهِٔ إستمدادى آرامغه باشلار. بو نقطهلر ايسه، ايمان ايله ألده ايديلهبيلير. ديمك، قلبڭ سمع و بصره حقِّ تقدّمى واردر.
إخطار:قلبدن مقصد؛ صَنَوْبرى (چام قوزالاغى) گبى بر أت پارچهسى دگلدر. آنجق بر لطيفهِٔ ربّانيهدر كه، مظهرِ حسّياتى، وجدان؛ معكسِ أفكارى، دماغدر. بناءً عليه او لطيفهِٔ ربّانيهيى تضمّن ايدن او أت پارچهسنه قلب تعبيرندن شويله بر لطافت چيقييور كه؛ او لطيفهِٔ ربّانيهنڭ إنسانڭ معنوياتنه ياپديغى خدمت، جسمِ صَنَوْبرينڭ جسده ياپديغى خدمت گبيدر. أوت ناصلكه بتون أقطارِ بدنه ماء الحياتى نشر ايدن او جسمِ صَنَوْبرى بر ماكينهِٔ حياتدر و مادّى حيات اونڭ ايشلمهسى ايله قائمدر. سكتهيه اوغراديغى زمان جسد ده سقوطه اوغرار. كذالك او لطيفهِٔ ربّانيه، آمال و أحوال و معنوياتڭ هيئتِ مجموعهسنى حقيقى بر نورِ حيات ايله جانلانديرر، ايشيقلانديرر؛ نورِ ايمانڭ سونمهسيله ماهيتى، ميّتِ غيرِ متحرّك گبى بر هيكلدن عبارت قالير.
وَ عَلٰى سَمْعِهِمْ ده عَلٰى نڭ تكرارى، قلب ايله سمعه ووريلان خاتملرڭ هر بريسى مستقل بر نوع دلائله عائد اولديغنه إشارتدر. أوت قلبڭ ختمى، دلائلِ قلبيه و
— 79 —
وجدانيهيه عائددر. سمعڭ ختمى، دلائلِ نقليه و خارجيهيه عائددر. و كذا هر ايكى ختمڭ بر جنسدن اولماديغنه بر رمزدر.
س- قلب ايله بصرڭ جمع صيغهسيله، سمعڭ مفرد صورتنده ذكرلرنده نه گبى بر حكمت واردر؟
ج- قلب ايله بصرڭ تعلّق ايتدكلرى شيلر متخالف، يوللرى متباين، دليللرى متفاوت، تعليم و تلقين ايديجيلرى متنوّعدر. سمع ايسه، قلب و بصرڭ خلافنه، مصدردر. ايشيتديرن فرددر. جماعتڭ ايشيتدكلرى، فرددر. ايشيدن فرد، فرد اولور. بونڭ ايچون مفرد اولارق ايكى جمعڭ آراسنه دوشمشدر.
س- قلبدن صوڭره ترجيحًا سمعڭ ذكر ايديلمهسى نهيه بناءًدر؟
ج- ملكات و معلوماتِ قلبيه، على الأكثر قولاق پنجرهسندن قلبه گيررلر. بو إعتبارله سمع، قلبه ياقيندر. و عين زمانده، جهاتِ ستّهدن معلومات آلديغى جهتله قلبه بڭزهيور. زيرا گوز يالڭز ئوڭ جهتى گورور. بونلر ايسه هر طرفى گورورلر.
وَ عَلٰى اَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ ده، اُسلوبڭ تغييريله، جملهِٔ فعليهيه ترجيحًا جملهِٔ إسميهنڭ إختيار ايديلمسى، بصر ايله گورونن دليللرڭ ثابت اولدقلرينه؛ قلب ويا سمع ايله آلينان دليللر ايسه، متجدّد و غيرِ ثابت اولدقلرينه إشارتدر.
س- خَتَمَ ايله غِشَاوَةٌ آراسنده نه فرق واردر كه؛ خَتَمَ اللّٰهُ إسناد ايديلمشدر، غِشَاوَةٌ إسنادسز بيراقيلمشدر؟
ج- خَتَمَ اللّٰه طرفندن اونلرڭ كسبلرينه بر جزادر. غِشَاوَةٌ ايسه، اللّٰه طرفندن اولمايوب، اونلرڭ مكسوبيدر.
و كذا مبدأ إعتباريله رؤيتده بر إضطرار واردر؛ سماعده، تخطّرده إختيار واردر. أوت گوزڭ آچيلماسيله أشيايى گورمهمك ممكن دگلدر. فقط مسموعاتى ديڭلهمكده ويا خاطراتى تخطّر ايتمكده بو إضطرار يوقدر. غِشَاوَةٌ تعبيرى، گوزڭ يالڭز ئوڭ جهته حاكم و ناظر اولديغنه إشارتدر كه، أگر بر پرده ايله او جهتدن علاقهسى كسيلسه، بتون
— 80 —
بتون كور قالير. تنكيرى إفاده ايدن غِشَاوَةٌ دهكى تنوين، اونلرڭ گوزلرى اوستندهكى پرده، معلوم اولميان بر پرده اولوب، اوندن صاقينمق اونلر ايچون ممكن اولماديغنه إشارتدر. جار و مجرورڭ غِشَاوَةٌ اوزرينه تقديم ايديلمسى، أڭ أوّل نظرِ دقّتى اونلرڭ گوزلرينه چويرتمكله، قلبلرندهكى سرلرى گوسترمك ايچوندر. زيرا گوز، قلبڭ آيينهسيدر.
وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ : بو جملهنڭ ماقبليله جهتِ مناسبتى شودر كه: أوّلكى جملهدهكى كلمات ايله، شجرهِٔ كفريهنڭ دنيايه عائد آجى ثمرهلرينه إشارت ايديلمشدر. بو جمله ايله او ملعون شجرهنڭ آخرتده ويرهجگى ثمرهسى زقّومِ جهنّمدن عبارت اولديغنه إشارت ياپيلمشدر.
س- اُسلوبڭ مجراىِ طبيعيسى وَ عَلَيْهِمْ عِقَابٌ شَدِيدٌ جملهسى ايكن، اُسلوبڭ مقتضاسى اولان شو جملهنڭ تركيله وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ جملهسى إختيار ايديلمشدر. حالبوكه بو جملهدهكى كلمهلر، نعمت و لذّتلر حقّنده قوللانيلان كلمهلردر؟
ج- شو گوزل كلمهلرى حاوى اولان شو جملهنڭ اونلره قارشى ذكر ايديلمهسى، بر تهكّمدر (إستهزا)، بر توبيخدر، يوزلرينه گولمكدر. يعنى اونلرڭ منفعتلرى، لذّتلرى و بيوك نعمتلرى آنجق عقابدر. منفعت و فائدهيى إفاده ايدن وَ لَهُمْ دهكى ل لسانِ حال ايله، عملڭزڭ فائدهلى اولان اجرتنى آليڭز، دييه يوزلرينه گولويور. "طاتلى" معناسنى تضمّن ايدن عَذَابٌ لفظى، اونلرڭ كفر و مصيبتلريله إستلذاذ ايتدكلرينى تذكير ايله، صانكه لسانِ حال ايله، طاتلى عملڭزڭ آجيسنى چكڭ، دييه توبيخ ايدييور. على الأكثر بيوك نعمتلره صفت اولان عَظِيمٌ كلمهسى، جنّتده نعمتِ عظيم صاحبلرينڭ حاللرينى او كافرلره تذكير ايتديرمكله غائب ايتدكلرى او نعمتِ عظيمهيه بدل، أليم ألملره دوشدكلرينى إخطار ايدييور.
صوڭره عَظِيمٌ كلمهسى، تعظيمى إفاده ايدن عَذَابٌ دهكى تنوينه تأكيددر.
سؤال:بر كافرڭ معصيتِ كفريهسى محدوددر، قيصه بر زمانى إشغال ايدييور. أبدى و غيرِ متناهى بر جزا ايله تجزيهسى، عدالتِ إلٰهيهيه اويغون اولماديغى گبى، حكمتِ أزليهيه ده موافق دگلدر. مرحمتِ إلٰهيه مساعده ايتمز؟
— 81 —
جواب:او كافرڭ جزاسى غيرِ متناهى اولديغى تسليم ايديلديگى تقديرده، قيصه بر زمانده إرتكاب ايديلن او معصيتِ كفريهنڭ، غيرِ متناهى بر جنايت اولديغى آلتى جهتله ثابتدر:
برنجيسى:كفر اوزرينه ئولن بر كافر، أبدى بر عمر ايله ياشايهجق اولورسه، او غيرِ متناهى عمرينى بهمهحال كفر ايله گچيرهجگى شبههسزدر. چونكه كافرڭ جوهرِ روحى بوزولمشدر. بو إعتبارله او بوزولمش اولان قلبڭ غيرِ متناهى بر جنايته إستعدادى واردر. بناءً عليه أبدى جزاسى، عدالته مخالف دگلدر.
ايكنجيسى:او كافرڭ معصيتى؛ متناهى بر زمانده ايسه ده، غيرِ متناهى اولان عموم كائناتڭ وحدانيته اولان شهادتلرينه غيرِ متناهى بر جنايتدر.
اوچنجيسى:كفر، غيرِ متناهى نعمتلره كفران اولديغندن، غيرِ متناهى بر جنايتدر.
دردنجيسى:كفر، غيرِ متناهى اولان ذات و صفاتِ إلٰهيهيه جنايتدر.
بشنجيسى:إنسانڭ وجدانى، ظاهرًا متناهى ايسه ده، باطنًا أبده باقييور و أبدى ايستهيور. بو إعتبارله، غيرِ متناهى حكمنده اولان او وجدان، كفر ايله ملوّث اولارق محو اولور گيدر.
آلتنجيسى:ضد ضدّينه معاند ايسه ده، چوق خصوصلرده مماثل اولور. بناءً عليه ايمان لذائذِ أبديهيى إثمار ايتديگى گبى، كفر ده آلامِ أليمهيى و أبديهيى آخرتده إنتاج ايتمهسى شأنندندر.
بو آلتى جهتدن چيقان نتيجه و غيرِ متناهى اولان بر جزا، غيرِ متناهى بر جنايته قارشى عينِ عدالتدر.
س- كافرڭ او جزاسنڭ عدالته اويغون اولديغنى تسليم ايتدك. فقط عذابلرى إنتاج ايدن شرلردن حكمتِ أزليهنڭ غنى اولديغنه نه دييورسڭ؟
ج- قواعدِ أساسيهدندر كه، آرا صيره وقوعه گلن شرِّ قليل ايچون خيرِ كثير ترك ايديلمز. ترك ايديلديگى تقديرده، شرِّ كثير اولور. بناءً عليه حقائقِ نسبيهنڭ ثبوتنى إظهار ايتمك، حكمتِ أزليهنڭ إقتضاسندندر. بو گبى حقائقڭ تظاهرى، آنجق شرّڭ
— 82 —
وجوديله اولور. شردن، حدّى تجاوز ايتمهمك ايچون، ترهيب و تخويف لازمدر. ترهيبڭ وجدان اوزرينه تأثيرى، ترهيبى تصديق ايتمكله اولور. ترهيبڭ تصديقى ايسه، خارجى بر عذابڭ وجودينه متوقّفدر. زيرا وجدان، عقل و وهم گبى، خارجى و أبدى حقيقت حكمنه گچمش بر عذابدن ياپيلان ترهيبله متأثّر اولور. اويله ايسه دنياده اولديغى گبى آخرتده ده، آتشڭ وجودندن ياپيلان ترهيب، تخويف عينِ حكمتدر.
سؤال:پك اعلا او أبدى جزا حكمته موافقدر، قبول ايتدك. امّا مرحمت و شفقتِ إلٰهيهيه نه دييورسڭ؟
جواب:عزيزم! او كافر حقّنده ايكى إحتمال وار. او كافر، يا عدمه گيدهجكدر ويا دائمى بر عذاب ايچنده موجود قالاجقدر. وجودڭ وَلَوْ جهنّمده اولسون، عدمدن داها خيرلى اولديغى وجدانى بر حكمدر. زيرا عدم، شرِّ محض اولديغى گبى، بتون مصيبت و معصيتلرڭ ده مرجعيدر. وجود ايسه وَلَوْ جهنّم ده اولسه، خيرِ محضدر. مع هذا كافرڭ مسكنى جهنّمدر و أبدى اولارق اوراده قالاجقدر.
فقط كافر، كندى عمليله بو دورومه كسبِ إستحقاق ايتمش ايسه ده، عملنڭ جزاسنى چكدكدن صوڭره، آتش ايله بر نوع الفت پيدا ايدر و أوّلكى شدّتلردن آزاده اولور. او كافرلرڭ دنياده ياپدقلرى أعمالِ خيريهلرينه مكافاةً، شو مرحمتِ إلٰهيهيه مظهر اولدقلرينه دائر إشاراتِ حديثيه واردر.
مع هذا جنايتڭ لكهسنى إزاله ويا خجالتنى تخفيف وياخود إجراىِ عدالته إشتياق ايچون جزايى حسنِ رضا ايله قبول ايتمك، روحڭ فطرى اولان شأنيدر. أوت دنياده چوق ناموس صاحبلرى، جنايتلرينڭ حجابندن قورتولمق ايچون، كنديلرينه جزانڭ تطبيقنى ايستهمشلردر و ايستهينلر ده واردر.
— 83 —
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ اٰمَنَّا بِاللّٰهِ وَ بِالْيَوْمِ اْلٰاخِرِ وَ مَاهُمْ بِمُؤْمِنِينَ
بو آيتڭ ماقبليله وجهِ نظمى:
ناصلكه بر حكمده ايكى مفردڭ إشتراكى ويا بر مقصدده ايكى جملهنڭ إتّحادى، عطفى ايجاب ايتديرر. كذالك بر هدفى، بر غرضى تعقيب ايدن ايكى قصّهنڭ ده عطفلرى، بلاغتڭ إقتضاسندندر. بناءً عليه اون ايكى آيتڭ خلاصهسنى تضمّن ايدن منافقلرڭ قصّهسى، كافرلر حقّنده گچن ايكى آيتڭ مئالنه عطف ايدلمشدر.
أوت وقتا كه أڭ أوّل قرآنڭ ثناسيله باشلاندى. صوڭره مؤمنلرڭ مدحنه إنتقال ايديلدى. صوڭره كافرلرڭ ذمّنه إنجرار ايتدى. إنسانلرڭ قسملرينى إكمال ايتمك ايچون منافقلرڭ قصّهسى ده ذكر ايديلدى.
س- كافرلرڭ ذمّى حقّنده يالڭز ايكى آيتله إكتفا ايديلمشدر. اون ايكى آيتڭ خلاصهسيله، منافقلر حقّنده ياپيلان إطناب نهيه بناءًدر؟
ج- منافقلر حقّنده إطنابى، تطويلى ايجاب ايتديرن بر قاچ نكته واردر:
١ - دشمن مجهول اولديغى زمان داها ضررلى اولور. قانديريجى اولورسه داها خبيث اولور. آلداتيجى اولورسه، فسادى داها شديد اولور. داخلى اولورسه، ضررى داها عظيم اولور. چونكه داخلى دشمن، قوّتى طاغيتييور، جسارتى آزالتييور. خارجى دشمن ايسه بِالعكس عصبيتى شدّتلنديرر، صلابتى آرتيرر.
نفاقڭ جنايتى، إسلام اوزرينه پك بيوكدر. عالمِ إسلامى زلزلهيه معروض بيراقان نفاقدر. بونڭ ايچوندر كه، قرآنِ عظيم الشان فضلهجه اونلره تشنيعات و تقبيحاتده بولونمشدر.
— 84 —
٢ - منافقڭ مؤمنلر ايله إختلاطى طولاييسيله يواش يواش اُنسيت كسب ايدر، ايمان ايله الفت پيدا ايدر. گرك قرآندن، گرك مؤمنلردن نفاقڭ كوتولگى حقّندهكى سوزلرى ايشيده ايشيده پيس حالندن نفرت ايدر. النهايه لسانندن كلمهِٔ توحيد قلبنه داملاميه زمين حاضرلامق ايچون، إطناب ياپيلمشدر.
٣ - إستهزا، خدعه، ايكى يوزليلك، حيله، كذب، ريا گبى كوتو أخلاق منافقده وار؛ كافرده او درجه يوقدر. بو جهتدن منافقلر حقّنده إطناب ياپيلمشدر.
٤ - على الأكثر منافقلر، أهلِ كتابدن اولدقلرى ايچون، شيطانى بر ذكا صاحبلرى اولوب، داها حيلهكار، دسيسهجى اولورلر. ايشته بو دورومدهكى منافقلر حقّنده إطناب، يعنى تطويلِ كلام، عينِ بلاغتدر.
بو آيتڭ كلمهلرى آراسندهكى مناسبتلره گلهلم:
مِنَ النَّاسِ جار و مجرورى منافقلرى تعبير ايدن مَنْ كلمهسنه خبر اولديغى تقديرده، شويله بر سؤال وارد اولور كه: منافقلرڭ ناسدن اولدقلرى بديهيدر. بو حكم معلومى إعلام ايتمكدن عبارت قالير؟
ج- معلومدر كه، بر حكم بديهى اولديغى زمان، او حكمڭ لازمى قصد ايديلير. بوراده قصد ايديلن، او حكمڭ لازمى اولان تعجّبدر. صانكه قرآنِ عظيم الشان، ضمنًا: منافقلرڭ ناسدن اولدقلرى عجيب بر شيدر، دييه خلقى تعجّب ايتمگه دعوت ايتمشدر. زيرا، إنسان مكرّمدر. مكرّم اولان إنسان، نفاقه تنزّل ايتمز.
س- مادام كه، مِنَ النَّاسِ خبردر. نه ايچون مَنْ اوزرينه تقدّم ايتمشدر؟
ج- مادام كه، او حكمدن تعجّب قصد ايديلمشدر، تعجّبِ إنشائينڭ شأنى كلامڭ أوّلنده بولونمقدر.
صوڭره ناس ڭ تعبيرندن بر قاچ لطائف چيقييور:
١ - قرآن منافقلرڭ شخصلرينى تعيين ايتميهرك عمومى بر صفتله اونلره إشارت
— 85 —
ايتمهسى، رسولِ أكرمڭ سياستنه داها مناسبدر. زيرا شخصلرينڭ تعيينى ايله قباحتلرى يوزلرينه وورولسه ايدى، مؤمنلر نفسڭ دسيسهسيله وسوسهيه دوشرلردى. حالبوكه وسوسه خوفه، خوف ريايه، ريا نفاقه إنجرار ايدر.
و كذا أگر قرآن اونلرى تعيين ايله تقبيح ايتسه ايدى؛ رسولِ أكرم متردّددر، أتباعنه أمنيتى يوقدر، دينلهجكدى.
و كذا بعضًا كوتولك إفشا ايديلمهسه تدريجًا زائل اولماسى إحتمالى واردر. فقط تشهير ايديلديگى تقديرده، صاحبنڭ حدّتنى تحريك ايدر. داها فضلهسنى ياپمغه باعث اولور.
و كذا ناس گبى عمومى بر صفتڭ، نفاقه منافى اولماسى خصوصى صفتلرڭ داها زياده منافى اولماسنه دلالت ايدر. زيرا إنسان مكرّمدر. بو گبى رذالتڭ شاننده دگلدر.
صوڭره اٰمَنَّا و كذا ناس تعبيرى: نفاقڭ بر طائفه ويا بر طبقهيه مخصوص اولمايوب إنسانڭ نوعنده بولونور، هانگى طائفه اولورسه اولسون.
و كذا نَاس ڭ تعبيرى، نفاق بتون إنسانلرڭ حيثيت و شرفلرينى إخلال ايدن بر رذالت اولديغندن، أنظارِ عامّهيى نفاقڭ عليهنه چويرتمكله إزاله و عدمِ إنتشارينه چاليشمهلرى لزومنه إشارتدر.
س- يَقُولُ ايله اٰمَنَّا نڭ مرجعلرى بر ايكن بريسنڭ مفرد، ديگرى جمع صيغهسيله ذكرلرنده نه حكمت واردر؟
ج- ظريف بر لطافته إشارتدر كه، ايمانڭ موصوفى جمع ايسه ده، تلفّظ ايدنى مفرددر. يَقُولُ اٰمَنَّا جملهسى اونلرڭ ايمان دعوالرينى حكايهدر. بو جملهده دعوالرينڭ ردّينه ايكى جهتله إشارت ايديلديگى گبى، دعوالرينڭ تقويهسنه ده ايكى وجهله ايما ايديلمشدر. شويله كه: يَقُولُ كلمهسى، مادّه جهتيله اونلرڭ ايمان دعواسنڭ
— 86 —
عن إعتقاد اولمايوب، آنجق سوزدن عبارت بر قَول اولديغنه إشارتدر. كذالك مضارع صيغهسيله اونلرى على الدوام ياپدقلرى مدافعهيه سَوق ايدن وجدانى بر سبب دگلدر. آنجق خلقه قارشى بر رياكارلق اولديغنه إشارتدر.
دعوالرينڭ تقويهسنه ياپيلان إشارتلر ايسه اٰمَنَّا فعلِ ماضينڭ هيئتندن "بز أهلِ كتاب جماعتلرى، أسكيدن بَرى مؤمنز. شيمدى ايماندن گرى قالمامزه إمكان يوقدر." گبى تقويه ايديجى بر دليل ترشّح ايتديگى گبى، جمعه راجع اولان نَا ضميرندن ده "بزلر بر فرد گبى دگلز. آنجق محتشم بر جماعتز. يالانه تنزّل ايتمهيز" گبى ايكنجى بر تقويه داها چيقييور.
بِاللّٰهِ وَبِالْيَوْمِ اْلٰاخِرِ قرآنِ كريم، حكايه ايتديگى شيلرى يا عينيله آلير ويا مئآلينڭ أخذيله وياخود عبارهسنڭ تلخيصيله بر تصرّف ياپار. برنجى إحتماله گوره، اونلرڭ أركانِ ايمانيهدن يالڭز بو ايكى ركنى إختيار ايتدكلرى؛ ركنلرڭ أڭ مهملرينى إظهار ايتمكله صداقتلرينى گوسترمگه إشارتدر. و عين زمانده اونلردن أڭ زياده قبوله شايان، زعملرنجه بو ايكى ركندر. ايكنجى إحتماله نظرًا، جنابِ حقّڭ ايمانڭ ركنلرى ايچنده، قطب صاييلان بو ايكى ركنى تخصيص ايتمهسى؛ اونلرڭ قوّتله إدّعا ايتدكلرى ايمان، دينه ايمان اولماديغنه إشارتدر. چونكه، بو ايكى ركنڭ ده مقتضاسنه عمل و إعتقاد ايتمهمشلردر.
با نڭ تكرارى هر ايكى ركنه اولان ايمانڭ بر جهتدن اولماديغنه إشارتدر. چونكه اللّٰهه ايمان، اللّٰهڭ وجود و وحدتنه ايماندر. يومِ آخره ايمان ايسه، او گونڭ حق اولديغنه و محقّق گلهجگنه ايماندر.
وَمَاهُمْ بِمُؤْمِنِينَ
س- اٰمَنَّا يه مشابه اولان وَمَا اٰمَنُوا يه ترجيحًا وَمَاهُمْ بِمُؤْمِنِينَ جملهِٔ إسميه ايله دينلمهسنده نه حكمت واردر؟
ج- ١ - هر ايكى اٰمَنَّا آراسنده گورونن ظاهرى تناقضدن إجتناب ايتمك ايچوندر.
— 87 —
٢ - اٰمَنَّا إخبار دگلدر. إنشادر. إنشا نفى ايله تكذيب ايديلهمديگندن وَمَا اٰمَنُوا دينلمهمشدر.
٣ - اٰمَنَّا جملهسندن ضمنًا إستفاده ايديلن، نَحْنُ مُؤْمِنُونَ جملهسنه نفى و تكذيبى إرجاع ايچون وَمَاهُمْ بِمُؤْمِنِينَ دينلمشدر.
٤ - اونلرڭ عدمِ ايمانلرينڭ دوامنه دلالت ايتمك ايچون، جملهِٔ إسميه إختيار ايديلمشدر.
س- نفيى إفاده ايدن مَا جملهنڭ أوّلنده بولونديغى حالده، جملهدن إستفاده ايديلن دوامى نفى ايتمگه دلالت ايتمديگنده حكمت نهدر؟
ج- نفى، كثيف بر حرفڭ مدلوليدر. دوام ايسه، جملهِٔ إسميهنڭ هيئتِ خفيفهسندن إستفاده ايديلن بر معنادر. بناءً عليه كثيف كثيفه، يعنى نفى ايمانه داها قريبدر.
س- وَمَاهُمْ بِمُؤْمِنِينَ دهكى، خبر اوزرينه حرفِ جرّ اولان با نڭ دخولى نهيه إشارتدر؟
ج- اونلرڭ ظاهرًا ايمانلرى وارسه ده، حقيقتده ايمانه أهل و لايق إنسانلر اولوب، مؤمنين صنفندن عدّ ايديلمدكلرينه دلالت ايچون، مَا نڭ خبرى اوزرينه با داخل اولمشدر.
— 88 —
يُخَادِعُونَ اللّٰهَ وَالَّذِينَ اٰمَنُوا وَمَايَخْدَعُونَ اِلَّا اَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ ٭ فِى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَ هُمُ اللّٰهُ مَرَضًا وَلَهُمْ عَذَابٌ اَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ
بو آيت بتون جملهلريله نفاقه هجوم ايدهرك، منافقلرى توبيخ، تقبيح، تهديد، تعجيب ايتمكله أوّلجه اٰمَنَّا ديدكلرى قَولى، نه مقصده و نه علّته بناءً سويلهدكلرينى و نفاقڭ أڭ برنجى جنايتى اولان، خداع و حيلهلرينى بيان ايتمكدهدر.
أوّلًا نفاقڭ برنجى جنايتى اولان خداعه عائد يُخَادِعُونَ دن يَكْذِبُونَ يه قدر يدى جملهيه ترتّب ايدن متسلسل نتيجهلرى نظره آلمق لازمدر.
١ - اللّٰهى قانديرمق گبى محال بر شيئڭ طلبنده بولوندقلرينه تحميق ايديلمشلردر.
٢ - منفعت نيّتيله كنديلرينه ضرر طوقونديرمق ايچون، تسفيه ايديلمشلردر.
٣ - منفعتى مضرّتدن تفريق ايدهمدكلرى ايچون، تجهيل ايديلمشلردر.
٤ - طينتلرى پيس، صحّتلرينڭ معدنى خسته، حيات منبعلرى ئولمش و سائره گبى رذالتلرينه ترذيل ايديلمشلردر.
٥ - شفانڭ طلبيله مرضلرينى تزييد ايتدكلرينه تذليل ايديلمشلردر.
٦ - ألمدن ماعدا بر شيئى إنتاج ايتمهين قويو بر عذاب ايله تهديد ايديلمشلردر.
٧ - إنسانلرجه علامتلرڭ أڭ چركينى اولان كذب ايله تشهير ايديلمشلردر.
صوڭره بو يدى جملهنڭ آراسندهكى إنتظام، إرتباطڭ شويله بر تصوير ايله ديڭلنمهسى لازمدر. بر شخص بر شخصى، نصيحتله فنا بر شيدن منع ايتمك اوزره شويله توجيهِ كلامده بولونور:
يا هذا! عقلڭ وارسه، شو ياپمق ايستديگڭ شى محالدر. هم نفسنه ضرردر. ايىيى كوتىيى تفريق ايدهجك بر حسّڭ يوق ميدر؟ آڭلاشيلان حقيقتى خرافه،
— 89 —
طاتلىيى آجى گوسترن سجيهڭده بر خستهلق واردر. طبيعى او خستهلقدن قورتولوب، شفاياب اولمق ايستهيورسڭ. فقط سنڭ بو حالڭ او خستهلغى إزاله دگل، تزييد ايدييور. أگر بو حالڭ ايله بر لذّت، بر ذوق ايسترسهڭ، أڭ شديد بر ألمى إنتاج ايدن بر عذاب ألڭه گچر. النهايه أگر سرخوشلغڭدن آييلوب، كوتو حالڭدن واز گچمديگڭ تقديرده، فسادڭ باشقهلره گچمهمك اوزره، خرطومڭ اوستنه بر دامغهنڭ وورولماسيله، سنى تشهير و إعلان ايتمك لازمدر.
كذالك جنابِ حق، منافقلرى نفاقدن زجر و منع ايچون، كوتو حاللرينى شويلهجه نقل ايتمكله يوزلرينه وورييور.
يُخَادِعُونَ اللّٰهَ يعنى، حيله ايله اللّٰهى قانديرمق ايستهيورلر. زيرا رسولِ أكرم اللّٰهڭ ألچيسيدر. اوڭا ياپيلان حيله اللّٰهه راجعدر. اللّٰهه ياپيلان حيله ايسه محالدر. محالى طلب ايتمك حماقتدر. بويله حيوانجهسنه حماقت، تعجّبى موجبدر.
وَمَايَخْدَعُونَ اِلَّا اَنْفُسَهُمْ
يعنى، اونلر آنجق نفسلرينه حيله ياپييورلر، زيرا فعللرنده نفع دگل ضرر واردر. بو ضرر ده نفسلرينه راجعدر. نفسلرينه ضرر ويرن، آنجق سفها طاقميدر.
وَمَا يَشْعُرُونَ يعنى، نفع و ضررى تفريق ايدهجك بر حسّه مالك دگللردر. بو ايسه جهالتڭ أڭ آلچاق و أڭ آشاغى بر دركهسنه دوشدكلرينه إشارتدر.
فِى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يعنى، نفاق و حسددن قلبلرنده، روحلرنده اويله بر مرض واردر كه؛ حقّى باطل، حقيقتى خرافه تلقّى ايتمگه سببدر. ذاتًا فاسد بر قلبدن، بوزوق بر روحدن بويله رذالتلرڭ چيقماسى طبيعيدر.
فَزَادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضًا يعنى، أگر اونلر ياپدقلرى فنالقله غيظ و حسدلرينى إزاله ايچون بر دوا، بر علاج طلبنده ايسهلر؛ او ظن ايتديكلرى علاج قلبلرينى، روحلرينى بوزان بر زهردر. زهر ايله تداويسنه چاليشان، ألبته ذليلدر. أوت قيريق و يارهلى بر أل ايله إنتقامنى آلمق ايستهين، يارهسنڭ آرتماسنه خدمت ايدن بر مسكيندر.
وَلَهُمْ عَذَابٌ اَلِيمٌ يعنى، أگر اونلر بر ذوق، بر لذّت طلبنده ايسهلر شو نفاقلرنده پك چوق معاصى اولديغى گبى، موقّت بر لذّت بيله يوقدر. آنجق دنياده شديد بر ألمى، آخرتده ده أڭ شديد بر عذابى إنتاج ايدهجك بر ضلالتدر.
— 90 —
بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ يعنى، ياپدقلرى كذبدن پشيمان اولوب، ندامت ايتمدكلرى تقديرده، بين الناس يالانجيلقله تشهير و بر علامتله توسيملرى لازمدر كه، باشقهلر اونلره إعتماد ايدوب، مرضلرينه معروض قالماسينلر.
مذكور جملهلرڭ أجزالرى آراسنده بولنان إرتباط و إنتظامڭ بياننه گلهلم:
منافقلرڭ ياپدقلرى حيلهدن تعقيب ايديلن غايهنڭ محال اولديغنه و او محاليتى گوز ئوڭنه گتيروب، چركين بر شكلده گوستريلمسنه تصريح ايديلمك اوزره
يُخَادِعُونَ اللّٰهَ وَالَّذِينَ اٰمَنُوا
جملهسنده منافقلرڭ عملندن (مشاركت بابندن) مضارع صيغهسيله خداع عنوانيله تعبير ايديلمشدر.
و كذا مقامڭ إقتضاسى خلافنه النَّبِى يه بدل اللّٰه و المُؤْمِنِين يه بدل وَالَّذِينَ اٰمَنُوا ذكر ايديلمشدر. چونكه يُخَادِعُونَ نڭ مادّهسندن نفرت چيقار. صيغهسندن دوام و إستمرار چيقار. بابندن مشاركت چيقار. مشاركت ايسه، مشاكلتى، يعنى مقابلهِٔ بِالمثلى ايجاب ايدر. مشاكلت ايسه، اونلرڭ سيّئهلرينه قارشى سيّئه ايله مقابله ايديلهجگنى إستلزام ايدر. ديمك اونلرڭ دوام ايله ياپدقلرى شو كوتو فعل، نفسلرى تيترهتن بر نفرتى إنتاج ايتديگى گبى، تعقيب ايتدكلرى غرضڭ ده عقيم قالديغنه دلالت ايدر.
اللّٰه كلمهسنڭ تصريحندن ده، غرضلرينڭ محال اولديغنه دلالت واردر. چونكه رسولِ أكرمه ياپيلان خداع، اللّٰهه راجعدر. معلوم يا، اللّٰهله پنچهلشمك ايستهين دوشر.
وَالَّذِينَ اٰمَنُوا ، الَّذِينَ نڭ إبهامنى إزاله ايتمك ايچون صله اولارق ايمان صفتنڭ إختيار ايديلمسى اونلرڭ ايمان جهتيله كنديلرينى سَوْديرهرك مؤمنلردن عدّ ايتمك ايستهمش اولدقلرينه إشارتدر. و كذا نورِ ايمانله عقللرى منوّر اولان مؤمنلرڭ درايتندن، حيلهنڭ گيزلى قالمامسنه بر ايمادر.
وَمَا يَخْدَعُونَ اِلَّا اَنْفُسَهُمْ بو جملهدهكى حصر، كمالِ سفاهتلرينه إشارتدر. زيرا مؤمنلره ضرر ويرديرمك ايچون، ياپدقلرى معامله معكوسه اولوب، بالطهيى نفسلرينه وورمقله، صانكه او خداعى بِالذّات نفسلرينه ياپمقله سفاهتلرينى إعلان ايتمشلردر.
يَخْدَعُونَ نڭ يَضُرُّونَ يه ترجيحى، ينه سفاهتلرينه إشارتدر.
— 91 —
چونكه أصحابِ عقول آراسنده قصدًا نفسنه ضرر ويرن واردر. فقط عمدًا كنديسيله خدعه ياپان يوقدر. مگر كه، إنسان صورتنده بر أشك اوله...
اَنْفُسَهُمْ بو عنوان اونلره پك عزيز، سَوْگيلى اولان نفسلرينى ممنون ايتمك اوزره، بر حظِّ نفسانى قزانمق نيّتيله ياپدقلرى نفاق، عكس العمل قبيلندن بر زقّوم إثمار ايتمش اولديغنه إشارتدر.
س- بو جملهدهكى حصردن آڭلاشيلير كه، اونلرڭ خداع و نفاقلرى، إسلاميته و عالمِ إسلامه ضرر ويرمهمشدر. حالبوكه عالمِ إسلامڭ عنصرلرنده ئولديريجى زهر گبى إنتشار ايدن نفاق شُعْبهلرندن گورديگى ضررلرى، هيچ بر شيدن گورمهمشدر؟
ج- عالمِ إسلامده گورونن ضرر آنجق اونلرڭ بوزولمش طبيعتلرندن، تفسّخ ايتمش فطرتلرندن، تعفّن ايتمش وجدانلرندن نشئت و إنتشار ايتمشدر. يوقسه اونلرڭ آرزو و إختيار ايله ياپدقلرى خداع و حيلهلرڭ نتيجهسى دگلدر. چونكه اونلرڭ حيلهلرى جنابِ حقّه، پيغمبره، جماعتِ مسلمينه ياپيلان بر معاملهدر. معلومدر كه اللّٰه او معاملهيه عالمدر، پيغمبر ده وحى ايله واقفدر. جماعتِ مسلمينجه ده ايمانى بر شدّتِ ذكا سايهسنده او گبى حيلهلر تستّر ايدوب گيزلى قالاماز. ديمك اونلرڭ ووردقلرى بالطه، دونوب باشلرينى قيرمشدر. چونكه آلدانان جماعتِ مسلمين دگلدر. آنجق آلداتان آلداناندر.
وَمَايَشْعُرُونَ يعنى، ياپدقلرى حيلهنڭ نفسلرينه راجع اولديغنى حسّ ايتمييورلر. بو فذلكه اونلرڭ جهالتنى إعلان ايدييور. زيرا، عقلادن دگلدرلر. چونكه، اونلرڭ بو ايشلرى عقلا ايشى دگلدر. و كذا حيوان صنفنه ده بڭزهمييورلر. چونكه، حيوانلر ضررلى اولان شيلرى حسّ ايتدكلرندن چكينيرلر. ديمك بونلر، حسِّ حيوانيدن ده محرومدرلر. اويله ايسه، إختيار و شعورى اولميان جمادات نوعنه داخلدرلر.
فِى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ بو جملهنڭ ماقبليله وجهِ إرتباطى: وقتا كه، اونلر شعور حسّنى إستخدام ايدهرك محاكمهِٔ عقليه ايله عمل ايتمديلر. آڭلاشيلدى كه، روحلرنده بر مرض واردر. و لا أقل اونڭ ضررلى بر مرض اولديغنى بيلمهلرى لازمدر كه، او مرضدن صادر اولان حكملره إعتماد ايتمهسينلر. چونكه، او مرض حقيقتلرى تغيير ايتمك ايله آجىيى طاتلى، چركينى گوزل گوسترمك شانندهدر.
— 92 —
ظرفيتى إفاده ايدن فِى كلمهسندن آڭلاشيلير كه، اونلرڭ مرضلرى قلبڭ سطحنده دگلدر. آنجق قلبڭ ملكوتنده، يعنى ايچ يوزنده كائن بر مرضدر. قلب عنوانندن آڭلاشيلير كه، قلبڭ سطحنده بولنان بر خستهلق بتون أعمالِ بدنيهيى سكتهيه اوغراتديغى گبى، قلبڭ ايچ يوزى ده نفاق ايله خستهلانديغى زمان، أفعالِ روحيه تمامًا إستقامت اوزرينه لازم اولان حركتدن دوشرلر. چونكه حياتڭ محورى و ماكينهسى، آنجق قلبدر.
فِى قُلُوبِهِمْ ڭ مَرَضٌ اوزرينه تقديمى ايكى جهتله حصرى إفاده ايدر. برى: مرض باشقه عضولرده دگل، آنجق قلبلره منحصردر. ديگرى: او قلبلر ده آنجق منافقلرڭ قلبى اولوب، باشقهلرڭ قلبلرى دگلدر. او ايكى حصردن تعريض صورتيله آڭلاشيلير كه، نورِ ايمان، إنسانڭ بتون أفعال و آثارينه صحّت و إستقامتى ويرمك شانندهدر. و ينه آڭلاشيلير كه، فساد قلبدهدر. معلوم يا، بر شيئڭ أساسى، قلبى بوزوق اولورسه تفرّعاتنى تعمير ايتمك بر فائدهيى تشكيل ايتمز. و ينه آڭلاشيلير كه، فطرتدن حقيقت چيقار. و فطرت، حقيقتلره مرجع بر مصدردر. فساد و خراب ايسه، عارضى بر مرضدر. چونكه، أشياده أصل صحّتدر. مرض ايسه عارضيدر. بناءً عليه "نفاق و فساديمز فطريدر. إختيارى اولماديغندن موجبِ جزا دگلدر." دييه إعتذارده بولونامازلر.
تنكيرى، مجهوليتى إفاده ايدن تنوين ايسه؛ مرضڭ پك گيزلى اولديغندن نه گورونمسى و نه تداويسى ممكن اولماديغنه إشارتدر.
بشنجى جملهيى تشكيل ايدن
فَزَادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضًا نڭ، ماقبليله وجهِ إرتباطى ايله أجزاسى آراسندهكى جهتِ إنتظام:
أوت، وقتا كه منافقلر ياپدقلرى عملدن بر مرض اولديغى قناعتيله إجتناب ايتمديلر. بِالعكس او عمللرينى إستحسان ايدهرك فضلهجه طلبنده بولنديلر. جنابِ حق ده طلبلرى اوزرينه آرتيردى.
س- فَزَادَ دهكى ف ماقبلنڭ مابعدينه سبب اولديغنى إفاده ايدر. حالبوكه بوراده مرضڭ وجودى، مرضڭ زيادهسنه سبب دگلدر؟
— 93 —
ج- وقتا كه اونلر، مرضلرينى تشخيص ايدوب تداويسى طلبنده بولونماديلر. صانكه إهماللك يوزندن زيادهسنى طلب ايتمشلردر. جنابِ حق ده مؤمنلرڭ ظفريله اونلرڭ اميدلرينى يأسه چويرمشدر. و مسلمانلرڭ غلبهسيله، اونلرڭ خصومتلرينى حسد و كينه قلب ايتمشدر. صوڭره ده، معروض قالدقلرى او يأس و كيندن طوغان قورقو، ضعفيت و ذلّت مرضلرينى قلبلرينه إستيلا ايتديرمكله مرضلرينى زيادهلشديردى.
س- قرآنِ كريمڭ بو جملهده مرض كلمهسنى مفعول دگل، تمييز شكلنده قوللانماسى نهيه إشارتدر؟
ج- منافقلرڭ باطنى و قلبى اولان مرضلرى، صانكه ظاهره چيقمش و بتون عمللرينه، فعللرينه سرايت ايتمكله، وجودلرى تماميله مرض كسيلمش اولديغنى إفاده ايتمك ايچون، مرض كلمهسى تمييز اولارق قوللانيلمشدر. أوت مرض كلمهسى مفعول اولديغى تقديرده، بو معنايى إفاده ايدهمز. چونكه او وقت زياده، يالڭز مرضه تعلّق ايدر.
آلتنجى جملهيى تشكيل ايدن وَلَهُمْ عَذَابٌ اَلِيمٌ ڭ وجهِ إرتباطى:
أوت منفعتى إفاده ايدن ل دن آڭلاشيلير كه، منافقلرڭ منفعتى يا دنياده أليم بر عذابدر ويا آخرتده شديد بر ألمدر. بونلر ايسه منفعت دگلدر. اويله ايسه منفعتلرى محالدر.
س- أليم، متألّم معناسنهدر. متألّم ايسه، شخصڭ صفتيدر. بناءً عليه عذابڭ، أليم له وصفلانديريلماسنده نه حكمت واردر؟
ج- عذاب اونلرڭ وجودلرينى اويله قاپلار و جسدلرينى اويله إحاطه ايدر و باطنلرينه اويله نفوذ ايدر كه، صانكه وجودلرى بر عذاب كولچهسى كسيلير. عذابدن ماعدا بر شى گورونمز. حتّى او عذاب كولچهسندن فيشقيران آهلر، فيزارلر، تألّملر صانكه نفسِ عذابدن نشئت ايدرلر. يعنى، چاغيران، باغيران، متألّم اولان، عينِ عذاب اولديغى صانيلير.
يدنجى جملهيى تشكيل ايدن بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ نڭ، وجهِ إرتباطى:
أوت منافقلرڭ عذابلرى، مذكور جنايتلرى آراسنده يالڭز كذب ايله وصفلانديريلماسى، كذبڭ شدّتِ قبح و چركينلگنه إشارتدر. و بو إشارت دخى، كذبڭ نه قدر تأثيرلى بر زهر اولديغنه بر شاهدِ صادقدر.
— 94 —
زيرا، كذب كفرڭ أساسيدر. كذب، نفاقڭ برنجى علامتيدر. كذب، قدرتِ إلٰهيهيه بر إفترادر. كذب، حكمتِ ربّانيهيه ضددر. أخلاقِ عاليهيى تخريب ايدن كذبدر. عالمِ إسلامى زهرلنديرن آنجق كذبدر. عالمِ بشرڭ أحوالنى فساده ويرن كذبدر. نوعِ بشرى كمالاتدن گرى بيراقان كذبدر. مسيلمهِٔ كذّاب ايله أمثالنى عالمده رذيل و رسواى ايدن كذبدر. ايشته بو سببلردن طولاييدر كه، بتون جنايتلر ايچنده تلعينه، تهديده تخصيص ايديلن كذبدر. بو آيت إنسانلرى بِالخاصّه مسلمانلرى دقّته دعوت ايدر.
س- بر مصلحته بناءً كذبڭ جائز اولديغى سويلهنيلمكدهدر. اويله ميدر؟
ج- أوت، قطعى و ضرورى بر مصلحت ايچون مساغِ شرعى واردر. امّا حقيقته باقيليرسه، مصلحت ديدكلرى شى باطل بر عذردر. زيرا اصولِ شريعتده تقرّر ايتديگى وجهله، مضبوط و مقدارى معيّن اولميان بر شى، حكملره علّت و مدار اولاماز. چونكه مقدارى بر حدّ آلتنه آلينماديغندن سوءِ إستعماله اوغرار. مع هذا بر شيئڭ ضررى منفعتنه غلبه ايدرسه، او شى منسوخ و غيرِ معتبر اولور. مصلحت، او شيئى ترك ايتمكده اولور. أوت عالمده گورونن شو قدر إنقلابلر، قريشيقلقلر، ضررڭ عذر تلقّى ايديلن مصلحته غلبه ايتمسنه بر شاهددر. فقط كنايه ويا تعريض صورتيله يعنى غيرِ صريح بر كلمه ايله سويلهنيلن يالان، كذبدن صاييلماز.
خلاصه: يول ايكيدر: يا سكوتدر. چونكه سويلهنيلن هر سوزڭ طوغرى اولماسى لازمدر. ويا صدقدر. چونكه إسلاميتڭ أساسى، صدقدر. ايمانڭ خاصّهسى، صدقدر. بتون كمالاته ايصال ايديجى، صدقدر. أخلاقِ عاليهنڭ حياتى، صدقدر. ترقّياتڭ محورى صدقدر. عالمِ إسلامڭ نظامى، صدقدر. نوعِ بشرى كعبهِٔ كمالاته ايصال ايدن، صدقدر. أصحابِ كرامى بتون إنسانلره تفوّق ايتديرن صدقدر. محمّدِ هاشمىيى (عليه السلام) مراتبِ بشريهنڭ أڭ يوكسگنه چيقاران، صدقدر.
٭ ٭ ٭
— 95 —
وَاِذَا قِيلَ لَهُمْ لَاتُفْسِدُوا فِى الْاَرْضِ قَالُوا اِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ ٭ اَلَا اِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلٰكِنْ لَايَشْعُرُونَ
بو آيتڭ أوّلكى آيتله وجهِ إرتباطى:
أوت وقتا كه، منافقلرڭ نفاقندن نشئت ايدن جنايتلرڭ برنجيسنى تشكيل ايدن نفسلرينه ظلم ايتمكله حقوق اللّٰهه تجاوزلرى اولان جنايت ذكر ايديلدكدن صوڭره، مذكور جنايتلرڭ ايكنجيسنى تشكيل ايدن حقوقِ عباده تجاوز ايله آرالرينه فسادى إلقا ايتمك اولان جنايت دخى موقعِ مناسبنده ذكر ايديلمشدر.
صوڭره وَاِذَا قِيلَ جملهسى منافقلرڭ قصّهسنه و حكايهسنه داخل اولديغى جهتله وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ دهكى يَقُولُ يه باغليدر، معنا و مئالجه يُخَادِعُونَ يه ناظردر. حدِّ ذاتنده دخى يَكْذِبُونَ يه مربوطدر. اُسلوبڭ تغييرى ايسه، يعنى قضيهِٔ حمليه يرينه، قضيهِٔ شرطيهنڭ ايرادى يَكْذِبُونَ ايله وَاِذَا قِيلَ آراسنده بر قاچ جملهنڭ مقدّر اولديغنه بر أمارهدر. تقديرِ كلام شويله اولسه گركدر: يالان سويلهدكلرى زمان، فتنهيى ايقاع ايدييورلر. فتنهيى ايقاع ايتدكلرى زمان، إفساد ايدييورلر. نصيحت ايديلدكلرى وقت، قبول ايتمييورلر. فسادى ياپمايڭ دينلديگى زمان، "بز آنجق إصلاحه چاليشييورز" دييورلر.
بو آيتڭ إحتوا ايتديگى مذكور و غيرِ مذكور جملهلر آراسندهكى وجهِ إرتباط، بر مثال ايله ايضاح ايديلهجكدر.
شويله كه:بر إنسان، تهلكهلى بر يوله سلوك ايتديگى زمان أڭ أوّل "سنڭ بو يولڭ سنى فلاكته گوتورور، او يولدن واز گچ!" دييه نصيحت ياپيلير. او إنسان واز گچمديگى تقديرده، شدّت ايله زجر و نهى ايديلير. و عين زمانده "عموم خلقڭ نفرت و قهرينه اوغرارسڭ" دييه تهديد ايديلديگى گبى "أبناىِ جنسڭه ظلم ايتمش اولورسڭ" دييه شفقتِ جنسيهيه ده دعوت ايديلير.
— 96 —
أگر او إنسان، سرخوشلر گبى عنادلى و قفاسز ايسه، كنديسنه ياپيلان نصيحت و زجر و نهيلرى مدافعه ايله مقابله ايدر و "بنم مسلگم حقدر، نه سنڭ حقِّ إعتراضڭ وار و نه بنم سنڭ نصيحتلريڭه إحتياجم وار" دييه سركشلگه باشلار. أگر او إنسان ايكى يوزلى ايسه، طبيعى بر جهتدن نصيحت ايدنلرى قانديرر و إلزامنه چاليشير. ديگر جهتدن ده "بن إصلاح ايديجى بر إنسانم" دييه مسلگنى حق گوسترمكله دوام ايدر. و عين زمانده "إصلاح بنم حقيقى بر صفتم اولوب، بِالآخره حاصل اولمش بر صفت دگلدر" دييه دعواسنى تأكيد و تأييد ايدر. بوندن صوڭره أگر او إنسان مسلگنده إصرار ايله نصيحتلرى قبول ايتمسه آڭلاشيلير كه، اونڭ إصلاحنه هيچ بر چاره و بر دوا يوقدر. يالڭز اونڭ فسادى خلقه سرايت ايتمهمك ايچون مسلگنڭ مضر و فنا اولديغنى إعلان ايتمك لازمدر كه هركس اوندن تحفّظ ايتسين. زيرا عقلنى چاليشديرمييور، شعورينى إستخدام ايتمييور كه، بويله ظاهر اولان بر شيئى حسّ ايدهبيلسين.
ايشته بو مثالدهكى جملهلرڭ آراسندهكى مناسبتلره دقّت ايديليرسه، مذكور آيتڭ جملهلرى آراسنده بولنان مناسبت حلقهلرى گوزلجه گورونهجكدر. أوت آرالرنده اويله فطرى بر نظام واردر كه، ايجاز و إختصارندن إعجازڭ يوكسك سسلرى ايشيديلير.
مذكور آيتڭ هر بر جملهسنڭ هيئتندهكى وجهِ إنتظام:
أوت قطعيتى إفاده ايدن وَاِذَا قِيلَ لَهُمْ دهكى اِذَا كوتو و فنا شيلرى منع و نهى ايتمك لازم و واجب اولديغنه إشارتدر. فاعلڭ تركيله صيغهِٔ مجهول ايله ذكر ايديلن قِيلَ كوتو بر شيئى نهى ايتمك، فرضِ كفايه اولديغنه إشارتدر. منفعت و لطفى إفاده ايدن لَهُمْ دهكى ل ياپيلاجق نهيلرڭ تحقير و تحكّم صورتيله دگل، آنجق نصيحت طرزى ايله لازم اولديغنه إشارتدر.
لَا تُفْسِدُوا شويله بر قياسِ إستثنائىيه إشارتدر كه: "بويله ياپمايڭ، عكسى تقديرده قريشيقلقلر ميدانه گلير. إنسانلر آراسنده إطاعت رابطهسى كسيلير. عدالت إختلاله إنقلاب ايدر. إتّفاق و إتّحادڭ ايپلرى قيريلير. فساد طوغمغه باشلار. اويله ايسه بويله ياپمايڭ كه، فساد اولماسين."
فِى الْاَرْضِ نهىيى تأكيد، زجرى إدامه ايتديرييور. چونكه نصيحت موقّت اولديغى ايچون، إنزجارڭ دوامى لازمدر. بو ده،
— 97 —
وجدانڭ هيجانه گتيريلمسيله اولور. بو دخى يا شفقتِ جنسيهنڭ اويانديريلماسيله ويا نفرتِ عموميهيه معروض قالمق قورقوسيله اولور. أوت فِى الْاَرْضِ كلمهسى هر ايكى جهتى ده تأمين ايدر. زيرا أرض كلمهسى لسانِ حاليله: "سزڭ بو فساديڭز نوعِ بشره سرايت ايدر. نوعِ بشرڭ بِالخاصّه فقير، فقرا، معصوملرڭ سزلره كوتولگى نهدر كه، اونلره قارشى بويله فنالقده بولونورسڭز؟ شفقتِ جنسيهڭز يوق ميدر؟ نه ايچون مرحمت ايتمييورسڭز؟ پك أعلا، تسليم ايتدك كه، شفقتِ جنسيهڭز يوقدر. "هيچ اولماسه نفرتِ عموميهدن قورقوڭز" دييه اونلرى ايقاظ ايدييور.
س- اونلرڭ مقصدلرى عموم إنسانلر دگلدر. نه ايچون اونلرڭ فسادى بتون إنسانلره سرايت ايتسين؟
ج- أوت، سياه بر گوزلگى طاقان آدم هر شيئى سياه و چركين گورور. كذالك بصيرت گوزى ده نفاق ايله پردهلنيرسه و قلب كفر ايله پيچهلنيرسه بتون أشيا چركين و كوتو گورونور. و بتون إنسانلره بلكه كائناته قارشى بر بغض، بر عداوته سبب اولور. هم ده كوچك بر ديشڭ قيريلمهسيله بيوك بر ماكينهنڭ متأثّر اولديغى گبى، بر شخصڭ نفاقيله هيئتِ بشريهنڭ إنتظامى متأثّر اولور. زيرا عدالت، إنتظام، إسلاميت إطاعتله اولور. مع الأسف اونلرڭ سرپدكلرى زهرلر طبقهدن طبقهيه إنتقال ايده ايده، بو ذلّت، سفالتى إثمار ايتمشدر.
قَالُوا اِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ يعنى، "خلقى إفساد ايتمهيڭ" دينلديگى زمان "بزلر آنجق إصلاح ايديجى إنسانلرز" إدّعاسنده بولنديلر.
اِنَّمَا ده ايكى خاصيت واردر. برنجيسى: داخل اولديغى حكمڭ حقيقةً ويا إدّعاءً معلوم اولماسى لازمدر. بو خاصيتدن نصيحت ايدنلرى تزييف ايتمگه و جهالتلرينه اولان ثباتلرينى إظهار ايتمگه بر رمز واردر. يعنى: "بزم إصلاح ايديجى اولديغمز معلومدر، بناءً عليه مسلگمزده ثبات ايدرز، نصيحتلره قولاق آصان دگلز."
ايكنجى خاصيت،حصردر. بو حصردن دخى اونلرڭ صلاحلرينه، هيچ بر فسادڭ قاريشمامش اولديغنه بر رمز واردر. و بو رمزدن مؤمنلره بر تعريض واردر كه؛ اونلرڭ صلاحلرينه فساد قاريشييور. ثبات و دوامى إفاده ايدن إسمِ فاعل صيغهسيله
— 98 —
مُصْلِحُونَ نڭ نُصْلِحُ يه ترجيحًا ذكر ايديلمهسى، صلاحلرينڭ ثابت و دائمى بر صفت اولديغندن، شيمديكى حاللرى ده عينِ صلاح اولديغنه إشارتدر. صوڭره اونلر، بو كلاملرنده ده منافقلق ايدييورلر. زيرا باطنًا فسادلرينى صلاح عدّ ايتدكلرى گبى، ظاهرًا "بو عملمز مؤمنلرڭ صلاح و منفعتلرى ايچوندر" دييه مرائيلك ياپييورلر.
اَلَا اِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلٰكِنْ لَا يَشْعُرُونَ بو آيتڭ ماقبليله وجهِ إرتباطى:
أوت أوّلكى آيتده منافقلردن حكايه ايديلن بعض معنالر، إدّعالر واردر. مثلا: مسلكلرينى ترويج و تشويق ايتمشلردر. صلاحى كنديلرينه إثبات و صلاحڭ دائمى بر صفتلرى اولديغنى إدّعا ايتمشلردر. و عمللرينڭ صلاحه منحصر اولديغى و صلاحلرينه هيچ بر فسادڭ قاريشمامش اولديغى و بو حكمڭ معلوم حكملردن بولونديغى إدّعاسنده بولونمشلردر. و مؤمنلره تعريضده بولونهرق، نصيحت ايدنلرى تجهيل ايتمشلردر. قرآنِ كريم ده منافقلرڭ شو مذكور إدّعالرينى جرح و عكسلرينى إثبات ايتمك اوزره، شو جملهده بعض حكملر سرد ايتمشدر.
أزجمله: فساد، منافقلره إسناد و إثبات ايديلمشدر. و اونلرڭ، مفسدلرڭ حقيقتيله إتّحاد ايتدكلرينه إشارت ايديلمشدر. و فسادڭ منافقلره منحصر اولديغنه و بو حكمڭ ثابت بر حقيقت بولنديغنه إشارتلر ياپيلمشدر. و اونلرڭ مضر اولدقلرينه خلق ايقاظ ايديلمشدر. و حسلرينى نفى ايتمكله تجهيل ايديلمشلردر. أوت فنا بر شيئه دوشمهمك ايچون قوللانيلمقده اولان ايقاظ آلَتى دينلن اَلَا ايله، اونلرڭ دعوالرى خلقڭ نظرنده تزييف و إبطال ايديلمشدر. تحقيقى إفاده ايدن اِنَّ ايله دعوالرنده إدّعا ايتدكلرى حقّانيت و معلوميت ردّ ايديلمشدر. حصرى إفاده ايدن هُمْ اونلرڭ اِنَّمَا و نَحْنُ ايله مؤمنلره قارشى ياپدقلرى تعريضه جرح ايديجى بر مقابلهدر. جنس و حقيقتى إفاده ايدن اَلْمُفْسِدُونَ دهكى حرفِ تعريفدن آڭلاشيلير كه، اونلر مفسدلرڭ حقيقتيله إتّحاد ايتمشلردر. شعوردن محروم اولدقلرينى إفاده ايدن وَلٰكِنْ لَايَشْعُرُونَ جملهسى، اونلرڭ زعملرنجه دعوالرينڭ معلوميتى طولاييسيله، نصيحته إحتياجلرى اولماديغنه و نصيحت ايدنلرى تزييف ايتدكلرينه قارشى بر مدافعهدر.
٭ ٭ ٭
— 99 —
وَاِذَا قِيلَ لَهُمْ اٰمِنُوا كَمَا اٰمَنَ النَّاسُ قَالُوا اَنُؤْمِنُ كَمَا اٰمَنَ السُّفَهَاءُ اَلَا اِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلٰكِنْ لَا يَعْلَمُونَ
يعنى،"خلقڭ ايمانه گلدكلرى گبى، سز ده ايمانه گليڭز" دييه ايمانه دعوت ايديلدكلرى زمان، "سفها طاقمنڭ ايمانه گلديگى گبى، بز ده مى ايمانه گلهجگز؟" دييه جوابنده بولنورلر. فقط سفها طاقمى، آنجق و آنجق اونلردر. لٰكن بيلمييورلر.
بو آيتى ماقبليله ربط و نظم ايدن جهتلر:
أوت بو ايكى آيت منافقلرڭ جنايتلرينى حكايه ايتدكلرى گبى؛ اونلره نصيحت و إرشاد وظيفهسنى ده گورويورلر. بناءً عليه بو ايكى آيتڭ آراسندهكى عطف، يا مؤمنلره إسناد ايتدكلرى سفاهت جنايتى، أرضده ياپدقلرى إفساد جنايتنه عطفدر. ويا أمرِ بِالمعروفى تضمّن ايدن ايكنجى آيت، نهىِ عن المُنكَرى إفاده ايدن برنجى آيته عطفدر. ديمك بو ايكى آيت آراسنده جهت الوحدت، يا جنايتدر ويا إرشاددر.
بو آيتدهكى جملهلرڭ آراسندهكى جهتِ إرتباط:
أوت وقتا كه وَاِذَا قِيلَ لَهُمْ اٰمِنُوا كَمَا اٰمَنَ النَّاسُ جملهسيله فرضِ كفايه اولان نصيحت وظيفهسى ايفا ايديلمك اوزره، كامل إنسانلردن عبارت جمهورِ ناسه إتّباعًا خالص بر ايمانه دعوت ايديلدكلرى زمان، أنانيتِ جاهليهلرى هيجانه گلهرك قَالُوا اَنُؤْمِنُ كَمَا اٰمَنَ السُّفَهَاءُ دييوب غرور و عنادلرينه إصرار ايتمكله "دعوامز حقدر و بزلر حق اوزرهيز" دييه باطل و عنادجيلرڭ عادتى گبى باطل دعوالرينى حق و جهالتلرينى علم إدّعا ايتديلر. چونكه نفاقله قلبلرى فساده اوغرامشدر. طبيعى فاسد اولان بر قلب غرورلى اولور و إفساداته مَيل ايدر. بناءً عليه قلبلرينڭ فاسد اولماسندن تمرّد و عناد ايدييورلر. و هدف إتّخاذ ايتدكلرى إفساد إقتضاسيله، يكديگرينه خلقى إضلال ايتمهيى توصيه
— 100 —
ايدييورلر. و غرورلرينڭ حكميله ديانت و ايمانى سفاهت و سفالت تلقّى ايدييورلر. و نفاقلرينڭ ايجابيله، بو سوزلرنده ده منافقلق ياپييورلر. زيرا بو سوزلرينڭ ظاهرندن "بز، ديوانه دگلز، ناصل سفيهلر گبى اولاجغز" گبى بر معنا چيقار. باطنندن ايسه، "ناصل أكثريسى فقرا و نظريمزده سفيه اولان مؤمنلر گبى اولاجغز" گبى ديگر بر معنا چيقييور.
صوڭره قرآنِ كريم اونلرڭ مؤمنلره آتدقلرى سفاهت طاشنى اَلَا اِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ جملهسيله إعاده ايتمكله كنديلرينه يوتديرمشدر. چونكه عناد و جهالتلرى بو درجهيه واصل اولانڭ حق و مستحقّى، بين الناس تشهير ايتمكله سفاهتڭ كنديسنه منحصر اولديغنى إعلان ايتمكدر. صوڭره وَلٰكِنْ لَا يَعْلَمُونَ جملهسيله اونلرڭ جهلِ مركّبله جاهل اولدقلرينه إشارت ايتمشدر كه، بو گبى جاهللره نصيحت تأثير ايتمديگندن اونلردن تماميله إعراض ايتمك لازمدر. چونكه نصيحتى ديڭلهين، آنجق جهلنى بيلنلردر. بونلر جهللرينى ده بيلمزلر.
بو آيتڭ إحتوا ايتديگى جملهلرڭ أجزاسى آراسنده بولنان وجهِ إرتباط:
أوت وَاِذَا قِيلَ لَهُمْ اٰمِنُوا كَمَا اٰمَنَ النَّاسُ جملهسندهكى اِذَا قطعيتى إفاده ايتديگندن، أمرِ معروف ايله خلقى إرشاد ايتمك لزومنه إشارتدر. صيغهِٔ مجهول ايله ذكر ايديلن قِيلَ نصيحتڭ على سبيل الكفايه واجب اولديغنه إشارتدر.
و اَخْلِصُوا فِى اِيمَانِكُمْ گبى، إخلاص لفظنى إحتوا ايدن بر جملهيه بدل اٰمِنُوا لفظنڭ ذكر ايديلمهسى؛ إخلاصى اولميان ايمانڭ، ايماندن عدّ ايديلمهمسنه إشارتدر.
و كَمَا اٰمَنَ النَّاسُ لفظيله گوزل بر مثال، بر نمونه، بر ئورنك گوستريلمشدر كه، اوڭا إتّباع ايدهرك، إخلاصلى بر ايمانه گلسينلر. نَاس لفظنده ايكى نكته واردر. و او ايكى نكته، وجدانلرى أمرِ معروفه إجبار ايدن عامللردندر.
برنجيسى:
نَاس عنوانى هركسى، جمهورِ ناسه تابع اولمغه دعوت ايدر. چونكه جمهوره مخالفت اويله بر خطادر كه، او خطايى إرتكاب ايتمك؛ قلبڭ، وجدانڭ شانندن دگلدر.
— 101 —
ايكنجيسى:
كَمَا اٰمَنَ النَّاسُ تعبيرندن آڭلاشيلير كه؛ ايمانى اولميان، ناسدن عدّ ايديلمهمسى لازمدر. آنجق ناس تعبيرى مؤمنلره مخصوصدر. بو ده يا ايمانڭ خاصيتيله إنسانيتڭ حقيقتى مؤمنلره منحصردر ويا ايمانسز اولانلر إنسانيتڭ مرتبهسندن سقوط ايتمشلردر.
قَالُو اَنُؤْمِنُ كَمَا اٰمَنَ السُّفَهَاءُ يعنى: "بز نصيحتلرى قبول ايتمييورز. شو مسكينلرڭ جماعتنه ناصل گيرهجگز؟ بزم گبى أصحابِ جاه، مرتبه اونلره قياس ايديلهمز."
قَالُوا نفسلرينى تزكيه، مسلكلرينى ترويج، نصيحتدن إستغنا، مغرورانه دعوا شكلنده مدافعه ايتمهلرينه إشارتدر.
إنكارى بر إستفهامى إفاده ايدن اَنُؤْمِنُ كلمهسى اونلرڭ جهالتده گوستردكلرى تمرّد و عناده إشارتدر. صانكه إستفهام ايله نصيحت ايدنه صورييورلر كه: "مسلگمزى ترك ايتمهمزه، وجدانڭ راضى اولوب، إنصافڭ قبول ايدر مى؟"
س- اونلر او سوزلرنده، كيملرى مخاطب ايتمشلردر؟
ج- أوّلا، نفسلرينه؛
ثانيًا، أبناىِ جنسلرينه؛
ثالثًا، نصيحت ايدنلره توجيهِ خطاب ايتمشلردر.
أوت، بريسنه نصيحت ياپيلير ايكن او آدم أوّلا نفسنه مراجعت ايدر. صوڭره آرقداشلريله قونوشور. صوڭره نصيحت ايدنه دونر. ياپديغى مراجعتلرڭ نتيجهسنى اوڭا سويلر. بوڭا بناءً وقتا كه منافقلر ايمانه دعوت ايديلديلر. فساده اوغرامش قلبلرينه، تفسّخ ايتمش وجدانلرينه ياپدقلرى مراجعتده إنكار جوابنى آلارق قلبلرندهكى شيئى طيشارىيه ويرديلر. صوڭره إفساد آرقداشلرينه مراجعت ياپار. ينه إنكار جوابنى آلارق، گيزلى گيزلى قونوشمالره باشلارلر. صوڭره إعتذار شكلنده نصيحت ايدنه دونهرك شويله بر سفسطهده بولنورلر: "ياهو آرامزده چوق فرق واردر. بز اونلره قياس ايديلهمهيز. چونكه بز زنگين، اونلر فقيردرلر. اونلر مجبوريت سائقهسيله ايمانه گلمشلردر. اونلرڭ ديانتى إضطراريدر. بز ايسهك أصحابِ عزّت، ثروت إنسانلرز."
— 102 —
خلاصه: اونلر غرورلرينڭ حكميله مرشدى إنصافه دعوت ايتديلر. خداع و حيلهلريله ايكى يوزلى بر قونوشمهده بولنديلر. شويله كه: "أى مرشد! بزلرى سفها ظن ايتمه! بزلر سفها گبى اولامايز. آنجق خالص مؤمنلرڭ ياپدقلرى گبى ياپييورز." دييه مرشدى قانديرمق ايستديلر. حالبوكه قلبلرنده "بو فقير و قيمتدن سقوط ايدن مؤمنلر گبى دگلز." گبى باشقه بر معنايى إضمار ايتمشلردر.
خلاصه: اَنُؤْمِنُ لفظنده اونلرڭ فسادينه، إفسادينه، غرورلرينه، نفاقلرينه گيزلى برر رمز واردر.
كَمَا اٰمَنَ السُّفَهَاءُ يعنى، كامل ظن ايتديگڭز مؤمنلر، نظريمزده ذليل، فقير بر جماعتدر. هر بريسى بر قَومڭ سفيهيدر.
اونلرڭ تجويز ايتمديگى قياسده بر قاچ إشارت واردر:
١ - مجمع المساكين، ملجأ الفقرا، حقّى حمايه، حقيقتى محافظه، غرورى منع، تكبّرى دفع ايدن يگانه إسلاميتدر. أوت كمال و شرفڭ مقياسى إسلاميتدر.
٢ - نفاقى إنتاج ايدن غرض، غرور، تكبّردر.
٣ - إسلاميت، أهلِ دنيا، أصحابِ مراتب أللرنده تحكّم و تغلّبه وسيله اولاماز. آنجق سائر دينلر خلافنه، أهلِ فقر و حاجت ألنده إحقاقِ حق ايچون قيريلماز ألماس بر قلنجدر. بو حقيقته تاريخ گوزل بر شاهددر. اَلَا اِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ بيلينمسى لازمدر كه، قرآنِ كريمڭ كثرتله نفاقڭ عليهنه ياپديغى شدّتلى تهديدلر و تقبيحلرڭ سببى، آنجق و آنجق عالمِ إسلامڭ نفاق شُعْبهلرندن معروض قالديغى ضربهلردر.
اَلَا ايقاظ آلَتى اولوب، سفاهتلرينى تشهير و أفكارِ عامّهيى سفاهتلرينه إستشهاد ايتمك ايچون ذكر ايديلمشدر. حقيقتى گوسترمك ايچون بر آيينه و حقيقته دلالت ايچون بر دليل وظيفهسنى گورن اِنَّ لسانِ حاليله "حقيقته باقڭز" دييه اونلرڭ ظاهرى سفسطهلرينڭ أصلى يوقدر، آلدانمهيڭز دييور.
حصرى إفاده ايدن هُمْ كلمهسى نفسلرينه إدّعا ايتدكلرى تزكيهيى ردّ و
— 103 —
مؤمنلره إسناد ياپدقلرى سفاهتى دفع ايدر. يعنى، بر لذّتِ فانيه ايچون آخرتنى ترك ايدن سفيهدر. باقى بر ملكى، هوساتِ فانيهسنڭ تركيله صاتون آلان سفيه دگلدر.
السُّفَهَاءُ دهكى، ألف و لام؛ حكمڭ معلوميتنه و كمالنه إشارتدر. يعنى اونلرڭ سفاهتى معلومدر. و سفاهتڭ صوڭ سيستمى اونلردهدر.
وَلٰكِنْ لَا يَعْلَمُونَ جملهسنده اوچ إشارت واردر:
١ - حقّى باطلدن، ايمان مسلگنى، نفاق مسلگندن تمييز ايتمك، آنجق علم و نظر ايله اولور. فقط ياپدقلرى فتنه و فسادلرى ظاهر اولديغى ايچون أدنا بر شعورى اولان فرقنده اولور. بوڭا بناءً قرآنِ كريم برنجى آيتى وَلٰكِنْ لَا يَشْعُرُونَ ايله ذيللنديرمشدر.
٢ - لَا يَعْلَمُونَ گبى، آيتلرڭ صوڭنده ذكر ايديلن اَفَلَا يَعْقِلُونَ و اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ و اَفَلَا يَتَذَكَّرُونَ گبى جملهلر ايله إسلاميتڭ عقل، حكمت، منطق اوزرينه مؤسّس اولديغنه إشارتدر كه، هر بر عقلِ سليم قبول ايتمك شانندهدر.
٣ - اونلردن إعراض ايتمك و اونلره إعتماد ايتمهمك لازمدر. چونكه جهللرينى بيلمدكلرندن، نصيحتڭ اونلره تأثيرى اولمايور.
— 104 —
وَاِذَا لَقُوا الَّذِينَ اٰمَنُوا قَالُوا اٰمَنَّا وَاِذَا خَلَوْا اِلٰى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا اِنَّا مَعَكُمْ اِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ ٭ اَللّٰهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِى طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ
إستهزا و إستخفاف گبى، منافقلرڭ دردنجى جنايتلرينى بيان ايدن شو آيتڭ فساد، إفساد، تسفيه گبى سبقت ايدن جنايتلرينه عطفنى إقتضا ايدن عينِ مناسبتله بو آيتڭ مئاليله ماقبلنڭ مئالى آراسنده إرتباط و إنتظام حاصل اولمشدر.
بو آيتڭ جملهلرى آراسندهكى وجهِ إرتباط ايسه:
أوت إنسانڭ مصيبت و ألملره قارشى نقطهِٔ إستنادى و إحتياج و أمللرينى تسويه ايچون نقطهِٔ إستمدادى اولان ايمانڭ اوچ خاصّهسى واردر:
١ - نقطهِٔ إستنادندن نشئت ايدن عزّتِ نفسدر. عزّتِ نفسى اولان، باشقهلره كنديسنى ذليل گوسترمگه تنزّل ايتمز.
٢ - شفقتدر. شفقتى اولان، كيمسهيى تحقير و تذليل ايتمز.
٣ - حقيقتلره إحترام ايتمك و يوكسك شيلرڭ قيمتنى بيلمكله إستخفاف ايتمهمكدر.
كذالك، ايمانڭ ضدّى اولان نفاقڭ ده اوچ خاصّهسى واردر:
١ - ذلّتدر.
٢ - إفساداته مَيل ايتمكدر.
٣ - باشقهلرى تحقير ايتمكله غرورلانوب ذوق آلمقدر.
بناءً عليه ايمان عزّتِ نفسى إنتاج ايتديگى گبى، نفاق ده اونڭ عكسنه ذلّتى إنتاج ايدر. ذلّتى اولان، هركسه قارشى كنديسنى ذليل گوسترر. بو ايسه ريادر. ريا ايسه مداهنهدر.
— 105 —
مداهنه دخى كذبدر. قرآنِ كريم شو سلسلهلى كذبه وَاِذَا لَقُوا الَّذِينَ اٰمَنُوا قَالُوا اٰمَنَّا ايله إشارت ايتمشدر. يعنى مؤمنلره راست گلدكلرى زمان، "بز ده ايمانه گلدك" دييورلر.
صوڭره نفاق، ايمانڭ خلافنه قلبلرى إفساد ايدر. قلبڭ فسادى ايسه يتيملگى إنتاج ايدر. يعنى بوزوق اولان بر قلب كنديسنى صاحبسز، مالكسز، يتيم بيلير. بوندن قورقو نشئت ايدر. قورقو ده اونى قاچوب، گيزلنمگه إجبار ايدر. قرآن شو حاللرينه وَاِذَا خَلَوْا ايله إشارت ايتمشدر. يعنى، "قاچوب خلوتلره گيتدكلرى زمان."
صوڭره نفاق، ايمانڭ عكسنه أقربا و سائرهلر آراسندهكى صلهِٔ رحمى قطع ايدر، كسر. بو ايسه شفقتى إزاله ايدر. شفقتڭ زوالى ايسه إفساداته سبب اولور. إفساددن فتنه چيقار. فتنهدن خيانت طوغار. خيانت دخى، ضعفيتى موجبدر. ضعفيت ده حمايه ايدهجك بر ظهيره، بر آرقهيه إلتجا ايتمگه إجبار ايدر. قرآنِ كريم بوڭا اِلٰى شَيَاطِينِهِمْ ايله إشارت ايتمشدر. يعنى، شيطانلرينه قاچوب حمايهلرينه گيرييورلر.
صوڭره، ايمانڭ خلافنه، نفاقده تردّد واردر. يعنى، منافق اولان كيمسه قطعى بر حكم صاحبى دگلدر. بو ايسه ثباتسزلغى إنتاج ايدر. بو ده مسلكسزلگى، بو دخى أمنيتسزلگى توليد ايدر. بو ايسه (قانونًا مظنونلرڭ هر گون إثباتِ وجود ايتمهلرى لزومى گبى) دائما شيطانلرينه گيدوب كفرلرينى، عهدلرينى تازهلهمهلرينى ايجاب ايتديرر. قرآنِ كريم بو سلسلهيه قَالُوا اِنَّا مَعَكُمْ ايله إشارت ايتمشدر. يعنى، "بزلر سزڭله برابرز" دييه عهدلرينى تجديد ايدييورلر.
صوڭره مؤمنلره گيدوب، گلدكلرندن حاصل اولان شبههيى إزاله ايچون عذر ديلهمگه مجبور اولديلر. و ايمانڭ خلافنه حقيقتلره عدمِ حرمت و إستخفافده بولونهرق قيمتلى شيلره إهانت ايتديلر كه، اونلره عطف ايديلن إتهاملرى دفع ايتسينلر. ايشته قرآنِ كريم بوڭا قَالُوا اِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ ايله إشارت ايتمشدر. يعنى: "بزم مؤمنلر ايله اولان إختلاطمز إستهزا ايچوندر. آرامزده صميميت يوقدر. آنجق يوزلرينه گولويورز."
صوڭره، منافقلرڭ شو گيديش و دييشلرينى ديڭلهين سامعڭ مؤمنلرڭ ده مقابلهده بولنمالرينى إنتظار ايتمكده بولونديغى، سياقِ كلامدن آڭلاشيلدى. بونڭ ايچون قرآنِ كريم
— 106 —
ده مؤمنلره بدل اَللّٰهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ دييه مقابلهده بولونمشدر. يعنى، جنابِ حق اونلرڭ إستهزالرى اوزرينه أشدِّ جزا ايله دنيا و آخرتده تجزيه ايدر و ايدهجكدر.
جنابِ حقّڭ شو مقابلهسى، مؤمنلرڭ تشريفنه و منافقلرڭ ياپدقلرى إستهزانڭ جنابِ حقّڭ تجزيهسنه قارشى عدم حكمنده قالديغنه و اونلرڭ حماقتلرينه إشارتدر.
صوڭره قرآنِ كريم وَيَمُدُّهُمْ فِى طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ جملهسيله جزالرينى إستهزا صورتيله تصوير ايتمشدر. يعنى، اونلر ضلالت و طغيانى إنتاج ايدن أسبابه سوءِ إختيار و آرزولريله توسّل ايتمكله صانكه لسانِ حال ايله ضلالتڭ طلبنده بولونمشلردر. جنابِ حق ده اونلرڭ طلبى اوزرينه ايستكلرينه يارديم ايتمشدر.
بو آيتڭ تضمّن ايتديگى جملهلرڭ هيئتلرى آراسنده إنتظام جهتى:
أوت داخل اولديغى حكمڭ قطعيتنى إفاده ايدن اِذَا لَقُوا الَّذِينَ اٰمَنُوا دهكى اِذَا اونلرڭ مؤمنلره اولان ملاقاتلرينى عمدًا و قصدًا جزم ايتدكلرينه إشارتدر.
على الأكثر يوللرده راست گلمك معناسنى إفاده ايدن لَقُوا اونلرڭ يوللرده خلق ايچنده مؤمنلره ملاقاتلرينى تعمّد ايتدكلرينه إشارتدر. اَلْمُؤْمِنِينَ كلمهسنه ترجيحًا اَلَّذِينَ اٰمَنُوا كلمهسنڭ ذكرى، اونلرڭ مؤمنلر ايله جهتِ إرتباطلرى، يالڭز ايمان صفتى حسبيله اولديغنه و بتون صفتلر ايچنده أڭ ممتاز و مدارِ نظر يالڭز ايمان صفتى اولديغنه ايمادر. قَالُوا بو عنوان، اونلرڭ سوزلريله قلبلرى بر اولماديغنه و سويلهدكلرى سوزلر محضًا ريا و مداهنه پردهسى آلتنده كنديلرينه ياپيلان إتهاملرى دفع و مؤمنلردن جلبِ منافع ايله سرلرينه واقف اولمق عزمنده بولوندقلرينه إشارتدر. اٰمَنَّا مقامڭ إقتضاسيله بو كلمهنڭ تأكيدلر ايله مؤكّد اولارق ذكر ايديلمهسى لازم ايكن، تأكيدسز ذكرى، قلبلرنده تحريك ايديجى بر شوقڭ، بر عشقڭ بولنمديغندن، سوزلرينى شدّتسز و تأكيدسز سرسريانه سويلهمش اولدقلرينه إشارتدر.
و كذا اونلرڭ تأكيدلرى، عدم حكمنده اولوب، مؤمنلره اينانديرهمدقلرينه إشارتدر. و كذا اٰمَنَّا كلمهسيله؛ نفاقلرينه ئورتدكلرى پرده پك ضعيف اولديغندن، تأكيد و
— 107 —
تشديد ايديلديگى تقديرده ييرتيلماسى إحتمالى اولديغنه إشارتدر. چونكه تأكيد، تشديد، شبههيه داعيدر. شبهه ايسه، تحقيقاته باعثدر. تحقيقات ياپيلديغى تقديرده، بويالرى ميدانه چيقار. اٰمَنَّا نڭ جملهِٔ فعليه ايله ذكرى ايسه ايمانلرينڭ ثابت و دواملى اولديغنى، مؤمنلره اينانديرمق إمكاننى بولامدقلرينه؛ يالڭز منفعتلرى جلب، أسراره مطّلع اولمق مقصديله مؤمنلره مداهنه و تصنّع ياپمقله إحداثِ ايمان ايتدكلرينه إشارتدر.
وَاِذَا خَلَوْا اِلٰى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا اِنَّا مَعَكُمْ
أوّلكى آيتله بو آيتڭ بربرينه اولان عطفلرى، اونلرڭ مسلكسز و ثباتسز اولدقلرينه إشارتدر.
اِذَا نڭ إفاده ايتديگى جزميت، إعتياد ايتدكلرى فساد و إفساد إقتضاسيله، شيطانلرينه گيتمهلرينى ضرورى بر وظيفه بيلدكلرينه إشارتدر.
خَلَوْا تعبيرى، جنايتلرندن قورقدقلرندن تستّر و گيزلنمك ايستدكلرينه إشارتدر.
اِلٰى كلمهسنڭ خَلَوْا كلمهسيله داها اويغون اولان مَعَ كلمهسنه ترجيحًا ذكر ايديلمهسى، ايكى شى ايچوندر. بريسى: عجز و ضعفلرى يوزندن إلتجا ايتمگه مجبور اولمالريدر. ايكنجيسى: فتنه و إفساد إقتضاسيله، مؤمنلرڭ سرلرينى كافرلره ايصال ايتمكدر. بو ايكى معنايى مَعَ إفاده ايدهمز.
شَيَاطِينِهِمْ بو عنوان رئيسلرينڭ شيطانلر گبى گيزلنوب وسوسهلرى إلقا ايتدكلرينه و شيطانلر قدر مضر اولدقلرينه و شيطانلر گبى شردن ماعدا بر شى تصوّر ايتمدكلرينه إشارتدر.
قَالُوا اِنَّا مَعَكُمْ يعنى، "سزڭله برابرز." بو جمله ايله نفسلرينڭ تزكيهسنه، عهدلرينڭ تجديدينه، مسلكلرنده ثابت قالدقلرينه إشارت ايتمشلردر. يالڭز بو جملهنڭ مخاطبلرنده منافقلرڭ منكِرلرى بولنمديغى حالده تأكيدلشديريلمشدر.
وَاِذَا لَقُوا الَّذِينَ اٰمَنُوا قَالُوا اٰمَنَّا جملهسنڭ مخاطبلرى هپ منكِر اولدقلرى حالده تأكيدسز بيراقيلمشدر. بونڭ أسبابى ايسه، برنجى جملهيى شوقسز، عشقسز؛ ايكنجى جمله ايسه عشق و شوقله سويلهدكلرينه إشارتدر.
— 108 —
شيطانلرينه سويلهدكلرى جملهيى إسميه شكلنده، مؤمنلره قارشى سويلهدكلرينى، جملهِٔ فعليه صورتنده ذكر ايتمهلرى؛ مقصدلرينڭ بوراده عهدلرينه ثابت و دواملى قالدقلرينى إثبات؛ اوراده ايسه يالڭز ايمانه گلدكلرينى إحداث ايتدكلرينه إشارتدر.
اِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ يعنى، "بزلر مؤمنلره قارشى، آنجق إستهزا ايديجى إنسانلرز."
بو جملهنڭ أوّلكى جملهيه عطف ايديلمهديگنڭ أسبابى:
أوت ايكى كلمه ويا ايكى جمله آراسنده يا كمالِ إتّصال و إتّحاد واردر ويا كمالِ إنقطاع، إنفصال واردر. بو ايكى صورتده، بربرينه عطفلرى جائز دگلدر. آنجق آرالرنده اورته درجه بر إنقطاع و بر إتّصال اولان يرلرده عطفلرى جائزدر. بو جمله ايسه اِنَّا مَعَكُمْ جملهسنه بر جهتدن تأكيددر، بر جهتدن ده بدلدر. بو ايكى صورتده، هر ايكى جملهنڭ آراسنده كمالِ إتّصال واردر. ديگر بر جهتدن دخى مقدّر بر سؤاله جوابدر. بو صورتده ده آرالرنده كمالِ إنقطاع واردر. چونكه على الأكثر سؤال إنشا، جواب إخبار اولور. ايشته بونڭ ايچون آرالرنده عطف ياپيلمامشدر.
س- بو جملهنڭ اِنَّا مَعَكُمْ جملهسنه تأكيد ويا بدل اولديغنڭ توجيهى؟
ج- أوت اِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ جملهسى گرك حق و حقيقته گرك أهلِ حق و هدايته إهانته دائردر. معلوم يا، بوندن ضلالت و أهلِ ضلالته تعظيم چيقييور. بو ايسه اِنَّا مَعَكُمْ جملهسنڭ مئاليدر. ديمك هر ايكى جملهنڭ مئاللرى بردر ويا بربرينى تأكيد ايدر.
مقدّر بر سؤاله جواب اولديغنڭ توجيهى ايسه:
أوت صانكه شيطانلرى طرفندن شويله بر سؤال وارد اولمشدر كه: "ياهو، أگر بزمله برابر و بزم مسلگمزده اولمش اولسيديڭز، مؤمنلره موافقت ايتمزديڭز. يا سز اونلرڭ مذهبلرينه گچمشسڭز ويا سزڭ ايچون معيّن بر مذهب يوقدر." بو سؤاله قارشى اِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ دييه مسلمانلردن اولمادقلرينى صراحةً سويلهدكلرى گبى، حصرى إفاده ايدن اِنَّمَا ايله معيّن بر مذهبى اولميانلردن اولمادقلرينه إشارت
— 109 —
ايتمشلردر. و كذا دوامى إفاده ايدن إسمِ فاعل صيغهسيله مُسْتَهْزِؤُنَ ديمهلرى، مؤمنلره قارشى ياپدقلرى إستهزانڭ دائمى بر صفتلرى اولوب، بِالآخره عارض اولان بر صفتلرى اولماديغنه إشارتدر.
اَللّٰهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ يعنى، اللّٰه اونلره إستهزا ايدييور. بو جملهنڭ أوّلكى جملهلره عطف ايديلميهرك، عطفسز ذكر ايديلمهسنڭ أسبابى:
أوت عطف ايديلمش اولسيدى يا اِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ جملهسنه عطف اولوردى. بو ايسه بو جملهنڭ ده اِنَّا مَعَكُمْ جملهسنه تأكيد اولماسنى ايجاب ايدر. ويا اِنَّا مَعَكُمْ جملهسنه عطف اولوردى. بو دخى بو جملهنڭ اونلرڭ سوزلرندن برى اولديغنى إقتضا ايدر. وياخود قَالُوا يه عطف اولاجقدى. او وقت اللّٰهڭ اونلره اولان إستهزاسى، خَلْوت زمانيله مقيّد اولاجقدى. حالبوكه اللّٰهڭ إستهزاسى دائميدر. ويا اِذَا لَقُوا جملهسنه عطف ياپيلاجقدى. بو ايسه هر ايكى طرفدن، يعنى معطوف و معطوف عليهدن مقصدڭ بر اولديغنى إستلزام ايدر. حالبوكه برنجى جمله، عمللرينى بيان ايدر. ايكنجى جمله ده، جزالرى حقّندهدر. ديمك محذورسز، مناسب بر معطوف عليه بولنمديغندن مستأنفه اولارق، يعنى ماقبليله باغلى اولميهرق مقدّر بر سؤاله جواب قيلنمشدر.
أوت منافقلرڭ فنالغى، كوتولگى اويله بر درجهيه بالغ اولمشدر كه، حاللرينه واقف اولان هر روح "عجبا بويله فنا اولانلرڭ جزاسى نهدر؟ و جزالرى ويريلهجك مى؟" دييه صورمغه مجبور اولور.
ايشته قرآنِ كريم اَللّٰهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ جملهسيله شو مقدّر سؤاله جواب ويرمشدر.
ديمك بو جملهنڭ إستينافى، عطفندن داها مهمدر.
صوڭره مقامڭ إقتضاسى ايله، اونلرڭ إستهزالرينه قارشى مؤمنلرڭ مقابلهده بولنمالرى ايجاب ايدر ايكن، جنابِ حقّڭ مقابلهده بولنماسى مؤمنلرڭ تشريف و ترحّملرينه إشارت اولديغى گبى، منافقلرى إستهزا ايتمكدن زجر و منع ايتمك ايچوندر. زيرا إستنادلرى علّام الغيوبه اولانلر، إستهزا ايديلهمزلر.
— 110 —
صوڭره، جنابِ حقّڭ تنكيل و تعذيبلرندن إستهزا ايله تعبير ايتمك، شأنِ الوهيته ياقيشماديغندن؛ إستهزانڭ لازمى اولان تحقير إراده ايديلمشدر.
س- منافقلرڭ إستهزاسى دوامى إفاده ايدن إسمِ فاعل صيغهسيله اولديغى حالده، جنابِ حقّڭ مقابل إستهزاسى تجدّدى إفاده ايدن فعلِ مضارع صيغهسيله ياپيلديغنده حكمت نهدر؟
ج- تعذيب، تحقيرلر تبدّل و تجدّد ايله تأثيرلرى چوغالير. زيرا بر چشيد اوزرينه دوام ايدن بر ألمڭ تأثيرى گيتدكجه آزالير. تازهلندكجه تأثيرى چوق اولور. بو معنايى إفاده ايدن، آنجق فعلِ مضارعدر. إسمِ فاعل ايسه يالڭز دوامى إفاده ايدر.
وَيَمُدُّهُمْ فِى طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ يعنى، ضلالت أسبابنه توسّل ايتمكله، ضلالتڭ طلبنده بولونمشلردر. اللّٰه ده اونلره ضلالت ويرمشدر. اللّٰه طرفندن يارديمڭ ياپيلماسنى إفاده ايدن يَمُدُّ كلمهسى (عبدڭ خالقِ أفعال اولديغنى إدّعا ايدن) إعتزال مذهبنڭ ردّينه إشارتدر. و اونلرڭ لسانِ حال ايله ايستكلرى اوزرينه اللّٰهڭ اونلره يارديم ايتديگنه دلالت ايدن يَمُدُّ نڭ تضمّن ايتديگى يستمد جملهسى (عبدڭ ألنده بر شى يوق. هپ اللّٰهدن اولديغنى إدّعا ايدن) مذهبِ جبرڭ ردّينه إشارتدر. زيرا اونلر سوءِ إختيار و آرزولريله ايستهمشلر، اللّٰه ده اونلرڭ ايستكلرينى ويرمشدر. طُغْيَان كلمهسنڭ هُمْ ضميرينه إضافهسى؛ طغيان جنايتى اونلرڭ إختياريله حصوله گلوب، جبر ايله علاقهدار اولماديغندن، "بزلر اللّٰهڭ جبريله بو طغيانى ياپييورز" دييه معذرتلرينڭ ردّينه إشارتدر.
طُغْيَان عنوانى ايسه اونلرڭ ضررى، طوفان گبى بتون محاسن و كمالاتى تخريب ايتديگنه ايمادر.
يَعْمَهُونَ يعنى، طغيان و ضلالتلرنده متحيّر و متردّد شخصلردر. نه مسلكلرى وار و نه معيّن بر مقصدلرى واردر.
٭ ٭ ٭
— 111 —
اُولٰئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدٰى فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ
يعنى اونلر هدايتى ويروب ضلالتى صاتون آلان بر طاقم قفاسزلردر كه، تجارتلرندن بر فائده گورهمدكلرى گبى، او ضرردن قورتولمق ايچون يول ده بولامييورلر.
بو آيتڭ ماقبليله جهتِ إرتباطى:
أوت بو آيت گچن تفصيللره بر فذلكه، بر خلاصهدر. و او تفصيللرى يوكسك و مؤثّر بر اُسلوب ايله تصوير ايتمشدر. لٰكن مخاطبلرينڭ صفِّ أوّل و طبقهِٔ اولٰىسندهكيلر قيشڭ يمن جهتنه، يازڭ ده شام جهتلرينه گيدوب ياپدقلرى تجارتڭ كار و ضررينى، لذّت و ألمنى گوردكلرندن تصوير ايچون تجارت اسلوبى إنتخاب ايديلمشدر. شويله كه:
نوعِ بشرڭ دنيايه گوندريلمهسى دائمى بر توطّن ايچون دگلدر. آنجق سرمايهسى اولان إستعداد و قابليتلرينى تنميه و إنكشاف ايتديرمك اوزره تجارت ايچون گلمشدر. فقط منافقلر بو تجارتلرنده سرمايهلرينى باتيروب، عالمه رذيل اولديلر.
صوڭره بو آيتڭ جملهلرى آراسنده جهتِ نظم و إنتظام:
أوت بو آيتڭ جملهلرى آراسنده تجارت اسلوبلرندهكى ترتيبلر گبى غايت فطرى، سليس، منتظم بر ترتيب واردر. شويله كه:
بر تجّاره يوكسك بر سرمايه ويريلير. او ده او سرمايه ايله ضررلى، زهرلى شيلرى آلير، صاتارسه، صوڭنده آليش ويريشندن نه بر فائده گورور و نه بر كار گورور. بِالعكس خسارت ايچنده بوغولمقله قاچمق ايچون يولى ده غيب ايدر. ايشته منافقلرڭ ده ياپدقلرى معامله عينًا بوڭا بڭزهيور.
صوڭره مذكور آيتدهكى جملهلرڭ هيئتلرى ايسه:
اُولٰئِكَ كلمهسى، اوزاقلرده بولنان شيلرى إحضار ايدهرك محسوس و مشهود اولارق گوسترمك ايچون قوللانيلان بر إشارت آلَتيدر.
— 112 —
س- منافقلرڭ اُولٰئِكَ ايله إحضارلرنده نه فائده واردر؟
ج- اونلرڭ مذكور جنايتلرينى ايشيدن سامعڭ قلبنده حاصل اولان نفرت و عداوت اويله بر درجهيه بالغ اولمش كه، اونلرى گوز ايله گورهجگى و يوزلرينه توكورهجگى گلير كه، يوزلرينه توكورمكله قلبى راحت اولسون. ايشته بونڭ ايچون، اونلر اُولٰئِكَ دوربينى ايله إحضار ايديلمشلردر كه، سامع يوزلرينه توكورسون.
س- منافقلرڭ (محسوس و مشهود اولمادقلرى حالده) اُولٰئِكَ ايله محسوس اولارق گوستريلمهلرى نه صورتله اولور؟ و نه گبى بر فائدهسى واردر؟
ج- منافقلرڭ مذكور جنايت و عجيب صفتلر ايله إتّصافلرى اونلرى اويله تجسّم ايتديرمشدر كه، خيالجه محسوس و مشهود و حاضر گورونمكدهدرلر. و شو محسوسيتلرندن اونلره إسناد ايديلن حكمڭ علّتى ده آڭلاشيلير. أوت هدايتى ويروب، ضلالتى آلمق گبى بر حكمه ألبته بر علّت و بر سبب لازمدر. او علّت ايسه اونلرڭ سبقت ايدن جنايت و صفتلريدر. ايشته قرآنِ كريم اونلرى، او صفتلر ايله متّصف اولارق اُولٰئِكَ ايله إحضار ايتمشدر كه، بو آيتده اونلره يوكلهتيلن حكمڭ علّت و سببى سامعجه معلوم اولسون.
س- اوزاقلق جهتنى ده إفاده ايدن اُولٰئِكَ ايله منافقلرى اوزاق گوسترمكدن مقصد نهدر؟
ج- اونلرڭ طريقِ حقدن اوزقلاشمهلرينه و بر داها طوغرى يوله رجوعلرى ممكن اولماديغنه إشارتدر. چونكه گيتمك، اونلرڭ ألنده ايسه؛ گلمك اونلرڭ ألنده دگلدر.
يڭى إنعقاد و تشكّل ايتمگه باشلايان حقيقتلر حقّنده قوللانيلان اَلَّذِينَ عنوانى، هدايتى صاتوب ضلالتى آلمق گبى شو پيس معاملهنڭ (بر نوع تجارت اولمقله) زمانڭ إنسانلرى ايچون أساسلى بر مسلك اولمغه باشلامش اولديغنه إشارتدر.
اشْتَرَوُا عنوانى ايسه منافقلرڭ "هدايتى ترك، ضلالتى آلديغمز، فطرتمزڭ إقتضاسيدر، إختيارمز ايله دگلدر" دييه ياپاجقلرى معذرتڭ ردّينه إشارتدر. أوت صانكه قرآنِ كريم اونلره دييور كه: جنابِ حق رأس المال اولارق سزه اوزون بر عمر ويرمشدر. و
— 113 —
روحلريڭزده ده كمالات إستعدادينى بيراقمشدر. و هدايتِ فطريهنڭ چكردگى ده وجدانڭزده ديكيلمشدر كه، سعادتى آلاسڭز. حالبوكه سعادته بدل، لذائذِ فانيه و منافعِ دنيويهيى آلييورسڭز. ديمك سوءِ إختياريڭز ايله ضلالت مسلگنى، هدايت مسلگنه إختيار و ترجيح ايتمكله هدايتِ فطريهڭزى إفساد و رأس المالڭزى ده ضايع ايتمشسڭز.
اَلضَّلَالَةَ بِالْهُدٰى منافقلرڭ ايكى خسرانه معروض قالدقلرينه إشارتدر. بريسى: ضلالت خسرانيدر. ايكنجيسى: هدايت گبى بيوك بر نعمتى غيب ايتمكدر.
فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ يعنى، تجارتلرينڭ كارى اولمادى.
س- منافقلرڭ بو تجارتلرنده رأس المال ده ضايع اولديغى حالده، يالڭز كارڭ اولمامسندن بحث ايديلمهسى نهيه إشارتدر؟
ج- عقللى بر تجّارڭ كارى اولميان بر آليش ويريشه گيريشمهمسى لازم اولديغنه، كارى اولمامسيله برابر رأس المالڭ ده ضياع إحتمالى اولان تجارتلره گيريشمهمسى ألزم و أولٰى اولديغنه إشارتدر.
س- ربح فعلى حقيقةً منافقلرڭ فعلى اولديغى حالده، بو جملهده تجارته إسناد ايديلمش اولديغى نهيه إشارتدر؟
ج- اونلرڭ بو تجارتلرنده، نه أجزاسنده و نه أحوالنده و نه وسائطنده نه جزئى و نه كلّى بر فائده بولونمديغنه إشارتدر. أوت بعض تجارتلرده مطلوب كار اولماسه ده، أحوالنده ويا وسائطنده آز چوق بر فائده اولابيلير. بو تجارت ايسه شرِّ محضدر. فائدهلردن محروم بر ضرردر.
وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ يعنى، رأس الماللرينى ضايع ايتمكله خسرانه معروض قالدقلرى گبى، يوللرينى ده غيب ايتمشلردر. بو جملهده سورهنڭ باشندهكى
هُدًى لِلْمُتَّقِينَ جملهسنه گيزلى بر رمز واردر كه، قرآنِ كريم هدايتى ويرمهمش دگلدر. هدايتى ويرمش ده، بونلر قبول ايتمهمشلردر.
٭ ٭ ٭
— 114 —
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا اَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَكَهُمْ فِى ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُونَ ٭ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ ٭ اَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ يَجْعَلُونَ اَصَابِعَهُمْ فِى اٰذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللّٰهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ ٭ يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ اَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا اَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَاِذَا اَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا وَلَوْ شَاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ اَبْصَارِهِمْ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
بو اوزون آيتله ماقبلى آراسنده و جملهلرى آراسنده و جملهلرينڭ كيفيتلرنده بولنان جهتِ إرتباط، إنتظام:
أوت قرآنِ كريم أوّلا منافقلرڭ حاللرينى؛ ثانيًا، جنايتلرينى صراحةً قيد ايتديگى گبى، معاملهلرينڭ كوتولگنى عقله قبول ايتديردكدن صوڭره خياله، وهمه، حسّه ده گوستروب، اونلره ده قبول ايتديريلمسنى بو تمثيل ايله تأمين ايتمشدر. أوت عقلى شيلردن فضله؛ تمثيللر ايله خيالى شيلرى قبوله، خيال داها ياقيندر. و كذا عقله مخالف اولان و هم غيرِ مألوف بولنان بر شيئڭ مأنوس بر شكلده گوستريلمهسيله چابوق قبول ايدر. و كذا غائب بر شيئى حاضر گوسترمكله عقل ايله حسّ آراسنده مطابقت حاصل اولور. حسّ ده قبول ايدر.
خلاصه:منافقلرڭ كوتولگى، شو تمثيل ايله عقله تصديق ايتديريلديگى گبى، خياله، وهمه، حسّه ده قبول ايتديريلمسى تأمين ايديلمشدر. و أيْضًا منافقلرڭ آيرى آيرى جنايتلرى و مختلف صفتلرى آراسنده حقيقى بر إرتباطڭ بولنماسى شو تمثيل ايله گوستريلمشدر. و أيْضًا منافقلرڭ معاملهسنى خيالڭ گوزى ئوڭنه شو تمثيل ايله
— 115 —
گتيرمكدن مقصد، لسانڭ سويلهيهمديگى اينجه جهتلرى بِالذّات خيال باقسين، گورسون، آلسين كه، بر إعتراضى قالماسين.
صوڭره بو تمثيلڭ جملهلرينڭ مئالى هيئتِ مجموعهسيله منافقلرڭ حكايهلرينڭ مئالنه موافق گلديگى گبى، آيرى آيرى ده حكايهلرينڭ جملهلرينه اويغون گلير.
أوت منافقلرڭ حكايهسى بويلهدر: ظاهرًا ايمانه گلمشلردر، صوڭره قلبًا كفر و إنكار ايتمشلردر. صوڭره حيرت و تردّد ايچنده قالمشلردر. صوڭره حقّى طلب ايتمهمشلردر. صوڭره او ضلالتدن رجوعه قادر اولمامشلردر كه، حقّى آراسينلر.
تمثيلڭ مئالى ايسه: أوّلًا آتش ياقمشلردر. صوڭره او آتشى محافظه ايدهمهمشلردر، صوڭره آتشلرى سونمشدر. صوڭره ظلمت ايچنده قالمشلردر، صوڭره هر شى اونلره گورونمز اولمشدر. گيجه وقتى سس صدا اولماديغندن صانكه صاغير اولمشلردر. آتشلرى سونديگندن أعمٰى گبى اولمشلردر. بر مخاطب ويا بر يارديمجيلرى بولنمديغندن صانكه لال اولمشلردر. و او ظلمتدن چيقوب رجوعه قادر اولمادقلرندن صانكه روحسز، هيكل كسيلمشلردر. ايشته تمثيلدهكى جملهلر ايله، حكايهدهكى جملهلر آراسنده موافقت تبارز ايتمكله آرالرنده بر مخالفت قالماديغى تبيّن ايتدى.
إخطار:تمثيلدهكى ظلمت، حيرت، آتش؛ حكايهدهكى كفر، عدمِ ثبات، فتنهلرينه إشارتدر.
س- تمثيلده "نور"دن بحث ايديلمشدر. منافقلرڭ نورى نرهده؟
ج- كنديسنده نور اولميان بر إنسان، محيطنده بولنان نوردن إستفاده ايدر. محيطنده بولنماسه قَومنده، قَومنده بولنماسه نوعنده، نوعنده بولنماسه فطرتنده، فطرتنده ممكن اولماسه دنيا منفعتلرى ايچون لساننده واردر. بو ده اولماسه أوّلجه ايمان ايدوب، صوڭره إرتداد ايدنلرڭ أوّلكى نورلرينه إشارتدر. بو ده اولماسه، دنيايه عائد گوردكلرى إستفادهلرينه إشارتدر. (ناصلكه آتش فتنهلرينه إشارتدر.) بو ده اولماديغى تقديرده، دائرهِٔ إمكانده اولان نورلرى وجود دائرهسنه اينديريلمشدر. اِشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِاْلهُدَى دهكى هدايت گبى.
— 116 —
صوڭره جملهلرينڭ آراسندهكى جهتِ إنتظام:
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَارًا
يعنى، اونلرڭ مسئلهسى آتش ياقان آدمڭ مسئلهسى گبيدر. بو جملهنڭ موقع و مقامه اولان مناسبتى، شويله تصوير ايديلهبيلير كه: آيتده بيان ايديلديگى شكل اوزرينه، آتش ياقان آدمڭ حالى جزيرة العربده ساكن قرآنڭ مخاطبلرندن برنجى طبقهدهكى آدملرڭ حاللرينه تطابق ايدييور. زيرا او طبقهدهكى آدملر، بو آتشى ياقان آدمڭ حالنى يا بِالذّات گورمشلر ويا ايشيتمشلردر. و او حالڭ نه درجه مؤثّر و فجيع اولديغنى حسّ ايتمشلردر. زيرا اونلر ده چوق دفعه گونشڭ ظلمندن، گيجهنڭ ظلمتنه قاچارق، گيجه سريننده يوللرينه دوام ايتدكلرى صيراده شدّتلى ياغمورلره راست گلهرك چوق زحمتلره دوشمشلردر. و كذا چوق دفعه يوللرينى غيب ايدهرك مضر حيوانلر ايله طولو مغارهلره گيرمشلردر. و آرقداشلرينى گوروب، اونلر ايله فرحلانمق و أشيالرينى گوروب محافظه ايتمك ويا مضر حيوانلرى گوروب اونلردن تحفّظ ايتمك ايچون آتش ياقمشلردر. آتشڭ ضياسندن إستفاده ايدرلر ايكن سماوى بر آفت ايله آتشلرى سونر. و رجا، اميدلرى تمامًا يأسه، خسرانه إنقلاب ايدر. ايشته قرآنِ كريم اونڭ بو دورومنه فَلَمَّا اَضَاءَتْ مَاحَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ جملهسيله إشارت ايتمشدر. يعنى، وقتا كه او آتش أطرافى ايشيقلانديردى. بردن بره جنابِ حق نورلرينى سونديرهرك ضيالرينى ظلمته چويردى.
فَلَمَّا دهكى ف كلامڭ سياقى، كلامڭ شو شكلده اولديغنى إقتضا ايتديگنه إشارتدر كه: ضياسندن إستفاده ايچون، آتش ياقديلر. آتش اونلرى ضيالانديردى. اونلر ده مطمئن و مفرح اولديلر. صوڭره بر خسرانه اوغرايوب يوزى قوين يره دوشديلر. صوڭره بو جملهِٔ شرطيهنڭ شرط و جزا دينلن هر ايكى جملهسى آراسنده لزومڭ وجودى لازم ايكن إضائه ايله نورڭ ذهابى آراسنده هيچ بر لزوم گورونميور. بناءً عليه بو گيزلى لزومى طيشارىيه چيقاروب گوسترمك ايچون، بعض مقدّر جملهلره إحتياج واردر. شويله كه: وقتا كه آتش ايشيقلانديردى. اونلر ده ايشيقلانديلر. فقط آتشه أهمّيت ويروب، محافظه ايتمديلر. و او نعمتڭ قدرينى بيلوب دوام ايتديرمهديلر. او ده سوندى گيتدى. أوت ضيايى محافظه ايتمكدن غفلت، عدمِ دوامنى إستلزام
— 117 —
ايدر. عدمِ إدامه ايسه إنطفاسنى، يعنى سونمهسنى إستلزام ايدر. نورلرينڭ سونمهسيله اوغرادقلرى خسراندن صوڭره وَتَرَكَهُمْ فِى ظُلُمَاتٍ جملهسيله ظلماته دوشمك گبى ايكنجى بر خسرانه معروض قالدقلرينه إشارت ايديلمشدر.
لَايُبْصِرُونَ جملهسى ايسه اوچنجى بر خسرانلرينه إشارتدر. چونكه إنسان ظلمته دوشمكله يولنى غائب ايتديگى زمان، آرقداشلرينى و أشياسنى گورمكله بر درجه متسلّى اولور. فقط بونلرى ده گورمديگى گبى، اونڭ او قراڭلقده طورماسى، يورومسى گبى بر مصيبت و بر وحشتدر.
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (يعنى، صاغير، لال، كور اولوب دونهمزلر.) بر إنسان بويله بر بلايه دوشديگى زمان، درت جهتله اميدوار و متسلّى اولابيلير:
برنجيسى:كويلر خلقندن ويا گچن يولجيلردن بر سس گلير ده او سس واسطهسيله بر آيدينلق يولنى گورمك اميدنده اولابيلير. حالبوكه گيجهسى ساكت و ساكن، سسسز صداسز بر گيجه اولديغندن او آدمله بر صاغيرڭ آراسنده فرق قالماز. بو جهتدن اميدينڭ كسيك اولديغنه إشارةً قرآنِ كريم صُمٌّ كلمهسنى ديمشدر.
ايكنجيسى:أگر چاغيروب يارديم ايسترسه، اولور كه ايشيدن اولور ده اونڭ قورتاريلماسنه گلن اولور اميدينى بسلهيهبيلير. فقط گيجهسى صاغير اولديغى ايچون ديللى، ديلسز بر اولور. بو رجاسنى ده كسمك ايچون بُكْمٌ دينلمشدر.
اوچنجيسى:گيدهجگى جهتڭ يولنى تخمينًا تعيين و گورمك ايچون بر علامت، بر آتش، بر ييلديزى آرار، متسلّى اولور. حالبوكه گيجهسى اويله بر ظلمتليدر كه، گوزلى، گوزسز بر اولور. او آدمڭ بو أملنى سونديرمك ايچون عُمْىٌ دينلمشدر.
دردنجيسى:او بلادن قورتولوب، رجوع ايتمك ايچون وار قوّتيله چاليشمقدن ماعدا بر چاره قالمديغنى گورور گورمز قوّتنه گووهنير و اميدوار اولور. حالبوكه ظلمت هر طرفدن اويله آبلوقه ايتمشدر كه، قوّتيله، چاليشماسيله قورتولوش إمكاننى بولاماز. كندى سوءِ إختياريله بر باتاقلغه گيردكدن صوڭره بر داها چيقماسى ممكن اولميان بر أشك گبى ايچنده قالير. أوت چوق شيلر وار كه؛ إنسان إختياريله گيرر، امّا چيقماسى ممتنع اولور. إنسان اونى بيراقير، او إنسانى بيراقماز. ايشته اونلرڭ شو وضعيتلرينه قارشى
— 118 —
فَهُمْ لَايَرْجِعُونَ دينلمشدر كه، او مصيبتدن قورتولوب رجوعلرينه بر چاره قالماديغنه و صوڭ اميدلرينڭ ده كسيلديگنه بناءً وحشت، يأس، قورقولر ايچنده قالدقلرينه إشارتدر.
جملهلرڭ هيئتلرينه گلنجه:
أوت مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَارًا جملهسى نكتهلره بر دفينه حكمندهدر. شويله كه: لسانلر اوستنده دوران ايله بين الناس غريب و عجيب شيلرده قوللانيلان و "حكمت العوام"، "فلسفة العموم" ايله آڭيلان مَثَل كلمهسى منافقلرڭ وضعيتلرى (بر أغروبه) و قصّهلرى (بر اعجوبه) اولديغنه إشارتدر. و بو إشارتدن اونلرڭ صفتلرى نفرت، لعنت لسانلرى اوستنده إلىالأبد (ضربِ مَثل) گبى دوران ايتمك شاننده اولديغنه بر رمز واردر.
س- تشبيهى إفاده ايدن هر ايكى مَثل آراسندهكى ك نڭ حذفى بلاغتجه داها مقبول اولديغى حالده، نه ايچون حذف ايديلمهمشدر؟
ج- بو مقامده أداتِ تشبيهڭ ذكرى، حذفندن داها بليغدر. زيرا سامع تشبيه أداتنى گورور گورمز تشبيه ايله علاقهدار اولور، مُشَبَّهٌ بِهْده اولان هر نقطهدن مشبّهدهكى نظيرينه تطبيق ايدر. فقط أداتِ تشبيهڭ محذوف تقديرنده تشبيهدن غفلت ايله هر ايكى طرفى بربرينه تطبيق ايتمك فكرينه گلمز إحتمالى واردر. ايكنجى "مَثل" كلمهسى ايسه آتش ياقان او آدمڭ وضعيتى، أفكارِ عامّهجه بر ضربِ مَثل حكمنه گچمش اولديغنه إشارتدر.
س- آتش ياقانلر بر جماعت ايكن، مفرد إشارتى اولان اَلَّذِى ايله إشارت ياپيلديغى نهيه بناءًدر؟
ج- فردڭ ياپاجغى بر ايشه جماعتڭ إشتراكيله بر زياده، نقصانلق حاصل اولماديغى تقديرده؛ فرد، نوع، جزء، كلّ بر اولور. مع هذا اَلَّذِى نڭ إفرادى، اونلردن هر بر فردڭ دهشتى تمثّل و قباحتى تصوير ايتمكده مستقل اولديغنه إشارتدر. مع هذا اَلَّذِى نڭ اَلَّذِينَ دن إختصار ايديلديگى إحتمالى واردر.
اِسْتَوْقَدَ دهكى س آتش ياقمالرينڭ كلفت و آراشديرمقله حصوله گلديگنه إشارتدر. اِسْتَوْقَدَ نڭ إفراد صيغهسيله نُورِهِمْ دهكى جمع ضميرى بر
— 119 —
جماعت ايچون بر فردڭ آتش ياقمهسى عادت اولديغنه إشارتدر. لامبه و سائره گبى آلاتِ تنويريه آراسنده نَار ڭ إنتخاب ايديلمسى، تكليفڭ پك شدّتلى بر نور اولديغنه و اونلرڭ إظهار ايتدكلرى ظاهرى نور آلتنده فتنه آتشنى ياقدقلرينه إشارتدر.
إخطار:نكره اولارق نَار كلمهسنڭ ذكرى، اونلرڭ شدّتِ لزومندن طولايى هر هانگى و ناصل بر آتش اولورسه همان ياقمق إحتياجنده اولدقلرينه إشارتدر.
فَلَمَّا اَضَاءَتْ مَاحَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ
تعقيبى إفاده ايدن فَلَمَّا دهكى ف اونلرڭ يأسدن صوڭره اُميد و رجا زمانلرى گلديگنه إشارتدر. لَمَّا ايسه قياسِ إستثنائى ايله آڭيلان داخل اولديغى جملهلردن برنجى جملهنڭ تحقّق و وجوده گلديگنه دلالت ايتمكله، ايكنجى جملهنڭ ده وجوده گلديگنى إنتاج ايتديگنه و اونلرڭ تسلّى و اميدلرينڭ تماميله كسيلمش اولديغنه إشارتدر.
اَضَاءَتْ كلمهسى، اونلرڭ ايصينمغه دگل، آيدينلانمغه إحتياجلرى اولديغنه إشارتدر كه، أطرافنده بولنان ضررلى شيلرى گوروب، اونلردن تحفّظ ايتسينلر.
مَاحَوْلَهُ دهشتڭ هر درت طرفدن إحاطه أيلديگنه و ضيا ايله جهاتِ ستّهدن هجوم ايدن ضررلردن تحفّظ ايتمك لزومنه إشارتدر.
ذَهَبَ بونڭ ايله اَضَاءَتْ آراسندهكى لزوم مسئلهسى گچمشدر. اورايه باقيلسين.
ذَهَبَ اللّٰهُ ذهابڭ اللّٰهه إسنادى، ايكى جهتدن رجا و اميدلرينڭ كسيك اولديغنه إشارتدر. برنجيسى: آفت، سماوى اولديغندن دفعى ممكن دگلدر. ايكنجيسى: او آفت، قصورلرينڭ جزاسى اولديغندن جنابِ حقدن مرحمت ده رجا ايديلهمز. چونكه إبطالِ حق ايچون چاليشان آدم، حقدن يارديم، مرحمت طلب ايدهمز.
بِنُورِهِمْ دهكى حرفِ جر اولان ب نور و ضيانڭ بر داها عودت ايتمهمسنه إشارتدر. چونكه ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ معناسى؛ اللّٰه، اونلرڭ نورلرينى گوتورمشدر. معلوم يا، اللّٰهڭ آلديغى بر شيئى كيمسه ردّ ايدهمز.
— 120 —
نُور عنوانى ايسه صراط اوستندهكى حاللرينى آڭديرر. إختصاصى و حصرى إفاده ايدن نُور ڭ هُمْ ضميرينه اولان إضافهسى، اونلرڭ شدّتِ تأثّرلرينه إشارتدر. زيرا خلقڭ آتشلرى يانار ايكن إنسانڭ آتشى سونرسه، إنسان چوق متأثّر اولور.
وَتَرَكَهُمْ فِى ظُلُمَاتٍ لَايُبْصِرُونَ
حرفِ عطف اولان و ، اونلرڭ ايكى ضررى جمع ايتمش اولدقلرينى إفاده ايدييور. بريسى: ضيالرينڭ سلب و سونديريلمهسيدر. ايكنجيسى ايسه: ظلمتڭ اونلره إلباس و گيديريلمسيدر.
تَرَكَ عنوانى اونلرڭ روحسز بر جسد، ايچسز بر قابوق حكمنده اولدقلرندن بو گبيلرڭ شانى علاقهيى كسوب، بتون بتون ترك ايتمگه دلالت ايدر. فِى أداتنڭ إفاده ايتديگى ظرفيتدن آڭلاشيلير كه، ظلمتڭ شدّتندن، اونلرڭ نظرنده هر شى عدمه گيتمش، يالڭز ظلمت قالمشدر. اونلر ده دهشتلرندن، او ظلمتى كنديلرينه قبر ياپوب ايچنه گيروب گيزلنمشلردر.
ظُلُمَات جمعى ايسه؛ گيجهنڭ قراڭلغى ايله بولوتلرڭ ظلمتندن، اونلرڭ روحلرنده يأس و خوفڭ، يرلرنده وحشت و دهشتڭ، زمانلرنده ده سكون و سكونتڭ ظلمتلرى گبى، درلو درلو ظلمتلر وجوده گلمشلردر.
ظُلُمَات كلمهسندهكى تنكير ايسه، او گبى ظلمتلرڭ أمثالنى گورمدكلرندن، كنديلرنجه مجهول، الفت ايديلمهمش بر طاقم ظلمتلر اولدقلرينه إشارتدر.
لَايُبْصِرُونَ جملهسى، مصيبتلرڭ أڭ بيوگنى گوسترر. زيرا گوزى گورمهين آدم، داها چوق بلالرى گورور. گوزلرى غائب اولانلر أڭ گيزلى مصيبتلرى گورويورلر.
لَايُبْصِرُونَ صيغهِٔ مضارع ايله ذكرى، اونلرڭ وضعيتلرينى تصوير ايله، خيالڭ گوزى ئوڭنه گتيروب، إحضار ايدر كه، سامع خياليله دهشتلرينى گورسون، وجدانيله بر عبرت آلسين.
لَايُبْصِرُونَ نڭ مفعولسز بيراقيلماسى، تعميم ايچوندر. شويله كه: اونلر منفعتلرينى گورمييورلر كه، جلب و محافظه ايتسينلر. تهلكهلرى گورمييورلر كه، إجتناب ايتسينلر. آرقداشلرينى گورمييورلر كه، بر پارچه فرحلانسينلر. صانكه هر بريسى كندى باشنه تك او ظلمت ايچنده قالير.
— 121 —
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لَايَرْجِعُونَ يعنى: صاغير، لال، كور شخصلر گبى او ظلمتدن چيقوب، قورتولامازلر.
بو جملهده بولنان صفاتِ أربعه منافقلر ايله آتش ياقانلر آراسنده مشترك اولوب، هر ايكى طرفدن خبر ويرر. و شانلرينى بيلديرر. و آيينه گبى حاللرينى گوسترر.
أوت آتش ياقانلره قارشى إشاراتى شويلهدر كه: بويله بر ظلمت مصيبتنه دوچار اولان بر آدم أوّلًا قورتاريجى بر سس ديڭلهمك اوزره أطرافى ديڭلر. لٰكن گيجهنڭ سسسز، لال اولماسى اونڭ صاغيرلغنى إنتاج ايتمشدر. صوڭره يارديمنه گلهجك بر آدمى چاغيرمق ايستر. لٰكن گيجهنڭ ساكت و صاغيرلغى، اونڭ لاللغنه سبب اولمشدر. صوڭره يولنى بولمق اميديله بر علامت، بر نشان آرار. فقط گيجهنڭ ضياسز و كورلگى اونڭ كورلگنى موجب اولمشدر. صوڭره أوّلكى يرينه عودت ايستر. فقط قپولر باغلانمش، رجوعه إمكان يوقدر. باتاقلغه دوشن گبى تپرشدكجه باتار.
منافقلره ناظر جهت ايسه: أوت منافقلر كفر و نفاق ظلمتنه دوشدكلرى زمان، درت جهتله قورتولوشلرى ممكن ايدى. زيرا او نفاقدن باشلرينى قالديروب، حقّى ديڭلهمك، قرآنڭ إرشادينه قولاق ويرمك ايله نجاتلرى ممكن ايدى. فقط نفسلرينڭ شيطانى اولان هواسى قرآنڭ صداسنى قولاقلرينه ايريشديرهجك هوايى قاريشديرمقله مانع اولمشدر. قرآنِ كريم بو جهتدن اميدلرى إنقطاع ايتمش اولديغنه إشارةً صُمٌّ ديمشدر. و بو إشارتدن، صانكه قولاقلرى كسيلمش، قولاقلرى كسيك ايتلرڭ قولاقلرينى آڭديران پك چركين دليكلر قالديغنه بر رمز واردر.
ثانيًا:باشلرينى آشاغىيه اينديروب، وجدانلريله مشاوره ايتمكله، طوغرى يولى، حقّى سؤال ايتمكدن نجات جوابنى آلمق إمكانى وار ايكن، قلبلرندهكى عناد، ذبح ايديلن طاووق گبى، ديللرينى ايچرى طرفه چكهرك، قونوشمهلرينه و ندامت ايله توبه ايتمهلرينه مانع اولمشدر. قرآنِ كريم بو قپونڭ قپالى اولديغنه إشارةً بُكْمٌ ديمشدر. و بو إشارتدن، ديللرى چكيلوب آتيلمش و آغزلرى سينك يوواسى گبى قوقولى چركين بر دليك گبى صورتلرنده قالمش اولديغنه بر رمز واردر.
— 122 —
ثالثًا:عبرت نظريله داخلى و خارجى دليللرى گورمكله، حقّه رجوعلرى ممكن ايكن، غفلتلرى گوزلرينه أل باصارق كورلك ده قپاقلرى قپاتمقله ينه نجاتدن محروم قالمشلردر. قرآنِ كريم بوڭا إشارةً عُمْىٌ ديمشدر. يعنى، شيطانلره بر يووا إنشا ايديلمك اوزره گوزلرى اويولمش شيطانلرڭ باشلرينى آڭديران، باشلرنده چركين و قورقونج ايكى دانه مغاره شكلنى خياله عرض ايدييورلر.
رابعًا:پيس و چركين وضعيتلرينه باقوب ده نادم اولارق توبه ايتمهلرى ممكن اولديغى حالده نفسلرينڭ هواسنه، بوزوق فطرتلرينڭ إقتضاسنه إنضمام ايدن شيطانڭ إغواسيله ياپدقلرى او چركين حاللر گوزلرينه گوزل گورونديگندن، ترك ايدهمديلر. ايشته قرآنِ كريم بوڭا ده فَهُمْ لَايَرْجِعُونَ ديمكله، اونلرڭ صوڭ اميدلرينڭ ده صويه دوشديگنه و قوم درياسنه إختياريله گيروب بر داها إختياريله چيقاميان بدبخت إنسانلر اولديغنه إشارت ايتمشدر.
ايكنجى بر تمثيل:
اَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ يَجْعَلُونَ اَصَابِعَهُمْ فِى اٰذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللّٰهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ ٭ يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ اَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا اَضَاءَلَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَاِذَا اَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا وَلَوْشَاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَاَبْصَارِهِمْ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ياخود منافقلرڭ مسئلهسى؛ سمادن ياغان شدّتلى، فورطنهلى بر ياغموره طوتولان يولجيلرڭ مسئلهسى گبيدر. او ياغمورڭ شدّتنى آرتيران ظلمتلر، گورولتيلر، شمشكلر ايچنده واردر. شمشكلرڭ چاقماسيله ئولومڭ قورقوسندن پارمقلرينى قولاقلرينه صوقارلر. جنابِ حق قدرتيله كافرلرى إحاطه ايتمشدر. كفر جزاسندن قورتولان يوقدر. چاقان شمشكلر شدّتيله همان همان گوزلرى كور ايدهجك شانندهدر. شمشكلرڭ چاقماسيله أطراف آيدينلانديغى زمان يورورلر. قراڭلقلر چوكديگى وقت طورويورلر. أگر جنابِ حقّڭ مشيئتى اولسيدى، قولاق و گوزلرينى گوتورور ايدى. جنابِ حق هر شيئه قادردر.
— 123 —
بو آيتده بيان ايديلهجك اوچ نقطه واردر:
برنجيسى:بو آيتڭ ماقبليله وجهِ إرتباطى.
ايكنجيسى:جملهلرى آراسنده جهتِ إنتظام.
اوچنجيسى:جملهلرڭ هيئتلرنده، أجزاسنده، كلمهلرندهكى نظام.
أوت بو آيتڭ جملهلرى آراسندهكى نظام، إرتباط عينًا ثانيه، دقيقه، ساعتلرى صايان ميللر آراسندهكى إرتباط گبيدر.
أوّلا بو آيتى، أوّلكى آيتله ربط ايدن جهت:
قرآنِ كريم منافقلرڭ وضعيتنى تصوير ايچون إطناب و تطويل ايله (يعنى اوزون عبارهلرى حاوى) مثال و تمثيللرى تكرار ايتمشدر. بو ده منافقلرڭ وضعيتلرينه ترتّب ايدن دهشت و حيرتڭ ايكى قسمه آيريلديغندن ايلرى گلمشدر. زيرا برنجى تمثيلڭ خلاصهسنه گوره منافق اولان كيمسه، كنديسنى وجود صحراسنده آرقداشلردن آيريلمش، تك قالديغنى و كائنات جمعيتندن طرد ايديلمش صاحبسز قالديغنى بيلديگى گبى، هر شيئى ده معدوم بيلير. و وحشتله آبلوقه ايديلمش سكون و سكونت ايچنده بتون مخلوقاته أجنبى نظريله باقييور.
منافقڭ شو باقيشيله، مؤمنڭ باقيشى آراسنده طاغلر واردر. زيرا مؤمن اولان ذات نورِ ايمان ايله بتون موجودلرى، كنديسنه دوست و آشنا بيلير. و كائنات ايله توحّش دگل، تام انسيتى، معارفهسى واردر.
ايكنجى تمثيلڭ خلاصهسنه گوره؛ منافق اولان آدم، عالمى مصيبتلرى ايله ئولديريجى، بلالريله تهديد ايديجى، حادثاتيله نعره آتيجى، شدائديله إحاطهجى بر شكلده گورمكله بتون دنيانڭ أنواعيله برابر عداوتنه إتّفاق ايتدكلرينى ظن ايدر. اونڭ بو ظنّنه گوره عالمده اوڭا بر منفعت ويرهجك بر شى يوقدر. بتون أشيا اونڭ عليهنده اولورلر. حالبوكه مؤمن اولان ذات، ايمانڭ إقتضاسيله كائناتڭ ياپديغى تسبيحلرى، تبشيرلرى بيله ايشيدييور.
و كذا قرآنِ كريم تمثيل خصوصنده ياپديغى تكرار، منافقلرڭ ايكى قسمه آيريلمش اولدقلرينه إشارتدر.
— 124 —
بريسى:سفلى، عامى اولان طبقهدر. بو طبقهنڭ حالنه اويغون برنجى تمثيلدر.
ايكنجيسى:كبرلى، مغرور، گويا يوكسك طبقهسيدر. بوڭا مناسب ايكنجى تمثيلدر. ديمك تمثيللرڭ تكرارى، قسملرڭ تعدّدينه إشارتدر.
صوڭره شو ايكنجى تمثيلڭ منافقلرڭ نظرينه گوره، بو مقام ايله مناسبتى نهدر؟
أوت قرآنِ كريمڭ مخاطبلرندن طبقهِٔ اولٰى ويا صفِّ أوّل آدملرى، دائما صحرالرده گزن چول آدملريدر. بونلر بِالعموم بو حادثهيى يا گورمش ويا أبناءِ جنسندن اشيتمشدر. حتّى بويله آتش ياقمق مسئلهسى، أفكارِ عامّه ايله علاقهداردر. و بو حادثه اونلره بر ضربِ مَثل قدر تأثير ايدر. صوڭره ايكنجى تمثيلڭ، برنجى تمثيل ايله مناسبتى پك آشكاردر. زيرا، او اوڭا إكمال ايديجى بر تتمّهدر. حتّى چوق نقطهلرده ده إتّحادلرى واردر.
صوڭره بو ايكنجى تمثيلڭ منافقلرڭ حالنه بش جهتدن مناسبتى واردر:
١ - هر ايكى طرف ده اويله بر حيرته دوشمشلردر كه، كنديلرينه قورتولوش يوللرى تمامًا قپانمش، نجات وسيلهلرى غائب اولمشلردر.
٢ - هر ايكى طرف ده قورقو شدّتندن، بتون موجوداتڭ دشمن اولدقلرينى ظن ايدر. بر دقيقه بيله ئولوم تهلكهسندن أمين اولمازلر.
٣ - هر ايكى طرف ده دهشتڭ شدّتندن عقللرينى غائب ايتمش دليلر گبى اولورلر. حتّى قيلنجلرڭ پارلتيسنى گوروب، گوزينى يوممقله ويا تفنكلرڭ سسنى ايشيدوب قولاقلرينى طيقامقله ئولومدن تحفّظ ايتمك ايستهين ويا گونشڭ غروبنى ايستهمديگندن ساعتنڭ زنبرگنى قيصهلتان أحمقلر گبى بر دوروم گوستررلر. حالبوكه قولاغڭ طيقاماسيله ويا گوزڭ يومماسيله گوك گورولتيسندن ويا شمشك چاقماسندن قورتولامازلر.
٤ - گونش، ياغمور، صو، ضيا چيچكلره إصابت ايدرلرسه، حيات ويررلر. نباتاته اولورسه تربيه و تنميه ايتديررلر. پيس شيلره إصابت ايدرلرسه، كوتو كوتو قوقولرى إحداث ايدرلر. موات و ئولولره باقارلرسه عفونت توليد ايدرلر. كذالك رحمت و نعمت دخى لايق و اونلرى إنتظار ايدوب قيمتلرينى بيلمهين موقعلره إصابت ايدرلرسه، زحمته و نقمته إنقلاب ايدرلر.
— 125 —
٥ - ايكنجى تمثيلڭ مئاليله منافقلرڭ قصّهسنڭ مئالى آراسنده أجزالرينه باقيلمقسزين مناسبت اولديغى گبى، هر ايكى طرفڭ أجزالرى آراسنده ده مناسبتلر واردر. أزجمله: صَيِّب نباتاته حيات ويرديگى گبى، إسلاميت ده أرواحه حيات ويرييور. شمشك، گوك گورولتيسى، (وعد، وعيد) يعنى، خيرلى ضررلى اللّٰهڭ أمرلرينه، ظلمات ده كفرڭ شبههلرينه، نفاقڭ شكلرينه إشارتدر.
صوڭره بو تمثيلڭ جملهلرى آراسندهكى مناسبتلر:
أوت قرآنِ كريم اَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاء جملهسيله منافقلر؛ ايصسز، قورقونج، وحشتلى بر صحراده، قراڭلقلى بر گيجهده هر بر قطرهسى بر مرمى گبى شدّتلى بر ياغموره طوتولان يولجيلر گبيدر، ديديگى زمان سامع درحال آييلدى و سؤاله گلدى كه: "ياهو ياغمورلر مرغوب و مطلوب بر رحمت ايكن نه ايچون اونلره قورقونج بر مصيبته دونمشدر؟" قرآنِ كريم او سؤاله قارشى، او ياغمورڭ دهشتنى تصوير ايتمكله فِيهِ ظُلُمَاتٌ ديمشدر. و ظُلُمَات ڭ جمعيله بولوتلرڭ ظلمتنه و ياغمورڭ كثافتندن حاصل اولان ظلمته و إحاطهلى، كثرتلى اولديغندن، صانكه گيجهده بولوت گبى بولوتڭ ياغديرديغى سياه سياه قطرهلرڭ ظلمتنه ظرف اولديغنى بيلديرمشدر.
صوڭره ظلمتلى، ياغمورلى گيجهلر على الأكثر گورولتولى اولورلر. سامع ينه سؤاله گلدى: "عجبا اونلرڭ ده بو گيجهلرنده گورولتى وار ميدر؟" قرآنِ كريم بوڭا ده جوابًا: وَ رَعْدٌ دييه وضعيتڭ دهشت و قورقولى اولديغنه إشارت ايتمشدر. صانكه موجوداتڭ بر ظاهرى پادشاهى اولان سما اونلرى فلاكته، هلاكته سَوق ايتمك ايچون چاغيروب، باغيرييور. زيرا دهشتلى بر مصيبته اوغرايان آدم، سكونى ايچنده كائناتڭ هر طرفندن ضررلى حركتلرى و سكوتى ايچنده هر طرفدن قورقونج صيحهلرى تخيّل ايدييور. مع هذا رعد سسنى ايشيتديگى وقت، اونڭ صيحهلرينى كندينه قارشى نعرهلر اولديغنى ظن ايدر. زيرا قورقان و خائن بر آدم، هر صيحهيى عليهنه ظن ايدر.
صوڭره، رعد، برق آراسنده بر رفاقتِ ذكريه بولنديغندن، بريسندن بحث ايديلديگى زمان ئوتهكيسى ده وَلَوْ طفيلى يعنى، دعوتسز اولسون ذهنه گلير. اوندن ده
— 126 —
بحث ايديلير. ايشته بو مناسبتله قرآنِ كريم رَعْد دن صوڭره وَ بَرْقٌ ديمش. و تنكيريله برقڭ پك غريب و عجيب اولديغنه إشارت ياپمشدر. أوت برقڭ چاقماسيله ظلمات عالمى ئولور. اورتهدن قالديريلهرق، عدم درياسنه آتيلير. و آنى اولارق برقڭ ئولوميله ده ظلمات عالمى ديريلير. ميدانِ حشره گلير. صانكه برق سونديگى زمان عالمى تمامًا دومانيله طولديران حقيقتى مجهول بر آتشدر كه گورن آدم سطحى بر نظر دگل، إمعان ايله دقّتى لازمدر كه؛ قدرتڭ آثارِ عظمتنى گورسون. صوڭره سامع منافقلرڭ شو مصيبتڭ چيقماز صوقاغنه گيردكلرنده نه گبى بر تدبيرده بولنديلر دييه كندى كندينه دوشونمگه باشلار ايكن، قرآنِ كريم دوشونمهسنه إحتياج بيراقمهدن يَجْعَلُونَ اَصَابِعَهُمْ فِى اٰذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ دييه اونلره بر ملجأ، بر قورتولوش چارهسى قالماديغنه إشارت ايتمشدر. حتّى بوغولان آدم دڭزڭ اورتهسنده بر اوت پارچهسنه إلتجا ايتديگى گبى، بونلر ده شاشقينلقلرندن پارمقلرڭ اوجنى دگل، پارمقلرينى تمامًا قولاقلرينه صوقويورلر. صانكه مصيبتلرى، دهشت قيرباجيله اونلرڭ أللرينى وورييور. اونلر ده آجيسندن پارمقلرينى جيبلرينه دگل، شاشقينلقدن قولاقلرينه صوقويورلر.
خلاصه:صاعقهنڭ إصابتندن قورتولمق ظنّيله ياپدقلرى شو أبلهانه حركتلردن اونلرڭ نه اولدقلرى آڭلاشيلير.
صوڭره سامعڭ ذهننه گلدى كه، "عجبا بو مصيبت عمومى ميدر، يوقسه اونلره مى مخصوصدر؟" بوڭا قارشى قرآنِ كريم وَاللّٰهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ ديمشدر. يعنى: بو مصيبت، اونلرڭ نعمتلره قارشى ياپدقلرى كفران جزاسيدر. اونلرى بو مصيبتله تجزيه ايدر. چونكه اونلر جمهور ايچون وضع ايديلن قانونِ إلٰهيدن خروج ايتمشلردر.
صوڭره سامع رعدڭ شدّتنه مقابل برقڭ اونلره بر فائدهسى اولمادى مى؟ دييه نفسيله قونوشور ايكن قرآنِ كريم يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ اَبْصَارَهُمْ جملهسيله برقڭ اونلره بر فائدهسى دگل، بِالعكس ايشيغيله اونلرڭ گوزلرينى همان كور ايدهجك شاننده بر شدّت گوسترمكدهدر، دييه سامعه جواب ويرمشدر. عادتا رعد قولاقلرينه، برق ده گوزلرينه إعلانِ خصومت ايتمشلردر.
— 127 —
سامع باقدى كه، رعد و برق و سائره گبى كائنات أجزاسى متّفقًا اونلرڭ عليهنده اولوب، اونلرى إتلاف ايتمك ايچون بربرينه يارديم ايدييورلر. بوڭا قارشى اونلرڭ نه ياپاجقلرينى دوشونمگه باشلادى. قرآنِ كريم كُلَّمَا اَضَاءَلَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَاِذَا اَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا جملهسيله اونلرڭ حيرت دائرهسنده تردّد ايچنده شاشقين بر وضعيتده يوللرينى گوروب، يوله دوام ايتمك ايچون جزئى بر فرصت بكلهمكده اولدقلرينه و برقڭ ضياسيله يول گورونديگى زمان دوامندن اميدسز مذبوحانه بر حركته گچهرك بر ايكى آديم آتدقلرينه، فقط ظلمت بردن بره إستيلا ايتديگنده يرلرنده إنجماد ايتمش گبى بر وضعيتده قالدقلرينه إشارتله جواب ويرمشدر.
سامع بو وضعيتى گورونجه، سؤاله گلدى: "ياهو بو قدر تعذيبلر آلتنده أزيلمكدن ايسه بردن بره ئولوب گيتمهلرى ويا بتون بتون صاغير و كور اولمالرى داها ايى دگل ميدر؟" دييه صورمشدر. قرآنِ كريم وَلَوْشَاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَاَبْصَارِهِمْ جملهسيله اونلرڭ ئولوم ايله عذابدن، إضطرابدن قورتولمغه إستحقاقلرى يوقدر. بونڭ ايچون مشيئتِ إلٰهيه اونلرڭ ئولومنه تعلّق ايتمهمشدر. تعلّق ايتسه ايتسه گوزلرينى كور، قولاقلرينى صاغير ايتمگه تعلّق ايدر. بوڭا ده تعلّق ايتمييور. چونكه قانونِ إلٰهيدن خارج قالان بو گبى درزيلرڭ گوزلرى، قولاقلرى دائما صاغ قالسين كه، عذابلرى ايشيتمكدن و عقابلرى گورمكدن ذوق آلسينلر دييه سامع أفندىيه جواب ويرمشدر.
صوڭره بو قصّهنڭ إحتوا ايتديگى عظمت و قدرتِ إلٰهيه ايله جنابِ حقّڭ عموم كائناتده تصرّف صاحبى اولديغى (و بِالخاصّه آثارِ قدرتندن رعد، برق، سحاب معجزهلرى گورونوب) سامعجه تحقّق ايدنجه كائنات هيبتندن بر تجلّى و بو مصيبتلر ده غضبنڭ بر قهرى اولان ذاتڭ قدرتى نه قدر بيوكدر، سُبْحَانَ اللّٰهِ دييه تسبيحاته باشلامشدر. قرآنِ كريم ده اونى تصديقًا اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ديمشدر.
مذكور آيتڭ إحتوا ايتديگى جملهلرڭ هيئتلرندهكى مناسبتلر:
أوت اَوْكَصَيِّبٍ دهكى اَوْ سفلى و غيرِ سفلى منافقلرڭ ايكى قسمه منقسم اولدقلرينه إشارتدر. و هر ايكى تمثيلڭ بربرينه مناسب و منافقلرڭ حالنه اويغون بولنديغنه رمزدر. و آرالرنده مشابهتڭ بولنماسى معلوم و مسلّم اولديغنه ايمادر. و كذا
— 128 —
حروفِ عاطفهدن ترقّىيى إفاده ايدن بَلْ كلمهسنڭ معناسنه متضمّندر. چونكه ايكنجى تمثيل، برنجى تمثيلدن داها شديددر.
كَصَيِّبٍ دهكى ك منافقلرى ياغموره تشبيه ايتمك ايچوندر. حالبوكه بربرينه مشابه دگلدر. آرالرنده مطابقت يوقدر. اويله ايسه مُشَبَّهٌ بِه اولاجق شى مقدّردر. ذكر ايديلمهمسى، لفظڭ ايجاز و إختصارى ايچوندر. لفظندهكى ايجاز ده معنايى إطناب و اوزاتيلمسى ايچوندر. معنانڭ بو اوزاتيلمسى ده سامعڭ وسعتِ خيالنه حواله ايديلير كه، مقامه مناسب جملهلرى تعيين ايتسين. مثلا،
اَوْكَالَّذِينَ سَافَروُا فِى صَحْرَاءٍ خَالِيَةٍ وَلَيْلَةٍ مُظْلِمَةٍ فَاَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِصَيِّبٍ
گبى، منافقلره مُشَبَّهٌ بِه اولمغه اويغون و اوزون بر جملهيى تقدير ايدهبيلير. يعنى، منافقلر خالى بر صحراده، ظلمتلى بر گيجهده چيقوب ياغمور مصيبتنه طوتولان يولجيلر گبيدر.
إخطار:هركسڭ بيلديگى مطر كلمهسنه، مألوف اولميان صيب كلمهسنڭ ترجيحًا ذكر ايديلمهسى، او ياغمورڭ قطرهلرى گويا برر مصيبت اولوب، اونلرڭ روح و جانلرينه مرمى گبى قصدًا آتيلديغنه إشارتدر.
صوڭره، ياغمورڭ چيپلاق سما جهتندن ياغديغى هركسجه معلوم اولديغى حالده مِنَ السَّمَاء قيديله تقييد ايديلمسى، إطلاق ايچوندر. يعنى، سما قيديله ياپيلان تخصيص تعميم ايچوندر. أوت سمانڭ قيدندن آڭلاشيلير كه، او ياغمور بتون سمانڭ اُفقنى طوتمش، عمومى بر شكلده ياغييور. هيچ بر ير اوندن خالى قالديغى يوقدر. أوت مَامِنْ دَابَّةٍ فِى الْاَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ جملهلرنده دخى دَابَّة ڭ فِى الْاَرْضِ ايله طائر ڭ يَطِيرُ إلى آخر ايله تقيدلرى، إطلاق و تعميم ايچوندر.
مفسّر عنواننى طاشييان بعض آدملر ياغمور و سائره گبى ياغان شيلرڭ سمانڭ جِرمندن ياغديغنه ذهاب ايتمشدر و قوجهمان بر دڭزڭ ده سماده بولونديغنى علاوه ايتمشدر. اونلرى بو ذهابه سَوق ايدن قرآنِ كريمڭ بر قاچ يرنده مِنَ السَّمَاء كلمهسنڭ بولونماسيدر. حالبوكه أصحابِ تحقيق و أربابِ بلاغتجه أڭ اويغون معنا،
— 129 —
مِنْ ايله سماء آراسنده جهة لفظنڭ تقديريله؛ ياغمورلرڭ سما جِرمندن دگل، سما جهتندن نازل اولديغنه حكم ايتمكدر.
مع هذا سما كلمهسنڭ يوقاريده بولنان هر شيئه إطلاق ايديلهبيلديگنه بناءً، بولوته ده سما دينلهبيلير. و بولوت ده سما كلمهسنڭ شمولنه داخلدر.
بو مقامڭ تحقيقى شويله ايضاح ايديلهبيلير: أگر قدرتِ إلٰهيهنڭ عظمتنه باقيليرسه، جهتلر هپ بردر. هانگى جهتدن و هانگى شيدن اولورسه اولسون ياغمورڭ ياغماسى ممكندر. أگر حكمتِ إلٰهيهيه باقيليرسه ياغمورڭ نزولى آنجق كُرهِٔ هوائيهده منتشر و كُرهِٔ هوائيهنڭ اونده بر جزئنى تشكيل ايدن بخارِ مائينڭ تكاثفندن حصوله گلييور.
زيرا حكمتِ إلٰهيه بتون أشياده أڭ گوزل بر نظام تأسيس ايتمشدر. بو نظام أشيادهكى موازنهِٔ عموميهنڭ محافظهسنه خدمت ايدر. بو موازنهنڭ محافظهسى ده أڭ ياقين، قولاى، قيصه يوللرى ترجيح ايتمگه باقار.
ياغمور مسئلهسى حقّنده أڭ قيصه يول شويله تعريف ايديلهبيلير:
طبقهِٔ هوائيهده منتشر بخارِ مائينڭ ذرّهلرينه إرادهِٔ إلٰهيه أمر ايتديگى وقت، هر طرفدن "لبّيك" دييهرك طوپلانمغه باشلار. و بولوت شكلنده، إرادهِٔ إلٰهيهيه أمربر اولارق حاضر طورورلر. ينه إرادهِٔ إلٰهيهنڭ أمرى ايله بر قسم ذرّهلر شدّتِ تضييق و تكاثفدن قطرهلره إنقلاب ايدر. صوڭره قانونلر ممثّلى، نظامات معكسلرى دينلن، (او قطرهلره مناسب ياراديلان) ملائكه واسطهسيله او قطرهلر مزاحمتسز، مصادمهسز نزول ايدر، يره دوشرلر. لٰكن جوِّ هواده موازنهنڭ محافظهسى ايچون ياغان قطرهلردن بوش قالان يرلر، دڭزلردن، يرلردن قالقان بخارلر ايله طولديريلير.
إخطار:سماده بيوك بر دڭزڭ بولنديغنه ايديلن ذهاب، مجازى حقيقت ظن ايديلديگندن ايلرى گلمشدر. أوت جوِّ هوا، دڭزڭ رنگينى آڭديرر. و كُرهِٔ هوائيهده منتشر بحرِ محيطدن فضله صو واردر. بناءً عليه جوِّ هوايى دڭزه تشبيه ايتمك بعيد دگلدر. فقط معناىِ حقيقى ايله باقيليرسه خطادر.
— 130 —
س- وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ آيتِ كريمهنڭ ظاهرينه گوره ياغمورڭ نزولى، طولودن متشكّل سماده بولنان طاغلردندر. بونڭ ايضاحى؟
ج- بر كلامڭ نه بلاغته اويغون و نه عقله موافق و نه منطغه مطابق معناىِ ظاهريسنه ياپيشوب، ظاهرندن آيريلمامق بر جمود و بر سونوكلكدر. زيرا جنّتڭ يمك قابلرينڭ وصفلرى حقّنده قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ جملهسى بر إستعارهِٔ بديعيهيى تضمّن ايتديگى گبى، مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ دخى بر إستعارهِٔ بديعيهيى إحتوا ايتمكدهدر. شويله كه: جنّتڭ قابلرى نه شيشهدن و نه گوموشدن اولمادقلرندن بو جملهنڭ معناىِ ظاهريسنه حملى جائز دگلدر. چونكه او قابلره گوموشدن ياپيلمش شيشهلردر دينلهمز. زيرا هر ايكى عنصر آراسنده مطابقت يوقدر. آنجق قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ دن معناىِ مجازيله شيشهنڭ شفّافيتى، گوموشڭ بياضلغى قصد ايديلمشدر. يعنى، او قابلر شيشهلر گبى شفّاف، گوموش گبى بياضدرلر.
كذالك مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ جملهسى ده، ايكى إستعارهيى تضمّن ايتمشدر. بو إستعارهلر سامعڭ شاعرانه بر خيالنه مؤسّسدر. بو خيال ده عالمِ سفلى ايله عالمِ علوى آراسنده بر نوع مشابهت و مماثلتى ملاحظه ايتمگه مبنيدر. يعنى، عالمِ سفلى دينلن أرض مواسمِ أربعهده بِالخاصّه بهار موسمنده ناصل درلو درلو شكللره گيرر و أنواعًا زينتلى، نقشلى ألبسهلرى گيهر، آيرى آيرى منظرهلرى گوسترر. عالمِ علوى اولان سماوات دخى بِالخاصّه بولوطلريله پك غريب، عجيب كيفيتلره، صورتلره، رنكلره گيرر چيقار. عادتا هر ايكى عالم بربرينه رقابت ايدييورلر. بو ايكى عالم آراسنده شويلهجه بر مشابهت و مماثلتڭ دوشونلمسى ده، آرالرنده بر مسابقه و رقابتى تخيّل ايتمكدن نشئت ايدر. شويله كه: أرض، سما گوزللك مسابقهسنه گيرمك ايچون لازم گلن تواليتلرى ياپوب حاضرلقلرده بولندقلرى زمان أرض قيش موسمنده قاردن معمول بياض ألبسهلرينى گيهر. بهار موسمنده زمرد گبى يشيل خاليلرى صحرالرينه سرهر. يشيل كورْكلرى طاغلرينه گيديرر. باشلرينه بياض صاريقلرى باغلار. و بو گوزل إنقلاب و منظرهلريله قدرتِ إلٰهيهنڭ معجزهلرينى، حكمتِ إلٰهيهنڭ نظرينه عرض ايدر.
— 131 —
بوڭا قارشى جوِّ سما دخى عظمتِ إلٰهيهيى إظهار ايتمك ايچون قوجهمان طاغلرى، تپهلرى، درهلرى و سائره غريب، عجيب شيلرڭ شكللرينى و بياض، سياه، قيرمزى گبى بويالر ايله بويالانمش پاموق ييغنلرينى آڭديران بولوت قافلهلرينى ايلرىيه سورهرك نظرِ حكمته تقديم ايدر. ايشته بو ايكى عالم آراسندهكى خيالى مشابهتدن طولايى بِالخاصّه ياز موسمندهكى بولوتلرى، عربلر طرفندن طاغلره، گميلره، بوستانلره، درهلره، دوهلرڭ قافلهلرينه ياپيلان تشبيهلر، اُسلوبلر نظرِ بلاغتده پك گوزل گورونور.
بناءً عليه عالمِ علوى ايله عالمِ سفلى آراسنده و طولاييسيله بولوتلر ايله طاغلر آراسندهكى مشابهت و مناسبته بناءً وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ آيتِ كريمهنڭ معناىِ بليغانهسى، "طاغلرڭ بيوكلگنده، دولونڭ رنگنده بولنان سمادهكى بولوتلردن ياغمورلرى إنزال ايدييورز" ديمكدن عبارتدر.
بو گوزل و بلاغتجه مقبول، عقل و منطغه مطابق معنا طورور ايكن آيتڭ ظاهرينه ياپيشوب، بش يوز سنهلك بر مسافهده ايكى دقيقهلق بر زمان ظرفنده ياغمورى جِرمِ سمادن ير يوزينه اينديرمك گبى سقط بر معنايه ذهاب ايتمك كارِ عقل دگلدر. حكمت و إقتصاد و عدمِ عبثيت ردّ ايدر. يولجيلرڭ گيجهسنى قورقونج گوسترمك ايچون ذكر ايديلن فِيهِ ظُلُمَاتٌ دهكى فِيهِ نڭ تقديمى، او مصيبتلى گيجهنڭ شدّتِ ظلمتندن دهشت آلانلرجه گويا چوق گيجهلرڭ ظلمتلرى طوپلانوب، او گيجهنڭ ظلمتنه إنضمام ايتمش اولدقلرينه إشارتدر.
س- فِيهِ دهكى ضميرڭ صيّبه راجع اولديغندن ياغمورڭ ظرف، ظلمتڭ مظروف اولديغى آڭلاشيلير. حالبوكه قضيه معكوسهدر. ياغمور ظلمتڭ ايچندهدر؟
ج- ياغمورڭ كثرتندن دهشت آلان يولجيلرڭ ظنّيله گويا شو بوشلق، ياغمور ايله طولو بر حوضدر. و ظلمتڭ ذرّهلرى ده، او ياغمورڭ قطرهلرى آراسنه طاغيلمشلردر. ايشته بويله بر ظنّه بناءً ياغمور ظرف، ظلمت مظروف اولابيلير.
ظلمات ڭ جمع صيغهسيله ذكرى ايسه، بولوتلرڭ قراڭلقلرندن، كثافتندن و عام اولديغندن و ياغمور قطرهلرينڭ كثافتندن حاصل اولان متعدّد ظلمتلره إشارتدر.
— 132 —
تنكير و مجهوليتى إفاده ايدن ظلمات دهكى تنوين، يولجيلرجه حقيقتلرى مجهول بر طاقم ظلمتلر اولديغنه إشارتدر. ديمك او تنوين، يولجيلرڭ علمنه پرده اولارق بر ظلمتى داها علاوه ايتمشدر. او حالده بو تنوين، يولجيلرڭ گوزلرينه پرده اولان ظلماته بر تأكيددر.
وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ يعنى، گوك گورولتيسيله شمشك، جنابِ حقّڭ عظمتنه، قدرتنه دلالت ايدن پك آشكار ايكى آيتدر كه؛ عالمِ غيبدن، بولوتلرڭ إداره و تدويرلرينه مؤكّل و نظام، إنتظام قانونلرينڭ ممثّللرى و مأمورلرى اولان مَلكلرڭ يدِ صلاحيتلرينه ويرلمشدر.
صوڭره مسبّباتڭ أسبابله ظاهرده باغلى اولديغنه بناءً هواده منتشر اولان بخارِ مائيدن بولوتلر إذنِ إلٰهيله تشكّل ايدرلر. بو بولوتلرڭ حكمتِ ربّانيله بر قسمى منفى ألكتريقى حاملدر. بر قسمى ده مثبت ألكتريقه حاملهدر. بو قسملر بربرينه ياقلاشوب، آرالرنده تصادم اولديغنده إرادهِٔ خالقله برق تولّد ايدر. بر قسمى هجوم، بر قسمى ده فرار ايتدكلرى زمان آرالرنده هواسز قالان يرلرى طولديرمق ايچون أمرِ ربّانيله طبقاتِ هوائيه حركت و هيجانه گلديگنده رعد صداسى، يعنى گوك گورولتيسى ميدانه گلير. فقط بو حاللرڭ جريانى بر نظام، بر قانون آلتنده اولور كه، او نظامى، او قانونى تمثيل ايدن رعد و برق مَلكلريدر.
س- رعد و برقڭ ظلمات كلمهسنه عطفلرندن آڭلاشيلير كه، بونلرڭ ظرفى ياغموردر. حالبوكه ظرفلرى بولوتدر. ياغمور دگلدر؟
ج- دهشتندن باييلمش اولان سامعجه، او ياغمورڭ هر شيئى إحاطه ايتمش اولديغى ظن ايديلديگنه گوره، رعد و برق ده ياغمورڭ ايچنه آلديغى شيلره داخلدرلر.
س- ظلماتڭ عكسنه رعد و برقڭ مفرد صيغهسيله ذكرلرى نهيه إشارتدر؟
ج- يولجيلرڭ أڭ چوق نظرِ حيرتلرينى جلب ايدن، سماواتڭ باغيرماسيله موجوداتى آنى اولارق ايشيقلانديرمقدر. بونلر ايسه معناىِ مصدريدر. معناىِ مصدرى مفرد اولور و إفراد ايله إفاده ايديلير.
و كذا رعد اولسون، برق اولسون، سماوى آيتلردن أفرادى چوق برر نوعدرلر. بوراده اونلردن مقصد نوعلريدر، أفرادلرى دگلدر. اونڭ ايچون إفراد ايله ذكر ايديلمشلردر.
— 133 —
س- رعد و برقدهكى تنوين نهيه إشارتدر؟
ج- يا محذوف بر صفته عِوَضدر. تقديرِ كلام (رَعْدٌ قَاصِفٌ(بَرْقٌ خَاطِفٌ در. ياخود رعد و برقڭ نكره و مجهوليتلرينى إفاده ايچوندر. چونكه يولجيلر گوزلرينى يوممش، قولاقلرينى طيقامش اولدقلرندن اونلرى گورمش و ايشيتمش دگللردر كه اونلرى بيلسينلر.
يَجْعَلُونَ اَصَابِعَهُمْ فِى اٰذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ
بو جمله مستأنفهدر. يعنى، ماقبليله باغلى دگلدر. آنجق مقدّر بر سؤاله جوابدر. شويله كه:
وقتا كه سامع شو ايكنجى قصّهِٔ تمثيليهيى ايشيتدى. طبيعى، مصيبتڭ كيفيتنى آڭلامق ايچون شدّتلى بر مَيلى اوياندى. وقتا كه، قرآنِ كريمڭ تصويرندن معلومات آلدى. مصيبتزده اولان يولجيلرڭ ده حاللرينى و او مصيبته قارشى نه ياپديقلرينى آڭلامق ايستدى. قرآنِ كريم يَجْعَلُونَ اَصَابِعَهُمْ فِى اٰذَانِهِمْ إلخ... ديمكله اونلرى قورتارهجق بر ملجأ قالماديغنه (و نجات بولمق خولياسيله دڭزده أللرينى اوتلره اوزاتان، بوغولانلر گبى) سماوى طوپ و منجينقلردن قورتولمق ايچون قولاقلرينى طيقامقدن ماعدا بر چارهلرى قالماديغنه إشارت ايتمشدر.
س- مقامڭ إقتضاسى خلافنه يدْخلون نڭ يرينه يَجْعَلُونَ نڭ قوللانيلماسى نهيه بناءًدر؟
ج- يولجيلرڭ نجاتلرينى إنتاج ايدهجك حقيقى سببلرى آرايوب بولمقدن مأيوس اولدقدن صوڭره قولاق طيقامق گبى جعلى و ظنّى شيلره مراجعت ايتمك مجبوريتنده قالدقلرينه إشارتدر.
س- گچن وقعهلرى زمانِ حاله إحضار ايچون قوللانيلان مضارع صيغهسيله يَجْعَلُونَ نڭ ذكرى نهيه إشارتدر؟
ج- حيرتلرى آرتيران شو مقامڭ سامعه ويرديگى دهشتدن طولايى، يولجيلرڭ حادثهسنى وَلَوْ خيالى اولسون گورمك آرزوسنده بولنان سامعڭ آرزوسنى تطمين ايچون (صيغهِٔ مضارعله) گچن او وقعه زمانِ حاله گتيريلهرك سامعڭ خيالنه تصوير
— 134 —
ايديلمشدر. و كذا مضارع صيغهسى ايكيده بر كسيلوب تازهلنمكله برابر إستمرار و دوامى إقتضا ايدر. و بونڭ إستمرارندن بولوتڭ گورولتيسنڭ ده دوامنه ايما واردر.
اَصَابِعَهُمْ قولاقلره صوقولابيلن آنجق پارمق اوچلرى ايكن، بوراده پارمق معناسنه اولان أصابعڭ قوللانيلماسى، اونلرڭ حيرت و دهشتلرندن طولايى درجهِٔ شاشقينلقلرينه إشارتدر.
فِى اٰذَانِهِمْ رعدڭ صداسندن اوغرادقلرى اويله بر شدّتِ خوفه إشارتدر كه، أگر رعد قولاقلرينڭ پنجرهسندن ايچرىيه گيرهجك اولورسه درحال روحلرى آغزلرينڭ قپوسندن طيشارىيه قاچاجقدر.
و كذا بو قيدده چوق گوزل و لطيف بر ايما واردر كه، وقتا كه اونلر ايديلن نصيحتلرى، نداىِ حقّى، قولاقلرينى آچوب، ايچريسنه آلماديلر. سماوات جهتندن قولاقلر جبههسى رعد و برقڭ طوپ و منجنيقلرينه طوتولدى. اونلر او زمان خير ايچون طيقادقلرى قولاقلرينى، شيمدى ده شر و عذاب ايچون طيقامغه مجبور اولديلر.
اَلْجَزَاءُ مِنْ جِنْسِ الْعَمَلِ
أوت أل ايله سرقت ياپيلديغندن أل كسيلير. فنا سوزلر آغز ايله سويلنديگندن آغزه وورولور. او ده ندامت ايچون صاغ ألنى آغزينه، خجالت ايچون ده صول ألنى گوزلرينه قويار.
مِنَ الصَّوَاعِقِ رعد و برقڭ يولجيلره ضرر ويرمكده متّحد اولدقلرينه إشارةً، يالڭز برقڭ صفتى اولان صاعقهنڭ ذكريله إكتفا ايديلهرك، رعدڭ صفتى ترك ايديلمشدر. مع هذا صاعقه، شدّتلى بر صوت ايله ياقيجى بر آتشدن عبارت اولديغى جهتله، رعدڭ گورولتيسنى ده تضمّن ايتمش بولنويور. بو إعتبار ايله، رعدڭ صفتى ده ذكر ايدلمش ديمكدر.
حَذَرَ الْمَوْتِ يعنى، يولجيلرڭ صاعقهلره قارشى پارمقلريله ياپدقلرى او گولنج مدافعهلرى مال، أولاد و سائره أشيانڭ قورقوسندن دگلدر. آنجق جانلرينى جهنّمه تسليم ايدهجك ئولوم قورقوسندندر. چونكه مصيبتڭ بيچاغى كميگه طيانمشدر. باشقه شيلرڭ كدرنده، مراقنده اولامايوب يالڭز ئولوم و حفظِ حياتى دوشونورلر.
— 135 —
وَاللّٰهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ بو جملهده بولنان كلمهلرڭ بربرلريله مناسبتلرى و إفاده ايتدكلرى نكتهلر:
أوت و آرالرنده مناسبت بولنان ايكى شيئى بربرينه عطف ايدن بر آلَتدر. بوراده ماقبليله مابعدى آراسنده بر مناسبت گورونميور. يالڭز برنجى تمثيل ايله ايكنجى تمثيلڭ آراسندهكى مناسبته باقهرق، شويله سلسلهلى بر قاچ جملهيى إخطار ايدييور:
اونلر شنلكلى يرلردن فرار، شهرليلكدن نفرت، گيجهنڭ إستراحت زمانى اولديغنه دائر قانونه مخالفت ايتدكلرى گبى، نصيحتلره إطاعت ايتميهرك، صانكه نجاتلرى چوللرده ايمش گبى صحرالره دوشديلر. النهايه خيبت و خسرانه اوغرايهرق اللّٰهڭ بلاسنه محاط و معروض قالديلر.
اللّٰه بو كلمهِٔ مباركه، اونلرڭ صوڭ اُميد و رجالرينڭ كسيلمهسنه إشارتدر. چونكه مصيبتزده اولان بر آدم، أوّل و آخر اللّٰهڭ مرحمتنه إلتجا ايتمكله متسلّى اولور. بناءً عليه اللّٰهڭ قهر و غضبنه مستحق اولانڭ، ألبته و ألبته نجاتندن اُميد و رجاسى كسيلير.
مُحِيطٌ كلمهسى اونلرى آبلوقه ايدن مصيبتلرڭ، اللّٰهڭ آثارِ عظمتى اولديغنه إشارتدر. يعنى گوكلرڭ، بولوتلرڭ، ياغمورلرڭ، گيجهلرڭ اونلره جهاتِ ستّهدن هجوم ايتدكلرى گبى؛ اللّٰهڭ ده غضب و بليّاتى هر طرفدن اونلرى إحاطه ايتمشدر. و كذا اللّٰهڭ بتون كائناتى إحاطه ايدن علم و قدرتى و بتون ذرّاته شامل اولان أمرلرى گوز ئوڭنه گتريليرسه مُحِيطٌ كلمهسندن شويله بر إخطار فيشقيرمغه باشلار:
"أى كافرلر! سماوات و أرضڭ طيشاريسنه چيقامازسڭز. داخلده ايسه هر نرهيه قاچهجق اولورسهڭز اوراده اللّٰه علم و قدرتيله حاضر و ناظردر."
بِالْكَافِرِينَ بو كلمهيى محيط لفظنه باغلايان ب حرفِ جرّى، اللّٰهڭ غضبندن قاچان كافرلر ينه اللّٰهڭ غضبنه راست گلوب مصيبت اوقلرينه هدف اولدقلرينه إشارتدر.
كَافِرِينَ عنوانى ايسه اوچ إشارتى طاشييور:
— 136 —
١ - تمثيل ايچرسنده ممثّلى، يعنى منافقلرى گوسترمكله سامعڭ تمثيل ايله مشغول اولوب ده ممثّلدن، مقصددن غافل اولمامسنى تأمين ايتمك ايچوندر.
٢ - تمثيل ايله ممثّل؛ يعنى، يولجيلرڭ دوروميله منافقلرڭ دورومى آراسنده صوڭ سيستمده بولنان مشابهتڭ قوّتندن طولايى، برى برينڭ صفتنى، يكديگرينڭ لقبنى، صوى آدينى طاشييهبيلمهلرينه إشارتدر.
٣ - كافرلرڭ قلبى گبى، اونلرڭ ده قلبلرى ظلمت و عذاب ايچنده بولنديغنه إشارتدر. زيرا ياپدقلرى جنايت و قصورلرندن، وجدانلرى دخى اونلرى تعذيب ايتمكدن گرى قالمييور. أوت بِالذّات ياپديغى جنايتڭ جزاسنى گورن بر آدمڭ وجدانى مستريح اولاماز.
يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ اَبْصَارَهُمْ بو جملهدهكى كلمهلرڭ إشغال ايتدكلرى يرلر ايله مناسبتلرى و هر بريسنڭ طاشيديغى إشارتلرى:
أوت أوّلا بو جمله مستأنفهدر. يعنى ماقبليله باغلى دگلدر. إستينافى ايسه، مقدّر بر سؤاله جوابدر:
س- برق، ظلمتلرى طاغيدان ضيادار بر آتشدر. اونلر اونڭ ضياسندن إستفاده ايتمديلر مى؟
ج- بر فائده و بر منفعت گورمهلرى شويله طورسون، برقڭ ضررندن، بلاسندن قورقديلر دييه قرآنِ كريم بو جمله ايله او مقدّر سؤاله جواب ويرمشدر.
قربيت و ياقينلغى إفاده ايدن يكاد كلمهسنڭ بو جملهده دلالت ايتديگى معنا شوندن عبارتدر كه: گوزلرينى خطف و كور ايدهجك أسباب موجود اولديغنه رغمًا، هر ناصلسه بر مانعدن طولايى هنوز كور اولمامشلردر.
قاپديرمق معناسنى إفاده ايدن يَخْطَفُ كلمهسنده پك گوزل و لطيف بر بلاغت واردر. شويله كه: أشيانڭ صورتلرينى آلوب گتيرمك ايچون گوزڭ گوندرديگى ضيا أثناىِ راهده أشيايه يتيشمزدن أوّل بردن بره شمشك چاقار، قاپديريجى بر قوش گبى او ضيايى آلير، گوتورور ويا گوزڭ شعاعى أشيانڭ شكللرينى آلوب گتيرركن
— 137 —
گيجهنڭ گوزى حكمنده اولان شمشك كمالِ سرعتله هجوم ايدهرك ألندن او شكللرى آلير، گوتورور. صانكه ظلمتى قالديرمقله أشيايى گوسترن شمشك، او درزيلرڭ أشيايى گورمهلرينه راضى اولماديغندن، گوزڭ شعاعندن او شكللرى قاپديرييور.
عُيُون كلمهسنه ترجيحًا ذكر ايديلن اَبْصَارَهُمْ عنوانى، قرآنڭ بيان ايتديگى قطعى برهانلرينه قارشى كورلك گوسترن منافقلرڭ بصيرت و قلبلرندهكى كوتو نيّتلرينى، عمللرينى آڭديرمقله تشهير ايتمك ايچوندر. زيرا گوز قلبڭ آيينهسيدر. قلبڭ مضمراتى گوزده گورونور.
كُلَّمَا اَضَاءَلَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَاِذَا اَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا
بو آيتى تشكيل ايدن كلمهلرڭ إشارتلرى:
أوت أوّلا بو جمله ينه مستأنفه اولوب، ماقبليله علاقهدار دگلدر. آنجق سامعڭ خاطرينه گلن شو سؤالى جوابلانديرييور:
س- اونلرڭ مصيبتى تبدّل و تعدّد ايتمشدر. عجبا هر ايكى حالتده حاللرى نه اولدى؟
ج- شمشگڭ ضياسيله يوللرى گورونديگى زمان يورورلر ايمش. ظلمت ده چوكديگى وقت طورورلر ايمش، دييه قرآنِ كريم شو جمله ايله سامعڭ او شبههسنى إزاله ايتمشدر.
س- كُلَّمَا إستغراق و إستمرارى، يعنى عموميت و دوامى إفاده ايدن بر أداتدر. اِذَا ايسه، نه عموميتى و نه دوامى إفاده ايتمز، بو إعتبار ايله شمشگڭ ضيالانديريلمسنده كُلَّمَا نڭ، ظلمتڭ چوكديگنده اِذَا نڭ قوللانيلماسى نهيه بناءًدر؟
ج- اونلرڭ ضيايه فضلهجه حرص و إحتياجلرى اولديغى ايچون، أڭ آز بر ضيايى بيله فرصت بيلوب قاچيرتمق ايستهمدكلرينه إشارةً، ضيا اوزرنده كُلَّمَا إستعمال ايديلمشدر.
سببيت و منفعته دلالت ايدن اَضَاءَلَهُمْ دهكى ل حرفندن آڭلاشيلير كه، باييلمق درجهسنده بر مصيبتزده نفسنه عائد شيلردن ماعدا هيچ بر شى دوشونمييور. حتّى
— 138 —
قدرتِ إلٰهيهنڭ بيڭلرجه حكمتلر ايچون كائناته نشر ايتديگى ضيانڭ منفعتى تمامًا كنديسنه عائد اولديغنى و اونڭ ايچون گوندريلديگنى ظن ايدر.
ضيانڭ عدمِ دوامى يوزندن سرعتلى بر يورويشله يوللرينه دوام ايتمهلرى مقتضاىِ حال و مقام ايكن سرعتسز، عادى بر يورويش إفاده ايدن مَشَوْا تعبيرى، مصيبتڭ شدّتندن نشئت ايدن ضعفيت يوزندن سرعتِ سيره قادر اولمادقلرينه إشارتدر.
س- إنسانلر يرده يورودكلرى گبى، اونلرڭ ده يورومهلرى يرده اولماليدر. حالبوكه فِيهِ دهكى ضميرڭ ضيايه راجع اولماسى جهتيله اونلرڭ يورومهلرى ضياده اولديغى آڭلاشيلير؟
ج- اونلرڭ ضيا خارجنده يورومهلرى ممكن اولماديغى ايچون، صانكه مسافه و مدارِ حركتلرى يالڭز ضيايه منحصردر. وَاِذَا دهكى و يولجيلرڭ أوّلجه گوردكلرى ظلمت مصيبتنى تازهلهمك ايچون ايكنجى بر ظلمت داها عطف و علاوه ايديلديگنه إشارتدر. اِذَا نڭ إفاده ايتديگى جزئيت و قلّت ايسه، يولجيلرڭ ظلمته قارشى بسلهدكلرى نفرت و گوستردكلرى كورلك شدّتندن فكرلرينه ظلمتى گتيرمدكلرينه، آنجق على الدوام ضيا ايچون بر فرصت بكلرلر ايكن بردن بره ظلمتڭ هجومنه معروض قالدقلرينه إشارتدر.
اَظْلَمَ نڭ برقه اولان إسنادى، برقڭ ضياسندن صوڭره هجوم ايدن ظلمتڭ باشقه ظلمتلردن شديد اولديغنه إشارتدر.
و كذا مصيبتزده اولان يولجيلرڭ تخيّللرينه گوره گويا برقڭ ضياسندن صوڭره شو بوشلغى طولديران ظلمتلر، هپ برق آتشنڭ سونمسندن ميدانه گلن دومانلر اولديغنه ده خيالى بر ايمادر.
ضرر ايچون قوللانيلان عَلَيْهِمْ دهكى عَلٰى كلمهسى ظلمت مصيبتنڭ تصادفى اولمايوب، آنجق اونلرڭ جزاءِ عمللرى اولديغنه إشارتدر. و مصيبتزده اولان
— 139 —
يولجيلرڭ، شو بوشلغى طولديران ظلمتلر بتون إنسانلر ايچريسندن اونلرى قصد و اونلره ضرر ويرمك ايچون گوندريلمش اولدقلرينى تخيّل ايتدكلرينه بر رمزدر.
ظلمت چوكديگى وقت سكونتله طوروب تپرشمهملرى ايجاب ايدر ايكن آياغه قالقديلر، معناسنى إفاده ايدن قَامُوا تعبيرى مصيبتڭ شدّتندن و مصيبتله چوق اوغراشدقلرندن ركوع وضعيتنى آڭديران بللرنده بر تقوّس پيدا اولديغنه و ظلمتڭ آنى هجومندن ديسكينهرك آياغه قالقوب قاچانلر گبى، بللرينى دوزلتمهلرينه إشارتدر.
وَلَوْشَاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَاَبْصَارِهِمْ
بو جملهدهكى كلمهلرڭ إشارتلرى:
أوت أوّلكى جملهلرده گوزلرينى كور، قولاقلرينى صاغير ايتمك شاننده بولنان أسباب ذكر ايديلدكدن صوڭره بو جملهده مسبّباتى مشيئتِ إلٰهيه ايله باغلادقدن صوڭره أوّلكى جملهلره عطف ايدن و حرفى أسبابڭ پردهسى آلتنده تصرّف ايدن آنجق يدِ قدرت و بتون أسباب و علّتلر اوزرنده مراقبه ايدن نظرِ حكمت اولديغنه إشارتدر.
لَوْ بو كلمهنڭ تضمّن ايتديگى (قياسِ إستثنائى) شويله تصوير ايديلهبيلير: مشيئتِ إلٰهيهنڭ اولمامسى؛ ذهاب، سمع و بصرڭ اولمامسنه علّتدر. ذهاب، سمع و بصرڭ اولمامسى ده، مشيئتڭ اولمامسنى بيلديرمگه بر دليل و بر علّتدر.
و كذا مشيئتِ إلٰهيهدن ماعدا بتون أسبابڭ تكمّل ايتمسنه و يالڭز مشيئتِ إلٰهيهنڭ تعلّقيله گوز و قولاقلرينڭ ايشى بيتمش اولاجغنه إشارتدر.
شَاءَ تعبيرى مسبّباتى أسبابله باغلايان مشيئت و إرادهِٔ إلٰهيه اولديغنه دلالت ايدر. اويله ايسه تأثير قدرتڭدر. أسباب ايسه، يدِ قدرتڭ نظرِ ظاهريده امورِ خسيسه ايله مباشرتى گورونمهمك ايچون وضع ايديلمش پردهلردر.
اَللّٰهُ لفظهِٔ جلالڭ صراحتله ذكرى؛ خلقى فضلهجه أسبابه أهمّيت ويرمكدن زجر و منع ايتمكله، أسبابڭ پردهسى آلتنده تصرّف ايدن يدِ قدرتى گورمگه فكرلرى دعوت ايدر.
شَاءَ فعلنڭ بر مفعول ايله تقييد ايديلميهرك مطلق بيراقيلماسى؛ مشيئت و إرادهِٔ إلٰهيهنڭ، كائناتڭ أحوالندن متأثّر اولماديغنه و موجوداتڭ صفاتِ إلٰهيهيه تأثيرلرى
— 140 —
بولونمديغنه إشارتدر. يعنى، بشرڭ إرادهسى و سائر صفتلرى موجوداتڭ حسن، قبح، بيوكلك، كوچكلك گبى أحوالندن متأثّر اولديغى گبى صفاتِ إلٰهيه متأثّر اولاماز. صفاتِ إلٰهيهيه گوره هپسى متساويدر.
گوتورمك معناسنى إفاده ايدن ذَهَبَ دن آڭلاشيلير كه؛ أسباب، مسبّبات اوزرينه مسلّط و مستولى دگلدر. يعنى أسبابڭ إرتفاعى زماننده، اونلر ايله قائم و باغلى اولان مسبّباتڭ عدم درياسنه دوشمهسى إحتمالى يوقدر. آنجق أسبابڭ آرقهسنده حاضر بولنان يدِ قدرت او مسبّباتى حفظ ايدر. و حكمتِ إلٰهيه موازنه و نظام قانونى موجبنجه باشقه موقعلره گوندرير، إهمال ايتمز. أوت حرارت صويى قايناتمقله، بُنْيهسنى تخريب ايتديگى زمان، ايچندهكى بخار عدمه گيتمز، بلكه نظاماتِ هوائيه موجبنجه معيّن بر مجراده معيّن بر موقعه سَوق ايديلير.
و كذا، ذَهَبَ تعبيرندن آڭلاشيلير كه، "حواسِّ خمسه" دينلن طويغولر؛ طبيعتدن نشئت ايتمش دگلدر. و قولاق، گوز عضولرينه ده لازم دگلدرلر. آنجق او طويغولر، جنابِ حقدن إحسان ايديلن هديهلردر. شو قولاق، گوز أتلرى ده عادى شرطلردر.
و كذا، ذَهَبَ نڭ حرفِ جر اولان ب ايله برابر گلمهسندن آڭلاشيلير كه، مسبّبات أسبابدن آيريلديغى زمان باشى بوش بيراقيلميهرق، ينه بر نظام آلتنه آلينير. چونكه ذَهَبَ به برابرجه گوتورمك معناسنى إفاده ايدر. معلوم يا برابر گوتوريلن بر شى صاحبسز، باشى بوش بيراقيلاماز.
إخطار:سمعڭ مفرد اولارق، بصرڭ جمع اولارق ذكرلرى؛ ايشيديلن بر، گورونن چوق اولديغنه إشارتدر. أوت سويلهنيلن سوزلر، برر برر قولاغه گيرر، ايشيديلير. امّا چوق شيلر دفعةً گوزه گورونهبيلير.
اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
بو جملهدهكى نكته و إشارتلر:
أوت أوّلا بو جمله منافق و يولجيلرى إستيلا ايدن دهشتڭ تحقيقى ايچون بر فذلكه و بر خلاصهدر. و بو خلاصهدن آڭلاشيلير كه؛ يولجيلرڭ أحوالى، منافقلرڭ أحوالنى
— 141 —
تماميله تمثيل ايتدكلرى و هر بر حاللرى يولجيلرڭ حاللرنده گورونديگى گبى، هر بر ذرّهده و هر بر حالده قدرتِ إلٰهيهنڭ ده تصرّفى گورونور.
تحقيقى إفاده ايدن اِنَّ داخل اولديغى حكمڭ ثابت و صارصيلماز حقيقتلردن اولديغنه دلالت ايتديگى گبى، مسئلهنڭ عظمتنه، وسعتنه، دقّتنه و نوعِ بشرڭ ده بو گبى مسئلهلرده عاجز، ضعيف، قاصر اولديغنى رمزًا گوسترييور. چونكه بو گبى يقينى مسئلهلرده تردّدى إنتاج ايدن وهملردر. وهملرى توليد ايدن ضعفيت، عجز، قصوردر. بونلر ده إنسانڭ طينتيله يوغرولمش صفتلردر.
اَللّٰهُ لفظهِٔ جلالڭ بوراده صراحةً ذكر ايديلمهسى، بو جملهدهكى حكمى إثبات ايدن دليله إشارتدر. چونكه بتون موجودات تحتِ تصرّفنده و دائرهِٔ شمولنده بولنان قدرت، سائر صفتلر گبى الوهيتڭ لازمهسيدر.
عَلٰى كلمهسندن آڭلاشيلير كه، عدمدن أشيايى چيقارتان قدرت، او أشيايى مهمل و باشى بوش بيراقماز. آنجق حكمتڭ مراقبه و نظارتى آلتنده تربيه ايتديرر.
كُلِّ أداتندن آڭلاشيلير كه، أسبابڭ بتون أثرلرى و حاصلِ بِالمصدر دينلن أفعالِ إختياريهيه ترتّب ايدن أثرلر تمامًا قدرته باغليدر. موجود و موجوداته شئ و أشيا دينلمسى، مشيئتِ إلٰهيهنڭ تعلّقندن نشئت ايتديگنه نظرًا؛ شَيْء تعبيرندن آڭلاشيلير كه، أشيا وجوده گلدكدن صوڭره ده، صانعدن علاقهلرى كسيلمهيور. وجودڭ تكرّرندن عبارت اولان بقالرى ايچون دائما صانعه محتاجدرلر.
قادر كلمهسنه بدل ثبوت و دوامى إفاده ايدن قَدِير صيغهسندن آڭلاشيلير كه؛ قدرت، مقدورات نسبتنده اولمايوب، دائرهِٔ تصرّفى پك گنيشدر. و قدرت ذاتيهدر، تغيّرى قبول ايتمز. و قدرت لازمهدر، زياده و نقصانه قابليتى يوقدر. و قدرت؛ رزّاق، غفّار، محيى، مميت گبى صفاتِ فعليهنڭ مرجع و ميزانيدر.
— 142 —
يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِى خَلَقَكُمْ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ٭ اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَاَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَاَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ فَلَا تَجْعَلُوا ِللّٰهِ اَنْدَادًا وَ اَنْتُمْ تَعْلَمُونَ
يعنى:"أى إنسانلر! سزى و سزدن أوّلكيلرى يارادان ربّڭزه عبادت ايديڭز كه، تقوا مرتبهسنه واصل اولاسڭز. و ينه ربّڭزه عبادت ايديڭز كه؛ أرضى سزه دوشك، سمايى بناڭزه دام ياپمش و سمادن صولرى اينديرمش كه، سزلره رزق اولمق اوزره يردن ميوه و سائر غدالرى چيقارتسين. اويله ايسه، اللّٰهه مِثل و شريك ياپمايڭز. بيليرسڭز كه، اللّٰهدن باشقه معبود و خالقڭز يوقدر."
مقدّمه
عقائدى و ايمانى حكملرى قوى و ثابت قيلمقله مَلكه حالنه گتيرن آنجق عبادتدر. أوت اللّٰهڭ أمرلرينى ياپمقدن و نهيلرندن صاقينمقدن عبارت اولان عبادتله، وجدانى و عقلى اولان ايمانى حكملر تربيه و تقويه ايديلمزسه، أثرلرى و تأثيرلرى ضعيف قالير. بو حاله، عالمِ إسلامڭ حالِ حاضردهكى وضعيتى شاهددر. و كذا عبادت، دنيا و آخرت سعادتلرينه وسيله اولديغى گبى، معاش و معاده، يعنى دنيا و آخرت ايشلرينى تنظيمه سببدر و شخصى و نوعى كمالاته واسطهدر و خالق ايله عبد آراسنده پك يوكسك بر نسبت و شرفلى بر رابطهدر.
عبادتڭ دنيا سعادتنه وسيله اولديغنى ايضاح ايدن جهتلر:
بريسى:إنسان، بتون حيوانلردن ممتاز و مستثنا اولارق، عجيب و لطيف بر مزاج ايله ياراديلمشدر. او مزاج يوزندن، إنسانده چشيد چشيد مَيللر، آرزولر ميدانه
— 143 —
گلمشدر. مثلا: إنسان أڭ منتخب شيلرى ايستر، أڭ گوزل شيلره مَيل ايدر، زينتلى شيلرى آرزو ايدر، إنسانيته لايق بر معيشت و بر شرفله ياشامق ايستر.
شو مَيللرڭ إقتضاسى اوزرينه ييهجك، گيهجك و سائر حاجتلرينى، ايستديگى گبى گوزل بر شكلده تداركنده چوق صنعتلره إحتياجى واردر. او صنعتلره وقوفى اولماديغندن، أبناىِ جنسيله تشريكِ مساعى ايتمگه مجبور اولور كه؛ هر بريسى، ثمرهِٔ سعييله آرقداشنه مبادله صورتيله يارديمده بولونسون و بو سايهده إحتياجلرينى تسويه ايدهبيلسينلر.
فقط إنساندهكى قوّهِٔ شهويه، قوّهِٔ غضبيه، قوّهِٔ عقليه صانع طرفندن تحديد ايديلمهديگندن و إنسانڭ جزءِ إختياريسيله ترقّيسنى تأمين ايتمك ايچون بو قوّتلر باشى بوش بيراقيلديغندن، معاملاتده ظلم و تجاوزلر وقوعه گلير. بو تجاوزلرى ئوڭلهمك ايچون، جماعتِ إنسانيه چاليشمالرينڭ ثمرهلرينى مبادله ايتمكده عدالته محتاجدر. لٰكن هر فردڭ عقلى، عدالتى إدراكدن عاجز اولديغندن، كلّى بر عقله إحتياج واردر كه؛ فردلر، او كلّى عقلدن إستفاده ايتسينلر. اويله كلّى بر عقل ده آنجق قانون شكلنده اولور. اويله بر قانون، آنجق شريعتدر.
صوڭره او شريعتڭ تأثيرينى، إجراسنى، تطبيقنى تأمين ايدهجك بر مرجع، بر صاحب لازمدر. او مرجع و او صاحب ده، آنجق پيغمبردر. پيغمبر اولان ذاتڭ ده، ظاهرًا و باطنًا خلقه اولان حاكميتنى دوام ايتديرمك ايچون، مادّى و معنوى بر علويته و بر إمتيازه إحتياجى اولديغى گبى، خالق ايله اولان درجهِٔ مناسبت و علاقهسنى گوسترمك ايچون ده، بر دليله إحتياجى واردر. بويله بر دليل ده آنجق معجزهلردر.
صوڭره جنابِ حقّڭ أمرلرينه و نهيلرينه إطاعت و إنقيادى تأسيس و تأمين ايتمك ايچون، صانعڭ عظمتنى ذهنلرده تثبيت ايتمگه إحتياج واردر. بو تثبيت ده آنجق عقائد ايله، يعنى أحكامِ ايمانيهنڭ تجلّيسيله اولور. ايمانى حكملرڭ تقويه و إنكشاف ايتديريلمسى، آنجق تكرار ايله تجدّد ايدن عبادتله اولور.
ايكنجيسى:عبادت، فكرلرى صانعِ حكيمه چويرتديرمك ايچوندر. عبدڭ صانعِ حكيمه اولان توجّهى، إطاعت و إنقيادينى إنتاج ايدر. إطاعت و إنقياد ايسه، عبدى
— 144 —
إنتظامِ أكمل آلتنه إدخال ايدر. عبدڭ إنتظام آلتنه گيرمهسيله و نظامه إتّباع ايتمهسيله، حكمتڭ سرّى تحقّق ايدر. حكمت ايسه، كائنات صحيفهلرنده پارلايان صنعت نقشلريله تبارز ايدر.
اوچنجيسى:إنسان سانترال گبى، بتون خلقتڭ نظاملرينه و فطرتڭ قانونلرينه و كائناتدهكى نواميسِ إلٰهيهنڭ شعاعلرينه بر مركزدر. بناءً عليه إنسانڭ او قانونلره إنتساب و إرتباط ايتمهسى و او ناموسلرڭ أتكلرينه ياپيشوب تمسّك ايتمهسى لازمدر كه، عمومى جريانى تأمين ايتسين. و طبقاتِ عالمده دوران ايدن دولابلرڭ حركتلرينه مخالفتله او دولابلرڭ چرخلرى آلتنده أزيلمهسين. بو ده آنجق، او أمر و نواهيدن عبارت اولان عبادتله اولور.
دردنجيسى:أمرلرى إمتثال، نهيلردن إجتناب ايتمك سايهسنده بر فرد، هيئتِ إجتماعيهده چوق مرتبهلرله نسبت پيدا ايدر و علاقهدار اولور. بِالخاصّه أحكامِ دينيه و مصالحِ عموميه خصوصنده بر فرد، بر نوع حكمنه گچر. يعنى پك چوق حقوقلر، حيثيتلر، إرشادلر، تعليملر، إصلاحلر گبى وظيفهلر بر شخصه يوكلهنير. أگر او أمرى إمتثال، نواهيدن إجتناب ايدن او شخص اولماسه؛ او وظيفهلر تمامًا پايمال اولور.
بشنجيسى:إنسان إسلاميت سايهسنده، عبادت سائقهسيله بتون مسلمانلره قارشى ثابت بر مناسبت پيدا ايدر و قوى بر إرتباط و باغليلق ألده ايدر. بونلر ايسه صارصيلماز بر اخوّته، حقيقى بر محبّته سبب اولور. ذاتًا هيئتِ إجتماعيهنڭ كمالنه و ترقّيسنه ايلك و أڭ برنجى باصامقلر، اخوّت ايله محبّتدر.
عبادتڭ شخصى كمالاته سبب اولديغنڭ ايضاحى:
إنسان جسمًا كوچك، ضعيف و عاجز اولمقله برابر، حيواناتدن عدّ ايديلديگى حالده، پك يوكسك بر روحى طاشييور و پك بيوك بر إستعداده مالكدر و حصر ايديلميهجك درجهده مَيللرى واردر و غيرِ متناهى أمللر صاحبيدر و عدّ ايديلهمز فكرلرى واردر و غيرِ محدود شهويه و غضبيه گبى قوّهلرى واردر و اويله عجائب بر ياراديليشى واردر كه، صانكه بتون أنواع و عالملره فهرسته اولارق ياراديلمشدر.
— 145 —
ايشته بويله بر إنسانڭ او يوكسك روحنى إنبساط ايتديرن، عبادتدر؛ إستعدادلرينى إنكشاف ايتديرن، عبادتدر؛ مَيللرينى تمييز و تنزيه ايتديرن، عبادتدر؛ أمللرينى تحقّق ايتديرن عبادتدر؛ فكرلرينى توسيع و إنتظام آلتنه آلان، عبادتدر؛ شهويه و غضبيه قوّهلرينى حدّ آلتنه آلان، عبادتدر؛ ظاهرى و باطنى عضولرينى و طويغولرينى كيرلتن طبيعت پاصلرينى إزاله ايدن، عبادتدر؛ إنسانى مقدّر اولان كمالاتنه يتيشديرن، عبادتدر؛ عبد ايله معبود آراسنده أڭ يوكسك و أڭ لطيف اولان نسبت، آنجق عبادتدر. أوت كمالاتِ بشريهنڭ أڭ يوكسگى، شو نسبت و مناسبتدر.
إخطار:عبادتڭ روحى، إخلاصدر. إخلاص ايسه، ياپيلان عبادتڭ يالڭز أمر ايديلديگى ايچون ياپيلماسيدر. أگر باشقه بر حكمت و بر فائده عبادته علّت گوستريلسه، او عبادت باطلدر. فائدهلر، حكمتلر يالڭز مرجّح اولابيليرلر، علّت اولامازلر.
قرآنِ كريم وقتا كه يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا أمريله إنسانلرى عبادته دعوت ايتدى؛ صانكه لسانِ حال ايله: "نه ايچون عبادت ياپالم، علّتى نهدر؟" دييه صورولان سؤالى، قرآنِ كريم رَبَّكُمُ الَّذِى خَلَقَكُمْ إلخ.. جملهلريله جوابلانديرمق اوزره صانعڭ وجود و وحدتنه دائر برهانلرى ذكر ايتمگه باشلادى.
مقدّمه
آتشڭ دومانه اولان دلالتى گبى، مؤثّردن أثره ياپيلان إستدلاله "برهانِ لمّى" دينلديگى گبى؛ دومانڭ آتشه اولان دلالتى گبى، أثردن مؤثّره اولان إستدلاله ده "برهانِ إنّى" دينير. برهانِ إنّى، شبههلردن داها سالمدر.
بو آيتڭ، صانعڭ وجود و وحدتنه إشارت ايدن دليللرندن برى ده، "عنايت دليلى"در. بو دليل؛ كائناتى و كائناتڭ أجزاسنى و أنواعنى إختلالدن، إختلافدن، طاغيلمقدن قورتاروب بتون خصوصاتنى إنتظام آلتنه آلمقله كائناته حيات ويرن نظامدن عبارتدر. بتون مصلحتلرڭ، حكمتلرڭ، فائدهلرڭ، منفعتلرڭ منشئى، بو نظامدر. منفعتلردن، مصلحتلردن بحث ايدن بتون آياتِ قرآنيه، بو نظام اوزرينه يورويور و بو
— 146 —
نظامڭ تجلّيسنه مظهردر. بناءً عليه بتون مصالحڭ، فوائدڭ و منافعڭ مرجعى اولان و كائناته حيات ويرن بر نظام؛ ألبته و ألبته بر ناظمڭ وجودينه دلالت ايتديگى گبى، او ناظمڭ قصد و حكمتنه ده دلالت ايتمكله، كور تصادفڭ وهملرينى نفى ايدر.
أى إنسان! أگر سنڭ فكرڭ، نظرڭ شو يوكسك نظامى بولمقدن عاجز ايسه و إستقراءِ تام ايله، يعنى عمومى بر آراشديرمه ايله ده او نظامى ألده ايتمگه قادر دگلسهڭ، إنسانلرڭ تلاحقِ أفكار دينلن فكرلرينڭ برلشمهسندن طوغان و نوعِ بشرڭ حواسّى (طويغولرى) حكمنده اولان فنون ايله كائناته باق و صحيفهلرينى اوقو كه، عقللرى حيرتده بيراقان او يوكسك نظامى گورهسڭ.
أوت كائناتڭ هر بر نوعنه دائر بر فن تشكّل ايتمش ويا ايتمكدهدر. فن ايسه قواعدِ كلّيهدن عبارتدر. قاعدهنڭ كلّيتى ايسه، نظامڭ يوكسكلگنه و گوزللگنه دلالت ايدر. زيرا نظامى اولميهنڭ كلّيتى اولاماز. مثلا: هر عالمڭ باشنده بياض بر عمامه وار. كلّيتله سويلهنيلن شو حكم، علما نوعنده إنتظامڭ بولنماسنه باقار. اويله ايسه، عمومى بر تفتيش نتيجهسنده فنونِ كونيهدن هر بريسى، قاعدهلرينڭ كلّيتى ايله كائناتده يوكسك بر نظامڭ بولنماسنه بر دليلدر. و هر بر فن نورلى بر برهان اولوب، موجوداتڭ سلسلهلرنده صالقيملر گبى آصيلوب صاللانان مصلحت ثمرهلرينى و أحوالڭ دگيشمهسنده گيزلى اولان فائدهلرى گوسترمكله صانعڭ قصد و حكمتنى إعلان ايدييورلر. عادتا وهم شيطانلرينى طرد ايتمك ايچون هر بر فن، برر نجمِ ثاقبدر. يعنى باطل وهملرى دلوب ياقان برر ييلديزدرلر.
أى آرقداش! او نظامى بولمق ايچون عموم كائناتى آراشديرمقدنسه، شو مثاله دقّت ايت، مطلوبڭ حاصل اولور: گوز ايله گورونمهين بر ميقروب، بر حيوانجق، كوچكلگيله برابر پك اينجه و غريب بر ماكينهِٔ إلٰهيهيى حاويدر. او ماكينه ممكناتدن اولديغندن، وجود و عدمى متساويدر. علّتسز وجوده گلمسى محالدر. او ماكينهنڭ بر علّتدن وجوده گلديگى ضروريدر. او علّت ايسه، أسبابِ طبيعيه دگلدر. چونكه او ماكينهدهكى اينجه نظام، بر علم و شعورڭ أثريدر. أسبابِ طبيعيه ايسه علمسز، شعورسز، جامد شيلردر. عقللرى حيرتده بيراقان او اينجه ماكينهنڭ أسبابِ طبيعيهدن
— 147 —
نشئت ايتديگنى إدّعا ايدن آدم، أسبابڭ هر بر ذرّهسنه أفلاطونڭ شعورينى، جالينوسڭ حكمتنى إعطا ايتمكله برابر؛ او ذرّات آراسنده بر مخابرهنڭ ده موجود اولماسنى إعتقاد ايتمليدر. بو ايسه، اويله بر سفسطه و اويله بر خرافهدر كه، مشهور سوفسطائىيى بيله اوتانديرييور. مع هذا أسبابِ مادّيهده أساس إتّخاذ ايديلن قوّهِٔ جاذبه ايله قوّهِٔ دافعهنڭ، إنقسامه قابليتى اولميان بر جزءده برلكده إجتماعلرى إلتزام ايديلمشدر. حالبوكه بونلر بربرلرينه ضد اولدقلرندن، إجتماعلرى جائز دگلدر. فقط جاذبه و دافعه قانونلرندن مقصد، "عادات اللّٰه" ايله تعبير ايديلن قوانينِ إلٰهيه ايسه و طبيعتله تسميه ايديلن شريعتِ فطريه ايسه، جائزدر. لٰكن قانونلقدن طبيعته، وجودِ ذهنيدن وجودِ خارجىيه، امورِ إعتباريهدن امورِ حقيقيهيه، آلَت اولمقدن مؤثّر اولمغه چيقمهمق شرطيله مقبولدر. عكسى تقديرده جائز دگلدر.
أى آرقداش! مثال اولارق گوسترديگم او كوچك خردهبينى حيوانجغڭ يعنى ميقروبڭ بيوك فابريقهسندهكى نظام و إنتظامى عقلڭ ايله گورديگڭ تقديرده باشڭى قالدير، كائناته باق! أمين اول كه، كائناتڭ وضوح و ظهورى نسبتنده او يوكسك نظامى، كائناتڭ صحيفهلرنده پك ظاهر و اوقوناقلى بر شكلده گوروب اوقوياجقسڭ.
أى آرقداش! كائناتڭ صحيفهلرنده "دليل العنايه" ايله آڭيلان نظامه عائد آيتلرى اوقويامادى ايسهڭ، صفتِ كلامدن گلن قرآنِ عظيم الشانڭ آيتلرينه باق كه؛ إنسانلرى تفكّره دعوت ايدن بتون آيتلرى شو دليل العنايهيى توصيه ايدييورلر. و نعمتلرى و فائدهلرى صايان آيتلر دخى، دليل العنايه دينلن او يوكسك نظامڭ ثمرهلرندن بحث ايدييورلر. أزجمله: بحثنده بولونديغمز شو آيت
اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَ اَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَاَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ
جملهلريله، او نظامڭ فائدهلرينى و نعمتلرينى قوپاروب إنسانلره ويرييورلر.
دليلِ إختراعى:
مذكور آيتڭ صانعڭ وجود و وحدتنه إشارت ايدن دليللرندن برى ده، اَلَّذِى خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ جملهسيله إشارت ايتديگى "دليلِ إختراعى"در. دليلِ إختراعينڭ خلاصهسى شويله ايضاح ايديلهبيلير:
— 148 —
جنابِ حق خصوصى أثرلرينه منشأ و كنديسنه لايق كمالاتنه مأخذ اولمق اوزره، هر فرده و هر نوعه خاص و مستقل بر وجود ويرمشدر. أزل جهتنه صوڭسز اولارق اوزانوب گيدن هيچ بر نوع يوقدر. چونكه بتون أنواع، إمكاندن وجوب دائرهسنه چيقمامشلردر. و تسلسلڭ ده باطل اولديغى ميداندهدر. و عالمده گورونن شو تغيّر و تبدّل ايله بر قسم أشيانڭ حدوثى، يعنى يڭى وجوده گلديگى ده گوز ايله گورونويور. بر قسمنڭ ده حدوثى، ضرورتِ عقليه ايله ثابتدر. ديمك هيچ بر شيئڭ أزليتى جهتنه گيديلهمز.
و كذا علم الحيوانات و علم النباتاتده إثبات ايديلديگى گبى، أنواعڭ صاييسى ايكى يوز بيڭدن زيادهدر. بو نوعلر ايچون برر آدم و برر أوّل بابا لازمدر. بو أوّل بابالرڭ و آدملرڭ دائرهِٔ وجوبده اولمايوب آنجق ممكناتدن اولدقلرينه نظرًا، بهمهحال واسطهسز قدرتِ إلٰهيهدن وجوده گلدكلرى ضروريدر. چونكه بو نوعلرڭ تسلسلى، يعنى صوڭسز اوزانوب گيتمهلرى باطلدر. و بعض نوعلرڭ باشقه نوعلردن حصوله گلمهلرى توهّمى ده باطلدر. چونكه ايكى نوعدن طوغان نوع، على الأكثر يا عقيمدر ويا نسلى إنقطاعه اوغرار. تناسل ايله بر سلسلهنڭ باشى اولاماز.
خلاصه:بشريت و سائر حيواناتڭ تشكيل ايتدكلرى سلسلهلرڭ مبدئى أڭ باشده بر باباده كسيلديگى گبى، أڭ نهايتى ده صوڭ بر اوغولده كسيلوب بيتهجكدر.
أوت شعورسز، إختيارسز، جامد، بسيط اولان أسبابِ طبيعيهنڭ، بتون عقللرى حيرتده بيراقان او أنواع سلسلهلرينڭ ايجادينه قابليتى اولديغى دائرهِٔ إمكاندن خارجدر. و كذا قدرت معجزهلرندن برر نقشِ غريب و برر صنعتِ عجيب طاشييان او أنواعڭ إحتوا ايتدكلرى أفرادڭ ده إختراع و ياراديليشلرينى او أسبابه إسناد ايتمك، يالڭز بر محالڭ دگل، محالاتڭ أڭ خرافهسيدر. بناءً عليه او سلسلهلرى تشكيل ايدن أنواع ايله أفراد، حدوث و إمكان لسانيله، خالقلرينڭ وجوبِ وجودينه قطعى بر شهادتله شهادت ايدييورلر.
سؤال:بتون سلسلهلرڭ خالقڭ وجوبِ وجودينه قطعى شهادتلرى گوز اوڭنده اولديغى حالده، بعض إنسانلرڭ مادّه ايله مادّهنڭ حركتنڭ أزليتى جهتنه ذاهب اولمقله ضلالته دوشدكلرينڭ أسبابى نهدندر؟
— 149 —
جواب:قصد و دقّتله دگل، سطحى و دقّتسز بر نظرله، محال و باطله، ممكن نظريله باقيلهبيلير. مثلا:
بر بايرام آقشامى، گوكده آى و هلالى آرايانلر ايچنده إختيار بر ذات ده بولونور. بو ذات، گوكدهكى هلالى گورمك ايچون بتون قصد و دقّتيله نظرينى گوگه توجيه ايدوب هلالى آراشديرمقله مشغول ايكن، گوزينڭ كيرپيكلرندن اوزانان و گوزينڭ حدقهسى اوزرينه أگيلن بياض بر قيل ناصلسه گوزينه ايليشير. او ذات درحال "هلالى گوردم" دير. "ايشته بو گورديگم آيدر" دييه حكم ايدر.
ايشته سطحى و دقّتسز نظرلر بو گبى خطالره دوشدكلرى گبى، يوكسك بر جوهره و مكرّم بر ماهيته مالك اولان إنسان، قصدى و دقّتى ايله دائما حق و حقيقتى آراركن، بعضًا سطحى و دقّتسز بر نظرله باطله باقار. او باطل ده إختيارسز، طلبسز، دعوتسز فكرينه گلير. فكرى ده چار ناچار آلير صاقلار، يواش يواش قبول و تصديقنه ده مظهر اولور. فقط اونڭ او باطلى قبول و تصديقى، بتون حكمتلرڭ مرجعى اولان نظامِ عالمدن غفلت ايتمهسندن و مادّه ايله حركتنڭ أزليته ضد اولديغنه كورلك گوسترديگندن ايلرى گلمشدر كه، شو غريب نقشلرى و عجيب صنعت أثرلرينى أسبابِ جامدهيه إسناد ايتمك مجبوريتيله او ضلالتلره دوشمشلردر.
حسينِ جسرينڭ ديديگى گبى، آثارِ مدنيتله مزيَّن و بتون زينتلره مشتمل بر أوه گيرن بر آدم، أو صاحبنى گورهمديگندن او زينتى، او أساساتى، تصادفه و طبيعته إسناد ايتمگه مجبور اولمشدر.
كذالك نظامِ عالمدهكى بتون حكمتلرڭ، فائدهلرڭ تام بر إختياره و شامل بر علمه و كامل بر قدرته ياپدقلرى شهادتدن غفلت ايدن غافللر، سطحى نظرلرنجه، تأثيرِ حقيقىيى أسبابِ جامدهيه ويرمگه مجبور قالمشلردر.
أى آرقداش! جنابِ حقّڭ پك اينجه آثارِ صنعتندن و پك يوكسك عجائبِ قدرتندن صرفِ نظر ايدهرك، يالڭز طبيعت دينلن شو آثار و أسبابدن، أڭ ظاهر اولان إنعكاس و إرتسام كيفيتنه باق. مثلا: بر آيينهيى سمايه قارشى طوتديغڭ زمان سمايى
— 150 —
إرتفاعيله، نقشلريله، ييلديزلريله جلب ايدوب آيينهده إنعكاس و إرتسام ايتديرن علّتِ مؤثّرهنڭ، آيينهنڭ يوزندهكى خاصيت اولديغنه قناعت حاصل ايدهبيلير ميسڭ؟ حاشا! وياخود حقيقتده بر أمرِ وهميدن عبارت اولان جاذبهِٔ عموميهنڭ، أرض ايله ييلديزلرى شو بوشلقده منتظم تحريك و تدبيرينه علّتِ مؤثّره اولارق تلقّى و قبول ايدهبيلير ميسڭ؟ حاشا! بونلر آنجق شرط و سبب اولابيليرلر، علّتِ مؤثّره اولامازلر.
خلاصه:إنسان سطحى و غيرِ قصدى بر نظرله باطل و محال بر شيئه باقديغى زمان، حقيقى علّتنى بولاماديغى تقديرده، چار ناچار صحّتنه ويا إنكارينه قائل اولمقله قبول ايتمهسى إحتمالى واردر. فقط طالب و مشترى صفتيله قصدًا و بِالذّات دقّتله باقهجق اولورسه، اونلرڭ حكَميات ديدكلرى او باطل مسئلهلردن هيچ بريسنى ده قبول ايتمز. آنجق بتون سياسيلرڭ حكمتنى و حكمانڭ عقللرينى ذرّهلرده فرض ايتمكله أبلهانه قبول ايدر.
س- اونلرڭ دائما إفتخارله بحث ايتدكلرى طبيعت، نواميس و قوٰى نهدر كه، كنديلرينى اونلرله إقناعه چاليشييورلر؟
ج- طبيعت ديدكلرى شى، بر مطبعهدر، طابع دگلدر. طابع، آنجق قدرتدر. قانوندر، قوّت دگلدر. قوّت آنجق قدرتدهدر. ياخود ناصلكه بيلديگمز شريعت، إنسانلردن صدور ايدن أفعالِ إختياريهيى بر نظام و بر إنتظام آلتنه آلوب تحديد ايدن قاعدهلرڭ خلاصهسيدر ويا دولتڭ ايشلرينى تنظيم ايدن نظاملرڭ، دستورلرڭ، قانونلرڭ مجموعهسيدر. كذالك طبيعت دينلن شى ده، عالمِ شهادتڭ عضولرندن و أجزالرندن صدور ايدن أفعال آراسنده بر نظام و بر إنتظامى ايقاع ايدن إلٰهى بر شريعتِ فطريهدر. بناءً عليه شريعت ايله دولت نظامى، معقول و إعتبارى أمرلردن اولدقلرى گبى؛ طبيعت دخى إعتبارى بر أمر اولوب، خلقتده يعنى ياراديليشده جارى اولان عادت اللّٰهدن عبارتدر. امّا طبيعتڭ بر موجودِ خارجى اولديغنى توهّم ايتمك، بر فرقه عسكرڭ، إدمان و تعليم أثناسنده ياپدقلرى او منتظم حركتلرينى گورن بر وحشينڭ، "آرالرندهكى او نظامى إداره ايدوب بربريله باغلايان ايپ گبى بر شى موجوددر" دييه وحشيجه ايتديگى وهمه بڭزر. بناءً عليه وجدانى و عقلى وحشى اولان بر آدم، سطحى و تبعى بر
— 151 —
نظرله، دوام و إستمرارينى محافظه ايدن طبيعتڭ مؤثّر بر موجودِ خارجى اولديغنه إحتمال ويرهبيلير. خلاصه: طبيعت، اللّٰهڭ صنعتى و شريعتِ فطريهسيدر. نواميس ايسه، اونڭ مسئلهلريدر. قوٰى دخى، او مسئلهلرڭ حكملريدر.
توحيده گيچييورز. قرآنِ كريم، صانعڭ وحدتنه دائر دليللردن هيچ بر شى ترك ايتمهمشدر. بِالخاصّه "أرض و سماده اللّٰهدن باشقه إلٰهلر اولمش اولسه ايديلر، شو گورونن إنتظام فساده اوغراردى" معناسنده اولان لَوْ كَانَ فِيهِمَا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا آيتنڭ تضمّن ايتديگى (برهان التمانع)، صانعڭ واحد و مستقل اولديغنه كافى بر دليلدر. و إستقلاليت، الوهيتڭ ذاتى بر خاصّهسى و ضرورى بر لازمى اولديغنه نورلى بر برهاندر.
أى آرقداش! بحثنده بولونديغمز آيتڭ أوّلنده بولنان اُعْبُدُوا أمرى، ابن عبّاسڭ تفسيرينه نظرًا، إنسانلرى توحيده دعوت ايدن بر أمردر. و عين زمانده بو آيت، هيئتِ مجموعهسيله توحيده إشارت ايدن پك لطيف و گوزل بر برهانى تضمّن ايتمشدر. شويله كه:
نوعِ بشر ايله سائر حيواناتڭ مدارِ معيشتلرى اولان ثمراتڭ توليدى ايچون، أرض ايله سما آراسندهكى معاونت و مناسبتلرى و آثارِ عالمڭ بربرينه مشابهتلرى و أطرافِ عالمڭ بربريله قوجاقلاشمالرى و بربرينڭ ألنى طوتوب إحتياجلرينى تأمين ايتمهلرى و يكديگرينڭ سؤالنه جواب ويروب يارديمنه قوشمهلرى و تماميله بر نقطهِٔ واحدهيه باقمهلرى و بر نظامِ واحدڭ محورى اوستنده حركت ايتمهلرى گبى حاللرى حاوى اولان بويله غريب بر ماكينه، صاحب و صانعنڭ بر اولديغنى قطعى بر شهادتله إعلان ايتمكله، "هر بر شيده، صانعڭ وحدتنه دلالت ايدن بر آيت و بر علامت واردر" معناسنده اولان شو بيتله طنينأنداز اولويورلر:
وَ فِى كُلِّ شَيْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ
أى آرقداش! صانعِ ذو الجلال، واحد و واجب الوجود اولديغى گبى، بتون صفاتِ كماليه ايله ده متّصفدر. زيرا عالمده و مصنوعاتده بولنان كمالات، تماميله صانعڭ كمالندن تجلّى ايدن گولگهدن مُقْتَبَسْدر. اويله ايسه صانعده بولنان جمال، كمال، حُسن؛ عموم كائناتده بولنان عموم جماللردن، كماللردن، حُسنلردن غيرِ متناهى
— 152 —
درجهلرله يوكسكدر. زيرا إحسان، إنعام ايدنڭ ثروتندن طوغار و ثروتنه دليلدر. ايجاد، ايجاد ايدنڭ وجودينه دلالت ايدر. ايجاب، موجبڭ وجوبينه برهاندر. ويريلن حُسن، ويرنڭ حُسننه دليلدر. و كذا صانعِ ذو الجلال، بتون نواقصدن پاك و منزّهدر. چونكه نقصانيت، مادّياتڭ ماهيتلرندهكى إستعدادڭ قلّتندن ايلرى گلير. حالبوكه جنابِ حق مادّياتدن دگلدر. و كذا صانعِ قديمِ أزلى، كائناتڭ إحتوا ايتديگى أشيانڭ جسميت، جهتيت، تغيّر، تمكّن گبى إستلزام ايتدكلرى لوازم و أوصافدن بَرى و منزّهدر. قرآنِ كريم شو ايكى حقيقته "اللّٰهه مِثل ياپمايڭ" معناسنده اولان فَلَا تَجْعَلُوا ِللّٰهِ اَنْدَادًا آيتيله إشارت ايتمشدر.
دليلِ إمكانى:
بو آيتڭ، صانعڭ وجودينه إشارت ايدن دليللرندن بريسى ده "دليلِ إمكانى"در كه، وَ اللّٰهُ الْغَنِىُّ وَ اَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ آيتيله إشارت ايديلمشدر. بو دليلڭ خلاصهسى: كائناتڭ إحتوا ايتديگى ذرّهلردن هر بريسنڭ گرك ذاتنده، گرك صفاتنده، گرك أحوالنده و گرك وجودنده غيرِ متناهى إمكانلر، إحتماللر، مشكلاتلر، يوللر، قانونلر واركن؛ بردن بره او ذرّه، غيرِ متناهى يوللردن معيّن بر يوله سلوك ايدر. و غيرِ محدود حاللردن، بر وضعيته گيرر. و غيرِ معدود صفتلردن بر صفتله وصفلانير و طوغرى بر قانون اوزرينه مقدّر بر مقصده حركته باشلار و وظيفه اولارق عهدهسنه ويريلن هر هانگى بر حكمت و بر مصلحتى درحال إنتاج ايدر كه، او حكمت و او مصلحتڭ حصوله گلمسى، آنجق او ذرّهنڭ او چشيد حركتيله اولابيلير. عجبا او قدر يوللر و إحتماللر آراسنده او ذرّهنڭ ماجراسى، لسانِ حاليله، صانعڭ قصد و حكمتنه دلالت ايتمز مى؟
ايشته هر بر ذرّه، (مستقلًا) كندى باشيله صانعڭ وجودينه دلالت ايتديگى گبى، كوچك بيوك هر هانگى بر تشكّله گيررسه ويا هانگى بر مركّبه جزء اولورسه، گيرديگى و جزء اولديغى او مقاملرده قزانديغى نسبته گوره صانعنه اولان دلالتنى محافظه ايدر.
بو آيتڭ ماقبليله جهتِ إرتباطنه گلنجه:
وقتا كه قرآنِ كريم: برنجيسى، متّقى مؤمنلر؛ ايكنجيسى، عنادلى كافرلر؛ اوچنجيسى، ايكى يوزلى منافقلر اولمق اوزره إنسانلرى اوچ قسمه آييردى و آرالرنده
— 153 —
تقسيمات و تشكيلات ياپدى. و هر بر قسمڭ صفاتنى و عاقبتنى بيان ايتدى. صوڭره يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا آيتيله هر اوچ قسمه توجيهِ خطاب ايدهرك اونلرى عبادته أمر و دعوت ايتدى. ديمك بو آيتڭ أوّلكى آيتلره ترتّبى و اونلرى تعقيب ايتمهسى؛ خانه و بنانڭ مهندسڭ قروكيسنه، عملڭ علمه، قضانڭ قدره ترتّبى و بربرينى تعقيب ايتمهلرى گبيدر. أوت أوّلكى آيتلرده ياپيلان تشكيلات و تقسيمات، قروكى و پلاندن صوڭره بو آيتده، عبادت بناسنڭ ياپيلمسنه أمر ايديلمشدر. و او آيتلرده ويريلن بيلگى و معلوماتدن صوڭره، بو آيتده عمل و عبادته أمر ايديلمشدر. و اونلرده يازيلان صفت و إستحقاقلره گوره، بوراده أمر و نهيلر ايله حكملر ويرلمشدر. و كذا أوّلكى آيتلرده إنسانلرڭ تقسيماتى، أحوال و صفاتى ذكر ايديلدكدن صوڭره، مقامڭ إقتضاسيله، بو آيت اونلرى تعقيب ايتمشدر.
وقتا كه قرآنِ كريم إنسانلرڭ هر اوچ فرقهسندن بحث ايتدى و هر بر فرقهنڭ صفتنى و عاقبتنى سويلهدى؛ سامعڭ آرزوسى و مقامڭ إقتضاسى اوزرينه، قرآنِ كريم غيبدن خطابه إنتقال ايدهرك اونلره قارشى شو خطابده بولندى. أوت بعض آدملر حقّنده غائبانه قونوشانلرڭ بِالآخره قونوشمالرينى خطابه چويرمهلرنده شويلهجه بر نكتهِٔ عموميه واردر:
مثلا: بر شخصڭ اييلگندن ويا فنالغندن بحث ايديليركن گرك قونوشانده، گرك ديڭلهينده، يا تحسين ويا تلعين ايچون بر مَيل اويانير. صوڭره گيت گيده او مَيل اويله كسبِ شدّت ايدر كه، صاحبنى او شخصله گوروشديروب شفاهًا قونوشمغه قوّتلى بر آرزو اويانديرر. بوراده سامعلرڭ او مَيللرينى تطمين ايتمكله، مقامڭ إقتضاسى اوزرينه قرآنِ كريم اونلرى سامعلرڭ حضورينه گوتوروب كنديلرينه خطاب ايله توجيهِ كلام ايتمشدر. بو آيتده غيبدن خطابه ايديلن إلتفات و إنتقالده خصوصى بر نكته ده واردر كه؛ عبادتله ياپيلان تكليفدن حاصل اولان مشقّت، خطابِ إلٰهيدن نشئت ايدن ذوق و لذّتله قارشيلانير و إنسانلره آغير گلمز. و كذا خطاب صورتيله عبادتى تكليف ايتمك، عبد ايله خالق آراسنده واسطه اولماديغنه إشارتدر.
أى آرقداش! بو آيتڭ جملهلرينى بربريله نظم ايدن مناسبتلر ايسه:
— 154 —
يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا
جملهسنده أمر و خطاب، گچن هر اوچ فرقهيى تشكيل ايدن مؤمن، كافر و منافقلرڭ ماضى، حال و إستقبالده وجوده گلمش ويا گلهجك بتون أفرادينى إحتوا ايدن طبقهلره خطابدر. بناءً عليه اُعْبُدُوا واوينڭ مرجعنده داخل اولان كامل مؤمنلره گوره اُعْبُدُوا ، عبادته دوام و ثبات ايتمگه أمردر. اورته درجهدهكى مؤمنلره نظرًا، عبادتڭ آرتديريلماسنه أمردر. كافرلره گوره، عبادتڭ شرطى اولان ايمان و توحيد ايله عبادتڭ ياپيلمسنه أمردر. منافقلره نظرًا، إخلاصه أمردر. بناءً عليه اُعْبُدُوا نڭ إفاده ايتديگى عبادت كلمهسى، مكلّفينه گوره مشتركِ معنوى حكمندهدر.
رَبَّكُمْ يعنى: سزى تربيه ايدن و بيوتن اودر. و سزڭ مربّيڭز اودر. اويله ايسه سز ده، اوڭا عبادت ايتمكله عبد اولڭز!
أى آرقداش! وقتا كه قرآنِ كريم عبادتى أمر ايتدى. عبادت ايسه اوچ شيدن صوڭره اولابيلير. برنجيسى: معبودڭ موجود اولماسيدر. ايكنجيسى: معبودڭ واحد اولماسيدر. اوچنجيسى: معبودڭ عبادته إستحقاقى بولونماسيدر. قرآنِ كريم او اوچ مقدّر سؤاله إشارت ايتمكله برابر شرطلرينڭ دليللرينى ده ذكر ايدركن، معبودڭ وجودينه دائر اولان دليللرى ايكى قسمه آييرمشدر:
بريسى:خارجدن آلينان دليللردر كه، بوڭاآفاقىدينلير.
ايكنجيسى:إنسانلرڭ نفسلرندن آلينان برهانلردر. بوڭاأنفسىتسميه ايديلير. أنفسى اولان قسمنى ده، برىنفسىديگرىاصولىاولمق اوزره ايكى قسمه تقسيم ايتمشدر.
ديمك، معبودڭ وجودينه اوچ درلو دليل واردر: آفاقى، نفسى، اصولى.
أوّلا، أڭ ظاهر و أڭ ياقين اولان نفسى دليله اَلَّذِى خَلَقَكُمْ جملهسيله، اصولى دليله ده وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ جملهسيله إشارت ايتمشدر. صوڭره، عبادت إنسانلرڭ خلقت و ياراديليشنه تعليق ايديلمشدر.
عبادتڭ خلقتِ بشره ترتّبى ايكى شيدن ايلرى گلييور: يا إنسانلر ايلك ياراديليشنده عبادته إستعدادلى و تقوايه قابليتلى اولارق ياراديلمشلردر. و او إستعدادى و او قابليتى
— 155 —
اونلرده گورن، اونلرڭ عبادت و تقوا وظيفهلرينى گورهجكلرينى قويًا اُميد ايدر. وياخود إنسانلرڭ خلقتندن و مأمور اولدقلرى وظيفهدن و توجّه ايتدكلرى كمالدن مقصد، عبادتڭ كمالى اولان تقوادر.
لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ شو جمله، هر ايكى نقطهيه ده تطبيق ايديلهبيلير. يعنى إستعداد و قابليتڭزده أكيلن ويا وظيفه و خلقتڭزدن قصد ايديلن تقوانڭ قوّهدن فعله چيقاريلماسى لازمدر.
صوڭره قرآنِ كريمده معبودڭ وجودينه عائد آفاقى دليللرڭ أڭ قريبنه جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ فِرَاشًا جملهسيله إشارت ايديلمشدر. و بو إشارتدن، أرضڭ بو شكله گتيريلمسيله نوعِ بشره و سائر حيواناته قابلِ سكنا اولارق حاضر بولونديريلماسى، آنجق اللّٰهڭ جعليله (ياپماسيله) اولوب طبيعتڭ و أسبابڭ تأثيريله اولماديغنه بر رمز واردر. چونكه تأثيرِ حقيقينڭ أسبابه ويريلمسى، بر نوع شركدر.
وَالسَّمَاءَ بِنَاءً جملهسيله، صانعڭ وجودينه اولان آفاقى دليللردن أڭ بسيط و أڭ يوكسگنه إشارت ايديلمشدر.
صوڭره مركّبات و مواليدڭ وجودِ صانعه وجهِ دلالتلرينه، وَ اَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً إلخ.. جملهسيله إشارت ايديلمشدر.
صوڭره گچن دليللرڭ هر بريسى على الإنفراد، يعنى برر برر صانعڭ وجودينه دلالت ايتديگى گبى، هيئتِ مجموعهسى ده صانعڭ وحدتنه إشارتدر.
صوڭره نعمتلرڭ منشئى و منبعى اولان عالمڭ نظامنه إشارت ايدن او جملهلرڭ صورتِ ترتيبى رِزْقًا لَكُمْ ڭ دلالتيله برابر، معبودڭ عبادته مستحق اولديغنه دلالت ايدر. چونكه عبادت، شكردر. شكر، منعمه ايديلير؛ يعنى نعمتلرى ويرن ذاته شكر ايتمك واجبدر.
صوڭره رِزْقًا لَكُمْ جملهسندن، أرض و أرضدن چيقان مواليد، يعنى أرضڭ ثمرهلرى إنسانلره خادم اولدقلرى گبى، إنسانلر ده اونلرڭ صانعنه خادم اولمالرى لازم اولديغنه بر رمز واردر.
— 156 —
فَلَا تَجْعَلُوا ِللّٰهِ اَنْدَادًا
جملهسى ايسه، گچن جملهلرڭ هر بريسيله علاقهداردر. يعنى: ربّڭزه عبادت ياپديغڭزده شريك ياپمايڭز. زيرا ربّڭز آنجق اللّٰهدر. سزى، نوعڭز ايله برابر خلق ايدن اودر. و أرضى سزه مسكن اولارق حاضرلايان اودر. سمايى سزڭ بناڭزه طام اولارق يارادان اودر. و سزڭ رزق معيشتڭزى تدارك ايچون صولرى گوندرن اودر. خلاصه، بتون نعمتلر اونڭدر؛ اويله ايسه بتون شكرلر و عبادتلر ده آنجق اوڭادر.
آرقداش! بو آيتڭ تضمّن ايتديگى جملهلرڭ كيفيت و نكتهلرينه گلهلم:
أوّلا: قرآنِ كريمده كثرتله ذكر ايديلن يَا اَيُّهَا ايله ايديلن خطاب و ندا، اوچ وجهله و اوچ أداتله تأكيد ايديلمشدر. بريسى: ايقاظى إفاده ايدن و ايقاظ ايچون قوللانيلان يَا حرفيدر. ايكنجيسى: علامتلرى آرامقله بر شيئى بولمق ايچون قوللانيلان اَىُّ كلمهسيدر كه، توركجهده "هانگى" كلمهسيله ترجمه ايديلير. اوچنجيسى: غفلتدن آييلتمق ايچون قوللانيلان هَا حرفيدر. بو تأكيدلردن آڭلاشيلير كه، بوراده شو طرز ايله ياپيلان ندا و خطاب، چوق فائدهلره و نكتهلره إشارتدر.
أزجمله، برنجيسى: إنسانلره عبادتلرڭ تكليفندن حاصل اولان مشقّتڭ، خطابِ إلٰهىيه مظهريتدن نشئت ايدن ذوق و لذّتله تخفيف ايديلمسيدر. ايكنجيسى: إنسانڭ غائبانه اولان آشاغى مرتبهسندن، حضورڭ يوكسك مقامنه چيقماسى آنجق عبادت واسطهسيله اولديغنه إشارتدر. اوچنجيسى: مخاطبڭ اوچ جهتدن عبادته مكلّف اولديغنه إشارتدر. قلبيله تسليم و إنقياده، عقليله ايمان و توحيده، قالبيله عمل و عبادته مكلّفدر. دردنجيسى: مخاطبڭ مؤمن، كافر، منافق اولمق اوزره اوچ قسمه آيريلمش اولديغنه إشارتدر. بشنجيسى: إنسانلرڭ يوكسك، اورته، عوام طبقهلرينه خطابڭ شامل اولديغنه إشارتدر. آلتنجيسى: إنسانلر آراسنده ياپيلان ندا و خطابلرده عادت ايدينمش اولان شيلره إشارتدر كه؛ إنسان أوّلا گورديگى آدمى چاغيرر و طورديرر. صوڭره كيم اولديغنى آڭلامق ايچون علامتلرينه دقّت ايدر. صوڭره مقصدينى آڭلاتير. خلاصه: مذكور خطاب، گچن اوچ جهتدن تأكيد ايديلمش شو نكتهلره إشارتدر.
— 157 —
يَا ايله ندا ايديلن إنسانلر غافل، غائب، حاضر، جاهل، مشغول، دوست، دشمن گبى چوق مختلف طبقهلره شاملدر. بو مختلف طبقهلره گوره يَا نڭ إفادهسى دگيشير. مثلا: غافله قارشى تنبيهى إفاده ايدر، غائبه إحضارى، جاهله تعريفى، دوسته تشويقى، دشمنه توبيخ و تقريعى گبى هر طبقهيه مناسب بر إفادهسى واردر. صوڭره مقام قربى إقتضا ايتديگى حالده، اوزاقلره مخصوص اولان يَا أداتنڭ قوللانيلماسى بر قاچ نكتهيه إشارتدر:
١ - تكليف ايديلن أمانت و عبادتڭ پك بيوك بر يوك اولديغنه،
٢ - درجهِٔ عبوديتڭ، مرتبهِٔ الوهيتدن پك اوزاق اولديغنه،
٣ - مكلّفلرڭ، زمان و مكانجه خطابڭ وقت و محلّندن عراق بولنديغنه،
٤ - إنسانلرڭ درجهِٔ غفلتلرينه إشارتدر.
مضافٌ إليهسز ذكر ايديلديگندن عمومى بر توسّمى إفاده ايدن اَىُّ كلمهسى؛ خطابڭ عموم كائناته شامل اولوب، يالڭز فرضِ كفايه صورتيله حملِ أمانته و عبادته إنسانلرڭ تخصيص ايديلمش اولدقلرينه إشارتدر. اويله ايسه عبادتده إنسانلرڭ قصورلرى، عموم كائناته تجاوزدر.
صوڭره اَىُّ كلمهسنده بر إجمال و بر إبهام واردر، چونكه إضافهسز ذكر ايدلمشدر. اونڭ او إبهام و إجمالى، نَاس كلمهسيله إزاله و تفصيل ايديلديگندن، آرالرنده بر إجمال و تفصيل جزالتى ميدانه گلمشدر.
هَا : اَىُّ نڭ مضافٌ إليهنه عِوَض اولمقله برابر، يَا أداتيله چاغيريلانلرى تنبيه ايچوندر.
نَاس أصلنده نسياندن آلينمش بر إسمِ فاعلدر، وصفيتِ أصليهسى ملاخظهسيله إنسانلره بر عتابه إشارتدر. يعنى: أى إنسانلر! نه ايچون ميثاقِ أزلىيى اونوتديڭز... فقط بر جهتدن ده إنسانلره بر معذرت يولنى گوسترييور. يعنى: سزڭ او ميثاقى ترك ايتمڭز عمدًا دگل، بلكه سهو و نسياندن ايلرى گلمشدر.
— 158 —
اُعْبُدُوا ندايه جوابدر. مؤمن، كافر، منافق اولان گچن طبقهلر ندا ايله چاغيريلدقلرندن؛ اُعْبُدُوا أمرى دوام، إطاعت، إخلاص، توحيد گبى هر طبقهيه مناسب بر معنايى إفاده ايدر.
رَبَّكُمْ : ربّ عنوانى اُعْبُدُوا ايله تكليف ايديلن عبادته بر علّت و بر سببه إشارتدر. يعنى: سزڭ تربيهڭز ربّڭزڭ ألنده اولديغندن، دائما اوڭا محتاجسڭز. و تربيهڭزه لازم اولان بتون لوازماتى ويرن اودر. اونڭ او نعمتلرينه شكر لازمدر. شكر ايسه آنجق عبادتدر.
اَلَّذِى خَلَقَكُمْ : اَلَّذِى أسماءِ مبهمهدن اولديغى ايچون، مرجع و مدلولى آنجق صله دينلن داخل اولديغى جمله ايله معلوم اولور. مثلا: اَلَّذِى جَاءَكَ دينلديگى زمان، گلن آدمڭ يالڭز سڭا گلمكله معلوميتى وار، باشقه جهتدن معلوميتى يوقدر. بناءً عليه بوراده رَبّ كلمهسنڭ اَلَّذِى ايله وصفلانديريلماسى جنابِ حقّڭ معرفتى، حقيقتيله اولمايوب آنجق أفعال و آثاريله اولديغنه إشارتدر.
ايجاد، إنشا ويا باشقه بر كلمهيه ترجيحًا ياراديليشڭ گوزل شكلنى إفاده ايدن "خلق" تعبيرى، إنسانلردهكى إستعدادڭ سداد و إستقامتجه عبادته ألويريشلى اولديغنه إشارتدر. و كذا عبادت، ياراديليشڭ اجرتى و نتيجهسيدر. بو إعتبارله ثواب، عبادتڭ اجرتى اولمايوب، آنجق جنابِ حقّڭ كرمندن اولديغنه إشارتدر.
وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ : مرجع و مدلولنڭ عدمِ معلوميتنه دلالت ايدن اَلَّذِينَ أوّلكى إنسانلرڭ ئولوم ايله محو اولوب گيتدكلرينه و اونلرڭ أحوالنى بيلديرهجك بر بيلگى اولماديغنه و يالڭز سزڭ گبى بر قسم مخلوقلر اونلرڭ يرلرينه گلمكله، او محو اولان إنسانلرڭ تعريفلرى ممكن اولديغنه إشارتدر.
لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ : لَعَلَّ كلمهسى اُميد و رجايى إفاده ايدييور. فقط بو معنا، (حقيقتيله) جنابِ حق حقّنده إستعمال ايديلهمز. بناءً عليه يا مجازًا إستعمال ايديلهجكدر. ويا مخاطبلره وياخود سامع و مشاهدلره إسناد ايديلهجكدر. معناىِ مجازى ايله جنابِ حق حقّنده إسناد ايديلمسى شويله تصوير ايديلير: ناصلكه بر إنسان
— 159 —
بر ايش ايچون بر آدمى تجهيز ايتديگى زمان، او ايشڭ او آدمدن ياپيلماسنى اُميد ايدر. كذالك (بِلا تشبيه) جنابِ حق إنسانلره كمال ايچون بر إستعداد، تكليف ايچون بر قابليت و بر إختيار ويرمشدر. بو إعتبارله جنابِ حق إنسانلردن او ايشلرڭ ياپيلماسنى إنتظار ايتمكدهدر، دينلهبيلير. بو تشبيه و إستعارهده، خلقتِ بشردهكى حكمتڭ تقوا اولديغنه و عبادتڭ ده نتيجهسى تقوا اولديغنه و تقوانڭ ده أڭ بيوك مرتبه اولديغنه إشارت واردر.
رجا معناسنڭ مخاطبلره عطف ايديلمهسى شويله ايضاح ايديلير:
أى مخاطب اولان إنسانلر! خوف و رجا اورتهسنده بولونمقله، تقوايى رجا ايدهرك ربّڭزه عبادت ايديڭز. بو إعتبارله إنسان، عبادتنه إعتماد ايتمهمليدر و دائما عبادتنڭ آرتماسنه چاليشماليدر.
رجا معناسى، سامع و مشاهدلره گوره اولورسه شويله تأويل ايديلهجكدر:
أى مشاهدلر! آرسلانڭ پنچهسنى گورن آدم، او پنچهنڭ إقتضاسى اولان پارچهلامايى آرسلاندن اُميد و رجا ايتديگى گبى؛ سز ده إنسانلرى عبادت تجهيزاتيله مجهّز اولدقلرينى گورديگڭزدن، اونلردن تقوايى رجا و إنتظار ايدهبيليرسڭز. و كذا عبادتڭ فطرى بر إقتضا نتيجهسى اولديغنه إشارتدر.
تَتَّقُونَ : تقوا، طبقاتِ مذكورهنڭ عبادتلرينه ترتّب ايتديگندن، تقوانڭ بتون قسملرينه، مرتبهلرينه ده شاملدر. مثلا: شركدن تقوا، كبائردن ماسواء اللّٰهدن قلبنى حفظ ايتمكله تقوا، عقابدن إجتناب ايتمكله تقوا، غضبدن تحفّظ ايتمكله تقوا. ديمك تَتَّقُونَ كلمهسى بو گبى مرتبهلرى تضمّن ايدر. و كذا عبادتڭ آنجق إخلاص ايله عبادت اولديغنه و عبادتڭ محضًا وسيله اولمايوب مقصودِ بِالذّات اولديغنه و عبادتڭ ثواب و عقاب ايچون ياپيلمامسى لزومنه إشارتدر.
اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً
: قرآنِ كريم، بو جمله ايله بيان ايتديگى قدرتِ إلٰهيهنڭ عظمتيله إنسانلرى عبادته تشويق ايدوب هيجانه گتيرييور. شويله كه:
— 160 —
أى إنسانلر! أرض و سمايى سزلره مطيع و خدمتكار ياپان ذات، ياپديغى شو اييلگه قارشى عبادته مستحقدر؛ عبادتنى ايديڭز. و كذا إنسانلرڭ فضيلتنه و يوكسك بر قيمته مالك اولديغنه و عند اللّٰه مكرّم بولنديغنه بر ايمادر. صانكه بشره أمر ايدييور: أى بشر! يوكسك و آلچاق بتون أجرامى سزڭ إستفادهڭزه تخصيص ايتمكله سزلره بو قدر إعزاز و إكراملرده بولنان جنابِ حقّه عبادت ايديڭز! و سزلره ياپديغى كرامته قارشى لياقتڭزى إظهار ايديڭز.
و كذا أسباب و طبيعته تأثيرڭ ويريلمهسنى ردّ ايدييور. شويله كه:
أى إنسان! شو گورديگڭز يرلر، گوكلر؛ صفتلريله برابر، بر خالقڭ خلقيله، قصديله، تخصيصيله و بر ناظمڭ نظميله حصوله گلوب بو إنتظامى بولمشلردر. كور طبيعتڭ بو قدر بيوك شيلرده يرى اولماديغى گبى أڭ كوچك شيلرده ده يرى يوقدر. و كذا صفتلر ده ممكناتدن اولدقلرى جهتله، صانعه دلالت ايتدكلرينه إشارتدر. زيرا جسملرى تشكيل ايدن ذرّهلر، بيوكلك كوچكلك، چركينلك گوزللك گبى غيرِ متناهى أحوال و كيفيتلرى قبول ايتمكده مساويدرلر. يعنى بر ذرّهنڭ، بيڭ كيفيتى قبول ايتمگه قابليتى واردر؛ و بر حالت، بيڭلرجه ذرّهلره حال اولابيلير. بناءً عليه گوزللك گبى بر صفت، بيڭلرجه ذرّهلره و طولاييسيله جسملره صفت اولابيلديگى حالده، او قدر إمكانات و إحتماللر ايچنده معيّن بر جسمه تعيين ايديلديگى زمان؛ هر حالده بر قصد ايله، بر حكمت آلتنده، بر ذاتڭ إراده و تخصيصيله، بيڭلرجه جسملر آراسنده او جسم، او صفته موصوف قيلنمشدر.
لَكُمْ : بو ل إختصاص ايچون دگلدر، آنجق سببيتى إفاده ايدييور. يعنى أرضڭ تفريشنه سبب يعنى وسيله، إنساندر. بو مسافرخانهدهكى ضيافت اونڭ نامنه ويريلدى. فقط إستفاده، إنسانلره مخصوص و منحصر دگلدر. اويله ايسه إنسانلرڭ إحتياجندن، إستفادهسندن فضله قالانه عبث دينلهمز.
فِرَاشًا : بو تعبير، غريب بر نكتهِٔ بلاغته إشارتدر. چونكه أرضڭ ثقلتندن طولايى صويه باتوب غيب اولماسى طبيعتنڭ ايجاباتندن اولديغى حالده، جنابِ حق مرحمتيله
— 161 —
بر قسمنى طيشاريده بيراقهرق، إنسانلر ايچون بر مسكن و نعمتلرينه بر مائده، يعنى بر سفره اولمق اوزره تفريش ايتمشدر. و كذا "فراش" تعبيرندن آڭلاشيلييور كه: أرض، بر خانهنڭ طبانى گبى إنسان و حيوانلره فرش و بسط ايديلمشدر. اويله ايسه أرضدهكى نباتات و حيوانات، خانهدهكى أفرادِ عائله ايله أرزاق و سائره گبى لوازمِ بيتيه حكمندهدر. و كذا فراش تعبيرندن آڭلاشيلييور كه، أرض طاش گبى قاتى و سرت دگلدر كه قابلِ سكنا اولماسين و صو گبى مايع ده دگلدر كه، زراعت و إستفادهيه قابل اولماسين. بلكه اورته بر وضعيتده ياپيلمشدر كه، هم مسكن، هم مزرعه اولسون. بو ايكى فائدهنڭ تحتِ تأمينه آلينمهسى، ألبته و ألبته بر مقصد، بر حكمت و بر نظام ايله اولابيلير.
وَالسَّمَاءَ بِنَاءً : سمانڭ إنسانلره بر سقف، بر طام گبى ياپيلماسى، ييلديزلرڭ او طامده آصيلى قنديللر گبى اولمالرينى إستلزام ايدر كه، تشبيه تمام اولسون. اويله ايسه غيرِ متناهى شو بوشلقده طاغنيق بر شكلده ييلديزلرڭ بولنماسى، عقللرى حيرتده بيراقان نظام و إنتظاملى وضعيتلرى، كور تصادفه إسناد ايديلهمز.
سؤال:إنسان، أرضه نسبةً بر ذرّهدر؛ أرض ده، كائناته نظرًا بر ذرّهدر؛ و كذا إنسانڭ بر فردى، نوعنه نسبةً بر ذرّهدر؛ نوعى ده، سائر اورتاقلرى بولنان أنواع ايچنده بر ذرّه گبيدر. و كذا عقلڭ دوشونهبيلديگى غايهلر، فائدهلر حكمتِ أزليه و علمِ إلٰهيدهكى فائدهلره نسبةً بر ذرّهدن داها آشاغيدر. بناءً عليه بويله بر عالمڭ إنسانڭ إستفادهسى ايچون ياراديلمش اولديغى عقله گيرهمز؟
جواب:أوت ظاهره باقيليرسه إنسان بر ذرّه حكمندهدر. فقط إنسانڭ طاشيديغى روحه، قفاسنه طاقديغى عقله، قلبنده بسلهديگى إستعدادلره نظرًا بو عالمِ شهادت طاردر، إستيعاب ايدهمز. آنجق او روحڭ آرزولرينى و او عقلڭ فكرلرينى و او إستعدادلرڭ مَيللرينى تطمين و تأمين ايدهجك، عالمِ آخرتدر. و كذا إستفاده خصوصنده مزاحمه، ممانعه و تجزّى يوقدر؛ بر كلّينڭ جزئياتنه نسبتى گبيدر. ناصلكه بر كلّى بتون جزئياتنده موجود اولديغى حالده، نه او كلّيده تجزّى و إنقسام اولور و نه ده جزئياتنده مزاحمه و مدافعه اولور. كُرهِٔ أرضدن ده بيڭلرجه مستفيد اولسه، نه آرالرنده بر مزاحمه اولور و نه كُرهِٔ أرضده بر نقصانيت پيدا اولور. يالڭز إنسانڭ عند اللّٰه كرامتى اولديغى ايچون، عالمِ شهادتڭ
— 162 —
ياراديليشنده إنسان، علّهِٔ غائيه منزلهسنده گوستريلمشدر. و إنسانڭ خاطرى ايچون، بتون أنواعه بر عمومى ضيافت ويرلمشدر. بو ايسه، بتون عالمڭ فائدهلرى إنسانه منحصر اولوب باشقهلره هيچ بر فائدهسى يوقدر ديمك دگلدر.
وَ اَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَاَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ
إنزالڭ جنابِ حقّه اولان إسنادندن آڭلاشيلييور كه، ياغمورڭ قطرهلرى باشى بوش دگلدر؛ آنجق بر حكمت آلتنده و بر نظامِ قصدى ايله اينرلر. چونكه او مسافهِٔ بعيدهدن گلمك ايله برابر؛ روزگار و هوا ده مصادمهلرينه يارديمجى اولديغى حالده، قطرهلرڭ آرالرنده مصادمه اولمايور. اويله ايسه او قطرهلر باشى بوش اولمايوب، گملرى، اونلرى تمثيل ايدن مَلكلرڭ ألندهدر.
مِنَ السَّمَاءِ : سما كلمهسنڭ ذكرى گچديگنه نظرًا، مقام ضميرڭ يرى اولديغى حالده إسمِ ظاهر ايله ذكر ايديلمهسى، ياغمورلرڭ سما جِرمندن دگل سما جهتندن گلديگنه إشارتدر. چونكه سبقت ايدن سما كلمهسندن مقصد، جِرمدر.
مَاءً : سمادن گلن قارلر، دولولر، صولر اولديغى حالده يالڭز صولرڭ ذكر ايديلمهسى، أڭ بيوك إستفادهيى تأمين ايدن، صو اولديغنه إشارتدر.
مَاءً كلمهسنده تنكيرى إفاده ايدن تنوين ايسه، ياغمور صوينڭ عجيب بر صو اولوب، نظامى غريب، إمتزاجاتِ كيميويهسى سزه مجهول اولديغنه إشارتدر.
فَاَخْرَجَ دهكى ف ، مدّت و مهلت اولمقسزين تعقيبى إفاده ايدر. بوڭا بناءً ثمراتڭ إخراجى، ياغمورڭ إنزالى عقبنده بر مدّت آرا ويرمهدن حصوله گلمسى لازمدر. حالبوكه إخراج ايله إنزال آراسنده خيلى بر زمان واردر. اويله ايسه اَخْرَجَ ، اَنْزَلَ يه عطف دگلدر. آنجق إنزالى تعقيب ايدن فعللرڭ سلسلهسى اورتهدن قالديريلارق، او فعللرڭ نتيجهسى حكمنده اولان اَخْرَجَ ، اَنْزَلَ يه عطف ايدلمشدر. تقديرِ كلام شويله اولسه گركدر:
وَ اَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَاهْتَزَّتِ الْاَرْضُ وَ رَبَتْ وَ اَخْضَرَتْ وَ اَنْبَتَتْ فَاَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ
— 163 —
بو إعتبارله إنزالى تعقيب ايدن اِهْتَزَّتْ فعليدر. ف نڭ ده أصل موقعى، اِهْتَزَّتْ در.
بِهِ دهكى ب حرفى، سببيت ايله قاريشق إلصاق معناسنهدر. يعنى: صو، ثمراتڭ حصولنه سبب اولديغى گبى، ثمراته مُلْصَقْ، قاريشق، ياپيشيق اولديغندن ده، ثمراتڭ طراوت و تازهلگنى محافظهيه وسيلهدر.
مِنَ الثَّمَرَاتِ دهكى مِنْ ، بيان ايله قاريشق إبتدايى إفاده ايدر. بو إعتبارله اَخْرَجَ يه مفعول اولاماز. آنجق سامعڭ فهمنه گوره تعيين ايديلن مفعولى مقدّردر. مِنَ الثَّمَرَاتِ ايسه، او مفعوله بياندر. تقديرِ كلام فَاَخْرَجَ بِهِ اَنْوَاعًا مِنَ الثَّمَرَاتِ شكلندهدر.
نكره اولارق رِزْقًا نڭ ذكر ايديلمهسى، بو رزقڭ نرهدن و نه ايله حصوله گلديگى سزه مجهول اولديغنه إشارتدر.
لَكُمْ دهكى ل ، أجليت و سببيت ايچوندر. يعنى: سز رزقڭ گلمسنه سببسڭز امّا، إستفادهسى سزه مخصوص و منحصر دگلدر و باشقهلر ده تبعًا إستفادهيه شريكدرلر. و كذا جنابِ حق سزلره نعمتلرينى تخصيص ايتديگى گبى، سزڭ ده شكريڭزى اوڭا تخصيص ايتمهڭز لازم گلديگنه إشارتدر.
فَلَا تَجْعَلُوا ِللّٰهِ اَنْدَادًا : باشده بولنان ف ، گچن درت فقرهيه باقييور. يعنى: اودر معبود، شريك ياپمايڭز. اودر قادرِ مطلق، شريكنى إعتقاد ايتمهيڭز. اودر منعم، شكرنده شريك ياپمايڭز. اودر خالق، باشقه بر خالق تخيّل ايتمهيڭز.
تَجْعَلُوا : بو تعبيرڭ تَعْتَقِدُوا تعبيرينه ترجيحى، اونلرڭ اللّٰهه إسناد ايتدكلرى شريكلرڭ و مِثللرڭ أصلى و حقيقتى اولماديغى ايچون او اويدورما شريكلرڭ إعتقاد ايديلهجك شيلر اولماديغنه، آنجق اويدورما، جعلى شيلر اولدقلرينه إشارتدر.
لِلّٰهِ : لفظهِٔ جلالڭ اَنْدَادًا اوزرينه تقديمى، اللّٰهڭ دائما حاضر اولديغنى دوشونمك لزومنه؛ و نهيڭ منشئى، شريكڭ اللّٰه ايچون ياپيليشى اولديغنه إشارتدر.
— 164 —
اَنْدَادًا : أنداد، "نِدّ"ڭ جمعيدر. "نِدّ" ايسه، "مِثل" معناسنهدر. حالبوكه جنابِ حقّه ياپيلان مِثل، اونڭ ضدّى اولور. بر شى هم ضد، هم مِثل اولاماز و بر شيئڭ ضدّى، اوڭا مِثل اولاماز. اويله ايسه مِثلڭ بولنماسى، مِثلڭ محاليتنى إستلزام ايدر. "أنداد"ڭ صيغهِٔ جمع ايله ذكرى، مشركلرڭ جهالتنه إشارتدر. يعنى: "هيچ بر جهتدن بر بڭزرى اولميان جنابِ حقّه ناصل بر سورى مِثل و ضد ياپيورسڭز؟" و كذا بتون أنواعِ شركڭ ردّينه إشارتدر. يعنى: "نه ذاتنده و نه صفاتنده و نه أفعالنده شريكى، شبيهى يوقدر." و كذا وثنى، صابئى، أهلِ تثليث، أهلِ طبيعت گبى فِرَقِ ضالّهنڭ توهّم ايتدكلرى شريكلرڭ طبقهلرينه إشارتدر.
إخطار:وثنى مذهبنڭ منشئى؛ ييلديزلرى إِلٰه إعتقاد ايتمك، حلولى تخيّل ايتمك، جسميتى توهّم ايتمك گبى گولنج شيلردر.
وَ اَنْتُمْ تَعْلَمُونَ : بو جمله ايله آيتلرڭ صوڭنده ذكر ايديلن أمثالى جملهلر، إسلاميتڭ منشئى علم، أساسى عقل اولديغنه إشارت ايدر. بناءً عليه إسلاميتڭ حقيقتى قبول و سفسطهلى أوهامى ردّ ايتمك، شانندندر.
تَعْلَمُونَ يه بر مفعولڭ تركى، چوق مفعوللرڭ تقديرينه سبب اولمشدر. ديمك ايجاز و إختصارى ياپمقله إطناب و اوزاتمقدن قاچار ايكن، داها زياده إطنابه، تطويله سبب اولمشدر. يعنى: اللّٰهدن باشقه معبوديڭز اولماديغنى، خالقڭزڭ بولنماديغنى، باشقه بر قادرِ مطلق اولماديغنى و منعمڭزڭ بولنماديغنى بيليرسڭز. كذا بيليرسڭز كه، اونلرڭ اويدوردقلرى آلهه و أصنام، بر شيئه قادر اولمايوب، اونلر ده مخلوق و مجعول شيلردر.
— 165 —
نبوّت حقّنده
وَاِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلٰى عَبْدِنَا فَاْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ٭ فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا
فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِى وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ اُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ
غايت قيصه بر مئالى: يعنى "عبديمز اوزرينه إنزال ايتديگمز قرآنده بر شبههڭز وارسه، قرآنڭ مِثلندن بر سوره ياپيڭز؛ هم ده اللّٰهدن باشقه، ايشلريڭزده كنديلرينه مراجعت ايتديگڭز شهدا و معينلريڭزى ده چاغيريڭز، يارديم ايتسينلر. أگر سوزيڭزده صادق ايسهڭز هپڭز برابر چاليشڭز، قرآنڭ مِثلندن بر سوره گتيريڭز. أگر بر مِثل گتيرهمديگڭز تقديرده، ذاتًا گتيرهمزسڭز يا، اويله بر آتشدن صاقينڭز كه؛ اودونى، إنسانلر ايله طاشلردر."
مقدّمه
كتابڭ أوّلنده بيان ايديلديگى گبى، قرآنِ كريمڭ تعقيب ايتديگى أساس مقصد درتدر. برنجى مقصدى اولان "توحيد"، أوّلكى آيتله بيان ايديلمشدر. بو آيتله ده، ايكنجى مقصد اولان "نبوّت" بيان و ايضاح ايديلمشدر. يالڭز بر شى وار كه، بو آيت نبوّتِ محمّديهنڭ (عصم) إثباتى حقّندهدر؛ نبوّتِ مطلقه حقّنده دگلدر. حالبوكه مقصد، مطلق نبوّتدر. فقط كلّى، جزئيده داخلدر. جزئينڭ إثباتيله كلّى ده إثبات ايديلمش اولور. بو آيت، حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ نبوّتنى، أڭ بيوك معجزهسى اولان إعجازِ قرآندن بحثله إثبات ايدييور. او ذاتڭ (عصم) نبوّتنه دائر
— 166 —
دلائل، باشقه رسالهلريمزده بيان ايديلمشدر. بوراده يالڭز بر قسمنى خلاصةً آلتى مسئله ضمننده بيان ايدهجگز:
برنجى مسئله:
أنبياءِ سالفينده نبوّته مدار و أساس طوتولان نقطهلر و اونلرڭ امّتلريله اولان معاملهلرى حقّنده (يالڭز زمان و مكانڭ تأثيريله بعض حصوصات مستثنا اولمق شرطيله) ياپيلاجق تام بر تفتيش و قونترول نتيجهسنده، حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامده داها أكمل، داها يوكسگى بولونمقده اولديغى تحقّق ايدر. بناءً عليه نبوّت مرتبهسنه نائل اولانلرڭ هيئتِ مجموعهسى، معجزهلريله وسائر أحواللريله، لسانِ حال و قال ايله، نوعِ بشرڭ سنّى كماله گلديگنده استاد البشر عنواننى طاشييان حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ صدقِ نبوّتنه إعلانِ شهادت ايتمشلردر. او حضرت ده (عصم) بتون معجزهلريله صانعڭ وجود و وحدتنى، نورلى بر برهان اولارق عالمه إعلان ايتمشدر.
ايكنجى مسئله:
او ذاتڭ (عصم) أوّل و آخر بتون أحوال و حركاتى نظرِ دقّتدن گچيريليرسه، هر بر حركتى، هر بر حالى خارق العاده دگلسه ده اونڭ صدقنه دلالت ايدر. أزجمله: غار مسئلهسنده، أبو بكر الصدّيق ايله برابر خلاص و قورتولوش اميدى تماميله كسيلديگى بر آنده، لَا تَخَفْ اِنَّ اللّٰهَ مَعَنَا "قورقمه، اللّٰه بزمله برابردر" دييه أبو بكر الصدّيقه ويرديگى تسلّى و طوقِ بشرڭ فوقنده بر جدّيتله، بر متانتله، بر شجاعتله، خوفسز، تردّدسز گوسترديگى وضعيت؛ ألبته صدقنه و نقطهِٔ إستنادى اولان خالقنه إعتماد ايتديگنه گونش گبى بر برهاندر. كذالك سعادتِ داريْن ايچون تأسيس ايتديگى أساسلرده إصابت ايتمش اولديغى و إظهار ايتديگى قواعدڭ حقيقتله متّصل و حقّانيتله ياپيشيق اولديغى، بتون عالمجه مظهرِ قبول و تصديق اولمش و اولمقدهدر.
إخطار:او ذاتڭ (عصم) أحوال و حركاتى برر برر، يعنى تك تك اونڭ صدق و حقّانيتنى گوسترر ايسه؛ هيئتِ مجموعهسى، اونڭ صدقِ نبوّتنه اويله بر دليل اولور كه، شيطانلرى بيله تصديقه مجبور ايدر.
اوچنجى مسئله:
او ذاتڭ (عصم) صدقِ نبوّتنى يازوب تصديق ايدن بر قاچ صحيفه واردر. شيمدى او صحيفهلرى اوقوياجغز:
— 167 —
برنجى صحيفه:او حضرتڭ ذاتيدر. فقط بو صحيفهيى مطالعهدن أوّل، درت نكتهيه دقّت لازمدر:
برنجى نكته:
لَيْسَ الْكَحْلُ كَالتَّكَحُّلِ
يعنى: فطرى قره گوزليلك، صنعى (ياپمه) قره گوزليلك گبى دگلدر. يعنى ياپمه و صنعى اولان بر شى نه قدر گوزل و نه قدر كامل اولورسه اولسون، فطرى و طبيعى اولان شيلرڭ مرتبهسنه يتيشهمز و اونڭ يرينه قائم اولاماز. هر حالده صنعيلگڭ ياڭليشلقلرى، اونڭ أحوالندن، أطوارندن بللى اولاجقدر.
ايكنجى نكته:أخلاقِ عاليهيى و يوكسك خويلرى حقيقته ياپيشديران و او أخلاقى دائما ياشاتديران، جدّيت ايله صدقدر. أگر صدق قالقوب آرايه كذب گيررسه، روزگارلره اويونجق اولان ياپراقلر گبى، او آدم ده إنسانلره اويونجق اولور.
اوچنجى نكته:متناسب اولان أشيا آراسنده مَيل و جذبه واردر. يعنى، بربرينه تمايل ايدرلر و يكديگرينى جلب ايدرلر. آرالرنده إتّحاد اولور. فقط بربرينه ضد اولان أشيانڭ آرالرنده نفرت واردر، چكهمهمزلك اولور.
دردنجى نكته:جماعتده اولان قوّت، فردده يوقدر. مثلا چوق ايپلرڭ هيئتِ مجموعهسنڭ تشكيل ايتديگى اورغاندهكى قوّت، ايپلر بربرندن آيرى اولديغى زمان بولنماز.
بو نكتهلر گوز اوڭنه گتيرلمكله او حضرتڭ صحيفهسى اوقونمهليدر. أوت او ذاتڭ بتون آثارى، سيرتلرى، تاريخچهِٔ حياتى وسائر أحوالى اونڭ پك بيوك، عظيم أخلاق صاحبى اولديغنه شهادت ايدييورلر. حتّى دشمنلرى بيله اونڭ أخلاقجه پك يوكسكلگندن طولايى كنديسنى محمّد الأمين ايله لقبلانديرمشلردر.
معلومدر كه، بر ذاتده إجتماع ايدن أخلاقِ عاليهنڭ إمتزاجندن عزّتِ نفس، حيثيت، شرف، وقار گبى؛ خسيس، آلچاق شيلره تنزّل ايتمگه مساعده ايتمهين يوكسك حاللر حصوله گلير. أوت ملائكه علوِّ شانلرندن، شيطانلرى ردّ ايدر، قبول ايتمزلر. كذالك بر ذاتده إجتماع ايدن أخلاقِ عاليه؛ كذب، حيله گبى آلچاق حاللرى ردّ ايدر.
— 168 —
أوت يالڭز شجاعتله إشتهار ايدن بر ذات، قولاى قولاى يالانه تنزّل ايتمز. بتون أخلاقِ عاليهيى جمع ايدن بر ذات، ناصل يالانه و حيلهيه تنزّل ايدر؛ إمكانى وار ميدر؟
خلاصه:حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلام كندى كندينه گونش گبى بر برهاندر. و كذا او ذاتڭ (عصم) درت ياشندن قرق ياشنه قدر گچيرمش اولديغى گنجلك دورهسنده بر حيلهسى، بر خيانتى گورولمهمش و بر يالانى ايشيديلمهمشدر. أگر او ذاتڭ يراديليشنده، طبيعتنده بر فنالق، بر كوتولك حسّى و مَيلى اولمش اولسيدى؛ بهمهحال گنجلك سائقهسيله طيشارىيه ويرهجكدى. حالبوكه بتون ياشنى، عمرينى كمالِ إستقامتله، متانتله، عفّتله، بر إطّراد و إنتظام اوزرينه گچيرمش، دشمنلرى بيله حيلهيه إشارت ايدن بر حالنى گورمهمشلردر. و كذا ياش قرقه بالغ اولديغنده ايى اولسون، كوتو اولسون و ناصل بر أخلاق اولورسه اولسون رسوخ پيدا ايدر، مَلكه حالنه گلير، داها تركى ممكن اولماز. بو ذاتڭ تام قرق ياشنڭ باشنده ايكن ياپديغى او إنقلابِ عظيمى، عالمه قبول و تصديق ايتديرن و عالمى جلب و جذب ايتديرن، او ذاتڭ (عصم) أوّل و آخر هركسجه معلوم اولان صدق و أمانتى ايدى. ديمك او ذاتڭ (عصم) صدق و أمانتى، دعواىِ نبوّتنه أڭ بيوك بر برهان اولمشدر.
دردنجى مسئله:
ايكنجى صحيفهيى اوقوياجغز. بو صحيفه، ماضى يعنى زمانِ سعادتدن أوّلكى زماندر. شو صحيفهنڭ حاوى اولديغى أنبياءِ سالفينڭ أحوال و قصّهلرى، او ذاتڭ صدقِ نبوّتنه برر برهاندر. يالڭز درت نكتهيه دقّت لازمدر:
برنجى نكته:إنسان بر فنّڭ أساسلرينى و او فنّڭ حياتنه تعلّق ايدن نقطهلرى بيلمكله، يرلى يرنجه قوللانماسنه واقف اولدقدن صوڭره دعواسنى او أساسلره بنا ايتمهسى، او فنده ماهر و متخصّص اولديغنه دليلدر.
ايكنجى نكته:فطرتِ بشريهنڭ إقتضاسندندر كه؛ عادى بر إنسان ده اولسه، حتّى چوجق ده اولسه، حتّى كوچك بر قوم ايچنده ده بولونسه، پك قيمتسز بر دعوا خصوصنده جمهوره مخالفت ايدوب يالان سويلهمگه جسارت ايدهمز. عجبا پك بيوك بر حيثيت صاحبى، عالمشمول بر دعواده، پك عنادلى و كثرتلى بر قوم ايچنده،
— 169 —
اُمّى يعنى اوقور يازار صنفندن اولماديغى حالده، عقلڭ تك باشنه إدراكدن عاجز اولديغى بعض شيلردن بحث ايدوب كمالِ جدّيتله عالمه نشر و إعلان ايتمهسى اونڭ صدقنه دليل اولديغى گبى، او مسئلهنڭ اللّٰهدن اولديغنه ده بر برهان اولماز مى؟
اوچنجى نكته:معلومدر كه، مدنى إنسانلرجه معلوم و مألوف پك چوق علملر، صفتلر، فعللر واردر كه، بدويلرجه مجهول اولور و او گبى شيلردن خبرلرى يوقدر. بناءً عليه بِالخاصّه گچمش زمانلردهكى بدويلرڭ أحوالندن بحث ايتمك ايستهين بر آدم، خيالًا او زمانلره، او چوللره گيدوب اونلر ايله گوروشمليدر. زيرا اونلرڭ أحوالنى أزبردن، اونلرى گورمهدن محاكمه ايتمكله ايستديگى معلوماتى ألده ايدهمز.
دردنجى نكته:اُمّى بر آدم، بر فنّڭ علماسيله مناقشهيه گيريشهرك، بَين العلما إتّفاقلى اولان مسئلهلرى تصديق و إختلافلى اولانلرى ده تصحيح ايدرسه؛ او آدمڭ بو خارقه اولان حالى، اونڭ پك يوكسكلگنه و اونڭ علمنڭ ده وهبى اولديغنه دلالت ايتمز مى؟
بو درت نكتهيى گوز اوڭنه گتير، محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامه باق كه: او ذات هركسجه مسلّم أمّيلگيله برابر، گچمش أنبيا ايله قَوملرينڭ أحواللرينى گورمش و مشاهده ايتمش گبى قرآنڭ لسانيله سويلهمشدر. و اونلرڭ أحوالنى، سرلرينى بيان ايدهرك عالمه نشر و إعلان ايتمشدر. بِالخاصّه نقل ايتديگى اونلرڭ قصّهلرى، بتون ذكيلرڭ نظرِ دقّتنى جلب ايدن دعواىِ نبوّتنى إثبات ايچوندر. و نقل ايتديگى أساسلرى، بَين الأنبيا إتّفاقلى اولان قسمى تصديق، إختلافلى اولانى ده تصحيح ايدوب دعواسنه مقدّمه ياپمشدر. صانكه او ذات، وحىِ إلٰهينڭ معكسى اولان معصوم روحيله زمان و مكانى طىّ ايدهرك، او زمانڭ أڭ درين درهلرينه گيرمش و گورديگى گبى سويلهمشدر. بناءً عليه او ذاتڭ بو حالى اونڭ بر معجزهسى اولوب نبوّتنه دليل اولديغى گبى، أوّلكى أنبيانڭ ده نبوّت دليللرى معنوى بر دليل حكمنده اولوب، او ذاتڭ نبوّتنى إثبات ايدر.
بشنجى مسئله:
عصرِ سعادته و بِالخاصّه جزيرة العرب مسئلهسنه دائردر. بونده ده درت نكته واردر.
— 170 —
برنجى نكته:عالمجه معلومدر كه، آز بر قَومڭ عادتلرندن حقير، أهمّيتسز بر عادتى قالديرمق ويا ذليل، مسكين بر طائفهنڭ جزئى، ضعيف خويلرينى رفع ايتمك؛ بيوك بر حكمداره، اوزون بر زمانده بيله چوق زحمتلره باغليدر. عجبا حاكم اولمامقله برابر، آز بر زمانده، نهايت درجهده عادتلرينه متعصّب، عنادجى و كثرتلى بر قَومده رسوخ و قوّت پيدا ايتمش اولان عادتلرى رفع و قلبلرده إستقرار پيدا ايدن و زمانلرجه دوام و إستمرار ايدن أخلاقلرينى ترك ايتديرن؛ هم يرلرينه غايت يوكسك عادتلرى، گوزل أخلاقلرى تأسيس ايدن بر ذات، خارق العاده اولماز مى؟
ايكنجى نكته:ينه عالمجه معلومدر كه، دولت بر شخصِ معنويدر. (چوجق گبى) تشكّلى، بيومسى تدريجيدر. و كذا يڭى تشكّل ايدن بر دولتڭ، بر ملّتڭ روحنه قدر نفوذ ايدن أسكى بر دولته غلبه ايتمهسى ينه تدريجيدر، زمانه متوقّفدر. عجبا محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ بتون أساساتِ عاليهيى حاوى اولان و مادّى معنوى بتون ترقّيات و مدنيتِ إسلاميهنڭ قپوسنى آچان، قيصه بر زمانده دفعةً تشكيل ايتديگى بر دولتله، دنيانڭ بتون دولتلرينه غلبه ايدوب مادّى معنوى حاكميتنى محافظه و إبقا ايتديرن، خارق العادهلگى دگل ميدر؟
اوچنجى نكته:أوت قهر و جبر ايله ظاهرى بر حاكميت، سطحى بر تحكّم، قيصه بر زمانده إبقا ايديلهبيلير. فقط بتون قلبلره، فكرلره، روحلره إجراىِ تأثير ايدهرك، ظاهرًا و باطنًا بگنديرمك شرطيله وجدانلر اوزرينه حاكميتنى محافظه و إبقا ايتمك، (أڭ بيوك خارقه اولمقله) آنجق نبوّتڭ خاصّهلرندن اولابيلير.
دردنجى نكته:أوت تهديدلرله، قورقولرله، حيلهلرله أفكارِ عامّهيى باشقه بر مجرايه چويرتمك ممكن اولور. فقط تأثيرى جزئيدر، سطحيدر، موقّت اولور. محاكمهِٔ عقليهيى آز بر زمانده قپاتهبيلير. امّا إرشاديله قلبلرڭ درينلكلرينه قدر نفوذ ايتمك، حسّياتڭ أڭ اينجهلرينى هيجانه گتيرمك، إستعدادلرڭ إنكشافنه يول آچمق، أخلاقِ عاليهيى تأسيس و آلچاق خويلرى إمحا و إزاله ايتمك، جوهرِ إنسانيتدن پردهيى قالديروب حقيقتى تشهير ايتمك، حرّيتِ كلامه سربستى ويرمك، آنجق شعاعِ حقيقتدن مقتبس خارق العاده بر معجزهدر.
— 171 —
أوت عصرِ سعادتدن أوّلكى زمانلرده قلب قاتيلغى و مرحمتسزلك اويله بر حدّه بالغ اولمشدى كه، قوجهيه ويرمكدن عار ايدهرك قيزلرينى ديرى ديرى طوپراغه گومرلردى. عصرِ سعادتده إسلاميتڭ طوغورديغى مرحمت، شفقت، إنسانيت سايهسنده، أوّلجه قيزلرينى گومرلركن متأثّر اولميانلر، إسلاميت دائرهسنه گيردكدن صوڭره قرينجهيه بيله آياق باصماز اولديلر. عجبا بويله روحى، قلبى، وجدانى بر إنقلاب هيچ بر قانونه تطبيق ايديلهبيلير مى؟
بو نكتهلرى جيبِ قلبنه صوقدقدن صوڭره، بو نقطهلره ده دقّت ايت:
١ - تاريخِ عالمڭ شهادتيله ثابتدر كه؛ پارمقله گوستريلن أڭ بيوك بر داهى، آنجق عمومى بر إستعدادى إحيا و عمومى بر خصلتى ايقاظ و عمومى بر حسّى إنكشاف ايتديرهبيلير. أگر بويله بر حسّى ده ايقاظ ايدهمهمش ايسه سعيى هپ هبا اولور.
٢ - تاريخ بزه گوسترييور كه؛ أڭ بيوك بر إنسان، حميتِ ملّيه، حسِّ اخوّت، حسِّ محبّت، حسِّ حرّيت گبى حسّياتِ عموميهدن بر ويا ايكى وياخود اوچ حسّى ايقاظ ايتمگه موفّق اولور. عجبا أوّلكى زمانلرڭ جهالت، شقاوت، ظلم ظلمتلرى آلتنده گيزلى قالان بيڭلرجه حسّياتِ عاليهيى، جزيرة العرب مملكتنده، بدوى و طاغنيق بر قوم ايچنده إنكشاف ايتديرمك خارق العاده دگل ميدر؟ أوت شمسِ حقيقتڭ ضياسندندر.
بو نقطهلرى عقلنه صوقاميانڭ، جزيرة العربى بز گوزينه صوقارز. أى معنّد! جزيرة العربه گيت، أڭ بيوك فيلسوفلردن يوز دانهيى ده إنتخاب ايت، برابر گوتور. اونلر ده اوراده أخلاقڭ و معنوياتڭ إنكشافى خصوصنده چاليشسينلر. محمّدِ عربينڭ او وحشتلر زماننده او وحشى بدويلره ويرديگى جلايى، سنڭ او فيلسوفلرڭ شو مدنيت و ترقّيات دورنده يوزده بر نسبتنده ويرهبيليرلر مى؟ چونكه او ذاتڭ ياپديغى او جلا؛ إلٰهى، ثابت، لايتغيّر بر جلادر و اونڭ بيوك معجزهلرندن بريدر.
و كذا بر ايشده موفّقيت ايستهين آدم، اللّٰهڭ عادتلرينه قارشى صفوت و موافقتنى محافظه ايتسين و فطرتڭ قانونلرينه كسبِ معارفه ايتسين و هيئتِ إجتماعيه رابطهلرينه مناسبت پيدا ايتسين. عكسى تقديرده فطرت، عدمِ موافقتله جواب ويرهجكدر.
— 172 —
و كذا هيئتِ إجتماعيهده، عمومى جريانه مخالفت ايتمهمك لازمدر. مخالفت ايديلديگى تقديرده، دولابڭ اوستندن دوشر، آلتنده قالير. بناءً عليه او جريانلرده، توفيقِ إلٰهينڭ مساعدهسنه مظهريتى طولاييسيله، او دولابڭ اوستنده محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ حق ايله متمسّك اولديغى ثابت اولور.
أوت حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ گتيرديگى شريعتڭ حقائقى، فطرتڭ قانونلرندهكى موازنهيى محافظه ايتمشدر. إچتماعياتڭ رابطهلرينه لازم گلن مناسبتلرى إخلال ايتمهمشدر. زمان اوزادقجه، آرالرنده إتّصال پيدا اولمشدر. بوندن آڭلاشيلير كه؛ إسلاميت، نوعِ بشر ايچون فطرى بر ديندر و إجتماعياتى تزلزلدن وقايه ايدن يگانه بر عاملدر.
بو نكتهلر ايله شو نقطهلرى نظره آل، محمّدِ هاشمى عليه الصلاة والسلامه باق. او ذات، أمّيلگيله برابر، بر قوّته مالك دگلدى. نه اونڭ و نه ده أجدادينڭ بر حاكميتلرى سبقت ايتمهمشدى؛ بر حاكميته، بر سلطنته مَيللرى يوقدى. بويله بر وضعيتده ايكن مهمّ بر مقامده، تهلكهلى بر موقعده، كمالِ وثوق و إطمئنان ايله بيوك بر ايشه تشبّث ايتدى. بتون أفكارِ عامّهيه غلبه چالدى، بتون روحلره كنديسنى سَوْديردى، بتون طبيعتلرڭ اوستنه چيقدى. قلبلردن بتون وحشت عادتلرينى، چركين أخلاقلرى قالديرهرق، پك يوكسك عادات و گوزل أخلاقى تأسيس ايتدى. وحشتڭ چوللرنده سونمش اولان قلبلردهكى قساوتى، اينجه حسّياتله تبديل ايتديردى و جوهرِ إنسانيتى إظهار ايتدى. اونلرى او وحشت كوشهلرندن چيقارهرق، أَوْجِ مدنيته يوكسلتدى و اونلرى او زمانه، او عالمه معلّم ياپدى. و اونلره اويله بر دولت تشكيل ايتدى كه، ساحرلرڭ سحرلرينى يوتان عصاىِ موسى گبى، باشقه ظالم دولتلرى يوتدى و نوعِ بشرى إستيلا ايدن ظلم، فساد، إختلال، شقاوت رابطهلرينى ياقدى، ييقدى و آز بر زمانده، دولتِ إسلاميهيى شرقدن غربه قدر توسيع ايتديردى. عجبا او ذاتڭ شو ماجراسى، اونڭ مسلگى حق و حقيقت اولديغنه دلالت ايتمز مى؟
آلتنجى مسئله:
بو مسئله، إستقبال صحيفهسنه باقار. بو صحيفهده دخى درت نكته واردر:
— 173 —
برنجى نكته:بر إنسان، نه قدر يوكسك اولورسه اولسون، آنجق درت بش فنده متخصّص و مَلكه صاحبى اولابيلير.
ايكنجى نكته:بعضًا اولور كه، ايكى آدمڭ سويلهدكلرى بر سوز، بر كلام متفاوت اولور؛ بريسنڭ جهلنه سطحيلگنه، اوتهكيسنڭ علمنه مهارتنه دلالت ايدر. شويله كه:
بر آدم دوشونمهدن، غيرِ منتظم بر صورتده سويلر؛ ئوتهكيسى او سوزڭ أوّل و آخرينه باقار، سياق و سباقنى دوشونور و او سوزڭ باشقه سوزلر ايله مناسبتلرينى تصوّر ايدر و مناسب بر موقعده، منبت بر يرده زرع ايدر. ايشته بو آدمڭ شو طرزِ حركتندن، درجهِٔ علم و معرفتى آڭلاشيلير. قرآنِ كريمڭ فنلردن بحث ايدركن آلديغى فذلكهلر، بو قبيل كلاملردندر.
اوچنجى نكته:بو زمانده وسائط، آلات و أدوات، صنايعڭ تكمّليله چوجقلرڭ اويونجقلرى گبى عاديلشمش اولان چوق شيلر واردر كه، أگر اونلر بوندن ايكى اوچ عصر أوّل وجوده گلمش اولسيديلر، خارقهلردن عدّ ايديلهجكدى. كذالك كلاملرده، سوزلرده ده زمانڭ تأثيرى واردر. مثلا بر زمانده قيمتلى بر سوزڭ، باشقه بر زمانده قيمتى قالماز. بناءً عليه شو قدر اوزون زمانلر، عصرلر بوينجه گنجلگنى، گوزللگنى، طاتليلغنى، غرابتنى محافظه ايدن قرآن، ألبته و ألبته خارقهدر.
دردنجى نكته:إرشادڭ تام و نافع اولماسنڭ برنجى شرطى، جماعتڭ إستعدادينه گوره اولماسى لازمدر. جماعت، عوامدر. عوام ايسه حقائقى چيپلاق اولارق گورهمز، آنجق اونلرجه معلوم و مألوف اُسلوب و ألبسه آلتنده گورهبيليرلر. بونڭ ايچوندر كه قرآنِ كريم يوكسك حقائقى، متشابهات دينلن تشبيهلر، مثاللر، إستعارهلر ايله تصوير ايدوب، جمهوره يعنى عوامِ ناسڭ فهملرينه ياقينلاشديرمشدر. و كذا تكمّل ايتمهين عوامِ ناسڭ تهلكهلى غلطلره دوشمهمسى ايچون، حسِّ ظاهرى ايله گوردكلرى و إعتقاد ايتدكلرى گونش، أرض گبى مسئلهلرده إجمال و إبهام ايتمش ايسه ده، ينه حقيقتلره إشارةً بعض أمارهلر، قرينهلر وضع ايتمشدر.
بو نكتهلرى عقلنه قويدقدن صوڭره، شو گلن فذلكهيه دقّت ايت: شريعتِ إسلاميه، عقلى برهانلر اوزرينه مؤسّسدر. بو شريعت، علومِ أساسيهنڭ حياتى نقطهلرينى تماميله
— 174 —
تضمّن ايتمش اولان علوم و فنوندن مُلَخّصدر. أوت تهذيب الروح، رياضة القلب، تربية الوجدان، تدبير الجسد، تدوير المنزل، سياسة المدنيه، نظامات العالم، حقوق، معاملات، آدابِ إجتماعيه وسائره وسائره گبى علوم و فنونڭ إحتوا ايتدكلرى أساساتڭ فهرستهسى، شريعتِ إسلاميهدر. و عين زمانده، لزوم گورولن مسئلهلرده، إحتياجه گوره ايضاحاتده بولونمشدر. لزوملى اولميان يرلرده ويا ذهنلرڭ إستعدادى اولميان مسئلهلرده وياخود زمانڭ قابليتى اولميان نقطهلرده، بر فذلكه ايله إجمال ايتمشدر. يعنى أساسلرى وضع ايتمش، فقط او أساسلردن آلينهجق حكملرى ويا أساساته بنا ايديلهجك فروعاتى عقللرڭ مشورتنه حواله ايتمشدر. بويله بر شريعتڭ إحتوا ايتديگى فنلرڭ اوچده برى بيله؛ شو زمانِ ترقّيده، أڭ مدنى يرلرده، أڭ ذكى بر إنسانده بولوناماز. بناءً عليه وجدانى إنصاف ايله مزيَّن اولان ذات، بو شريعتڭ حقيقتنڭ بتون زمانلرده، بِالخاصّه أسكى زمانده، طاقتِ بشريهدن خارج بر حقيقت اولديغنى تصديق ايدر. أوت ظاهرًا إسلاميت دائرهسنه گيرمهين دشمن فيلسوفلرى بيله، بو حقيقتى تصديق ايتمشلردر. أزجمله، آمريقالى فيلسوف قارلايل (آلمان أديبِ شهيرى گوتهدن نقلًا) قرآنڭ حقائقنه دقّت ايتدكدن صوڭره، "عجبا إسلاميت ايچنده عالمِ مدنيتڭ تكمّلى ممكن ميدر؟" دييه صورمشدر. ينه بو سؤاله جوابًا ديمشدر كه: "أوت محقّقلر، شيمدى او دائرهدن إستفاده ايدييورلر." ينه قارلايل ديمشدر كه: "حقائقِ قرآنيه، طلوع ايتديگى زمان آتش گبى بتون دينلرى يوتدى. ذاتًا بو اونڭ حقّى ايدى. چونكه نصارا و يهوديلرڭ خرافهلرندن بر شى چيقمدى." ايشته بو فيلسوف،
فَاْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ... فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ
إلٰى آخر اولان آيتِ كريمهنڭ مئالنى تصديق ايتمشدر.
(حاشيه): قرق سنه صوڭره نشر اولان رسالهِٔ نورده قارلايل، گوته و بيسمارق گبى قرق مشهور فيلسوفلرڭ تصديقلرى بيان ايديلمش. إن شاء اللّٰه بو كتابڭ ذيلنده دخى يازيلاجق.
س- گرك قرآنِ كريم اولسون، گرك تفسيرى اولان حديثِ شريف اولسون؛ هر فندن، هر علمدن برر فذلكه آلمشلردر. بر كتاب ويا بر شخصڭ يالڭز فذلكهلرى إحاطه ايتمكله خارقه اولماسى لازم گلمز. بر شخص، پك چوق فذلكهلرى إحاطه ايدهبيلير؟
— 175 —
ج- بحث ايتديگمز فذلكه، سَلَّمَهُ السَّلام فذلكهلر دگلدر. آنجق حسنِ إصابتله مناسب بر موقعده و منبت بر يرده، ايشيديلمهمش چوق إشارتلرى تضمّن ايتمكله إستعمال و زرع ايديلن فذلكهلردر. قرآن ويا حديثڭ آلدقلرى فذلكهلر، بو قبيل فذلكهلردر. بو قبيل فذلكهلر، تام بر مَلكه و إطّلاعدن صوڭره حاصل اولابيلير كه، هر بر فذلكه، مأخذى اولان فن ويا علمڭ حكمنده اولور. بو ايسه، بر شخصده اولاماز.
عزيز آرقداش! بو مسئلهلرده يازيلان محاكمهلرڭ نتيجهسى اولارق شو گلن قاعدهلرى ده قوينڭه قوى، سڭا لازم اولور.
١ - بر شخص، چوق فنلرده إختصاص صاحبى اولاماز.
٢ - ايكى شخصدن صدور ايدن بر سوز، إستعدادلرينه گوره تفاوت ايدر. يعنى بريسنه گوره آلتون، اوتهكيسنه نظرًا كومور قيمتنده اولور.
٣ - فنون؛ فكرلرڭ برلشمهسندن حاصل اولوب، زمانڭ گچمهسيله تكامل ايدر.
٤ - أسكى زمانده نظرى اولوب، بو زمانده بديهى اولمش اولان چوق مسئلهلر واردر.
٥ - زمانِ ماضى، بو زمانه قياس ايديلهمز؛ آرالرنده چوق فرق واردر.
٦ - صحرا و چول آدملرى بسيط و صاف إنسانلر اولديغندن، مدنيلرڭ مدنيت پردهسى آلتنده گيزليهبيلدكلرى حيله و دسيسهلرى بيلمزلر و گيزليهمزلر. هر ايشلرى مردانهدر، قلبلرى و لسانلرى بردر.
٧ - چوق علم و فنلر واردر كه؛ عادتلرڭ تلقينيله، وقوعاتڭ تعليميله و زمانله، محيطڭ يارديميله حصوله گليرلر.
٨ - بشرڭ نظرى إستقباله نفوذ ايدهمز، خصوصى كيفيات و أحوالى گورهمز.
٩ - بشر ايچون بر عمرِ طبيعى اولديغى گبى، ياپديغى قانونلر ايچون ده بر عمرِ طبيعى واردر؛ اونڭ نهايتى اولديغى گبى، بونڭ ده نهايتى واردر.
١٠ - إنسانلرڭ صفتلرنده، طبيعتلرنده، أحوالنده زمان و مكانڭ چوق تأثيرى واردر.
— 176 —
١١ - أسكى زمانلرده خارقه عدّ ايديلن چوق شيلر واردر كه، مبادى و وسائطڭ تكامليله عادى شيلر حكمنه گچمشلردر.
١٢ - دفعةً بر فنّڭ ايجادينه و إكمال ايديلمسنه، بر ذكاءِ خارقه اولسه بيله، مقتدر اولاماز. او فن، آنجق چوجق گبى تدريجًا كماله أرر.
عزيز قارداشم! بو قاعدهلرى برر برر صايوب قفاڭه قويدقدن صوڭره، زمانڭ خيال و خوليالرندن، محيطڭ أوهام و خرافهلرندن تجرّد ايت، چيپلاق اول؛ بو عصرڭ ساحلندن طال، جزيرة العرب يارم آطهسنه چيق؛ او ياريم آطهنڭ محصولاتندن اولان إنسانلرڭ قيلق و قيافتلرينه گير، فكرلرينى باشڭه طاق، پك گنيش اولان او صحرايه باق. گورهجكسڭ كه: بر إنسان تك باشنه... نه معينى وار و نه يارديم ايدنى؛ نه سلطنتى وار و نه دفينهسى. ميدانه چيقمش، بتون دنيايه قارشى مبارزه ايدييور. و عموم إنسانلره هجوم ايتمگه حاضرلانمشدر. و اوموزلرينه كُرهِٔ أرضدن داها بيوك بر حقيقت آلمشدر. ألنده ده إنسانلرڭ سعادتنى تأمين ايدن بر شريعت طوتمشدر كه، لباسه بڭزهميور؛ جلد و درى گبى ياپيشيق اولوب، إستعدادِ بشرڭ إنكشافى نسبتنده توسّع و إنكشاف ايتمكله، سعادتِ داريْنى إنتاج و نوعِ بشرڭ أحوالنى تنظيم ايدر. او شريعتڭ قانونلرى، قاعدهلرى نرهدن گلمش و نرهيه قدر دوام ايدر گيدر دييه صورولديغى زمان، ينه او شريعت، لسانِ إعجازيله جوابًا دييهجكدر كه: بز كلامِ أزليدن آيريلدق، نوعِ بشرڭ فكريله برابر أبده قدر دوام ايدوب گيدهجگز. فقط نوعِ بشر دنيادن قطعِ علاقه ايتدكدن صوڭره، بز ده صورتًا تكليف جهتيله إنسانلردن آيريلهجغز. فقط معنوياتمز و أسراريمزله نوعِ بشرڭ آرقداشلغنه دوام ايدوب، اونلرڭ روحلرينى غدالانديرارق، اونلره دليل اولمقدن آيريلميهجغز.
أى آرقداش! بو گورديگڭ غريب، عجيب صحيفهنڭ باشدن نهايته قدر إحتوا ايتديگى حاللر، إنقلابلر، وضعيتلر؛ فَاْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ دهكى أمرِ تعجيزىيى، نوعِ بشره تكرار تكرار إعلان ايدييورلر.
عزيز قارداشم! بر قپو داها آچيلدى، اورايه باقالم. وَاِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا إلٰى آخر اولان آيتِ كريمهنڭ إشارت ايتديگى گبى، جماعتڭ إستعدادينه گوره إرشادڭ
— 177 —
ياپيلماسى لزومندن و شارعڭ جمهورى إرشاد ايتمكده تعقيب ايتديگى مقصددن غفلتلرى و جهللرى طولاييسيله بعض إنسانلر، قرآن حقّنده چوق شك و شبههلره معروض قالمشلردر. او شك و شبههلرڭ منشئى اوچ أمردر:
١ - دييورلر كه: قرآنده "متشابهات و مشكلات" دينلن، حقيقى معنالرى آڭلاشيلميان بعض شيلرڭ بولنماسى، إعجازينه منافيدر. زيرا قرآنڭ إعجازى، بلاغت اوزرينه مؤسّسدر؛ بلاغت ده، آنجق إفادهنڭ ظهور و وضوحنه مبنيدر.
٢ - دييورلر كه: ياراديلشه عائد مسئلهلر، مبهم و مطلق بيراقيلمشدر. و كذا كائناته دائر فنوندن پك آز بحث ايديلمشدر. بو ايسه، تعليم و إرشاد مسلگنه منافيدر.
٣ - دييورلر كه: قرآنڭ بعض آيتلرى ظاهرًا عقلى دليللره مخالفدر. بوندن، او آيتلرڭ خلافِ واقع اولدقلرى ذهنه گلييور. بو ايسه، قرآنڭ صدقنه مخالفدر.
او حريفلرڭ زعملرنجه قرآنه بر نقيصه و شك و شبههلره سبب عدّ ايتدكلرى شو اوچ أمر، قرآنِ كريمه بر نقيصه تشكيل ايتمز. آنجق قرآنڭ إعجازينى بر قات داها إثبات ايتمگه و إرشاد خصوصنده قرآنڭ أڭ بليغ بر إفاده ايله أڭ يوكسك بر اسلوبى إختيار ايتمسنه صادق شاهد و قطعى دليلدر. ديمك قباحت، اونلرڭ فهملرندهدر، حاشا قرآنِ كريمده دگلدر.
أوت وَ كَمْ مِنْ عَائِبٍ قَوْلًا صَحِيحًا ٭ وَ اٰفَتُهُ مِنَ الْفَهْمِ السَّقِيمِ شاعرڭ ديديگى گبى، فهملرى خسته اولديغندن، صاغلام سوزلرى تعييب ايدييورلر ويا آيى گبى أللرى اوزوم صالقيمنه يتيشهمديگندن، أكشيدر دييورلر. بونلرڭ ده فهملرى قرآنڭ او يوكسك إعجازينه يتيشهمديگندن، تعييب ايدييورلر.
قرآنِ كريمده متشابهات واردر ديدكلرى برنجى شبههلرينه جواب: أوت قرآنِ كريم، عمومى بر معلّم و بر مرشددر. حلقهِٔ درسنده اوطوران، نوعِ بشردر. نوعِ بشرڭ أكثريسى عوامدر. مرشدڭ نظرنده أقلّ، أكثره تابعدر. يعنى عمومى إرشادينى أقلّڭ خاطرى ايچون تخصيص ايدهمز. مع هذا عوامه ياپيلان قونوشمالردن خواص حصّهلرينى آليرلر. عكسى حالده عوام، يوكسك قونوشمالرى آڭلايهمديغندن محروم قالير. و كذا عوامِ ناس،
— 178 —
الفت ايتدكلرى اسلوبلردن و افادهلرڭ چشيدلرندن و دائما خياللرنده بولنان ألفاظ، معانى و عبارهلردن فكرلرينى آييرامدقلرندن، چيپلاق حقيقتلرى و عقلياتى فهم ايدهمزلر. آنجق او يوكسك حقائقڭ، اونلرڭ الفت ايتدكلرى إفادهلر ايله آڭلاتيلماسى لازمدر. فقط قرآنڭ بويله إفادهلرينڭ حقيقت اولديغنه إعتقاد ايتمهمليدرلر كه؛ جسميت و جهتيت گبى محال شيلره ذاهب اولماسينلر. آنجق او گبى إفادهلره، حقائقه گچمك ايچون بر وسيله نظريله باقيلماليدر. مثلا جنابِ حقّڭ كائناتده اولان تصرّفنڭ كيفيتى، آنجق بر سلطانڭ تختِ سلطنتنده ياپديغى تصرّفله تصوير ايديلهبيلير. بوڭا بناءًدر كه؛ اِنَّ اللّٰهَ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوٰى ده كنايه طريقى إختيار ايديلمشدر.
حسّياتى بو مركزده اولان عوامِ ناسه ياپيلان إرشادلرده، بلاغت و إرشادڭ إقتضاسنجه، عوامڭ فهملرينه مراعات، حسّياتنه إحترام، فكرلرينه و عقللرينه گوره يورومك لازمدر. ناصلكه بر چوجقله قونوشان، كنديسنى چوجقلشديرر و چوجقلر گبى چات پات ايدهرك قونوشور كه، چوجق آڭلايهبيلسين. عوامِ ناسڭ فهملرينه گوره إفاده ايديلن قرآنِ كريمڭ اينجه حقيقتلرى، اَلتَّنَزُّلَاتُ الْاِلٰهِيَّةُ اِلٰى عُقُولِ الْبَشَرِ ايله آڭيلمقدهدر. يعنى إنسانلرڭ فهملرينه گوره جنابِ حقّڭ خطاباتنده ياپديغى بو تنزّلاتِ إلٰهيه، إنسانلرڭ ذهنلرينى حقائقدن تنفير ايدوب قاچيرتمامق ايچون إلٰهى بر اوقشامهدر. بونڭ ايچون، متشابهات دينلن قرآنِ كريمڭ اسلوبلرى، حقيقتلره گچمك ايچون و أڭ درين اينجهلكلرى گورمك ايچون، عوامِ ناسڭ گوزينه بر دوربين ويا نومرولى برر گوزلكدر. بو سرّه بناءًدر كه؛ بلغا، بيوك بر ئولچوده اينجه حقيقتلرى تصوّر و طاغنيق معنالرى تصوير و إفاده ايچون إستعاره و تشبيهلره مراجعت ايدييورلر. متشابهات دخى اينجه و مشكل إستعارهلرڭ بر قسميدر. زيرا متشابهات، اينجه حقيقتلره صورتلردر.
قرآنده مشكلات واردر ديدكلرى برنجى شبههنڭ ايكنجى قسمنه جواب: إشكال ديدكلرى شى يا اُسلوبڭ پك يوكسك و مختصر اولماسيله معنانڭ چوق درين و اينجهلگندن ايلرى گلير، قرآنڭ مشكلاتى بو قبيلدندر. ويا عبارهده قاريشق و دوگوملى نقطهلرڭ بولونماسندن نشئت ايدر؛ قرآنِ كريم، بو قسم مشكلاتدن مبرّا و منزّهدر. عجبا جمهورڭ ذهنندن اوزاق و پك درين حقيقتلرى قولاى و قيصه بر صورتله عوامِ ناسڭ
— 179 —
فهملرينه ياقينلاشديرمق عينِ بلاغت دگل ميدر؟ بلاغت، مقتضاىِ حالى مراعاتدن عبارت دگل ميدر؟ هَىْ گوزلرڭ كور اولسون حريف!
ياراديلشده و مادّياته دائر مسئلهلرده قرآن مبهم گچمشدر ديدكلرى ايكنجى شبههلرينه جواب، شويله كه:
شجرهِٔ عالمده، مَيل الإستكمال واردر. يعنى كائناتڭ، بر آغاج گبى بتون ذرّاتى و أجزاسى كماله مَيل ايدر و كماله طوغرى يورومكدهدرلر. او عمومى مَيل الإستكمالدن آيرى اولارق، إنسانده ده مَيل الترقّى واردر. بو مَيل الترقّى چكردك گبيدر؛ نشو و نماسى پك چوق تجربهلر واسطهسيله اولور؛ و چوق فكرلرڭ محصولى اولان نتيجهلرڭ إجتماعيله تشكّل و توسّع ايتمكله فنونى إنتاج ايدر. بو فنون ده، مرتّبهدر. يعنى هر ايكنجى فن، برنجيسنڭ نتيجهسيدر. برنجيسى اولماسه، او اولاماز. برنجيسنڭ اوڭا مقدّمه و علومِ متعارفه حكمنده اولماسى شرطدر. بوڭا بناءً بوندن اون عصر أوّل گلن إنسانلره فنونِ حاضرهيى درس ويرمك ويا غريب مسئلهلردن بحث ايتمك؛ اونلرڭ ذهنلرينى شاشيرتمقدن و او إنسانلرى سفسطهلره آتمقدن غيرى بر فائده ويرمزدى. مثلا: قرآنِ كريم، "أى إنسانلر! شمسڭ سكوننه، أرضڭ حركتنه
(حاشيه): خسته حالمده، نوم ايله يقظه آراسنده إخطار ايديلن بر نكتهدر: شمسڭ يرنده مولوىوارى ياپديغى سماوى حركتى، قوّهِٔ جاذبهيى توليد ايتمك ايچوندر. قوّهِٔ جاذبه ده منظومهِٔ شمسيه ايله آڭيلان گونشه باغلى ييلديزلرى دوشمك تهلكهسندن قورتارمق ايچوندر. ديمك شمسڭ محورنده دائرهوارى جريان و حركتى اولماسه، ييلديزلر دوشرلر.
سعيد النورسى
محترم مؤلّف، ديگر بر رسالهسنده شويله دييور:
أوت گونش بر ميوهداردر، سيلكينير تا دوشمهسين سيّار اولان يميشلرى
أگر سكونيله سكونت أيلهسه، جذبه قاچار، آغلار فضاده منتظم مجذوبلرى.
مترجم
و بر قطره صو ايچنده بيڭلرجه حيواناتڭ بولنديغنه دقّت ايديڭز كه عظمتِ إلٰهيهيى آڭلايهسڭز." ديمش اولسيدى، بتون او زمانلرڭ إنسانلرينى تكذيبه سَوق ايتمش اولوردى. چونكه حسِّ ظاهرىيه
— 180 —
مخالفدر. مع هذا اون عصردن بَرى گلوب گچن إنسانلرى شاشيرتمق، يالڭز فنونِ جديدهنڭ ظهورندن صوڭره گلن إنسانلرى ممنون ايتمك؛ مقامِ إرشاده مخالف اولديغى گبى، روحِ بلاغتله ده قابلِ تأليف دگلدر.
سؤال:كشفياتِ فنّيه و فنونِ حاضره أسكى إنسانلره مجهول و غيرِ مألوف اولديغندن، اونلرى اونلره درس ويرمك خطادر دييورسڭ. بِالخاصّه آخرته عائد أحوال گبى، مستقبلدهكى نظريات ده بويله دگل ميدر؟ اونلر ده بزه مجهول و غيرِ مألوفدرلر. اونلردن بحث ايتمك نه ايچون خطا اولمايور؟
جواب:مستقبلدهكى نظريات، بِالخاصّه آخرته عائد أحواله هيچ بر جهتله حسِّ ظاهرى تعلّق ايتمهمشدر كه، او حسّڭ خلافنى سويلهمك شاشيرتما اولسون. بناءً عليه او گبى شيلر، دائرهِٔ إمكاندهدرلر. اويله ايسه اونلره إعتقاد و اونلر ايله إطمئنان پيدا ايتمك ممكندر. اويله ايسه او گبى شيلرڭ حقِّ صريحى، اونلرى تصريح ايتمكدر. لٰكن كشفياتِ فنّيه؛ أسكى إنسانلره گوره، إمكان و إحتمال دائرهسندن چيقوب، محال و إمتناع درجهسنه گيرمشلردر. چونكه گوزلريله گوردكلرى شيلر، اونلرجه بداهت درجهسنه گيرمكله، اونڭ خلافى اونلرجه محالدر. اويله ايسه، اونلرڭ حسّياتنه حرمةً، او گبى مسئلهلرده بلاغتڭ إقتضاسى، إبهام و إطلاقدر كه، اونلره بر شاشيرتما اولماسين. فقط قرآنِ كريم، إرشادينى نقصان بيراقمامشدر. بو زمانڭ فنجيلرينى ده إستفادهدن محروم ايتمهمك اوزره، چوق قرينه و أمارهلرڭ وضعيله، حقيقتلره إشارتلر ياپمشدر.
(حاشيه): معجزاتِ قرآنيه رسالهِٔ نوريهسى تماميله بو حقيقتى إثبات ايتمش.
مترجم
أى إنصافسز! سنى إنصافه دعوت ايدييورم. بر كرّه كَلِّمِ النَّاسَ عَلٰى قَدَرِ عُقُولِهِمْ اولان مشهور دستورى نظره آلمقله، زمانلريله محيطلرينڭ مساعدهسزلگنى دوشونهرك، تلاحق ايدن بيڭلرجه أفكارڭ نتيجهلرندن طوغان شو كشفياتِ فنّيهيى او زمانلردهكى إنسانلرڭ قفا معدهلرى آلوب هضم ايدهمدكلرينه دقّت ايدرسهڭ
— 181 —
آڭلايهجقسڭ كه؛ قرآنِ كريمڭ او گبى مسئلهلرده إختيار ايتديگى إبهام و إطلاق يولى، عينِ بلاغت اولديغى گبى، يوكسك إعجازينى ده إثباته آشكار بر دليل اولديغنى گوزڭ كور دگلسه گورهجكسڭ.
قرآنده دلائلِ عقليهيه و فنّڭ كشفياتنه مخالف بعض آيتلر واردر ديدكلرى اوچنجى شبههلرينه جواب:
قرآنِ كريمده تعقيب ايديلن مقصدِ أصلى؛ إثباتِ صانع، نبوّت، حشر، عدالت ايله عبادت أساسلرينه جمهورِ ناسى إرشاد و ايصال ايتمكدر. بناءً عليه قرآنِ كريمڭ كائناتدن ياپديغى بحث تَبَعيدر، قصدى دگلدر. يعنى لِغيرهدر، لِذاته دگلدر. يعنى قرآنِ كريم جنابِ حقّڭ وجود، وحدت و عظمتنه إستدلال صورتيله كائناتدن بحث ايتمشدر. يوقسه كائناتڭ بِالذّات كيفيتنى ايضاح ايتمك ايچون دگلدر. چونكه قرآنِ كريم جغرافيا، قوزموغرافيا گبى قصدًا كائناتڭ كيفيتندن معناىِ إسميله بحث ايدن بر فن، بر كتاب دگلدر. آنجق كائنات صحيفهسنده يازيلان صنعتِ إلٰهيهنڭ نقشلرى و قدرتڭ خلقت معجزهلرى و قوزموغرافياجيلرى حيرتده بيراقان نظام و إنتظامله، معناىِ حرفيله صانع و نظّامِ حقيقىيه إستدلال كيفيتنى اوگرتمك ايچون نازل اولان بر كتابدر. بناءً عليه صنعت، قصد، نظام كائناتڭ هر ذرّهسنده بولونور، مطلوب حاصل اولور. تشكّلى ناصل اولورسه اولسون، بزم مطلوبمزه تعلّقى يوقدر. فبناءً على ذالك مادامكه قرآنڭ كائناتدن بحثى إستدلال ايچوندر و دليلڭ ده مدّعادن أوّل معلوم اولماسى شرطدر و دليلڭ مخاطبلرجه وضوحى مستحسندر؛ بعض آيتلرڭ اونلرڭ حسّياتنه و أدبى معلوماتلرينه إماله ايتمهسى و بڭزتمهسى، مقتضاىِ بلاغت و إرشاد اولماز مى؟ فقط بو آيتلرڭ، حسّياتلرينه إماله ايتمهسى مسئلهسى، او حسّياته قصدًا دلالت ايتمك ايچون دگلدر. آنجق كنايه قبيلندن او حسّياتى اوقشامق ايچوندر. مع هذا حقيقته أهلِ تحقيقى ايصال ايچون، قرينه و أمارهلر وضع ايدلمشدر. مثلا أگر قرآنِ كريم، مقامِ إستدلالده شويلهجه ديمش اولسه ايدى كه: "أى إنسانلر! گونشڭ ظاهرى حركتيله حقيقى سكوننه و أرضڭ ظاهرى سكونيله حقيقى حركتنه و ييلديزلر آراسنده جاذبهِٔ عموميهنڭ غريبهلرينه و ألكتريقڭ عجيبهلرينه و يتمش عنصر آراسنده حاصل اولان إمتزاجاته و بر
— 182 —
آووج صو ايچنده بيڭلر ميقروبڭ بولنماسنه دقّت ايديڭز كه، بو گبى خارقه شيلردن جنابِ حقّڭ هر شيئه قادر اولديغنى آڭلايهسڭز." ديسه ايدى؛ دليل، مدّعادن بيڭلرجه درجه داها خفى، داها مشكل اولوردى. حالبوكه دليلڭ مدّعادن داها خفى اولماسى، مقامِ إستدلاله اويماز. مع هذا اونلرڭ حسّياتنه إماله ايديلن آيتلر كنايه قبيلندن اولوب، إفاده ايتدكلرى ظاهرى معنالرى صدق ويا كذبه مدار اولاماز. أوت گورمييور ميسڭ قَالَ دهكى "ألف" خفّتى إفاده ايدييور. أصلى "واو" اولسون، "يا" اولسون، نه اولورسه اولسون بزه تعلّق ايتمز.
خلاصه:مادام كه قرآن، بتون زمانلردهكى بتون إنسانلره نازل اولمشدر، شو شبهه عدّ ايتدكلرى امورِ ثلاثه، قرآنه نقيصه دگل، قرآنڭ يوكسك إعجازينه دليللردر. أوت قرآنِ معجز البيانى تعليم ايدن جنابِ حقّه قَسَم ايدرم كه؛ او بشير و نذيرڭ (عصم) بصر و بصيرتى، حقيقتى خيالدن تفريق ايدهمهمكدن منزّهدر، جليلدر، جليدر ويا إنسانلرى قانديرارق مغلطهلره دوشورتمكدن، مسلكِ عاليلرى غنيدر، عاليدر، تميزدر، طاهردر.
يدنجى مسئله:
حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ إظهار ايتديگى محسوس و ظاهرى و إنسانلرجه مشهور و معلوم اولان خارقه و معجزهلرينڭ أكثريسى، تاريخ و سِيَر كتابلرنده مذكوردر و عين زمانده، محقّقينِ علما طرفندن ايضاح و بيان ايديلمشلردر. بناءً عليه تفصيلاتنى او كتابلره حواله ايله يالڭز او خارقهلرڭ نوعلرينى إجمالًا ايضاح ايدهجگز. أوت پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ ظاهرى خارقهلرينڭ هر بريسى آحادى اولوب متواتر دگلسه ده، او آحاديلرڭ هيئتِ مجموعهسى و چوق نوعلرى، متواترِ بِالمعنادر. يعنى لفظ و عبارهلرى متواتر دگلسه ده، معنالرى چوق إنسانلر طرفندن نقل ايديلمشدر. او خارقهلرڭ نوعلرى اوچدر:
برنجيسى:"إرهاصات" ايله آڭيلمقدهدر كه، حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ نبوّتندن أوّل ظهور ايدن خارقهلردر. مجوسى ملّتنڭ طاپديغى آتشڭ سونمهسى، صاوه دڭزينڭ صولرينڭ چكيلمهسى، كسرى سراينڭ ييقيلماسى و غائبدن ياپيلان تبشيرلر گبى شيلردر. صانكه او حضرتڭ (عصم) زمانِ ولادتى، حسّاس و كرامت صاحبى ايمش گبى او ذاتڭ قدوم و گلمسنى شو گبى حادثهلر ايله تبشيراتده بولونمشدر.
— 183 —
ايكنجى نوع:إخباراتِ غيبيهدر كه، بِالآخره وقوعه گلهجك پك چوق غريب شيلردن بحث ايتمشدر. أزجمله؛ كسرى و قيصرڭ دفينهلرينڭ إسلام ألنه گچمهسى، روملرڭ مغلوب ايديلمسى، مكّهنڭ فتحى، قسطنطنيهنڭ آلينمهسى گبى حادثاتدن خبر ويرمشدر. صانكه او ذاتڭ جسدندن تجرّد ايدن روحى، زمان و مكانڭ قيدلرينى قيرارق إستقبالڭ هر طرفنه اوچوب گزمش و گورديگى وقوعاتى سويلهمشدر و سويلهديگى گبى ده وقوعه گلمشدر.
اوچنجى نوع:حسّى خارقهلردر كه، معارضه زمانلرنده كنديسندن طلب ايديلن معجزهلردر. طاشڭ قونوشماسى، آغاجڭ يورومسى، آيڭ ايكى پارچهيه بولنمهسى، پارمقلرندن صو آقماسى گبى... تفسيرِ كشّافڭ مؤلّفى زمخشرينڭ ديديگنه گوره، او حضرتڭ بو نوع خارقهلرى بيڭه بالغ اولمشدر. و بر قسمى ده متواترِ بِالمعنادر. حتّى قرآنى إنكار ايدنلردن بر قسمى، إنشقاقِ قمر معناسنده تصرّف ايتمهمشلردر.
@
(٭): دياربكرده وان واليسى جودت بگڭ أونده ١٩/شباط/١٣٣١ تاريخنده جمعه گيجهسى بو تفسيرڭ ايلك عربى نسخهسنى تبييض ايدركن، شو شكلِ غريب، توافقًا واقع اولمشدر. و او گيجه وقوعه گلن بيتليسڭ سقوطيله مؤلّف بديع الزمانڭ أسارتنه راست گلير. صانكه شو شكلِ غريبڭ، شو معجزهلر و خارقهلر بحثنده او گيجه حصوله گلمسى، مؤلّفڭ روسلره أسير دوشديگنه و برابرنده بولنان بعض طلبهلرينڭ شهيد اولارق قانلرينڭ دوكولمهسنه خارقه بر إشارتدر.
سعيدڭ كوچك قارداشى، يگرمى سنهلك طلبهسى عبد المجيد
و كذا بو نقش، باشى كسيلمش بر ييلانڭ قويروغنى مؤلّف بديع الزمانه صارمش اولديغنه و مؤلّفڭ يارهلى اولارق اوتوز ساعت ئولومه منتظرًا صو آرقينڭ ايچنده قالديغى يره بڭزهيور و او وضعيتى آڭديرييور.
أسكى سعيدڭ أهمّيتلى طلبهسى حمزه
— 184 —
س- إنشقاقِ قمر بتون إنسانلرجه كسبِ شهرت ايتمهسى لازم بر معجزه ايكن عالمجه او قدر شهرت بولمامشدر. أسبابى نهدر؟
ج- مطلعلرڭ إختلافى و هوانڭ بولوتلى اولماسنڭ إحتمالى و او زمانده رصدخانهلرڭ بولونمامسى و وقتڭ اويقو گبى غفلت زمانى اولماسى و إنشقاقڭ آنى اولماسى گبى أسبابدن طولايى، هركسجه او وقعهنڭ گورونمسى و معلوم اولماسى لازم گلمز. مع هذا حجاز مطلعيله مطلعلرى بر اولان يرلرده، او گيجه يوللرده بولنان كروان و قافلهلردن نقلًا، إنشقاقڭ وقوعه گلديگى حقّنده چوق روايتلر واردر.
اوچنجى نوع معجزهلرڭ رئيسى و أڭ بيوگى، قرآنِ عظيم الشاندر كه، يدى وجهله معجزه اولديغنه مذكور آيتله إشارت ايديلمشدر.
آرقداش! شو مسئلهلرى آز چوق فهم ايتدڭ. شيمدى بو آيتڭ ماقبليله اولان جهتِ إرتباطنه باقالم:
أوت ابن عبّاسڭ (رض) يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا آيتندهكى "عبادت"ى توحيدله تفسير ايتديگنه نظرًا، أوّلكى آيت إثباتِ توحيد حقّندهدر، بو آيت ده إثباتِ نبوّت حقّندهدر. نبوّتِ محمّديه (عصم) ايسه، توحيدڭ أڭ بيوك بر دليليدر. ديمك كه بو ايكى آيت آراسنده جهتِ إرتباط، آرالرندهكى دالّيت و مدلوليت علاقهسيدر. يعنى برى دليل، ديگرى مدلولدر. نبوّتڭ إثباتى، آنجق معجزهلر ايله اولور. أڭ بيوك معجزهسى ايسه، قرآنِ كريمدر. أوت قرآنڭ معجزه اولديغى، عالمِ إسلامجه قبول و تصديق ايديلمش بر حقيقتدر. امّا محقّقينِ علما طرفندن، قرآنڭ وجوهِ إعجازى حقّنده إختلاف واقع اولمشدر. يعنى إعجازينى إنتاج ايدن جهتلر چوقدر. هر بر محقّق، بر جهتى ترجيح و إختيار ايتمشدر؛ آرالرنده مخالفت، مصادمه يوقدر.
إعجازڭ وجهلرى:
١ - غائبدن، إستقبالدن خبر ويرمهسى.
٢ - آيتلرنده تناقض، تخالف، خطا بولونمامسى.
٣ - نظم ايله نثر آراسنده، أديبلرجه غيرِ معلوم بر اسلوبى إختيار ايتمهسى.
— 185 —
٤ - اوقور يازار اولميان بر ذاتدن صدور ايتمهسى.
٥ - طاقتِ بشريه فوقنده علوم و حقائقى إحاطه ايتمهسى گبى پك چوق شيلردر. لٰكن إعجازينڭ أڭ يوكسك وجهى، نظمندهكى بلاغتدن طوغمشدر. أوت قرآنڭ بو نوع إعجازى، بشرڭ طاقتندن خارج بر درجهدهدر. بو حقيقتى تفصيلًا آڭلايوب قناعت حاصل ايتمك ايستهين، بو تفسيرى و أمثالى أثرلرى و "يگرمى بشنجى سوز"ى ذيللريله برابر مطالعه ايتسين. فقط إجمالى بر معلوماتى ألده ايتمك ايستهينلر ده، بلاغتڭ إماملرى بولنان عبد القاهرِ جُرجانى، زمخشرى، سكّاكى، جاحظڭ بو قسم إعجاز حقّنده (اوچ طريق ايله) بيان ايتدكلرى معلوماتدن، مقدارِ كافى معلومات ألده ايدهبيلير.
برنجى طريق:عرب قَومى معارفسز، بدوى بر ملّت ايدى. محيطلرى ده، اونلر گبى بدوى بر محيط ايدى. ديوانلرى، شعر ايدى. يعنى مدارِ إفتخار اولان حاللرينى، شعر ايله قيد و محافظه ايدرلردى. علملرى، بلاغت ايدى. مدارِ إفتخارلرى، فصاحت ايدى. سائر قَوملردن فضله بر ذكايه مالك ايديلر. باشقه إنسانلره نسبةً جوّال فكرلرى واردى. ايشته عرب قَومى بويله بر وضعيتده ايكن و ذهنلرى ده بهار چيچكلرى گبى يڭى يڭى آچيلمغه باشلاركن، بردن بره قرآنِ عظيم الشان يوكسك بلاغتيله، خارقه فصاحتيله ملأِ أعلادن ير يوزينه ايندى. عربلرڭ مدارِ إفتخارلرى و تمثالِ بلاغتلرى اولان و بِالخاصّه كعبه ديوارنده تشهير ايديلمك اوزره آلتون صويى ايله يازيلمش "معلّقاتِ سبعه" عنوانيله آڭيلان أڭ مشهور أديبلرڭ أڭ بليغ و أڭ فصيح أثرلرينى إفتخار ليستهسندن سيلديرتدى. مع هذا حضرتِ محمّد (عصم)، قرآنله معارضهيه و قرآنه بر نظيره ياپيلمسنه اونلرى شدّتله دعوت ايتمكدن گرى طورمييوردى، طمارلرينه طوقونديرييوردى، تجهيل و ترذيل ايدييوردى. او حضرتڭ ياپديغى بويله شدّتلى هجوملره قارشى، او اُمراءِ بلاغت و حكّامِ فصاحت عنوانيله آڭيلان عرب أديبلرى، بر كلمه ايله دخى مقابلهده بولوناماديلر. حالبوكه كبر و عظمتلرى، انانيتلرى و گوكلره قدر چيقان غرورلرى إقتضاسنجه، گيجه - گوندوز چاليشوب قرآنه بر نظيره ياپمالى ايديلر كه، عالمه قارشى رذيل و رسوا اولماسينلر. ديمك بو مسئلهنڭ عهدهسندن گلهمدكلرندن، يعنى قرآنڭ بر بڭزرينى ياپمقدن عاجز قالدقلرندن، سكوته مجبور
— 186 —
اولمشلردر. ايشته اونلرڭ بو إضطرارى سكوتلرى عجزلرينى ميدانه چيقاردى. و بونلرڭ عجزلرندن ده، إعجازِ قرآنڭ گونشى طلوع ايتمشدر.
ايكنجى طريق:كلاملرڭ خاصيتلرينى، قيمتلرينى، مزيتلرينى بيلوب آلتونلرينى باقيرندن تفريق ايدن بتون أهلِ تحقيقدن، تدقيقدن، تنقيددن، دوست و دشمنلر طرفندن قرآنِ كريم سوره سوره، آيت آيت، كلمه كلمه محنك طاشنه ووريلارق، آلتوندن ماعدا بر باقير أثرى گورولمهمشدر. بو آغير إمتحاندن صوڭره، قرآنِ عظيم الشانڭ إحتوا ايتديگى مزايا، لطائف، حقائقڭ هيچ بر بشر كلامنده بولونمديغنه شهادت ايتمشلردر. اونلرڭ صدقِ شهادتلرى شويلهجه إثبات ايديلهبيلير: قرآنڭ إنسان عالمنده ياپديغى بيوك إنقلاب و تبدّل؛ و شرق و غربى ايچنه آلان تأسيس ايتديگى دين، ديانت؛ و زمانڭ گچمهسيله گنجلك و شبابيتنى و تكرّر ايتدكجه حلاوتنى محافظه ايتمهسى گبى خارقه حاللرى، اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى آيتنى اوقويوب إعلان ايدييورلر.
اوچنجى طريق:بلاغت إماملرندن مشهور جاحظڭ تحقيقاتنه گوره: عرب أديب و بليغلرينڭ حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ دعواسنى قلم ايله إبطال ايتمگه، تعريفه گلمز درجهده إحتياجلرى واردى. و او حضرته قارشى اولان كين، عداوت و عنادلريله برابر؛ أڭ قولاى، أڭ ياقين، أڭ سليم اولان قلم و يازى ايله معارضهيى ترك و أڭ اوزون، أڭ مشكل، أڭ تهلكهلى و شبههلى سيف و حرب ايله مقابلهيه مجبورًا إلتجا ايتديلر. صورتِ قطعيهده بوندن آڭلاشيلدى كه، قرآنڭ بڭزرينى ياپمقدن عاجز قالمشلردر. زيرا هر ايكى يولڭ آراسندهكى فرقى بيلمهينلردن دگلديلر. بناءً عليه برنجى يول إبطالِ دعوا ايچون داها مساعد ايكن اونى ترك ايدوب، هم ماللرى، هم جانلرى تهلكهيه آتان باشقه بر يوله سلوك ايدن يا سفيهدر (حالبوكه مسلمان اولدقدن صوڭره سياستِ عالمى ألنه آلانلره سفيه دينلهمز) ويا برنجى يوله سلوكدن كنديلرينى عاجز گورمشلردر. اونڭ ايچون قلم يرينه سيفه مراجعت ايتمشلردر.
س- قرآنه بر نظيره ياپمق ممكناتدن ايمش، فقط ناصلسه ياپيلمامشدر؟
ج- ممكناتدن اولمش اولسيدى، طمارلرينه طوقونديريلانلر، بهمهحال معارضهيى آرزو ايدرلردى. و معارضه آرزوسنده بولونمش اولسيديلر، معارضه ياپاجقلردى. چونكه
— 187 —
إبطالِ دعوا ايچون معارضهيه إحتياجلرى پك شديد ايدى. معارضه ايتمش اولسيديلر، گيزلى قالمازدى، تظاهر ايدردى. چونكه تظاهرينه رغبت چوق اولديغى گبى، أسباب دخى چوق ايدى. تظاهر ايتسه ايدى، عالمده شهرت بولوردى. شهرت بولمش اولسيدى، مسيلمهنڭ هذيانلرى گبى بهمهحال تاريخده بولنهجقدى. مادام كه تاريخده بولونمامشدر، ديمك ياپيلمامشدر. مادام ياپيلمامشدر، ديمك قرآن معجزهدر.
س- مسيلمه فصحاءِ عربدن اولديغى حالده، سوزلرى نه ايچون عالمه مسخره اولمشدر؟
ج- چونكه اونڭ سوزلرى، بيڭ درجه فوقنده بولنان سوزلره قارشى مقابلهيه چيقديغندن چركين و گولنج اولمشدر. أوت گوزل بر آدم، حضرتِ يوسف (عس) ايله برابر گوزللك إمتحاننه گيررسه، ألبته چركين و گولنج اولور.
س- قرآنِ كريم حقّنده شك و شبههلرى اولانلر، قرآنڭ بعض تركيب و كلمهلرى گويا نحو علمنڭ قاعدهلرينه مخالفت ايتمش گبى شبهه ايقاع ايتمشلردر؟
ج- بو گبى حريفلرڭ، علمِ نحوڭ قاعدهلرندن خبرلرى يوقدر. سكّاكينڭ ديديگى گبى؛ أفصحِ فصحا اولان حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلام، قرآنِ كريمى اوزون اوزون زمانلرده تكرار تكرار اوقوديغى حالده او خطالرڭ فرقنده اولمامش ده بو جاهل حريفلر مى فرقنده اولمشلردر؟ بو، هانگى عقله گيرر و هانگى قفايه صيغار؟ سكّاكى "مفتاح"نڭ صوڭنده، بو گبى جاهللرى ايى طاشلامشدر. أوت بر شاعرڭ ديديگى گبى،
لَوْ كُلُّ كَلْبٍ عَوٰى اَلْقَمْتَهُ حَجَرًا ٭ لَمْ يَبْقَ فِى هٰذِهِ الْكُرَةِ اَحْجَارُ
هر ئورهن كلبڭ آغزينه بر طاش آتاجق اولسهڭ دنياده طاش قالماز.
بو آيتى ماقبليله ربط ايدن ايكنجى وجه ايسه:
أوّلكى آيت وقتا كه عبادتى أمر ايتدى، صانكه عبادتڭ كيفيتى ناصلدر دييه سامعڭ ذهننه بر سؤال گلدى، "قرآنڭ تعليم ايتديگى گبى" دييه جواب ويريلدى. تكرار، قرآنڭ اللّٰهڭ كلامى اولديغنى ناصل بيلهجگز دييه ايكنجى بر سؤاله داها قپو آچيلدى. بو سؤاله جوابًا وَاِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا إلخ.. آيتيله جواب ويريلدى. ديمك هر ايكى آيتڭ آراسندهكى جهتِ إرتباط، بر سؤال جواب و بر آليش ويريشدر.
— 188 —
آرقداش! بو آيتڭ إحتوا ايتديگى جملهلرڭ آراسنه گيرهلم، باقالم، آرالرنده نه گبى مناسبتلر واردر؟
أوت وَاِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا جملهسى، مقدّر بر سؤاله جوابدر. چونكه قرآن، أوّلكى آيتده عبادتى أمر ايتديگى وقت، "عجبا عبادته اولان بو أمرڭ اللّٰهڭ أمرى اولوب اولماديغنى ناصل آڭلايهجغز كه إمتثال ايدهلم؟" دييه بر سؤال سامعڭ خاطرينه گلدى. بو سؤاله جوابًا دينلدى كه: "أگر قرآنڭ و طولاييسيله بو أمرڭ اللّٰهڭ أمرى اولديغنده شبههڭز وارسه، كنديڭزى تجربه ايديڭز و شبههڭزى إزاله ايديڭز."
و أيْضًا وقتا كه قرآن، سورهنڭ أوّلنده لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ جملهسيله كنديسنى ثنا ايتدى، صوڭره مؤمنلرڭ مدحنه، صوڭره كافر و منافقلرڭ ذمّنه إنتقال ايتدى، صوڭره عبادت و توحيدى أمر ايتدكدن صوڭره سورهنڭ باشنه دونهرك لَا رَيْبَ فِيهِ جملهسنى تأكيدًا وَاِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ إلٰى آخر جملهسنى ذكر ايتدى. يعنى "قرآن، شك و شبههلره محل دگلدر. سزڭ شبههلريڭز، آنجق قلبلريڭزڭ خستهلغندن و طبيعتڭزڭ سقامتندن نشئت ايدييور." أوت گوزلرى خسته اولان، گونشڭ ضياسنى إنكار ايدر؛ آغزى آجى اولان، طاتلى صويه آجى دير.
فَاْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ : يعنى "قرآنڭ مِثلندن بر سوره گتيريڭز."
آرقداش! بو جملهيى وَاِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ جملهسيله باغلايان اِنْ أداتِ شرطدر. شرط أداتلرى دائما (حرارتله آتش گبى) برى سبب، ديگرى مسبَّب ايكى جملهيه داخل اولورلر. علمِ نحوجه بريسنه (فعل الشرط)، ايكنجيسنه (جزاء الشرط) دينير. بو ايكى جمله آراسنده، حرارتله آتش آراسنده اولديغى گبى، "لزوم" لازمدر. حالبوكه بو ايكى جمله آراسنده لزوم گورونميور. بناءً عليه آيتڭ إختصارى طولاييسيله، اورتهدن قالديريلان جملهلره مراجعت لازمدر. مقدّر جملهلر ايسه، تَشَبَّثُوا، وَجَبَ التَّشَبُّثُ، تَعَلَّمُوا، جَرِّبُوا أمرلريدر. بونلر صيره ايله، ايكنجيسى برنجيسنه لازمدر. يعنى إتيان (دليل گتيرمك)، تجربهيه لازمدر؛ تجربه تعلّمه، تعلّم وجوبِ تشبّثه، وجوبِ تشبّث ده تشبّثه، تشبّث ده ريبه لازمدر. ديمك بو قدر لزوملرڭ تقديرى لازمدر كه، "قرآنڭ بر مِثلنى گتيريڭز" ايله "قرآنده شبههڭز وارسه" آراسنده لزوم تظاهر ايدهبيلسين.
— 189 —
وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ : بو جملهنڭ، اوچ وجهله ماقبليله إرتباطى واردر.
برنجى وجه:
"قرآنه معارضه ايتمكدن ظاهر اولان عجزمز، بتون إنسانلرڭ عجزينى إستلزام ايتمز. بز ياپامدق امّا باشقهلر ياپهبيليرلر" دييه ذهنلرينه گلن وسوسهيى دفع ايتمك ايچون، قرآنِ كريم بو آيتڭ لسانيله؛ بيوكلريڭزى، رئيسلريڭزى ده چاغيريڭز، سزه يارديم ايتسينلر دييه اونلرى إلزام ايتمشدر.
ايكنجى وجه:
"أگر بز معارضه تشبّثنده بولونسهق بزى دستكلهين، مدافعه ايدن يوقدر" دييه ايلرى سورديكلرى زعملرينى ده ردّ ايتمشدر كه؛ هر هانگى بر مسلك اولورسه اولسون، متعصّبلرى چوقدر. معارضه ايتديگڭز تقديرده، سزى مدافعه ايدن چوق اولور، دييه اونلرى إسكات ايتمشدر.
اوچنجى وجه:
قرآنِ كريم صانكه اونلره إستهزاءً دييور كه: "محمّد عليه الصلاة والسلام، بتون إنسانلره نبوّتنى تصديق ايتديرمك ايچون اللّٰهندن يارديم ايستدى. اللّٰهى ده، قرآننه سكّهِٔ إعجازى باصارق پك چوق إنسانلره تصديق ايتديردى. سزڭ آلههلريڭزدن بر فائدهڭز وارسه، سز ده اونلرى چاغيريڭز؛ سزه يارديم ايتسينلر."
فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا : يعنى "تجربهدن صوڭره باقڭز. معارضهيه قادر اولماديغڭز تقديرده، عجزيڭز ظاهر اولور و معارضهيى ده ياپمش اولمازسڭز."
وَلَنْ تَفْعَلُوا : يعنى: "ماضيده ياپامديغڭز گبى، بوندن صوڭره ده قطعيتله ياپاميهجقسڭز." بناءً عليه "بزم ماضيده ياپامامامز، إستقبالده بشرڭ ياپامامسنى إستلزام ايتمز." دييه إظهار ايتدكلرى او بهانهيى ده، لَنْ تَفْعَلُوا ايله دفع ايتمشدر. و عين زمانده اوچ وجهله إعجازه إشارت ياپمشدر:
برنجى وجه:
غائبدن خبر ويرمشدر و إخبار ايتديگى گبى ده معارضه واقع اولمامشدر. باقڭز ميليونلرجه عربى كتاب واردر و بتون مؤلّفلر، دوست اولسون دشمن اولسون، قرآنڭ اُسلوبنى تقليد ايتمگه فوق العاده مشتاق اولدقلرى حالده، هيچ بر مؤلّف، هيچ بر كتابنده قرآنِ كريمڭ اُسلوبنى تقليد ايتمگه موفّق اولامامشدر. صانكه قرآنِ معجز البيان، نَوْعٌ مُنْحَصِرٌ فِى الشَّخْصِ يعنى بر شخصده إنحصار ايتمش بر
— 190 —
نوعدر. بناءً عليه قرآنِ كريم يا بتون كتابلرڭ آلتندهدر (بو گولنج بر سوزدر) ويا بتون كتابلرڭ فوقنده (فوق الكلّ) بر نادرهدر.
ايكنجى وجه:
بويله بيوك بر دعواده و مشكل بر مقامده، اونلرڭ أعصابلرينى تحريك، عزّتِ نفسلرينى قيرمق صورتيله "ياپاميهجقسڭز" دييه قطعيتله ويرديگى حكم؛ اونڭ أمين، مطمئن، إعتمادلى اولديغنه بر دليلدر.
اوچنجى وجه:
صانكه قرآنِ كريم دييور كه: "سزلر فصاحتڭ اُمراسى و هركسدن زياده فصاحته محتاج اولديغڭز حالده، معارضهيه قادر اولاماديڭز. بشر ده قرآنڭ معارضهسنه قادر اولاماز." و كذا قرآنڭ نتيجهسى اولان إسلاميته بر نظيرهنڭ ياپيلمسنه زمانِ ماضى قادر اولماديغى گبى، إستقبال زمانى ده اونڭ مِثلندن عاجز قالاجغنه بر إشارتدر.
فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِى وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ اُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ
يعنى: "كافرلره حاضرلانان بر آتشدن صاقينڭز كه؛ اودونى، إنسانلر ايله طاشلردر."
فَاتَّقُوا جملهسى اِنْ لَمْ تَفْعَلُوا جملهسنه جزاء الشرط اولديغى جهتله، آرالرنده لزومڭ بولنماسى لازمدر. حالبوكه معارضهنڭ ياپيلمامسى، آتشدن صاقينمايى إستلزام ايتمز. بناءً عليه إختصار ايچون اورتهدن قالديريلان جملهلره مراجعت ايتمكله، بو لزومى آرايوب بولاجغز. شويله كه:
١ - معارضهنڭ ياپيلمامسندن، قرآنڭ إعجازى لازم گلير.
٢ - قرآنڭ إعجازندن، اللّٰهڭ كلامى اولديغى لازم گلير.
٣ - اللّٰهڭ كلامى اولديغندن، أمرلرينه إمتثال لازم گلير.
٤ - أمرلرينه إمتثالدن، عبادتڭ ياپيلماسى لازم گلير.
٥ - عبادتڭ ياپيلماسى، آتشه گيرمهمگه وسيلهدر.
ايشته بو جملهلرڭ آراسنده بولنان لزوملرڭ سلسلهسندن، فَاتَّقُوا ايله اِنْ لَمْ تَفْعَلُوا آراسندهكى او گيزلى لزوم تظاهر ايدر. و بو ياپيلان ايجاز و إختصاردن، إعجازڭ بر شعاعى ميدانه گلير.
— 191 —
اَلَّتِى وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ : قرآنِ كريم، اونلرى فَاتَّقُوا النَّارَ جملهسى ايله تهديد ايتدكدن صوڭره، نار كلمهسنڭ بو جمله ايله وصفلانديريلماسيله ده او تهديدى تأكيد و تشديد ايتمشدر. زيرا اودونى إنسانلر ايله طاشلر اولان بر آتشڭ هيبتى، دهشتى و خوفى داها شديددر. و كذا بو جمله ايله صنملره عبادت ياپانلرى زجر و منع ايتمگه إشارت ياپيلمشدر. شويله كه: "أى إنسانلر! اللّٰهڭ أمرلرينه إمتثال ايتمهيوب، بِالخاصّه طاشلره و جامد شيلره عبادت ياپارسهڭز، محقّق بيليڭز كه، طاپانلر ايله طاپدقلرى شيلرى ييوب يوتهجق بر آتشه گيرهجكسڭز."
اُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ : بو جمله، فَاتَّقُوا ايله اِنْ لَمْ تَفْعَلُوا جملهلرى آراسندهكى لزومى ايضاح ايدر و قرارلاشديرر. يعنى شو آتش عذابى، قرآنه إمتثال ايتمهين كافرلره حاضرلانمشدر. هم بو آتش، طوفان وسائر مصيبتلر گبى ايى كوتى بتون إنسانلره شامل مصيبتلردن دگلدر. آنجق بو مصيبتى جلب ايدن، كفردر. بو بلادن قورتولوش چارهسى، آنجق قرآنِ كريمه إمتثالدر.
ماضى صيغهسيله ذكر ايديلن اُعِدَّتْ كلمهسى، جهنّمڭ الآن مخلوق و موجود اولوب، أهلِ إعتزالڭ بِالآخره وجوده گلهجگنه ذهابلرى گبى اولماديغنه إشارتدر.
أى آرقداش! آتش عنصرى، كائناتڭ بتون قسملرينى إستيلا ايتمش پك بيوك بر عنصردر. بر طمار گبى كائناتڭ ياراديليشندن باشلايارق هر طرفه دال بوداق صالوب گلن شو شجرهِٔ ناريهيه نظرِ حكمتله دقّت ايديليرسه، بو شجرهنڭ باشنده يعنى صوڭنده بيوك بر ميوهنڭ بولونديغى آڭلاشيلير. أوت طوپراغڭ ايچنده بيوك و اوزون بر طمارى گورن آدم، او طمارڭ باشنده قاوون گبى بر ميوهنڭ بولونديغنى ظن ايتمهسى گبى، عالمڭ هر طرفنده طمارلرى بولنان شو شجرهِٔ ناريهنڭ ده جهنّم گبى بر ميوهسنڭ بولنديغنه بِالحدس يعنى سرعتِ إنتقال ايله حكم ايدهبيلير.
س- جهنّم شيمدى موجود اولديغى تقديرده، يرى نرهدهدر؟
ج- بز أهلِ سنّت و الجماعت الآن جهنّمڭ وجودينه إعتقاد ايدييورز، امّا يرينى تعيين ايدهمييورز.
— 192 —
س- بعض حديثلرڭ ظاهرينه گوره، جهنّم تحت الأرضدر؛ يعنى يرڭ آلتندهدر. و كذا بر حديثه نظرًا، جهنّم آتشنڭ دنيا آتشندن ايكى يوز درجه فضله حرارتى واردر. بو نقطهلرڭ ايضاحى؟
ج- كرهنڭ تحتى، مركزندن عبارتدر. بوڭا بناءً أرضڭ تحتى، مركزيدر. نظرياتِ حِكَميهجه ثابت اولديغى وجهله، أرضڭ مركزنده، حرارتى ايكى يوز بيڭ درجهيه بالغ بر آتش واردر. چونكه هر اوتوز اوچ ذراع درينلگنده، تخمينًا بر درجه حرارت آرتار. بوڭا بناءً مركزه قدر ايكى يوز بيڭ درجهلى بر حرارت ميدانه گلير. ايشته بو نظريهيه، مذكور حديثڭ مئالى مطابق گلير. بوڭا بناءً كُرهِٔ أرضڭ مركزنده بولنان ايكى يوز بيڭ درجه حرارتلى بر آتش، جهنّمه بر چكردك حكمنده اولوب، قيامتده قبوغى حكمنده بولنان طبقهِٔ ترابيهيى چاتلاتوب، بتون دهشتيله چيقار، توسّع ايتمگه باشلار و تام تجهيزاتيله جهنّم ميدانه گلير، دينلهبيلير. و كذا بر حديثه نظرًا، "زمهرير" نامنده، برودت ايله ياقان بر آتش واردر. بو حديث ده، او نظريهيه مطابقدر. زيرا مركزِ أرضدن سطحنه قدر درجه درجه آرتان ويا تناقص ايدن آتش، زمهرير ده داخل اولمق اوزره آتشڭ بتون مرتبهلرينه شاملدر. حكمتِ طبيعيهده تقرّر ايتديگى گبى، آتش بعضًا اويله بر درجهيه گلير كه، ياقيننده بولنان شيلردن حرارتلرى تمامًا جلب و جذب ايتمكله، اونلرى برودت ايله ياقار و صويى إنجماد ايتديرر.
س- مذكور حديثه گوره؛ جهنّم أرضڭ مركزندهدر. حالبوكه أرض، جهنّمه نسبةً بر يمورطه قدردر. او قوجهمان جهنّم، أرضڭ قارننده ناصل يرلشير؟
ج- أوت عالمِ ملك يعنى عالمِ شهادت، يعنى بو گورمكده اولديغمز عالمه گوره، جهنّم أرضڭ ايچندهدر دييه، جهنّمى كوچك گوسترييورز. امّا عالمِ آخرته نظرًا، جهنّم اويله عظمت پيدا ايدر كه، بيڭلرجه أرضلرى ايچنه آلير، طويماز. بو عالمِ شهادت، بر پرده گبى اونڭ توسّعنه مانع اولمشدر. بناءً عليه أرضڭ ايچندهكى جهنّمدن مقصد، جهنّمڭ قلبى و جهنّمڭ چكردگيدر. و كذا جهنّمڭ أرضڭ آلتنده بولنماسى، أرضڭ قارننده ويا أرض ايله متّصل، ياپيشيق اولماسنى إستلزام ايتمز. زيرا شمس، قمر، ييلديز، أرض گبى كرهلر، هپ شجرهِٔ خلقتڭ ميوهلريدر. معلومدر كه، ميوهنڭ آلتى، بتون
— 193 —
داللرڭ آرالرينه شمولى واردر. بناءً عليه اللّٰهڭ ملكى پك گنيشدر. شجرهِٔ خلقتڭ داللرى ده، هر طرفه اوزانوب گيتمشدر؛ جهنّم نرهيه گيدرسه يرى واردر. و كذا بر حديثه گوره جهنّم مطويدر، يعنى بوكولمشدر، يعنى تام آچيق دگلدر. ديمك جهنّمڭ بر يمورطه گبى أرضڭ مركزنده موجود و بِالآخره تظاهر ايدهجگى ممكناتدندر.
إخطار:جهنّمڭ شيمدى موجود اولماديغنه معتزلهلرى سَوق ايدن بو حديث اولسه گركدر.
آرقداش! بو آيتڭ جملهلرينى يوقلايالم، باقالم؛ او ظرفلر ناصل صدفلردر، ايچلرنده نه گبى جوهرلر واردر:
أوت وَاِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلٰى عَبْدِنَا جملهسنڭ باشندهكى و حرفِ عطفدر. معلوم يا، بر شيئڭ ديگر بر شيئه عطفى، آرالرنده بر مناسبتڭ بولنماسنه متوقّفدر. حالبوكه اِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ ايله يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا جملهلرى آراسنده مناسبت گورونميور. بونلرڭ آرالرندهكى مناسبت، آنجق ايكى سؤال و جوابڭ تقديريله تظاهر ايدر. شويله كه:
أوّلكى آيتده عبادته أمر ايديلديگنده، "عبادت ناصلدر؟" دييه وارد اولان سؤاله جوابًا: "قرآنڭ تعليم ايتديگى گبى" دينلدى. "قرآن اللّٰهڭ كلامى ميدر؟" دييه ايديلن ايكنجى سؤاله جوابًا وَاِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ إلٰى آخر، دينلدى. ايشته هر ايكى جمله آراسنده بو صورتله مناسبت تظاهر ايدر و حرفِ عطفڭ ده مقتضاسى يرينه گلير.
س- اِنْ شكّ و تردّدى إفاده ايدر. اِذَا ايسه، جزم و قطعيته دلالت ايدر. اونلرڭ شكّ و ريبلرى، قرآن حقّنده قطعيدر. بناءً عليه مقامڭ إقتضاسى خلافنه اِنْ كلمهسنڭ اِذَا كلمهسنه ترجيحًا ذكرنده نه گبى بر إشارت واردر؟
ج- أوت اونلرڭ شكّ و ريبلرينى إزاله ايدهجك أسبابڭ ظهورندن طولايى، او گبى شبههلرڭ وجودينه قطعيتله حكم ايديلهميهجگنه، آنجق او شكلرڭ وجودينه ينه شكّ و شبهه ايله حكم ايديلهبيلهجگنه إشارتدر.
— 194 —
إخطار:اِنْ كلمهسنڭ إفاده ايتديگى شكّ و تردّد، اُسلوبڭ إقتضاسنه گورهدر. حاشا متكلّمه عائد دگلدر.
اِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ ايله اِنِ ارْتَبْتُمْ جملهلرى بر معنايى إفاده ايتدكلرى و ايكنجى جمله، برنجى جملهدن قيصه اولماسى اسلوبه داها اويغون اولديغى حالده، برنجى جملهنڭ ايكنجى جملهيه ترجيحًا ذكرى، اونلرڭ ريبلرينڭ منشئى؛ خسته طبيعتلريله، كوتو وجودلرى اولديغنه إشارتدر.
س- اونلر ريبلره ظرف و محل اولدقلرى حالده، اونلرى مظروف، ريبى اونلره ظرف گوسترمك نهيه بناءًدر؟
ج- أوت قلبلرندهكى ريبڭ ظلمتى بتون بدنلرينه، قلبلرينه إنتشار و إستيلا ايتمش اولديغندن، كنديلرينڭ ريب ايچنده بولندقلرى صانيلمقده اولديغنه إشارتدر.
نكره اولارق رَيْبٍ كلمهسنڭ ذكرى، تعميم ايچوندر. يعنى هانگى ريبڭز وارسه، جواب بردر؛ هر بر ريبڭزه قارشى مخصوص بر جواب لازم دگلدر. هانگى چارهيه باش وورورسهڭز، آلاجغڭز جواب قرآنڭ إعجازيدر. أوت بر چشمه باشنده صو ايچوب طاتليلغنى آڭلايان بر آدم، بتون او چشمهدن تشعّب ايدن آرقلرى تجربه ايتمگه حقّى يوقدر؛ زيرا منبعى بردر. كذالك بر سورهنڭ معارضهسندن عاجز قالان آدمڭ، بتون قرآنى تجربهيه حقّى يوقدر. چونكه كاتب بردر.
مِمَّا دهكى مِنْ بيانى إفاده ايتديگندن، فِى شَيْءٍ كلمهسنڭ تقديرينى ايستر. تقديرِ كلام، وَاِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ فِى شَيْءٍ مِمَّا نَزَّلْنَا اولسه گركدر.
نَزَّلْنَا تعبيرندن آڭلاشيلير كه؛ اونلرڭ شبههلرينڭ منشئى نزول صفتى اولوب، قطعى جوابلرى ده، إثباتِ نزولدر.
تدريجًا يعنى آيت آيت، سوره سوره، حادثهلره گوره نزولى إفاده ايدن تفعيل بابندن نَزَّلْنَا كلمهسنڭ، دفعةً نزوله دلالت ايدن إفعال بابندن اَنْزَلْنَا كلمهسنه ترجيحًا ذكر ايديلمهسى؛ اونلرڭ دعوالرنده "نه ايچون قرآن دفعةً نازل اولمامشدر؟" دييه دليل گتيردكلرينه إشارتدر.
— 195 —
عَبْدِنَا : عبد لفظنڭ نبى ويا محمّد (عصم) لفظلرينه جهتِ ترجيحى؛ عبد تعبيرى، پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ عظمتنه و عبادتڭ علوِّ درجهسنه إشارت اولديغى گبى، اُعْبُدُوا أمرينى تأكيددر و رسولِ أكرم حقّنده وارد اولان وهملرى دفع ايتمكدر كه، او ذات بتون إنسانلردن زياده عبادت ياپمش و قرآنى اوقومشدر.
فَاْتُوا : بو أمر، تعجيز ايچوندر. يعنى أمردن مقصد، مخاطبدن بر شى طلب دگلدر. آنجق باشلرينه وورمقله معارضهيه، تجربهيه دعوت ايتمكدر كه، عجزلرى ميدانه چيقسين.
بِسُورَةٍ إلٰى آخر... بو تعبيردن آڭلاشيلير كه؛ اونلرڭ إلزاملرى، عجزلرى صوڭ حدّه بالغ اولمشدر. زيرا طوقوز درجهيه بالغ اولان تحدّينڭ، يعنى معارضهيه دعوت ايتمهنڭ تعبيرلرى، طبقهلرى واردر.
١ - يوكسك نظميله، إخباراتِ غيبيهسيله، إحتوا ايتديگى علومى و عالى حقائقيله برابر تام بر قرآنڭ مِثلنى، اُمّى بر شخصدن گتيريڭز.
٢ - أگر بويلهجه مِثلنى گتيرمك طاقتڭزڭ فوقنده ايسه، بليغ بر نظمله اويدورما شيلردن اولسون، گتيريڭز.
٣ - أگر بوڭا ده قدرتڭز اولمازسه، اون سوره قدر بر مِثلنى ياپيڭز.
٤ - بو ده ممكن اولمادى ايسه، اوزون بر سورهنڭ مِثلنى ياپيڭز.
٥ - أگر بو ده سزه قولاى دگلسه، قيصه بر سورهنڭ مِثلى اولسون.
٦ - أگر اُمّى بر شخصدن إمكان بولامادى ايسهڭز، عالم و كاتب بر آدمدن اولسون.
٧ - بو ده اولماديغى تقديرده، بربريڭزه يارديم ايتمك صورتيله ياپيڭز.
٨ - بوڭا ده إمكان بولونامديغى تقديرده، بتون إنس و جنلردن يارديم ايستهيڭز و بتون أفكارڭ نتيجهلرندن إستمداد ايديڭز. نتيجهلرى، تمامًا يانڭزده بولنان كتبِ عربيهده موجوددر. بتون كتبِ عربيه ايله قرآن آراسنده بر مقايسه ياپيليرسه، قرآن مقايسهيه گلمز. چونكه هيچ برينه بڭزهميور. اويله ايسه قرآن يا هپسندن آشاغيدر ويا هپسندن يوقاريدر. برنجى إحتمال باطل و محالدر. اويله ايسه هپسندن يوقارى،
— 196 —
فوق الكلّ بر كتابدر. اون اوچ عصردن بَرى مِثلى وجوده گلمهمشدر، بوندن صوڭره ده وجوده گلهميهجكدر والسلام.
٩ - "بزم شاهدلريمز يوقدر. أگر معارضهيه گيريشسهك، بزى دستكلهيهجك كيمسه يوقدر." دييه گوستردكلرى او بهانهيى ده دفع ايتمك ايچون، "شهداڭزه ده مساعده ايديلمشدر. اونلرى ده چاغيرڭ، سزه يارديم ايتسينلر."
ايشته بو طبقهلره دقّت ايديليرسه، معارضهنڭ شو مرتبهلرينه إشارةً، قرآنِ كريمڭ ياپديغى ايجاز ايله گوسترديگى إعجازه بر شعاع گورونور.
آرقداش! قرآنِ كريمدن أڭ قيصه بر سورهيه معارضه ايتمكدن بشرڭ عجزى، مذكور ايضاحات ايله ثابت اولدى. امّا إعجازڭ لمِّيَت جهتى قالدى. يعنى بشرڭ عجزينى إنتاج ايدن علّت و سبب نهدر؟ أوت قرآن ايله معارضه و مبارزهيه چيقان إنسانلرڭ قوّتى جنابِ حق طرفندن كورلشديريلهرك، معارضهيى ياپابيلهجك قابليتدن سقوط ايتديريلمشدر. فقط عبد القاهرِ جُرجانى، زمخشرى، سكّاكى گبى بلاغت إماملرنجه بشرڭ قوّتى قرآنڭ يوكسك اُسلوب و نظمنه يتيشهمديگندن، عجزى تظاهر ايتمشدر. بر ده سكّاكى ديمشدر كه: "إعجاز ذوقيدر، تعريف و تعبير ايديلهمز.
مَنْ لَمْ يَذُقْ لَمْ يَدْرِ
يعنى فكرى ايله إعجازى ذوق ايتمهين، تعريف ايله واقف اولاماز.. بال گبيدر." لٰكن عبد القاهرڭ إلتزام ايتديگى وجهه گوره، إعجازى تعريف و تعبير ايتمك ممكندر. بز ده بو وجهى قبول ايدييورز.
س- "طائفه" "نجم" "نَوْبَتْ" كلمهلرى، "سوره" كلمهسنڭ وظيفهسنى ايفا ايدهبيليرلر. "سوره" كلمهسنڭ اونلره ترجيحًا ذكرنده نه واردر؟
ج- اونلرى شبههلرينڭ منشئى ايله إلزام و بوغمقدر. شويله كه:
اونلرى شبههيه دوشورتن، گويا قرآنڭ دفعةً نازل اولمامسيدر. ديمك قرآن دفعةً نازل اولمش اولسيدى، اللّٰهڭ كلامى اولديغنده شبههلرى اولمازدى. لٰكن پارچه پارچه نازل اولديغندن، شبههلرينه باعث اولمشدر كه؛ "بو بشرڭ كلاميدر، پارچه پارچه ياپيليشى قولايدر، بز ده ياپابيليرز." دييه شبههيه دوشديلر. قرآنِ كريم ده اونلرڭ قولاى ظن ايتديكلرى يولى، بِسُورَةٍ تعبيريله إخطار و "هايدى مِثلنى گتيريڭز ده، سزڭ قولاى
— 197 —
ظن ايتديگڭز پارچه پارچه شكلنده اولسون" دييه، اونلرى قولاى عدّ ايتدكلرى يولده بوغمشدر. و كذا زمخشرينڭ بيانى وجهيله، قرآنِ كريمڭ سورهلره تقسيم ايديلمش بر شكلده نازل اولماسنده چوق فائدهلر واردر. أوت چوق غريب لطائفى حاوى اولديغى ايچون، شو اُسلوبِ غريب إختيار ايديلمشدر.
مِنْ مِثْلِهِ دهكى ضمير يا قرآنه راجعدر، يعنى "قرآنڭ مِثلنى گتيريڭز" ويا حضرتِ محمّده (عصم) عائددر. يعنى بر سورهيى او ذاتڭ (عصم) مِثلى اولان اُمّى بر شخصدن گتيريڭز. لٰكن برنجى إحتماله گوره عبارهنڭ حقّى مِثْلِ سُورَةٍ مِنْهُ ايكن، إقتضانڭ خلافنه بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ دينلمشدر. بونڭ أسبابى: چونكه برنجى إحتمالده، ايكنجى إحتمالڭ ده ملاحظهسى و رعايتى لازمدر. زيرا يالڭز قرآنڭ مِثلنى گتيرمكله مسئله بيتمش اولمايور. آنجق اُمّى بر شخصدن گتيريلمسى لازمدر و معارضهنڭ تماميتنه شرطدر. ايشته بونڭ ايچون هم مِنْ مِثْلِهِ دهكى ضميرڭ قرآنه راجع اولماسى لازمدر، هم عبارهنڭ تبديلى لازمدر كه، هر ايكى إحتمال مرعى اولسون. و كذا معارضهنڭ تماميتى، يالڭز بر سورهنڭ مِثلنى گتيرمكله اولمايور. آنجق قرآنڭ تمامنه مِثل اولاجق بر مجموعدن، بر كتابدن آلينان بر سورهنڭ مِثلنى گتيرمك شرط اولديغنه إشارتدر. و كذا نزولده قرآنڭ أمثالى اولان كتبِ سماويهيه ذهنلرى چويرر كه، آرالرنده ياپيلاجق موازنه ايله قرآنڭ علويتى آڭلاشيلسين.
وَادْعُوا بو تعبيرڭ "إستعانه" ويا "إستمداد" كلمهلرينه جهتِ ترجيحى، "دعوت" كلمهسنڭ قوللانيش يرلرندن آڭلاشيلديغى وجهله؛ اونلرى بلالردن، زحمتلردن قورتاروب يارديم ايدنلر حاضر بولونوب، يالڭز چاغيرمالرى لازمدر، فضله بر زحمته إحتياج اولماديغنه إشارتدر. "إستعانه و إستمداد" كلمهلرى ايسه يارديمجيلرڭ حاضر بولوندقلرينه دلالت ايتمزلر.
شُهَدَاءَ بو تعبير، اوچ معنايه تطبيق ايديلهبيلير:
برنجيسى:بيوك أديبلردر. بو معنايه گوره، اونلرڭ معارضه معناسنده "بزم قوّتمز معارضهيه كافى دگلسه ده، بيوك أديب و خواجهلريمزڭ معارضهيه قدرتلرى واردر" دييه سويلهدكلرى يالانى ده، قرآنِ كريم وَادْعُوا أمريله كسوب آتمشدر.
— 198 —
ايكنجيسى:معارضهيى دستكلهيوب شهادت ايدنلردر. بو إحتماله نظرًا، اونلرڭ "بز معارضهيه گيريشسهك بزى دستكلهين، شهادت ايدن يوقدر" دييه گوستردكلرى بهانهيى ده قرآنِ كريم، مساعده ويرمك صورتيله "هايدى شاهدلريڭزى ده چاغيريڭز، سزى تقويه ايتسينلر" دييه او بهانهيى ده يالانه چيقارتمشدر.
اوچنجيسى:آلهه معناسنهدر. بو معنايه نظرًا، صانكه قرآنِ كريم اونلره قارشى "ياهو بو قدر طاپديغڭز إلٰهلريڭز واركن، بويله طار و صيقنتيلى بر وقتڭزده نه ايچون اونلردن يارديم ايستهميورسڭز؟ اونلرى چاغيريڭز كه، بو معارضه بلاسندن سزى قورتارسينلر." دييه بو جمله ايله اونلره تهكّم ايتمش، يوزلرينه گولمشدر.
شُهَدَاءَكُمْ : إختصاصى إفاده ايدن شو إضافه، شُهَدَاءَ كلمهسنڭ هر اوچ معناسنه ده باقار. شويله كه:
١ - مادام كه بيوك أديب و خواجهلريڭز واردر، طبيعى آراڭزده إرتباط، حرمت و محبّت واردر و يانڭزده حاضر اولوب، غائب ده دگللردر. أگر اونلرڭ بو دهشتلى معارضهيه قدرتلرى اولسيدى، هر حالده يارديم ايدهجكلردى. ديمك اونلر ده سزلر گبى عاجزدرلر، قصورلرينه باقمهيڭز.
٢ - معارضهده سزلرى دستكلهيهجك، شهادت ايدهجك هر كيم اولورسه اولسون قبول ايدرز، چاغيريڭز. امّا اونلر بويله بديه البطلان بر دعواده يالان شهادته جسارت ايدهمزلر.
٣ - معبود إتّخاذ ايتديگڭز آلههلريڭز ناصل سزه يارديم ايتمييورلر؟ اونلرى ده چاغيريڭز باقالم. فقط اونلرده جان يوق، شعورلرى ده اولماديغى گبى، هيچ بر شيئه ده قادر دگللردر. اونلرى ده معذور گوريڭز.
مِنْ دُونِ اللّٰهِ يعنى: اللّٰهدن ماعدا. بو قيد، شهدانڭ برنجى معناسنه گوره تعميمى إفاده ايدر. يعنى: "اللّٰهدن ماعدا، دنياده نه قدر أربابِ فصاحت وارسه چاغيريڭز." شهدانڭ ايكنجى معناسنه نظرًا، عجزلرينه إشارتدر. چونكه بر مسئلهده عاجز و مغلوب اولان، يمين ايدر، شاهدلرى گوسترر. بو، عاجزلر ايچون بر اصولدر.
— 199 —
شهدانڭ اوچنجى معناسنه گوره، اونلرڭ رسولِ أكرم ايله معارضهلرى، عادتا شرك ايله توحيد ويا جمادات ايله خالقِ أرض و سماوات آراسنده بر معارضه اولديغنه إشارتدر.
اِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ : بو جمله، "بز ايسترسهك قرآنڭ مِثلنى ياپارز" دييه أوّلجه صرف ايتدكلرى سوزلرينه إشارتدر. و كذا اونلرڭ يالانجى اولدقلرينه بر تعريضدر. يعنى: صدق أربابى دگلسڭز، آنجق سفسطهجى آدملرسڭز. أوت سز حقّى طلب ايدركن ريب، شبهه قويوسنه دوشمديڭز؛ آنجق ريب، شكّ و شبههلره قوشاركن ايچنه دوشمش قفاسز آدملرسڭز.
إخطار:اِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ جملهسنڭ جزاء الشرطى، ماقبلنڭ خلاصهسيدر. تقديرِ كلام: اِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ تَفْعَلُوا يعنى: "سوزيڭزده صادق اولسه ايديڭز، ياپاجقديڭز."
فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ
آرقداش! اِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ تَفْعَلُوا جملهسى، اونلرڭ عليهنه بر قياسِ إستثنائىيى تضمّن ايتمشدر. او قياسڭ صورتِ تشكّلى: "أگر صادق اولسه ايديڭز ياپاجقديڭز؛ لٰكن ياپامديڭز، اويله ايسه صادق دگلسڭز." فقط قرآنِ كريم، مقدّمهِٔ إستثنائيه يرنده، يعنى "لٰكن ياپامديغڭز"ه بدل، فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا إلٰى آخر جملهسنى، شكّى إفاده ايدن اِنْ ايله سويلهمشدر. بونڭ أسبابى ايسه، اونلرڭ "ياپاجغز" دييه ايتدكلرى ظنّى بر درجه اوقشامق ايچوندر. و كذا او قياسڭ نتيجهسى اولان "صادق دگلسڭز" يرينه ده، او نتيجهنڭ اوچنجى درجهده لازمنڭ علّتى اولان فَاتَّقُوا النَّارَ سويلهمشدر. تقديرِ كلام: "أگر صادق اولسه ايديڭز ياپاجقديڭز، لٰكن ياپامديڭز. اويله ايسه صادق دگلسڭز. اويله ايسه خصمڭز اولان رسولِ أكرم صادقدر. اويله ايسه قرآن، معجزدر. اويله ايسه ايمان و تصديقڭز لازمدر كه، آتشه دوشمهيهسڭز."
فَاتَّقُوا النَّارَ بو أمرِ إلٰهى، اونلره ياپيلان تهديدلرى دهشتلنديرييور.
اِنْ لَمْ تَفْعَلُوا جملهسندهكى تَفْعَلُوا كلمهسى، فعلِ مضارعدر. بو فعل زمانِ حال ايله إستقبال آراسنده مشتركدر. حروفِ شرطيهدن اولان اِنْ زمانِ حالدن
— 200 —
إستقبال طاغلرينه آتييور. حروفِ جازمهدن اولان لَمْ إستقبالدن ماضى درهلرينه فيرلاتييور. زواللى تَفْعَلُوا هر ايكى أداتڭ أللرنده طوپ گبى اويونجق اولمشدر. بو أداتلرڭ بو وضعيتلرى ذهنلرى هم ماضىيه، هم إستقباله گوندرييور كه؛ ماضىيى سوسلنديرن بليغ خطابهلرى، آلتون ايله يازيلان معلّقاتلرى، قرآنڭ ياقيننه بيله گلهمدكلرينى گورسونلر. او صحيفهيى گوردكدن صوڭره، إستقبال صحيفهسنى ده اوڭا قياس ايتسينلر.
تَفْعَلُوا نڭ تَاْتُوا كلمهسنه ترجيحنده، ايكى نكته واردر:
بريسى:قرآنڭ إعجازى، اونلرڭ عجزندندر. عجزلرى ايسه، أثردن اولمايوب فعلدن اولديغنه إشارتدر. يعنى عجزلرينڭ منشئى؛ قرآنڭ مِثلى دگلدر، او مِثلى ياپمقدندر.
ايكنجيسى ايسه:علمِ صرفده ف ع ل بتون فعللرڭ ترازوسى اولديغى گبى؛ اُسلوبلرده ده اوزون حكايهلرى، ايشلرى، واقعهلرى، قصّهلرى بر لفظ ايله إفاده ايدن بر فذلكهدر. صانكه كنايه قبيلندن جملهلرى تعبير ايدن بر ضميردر.
وَلَنْ تَفْعَلُوا دهكى لَنْ حروفِ ناصبهدن اولوب، داخل اولديغى فعلى إستقباله نقل ايدر، مؤكّد ويا مؤبّد اولارق إستقبالده نفى ايدر. ديمك بو جملهنڭ قائلى، پك بيوك بر إطمئنان و جدّيت ايله، شكّ و شبهه ايتميهرك بو حكمى ويرمشدر. بوندن آڭلاشيلير كه، او ذاتڭ ايشلرنده حيله يوقدر.
س- فَاتَّقُوا إتّقا ايله تجنّب، ايكيسى ده بر معنايى إفاده ايدرلر. إتّقانڭ تجنّبه جهتِ ترجيحى نهدر؟
ج- أوت إتّقا، ايمانه تابعدر. يعنى إتّقا، ايمان اولدقدن صوڭره حصوله گلير. تجنّبده بو تبعيت يوقدر. بناءً عليه إتّقا كلمهسى ايمانى آڭديرر و إتّقا لفظيله، ايمانه ايما و إشارت ايديلهبيلير. فقط تجنّب كلمهسى بو ايشى گورهمز. بونڭ ايچوندر كه، اِنْ لَمْ تَفْعَلُوا نڭ حقيقى جزاسى اولان اٰمَنُوا نڭ يرنده تَجَنَّبُوا يه ترجيحًا فَاتَّقُوا إختيار و إقامه ايديلمشدر.
— 201 —
النَّارَ: نارڭ ال ايله تعريفى، نارڭ معهوديت و معلوميتنه إشارتدر. چونكه أنبياءِ عظامدن ايشيديلمك صورتيله، ذهنلرده معلوميتى تقرّر ايتمشدر.
س- اَلَّتِى أسماءِ موصولهدندر. "صله" داخل اولديغى جملهنڭ أوّلجه معلوم اولديغنى إقتضا ايدر. حالبوكه صلهسى اولان وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أوّلجه مخاطبلره معلوم دگلمش؟
ج- نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ آيتى بو آيتدن أوّل نازل اولديغنه نظرًا مخاطبلر اوندن كسبِ معلومات ايتدكلرينه بناءً، بوراده النَّارَ ايله اَلَّتِى آراسنده توصيف معاملهسى ياپيلمشدر.
وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ : بو قيدلردن مقصد، تهديددر. تهديدلرڭ تأكيد و تشديد ايديلديگنه بناءً، بوراده النَّاس كلمهسيله تأكيد ايديلمشدر؛ حِجَارَة لفظيله ده تشديد و توبيخ ايديلمشدر. شويله كه: "منفعت، نجات اميديله طاشدن معمول معبود إتّخاذ ايتديگڭز صنملر، سزه تعذيب آلَتى، يعنى سزى يانديروب ياقان آتشه اودون اولمشلردر. زوالليلر! نه ايچون بونى دوشونمييورسڭز؟"
س- اُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ جملهده مقامڭ إقتضاسى خلافنه لَكُمْ يرينه لِلْكَافِرِينَ دينلمسى نهيه بناءًدر؟
ج- أوت قرآنِ كريمڭ تعقيب ايتديگى اصول، على الأكثر آيتلرڭ صوڭنده كلّى قاعدهلرى، فذلكهلرى سويلهديگنه گوره، قرآنِ كريم اونلرڭ جهنّملك اولدقلرينى إثبات ايدن دليلڭ ايكنجى مقدّمهسنه إشارت ايتمك اوزره، إسمِ ظاهرى ضمير يرينه، يعنى لِلْكَافِرِينَ جملهسنى لَكُمْ يرينه إقامه ايله تعميم ياپمشدر. تقديرِ كلام:
اُعِدَّتْ لَكُمْ لِاَنَّكُمْ مِنَ الْكَافِرِينَ وَالنَّارُ اُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ
يعنى: "سز جهنّملكسڭز، زيرا كافرلردنسڭز. جهنّم ده كافرلر ايچوندر."
٭ ٭ ٭
— 202 —
وَبَشِّرِ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هٰذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَاُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا وَلَهُمْ فِيهَا اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
يعنى:"ايمان ايدن و ايى ايشلر ايشلهين مؤمنلره بشارت وير كه، آلتنده نهرلر آقان جنّتلر اونلرڭدر. او جنّتلردن بر ميوه ييدكلرى زمان؛ بو، بوندن أوّل ييديگمز ميوهدر ديرلر. بربرينه بڭزر بر صورتده رزقلرى گتيريلوب ويريلير. و او جنّتلرده اونلر ايچون تميز قادينلر واردر. و اونلر او جنّتلرده ده دائمى بر شكلده قالاجقلردر."
آرقداش! بو آيتڭ أوّلا ماقبليله اولان إرتباطندن بحث ايدهجگز. شويله كه:
بو آيتڭ گچن آيتلر ايله متفاوت چوق إرتباطلرى واردر. يعنى مذكور جملهلره طوغرى بو آيتدن اوزانوب گيدن مختلف خطلر واردر. باقڭز، قرآنِ كريمڭ بو آيتله إشارت ايتديگى نتيجه، ايمانله عملِ صالحڭ ثمرهسى، سورهنڭ باشنده مؤمنلره ياپديغى مدح و ثنايه باقييور.
و ينه سورهنڭ باشنده، كافر و منافقلره ياپديغى ذمّ و تحقيرلردن صوڭره طوتدقلرى يولڭ اونلرى أبدى بر شقاوته سَوق ايدهجگنى بيان ايتمشدر. بو آيتله تصريح ايتديگى سعادتِ أبديهنڭ نورينى گوسترهرك، اونلرڭ بو بيوك نعمتلرى غائب ايتدكلرندن چكدكلرى حسرتلرى تزييد و آرتديرمشدر.
و ينه يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا ايله أمر ايتديگى بر قسم دنيا لذّتلرينڭ تركنه باعث اولان عبادتدن نشئت ايدن زحمت و مشقّتلره قارشى، بو آيتله جنّتڭ قپوسنى آچارق، جنّتڭ لذائذينى گوسترمكله مؤمنلرڭ قلبلرينى تطمين و تأمين ايتمشدر.
— 203 —
و ينه تكليفڭ أساسى و ايمانڭ برنجى ركنى اولان توحيدى، أوّلجه إثبات ايتمشدر. بو آيتده دخى توحيدڭ ثمرهسنى و رحمتڭ عنواننى جنّت و سعادتِ أبديه ايله گوسترمشدر.
و ينه يوقاريده نبوّتِ محمّديه (عصم) اِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ إلٰى آخر آيتيله إشارت ايديلن إعجاز ايله إثبات ايديلمشدر. بوراده ده، تبشير و إنذار گبى نبوّت وظيفهلرينه لسانِ قرآن ايله إشارت ايديلمشدر.
و ينه يوقاريده ايعاد و إنذار؛ يعنى تخويف و تهديدلر ياپيلمشدر. بوراده ده وعدلر، رغبتلر، بشارتلر ياپيلمشدر. بونلرڭ آراسندهكى مناسبت، تضادى بر مناسبتدر.
و ينه نفسى و وجدانى، عقلڭ حكملرينه إطاعتلرينى دوام ايتديرن ترغيب و ترهيب، يعنى اُميد و قورقو حسلرى لازمدر. بو حسلرڭ وجود بولوب دوام ايتمهلرى آنجق ترغيب و ترهيب يعنى اميدلنديرمك و قورقوتمقله اولور. ترغيب و ترهيبڭ دوامى آنجق وجدانده موجود تحريك ايديجى بر آمرڭ وجوديله اولور. ايشته بو آيتله، ترغيب حسّى اويانديريلمشدر. أوّلكى آيتلر ايله ده ترهيب حسّى تحريك ايديلمشدر. بو إعتبارله آرالرنده تضادى بر مناسبت واردر. و ينه گچن آيتلرده آخرتڭ بر شقّنه، يعنى جهنّمه إشارت ياپيلمشدر. بو آيتده، ايكنجى شقّى اولان جنّتدن خبر ويرلمشدر. بو إعتبارله آخرتڭ هر ايكى شقّى ده ذكر ايديلمش بولنويور.
آرقداش! جنّت و جهنّم، شجرهِٔ خلقتدن أبده طوغرى اوزانوب گيدن ايكى دالدن تظاهر ايدن ايكى ثمرهدر و كائناتڭ تسلسلًا گلمكده اولان سلسلهلرينڭ ايكى نتيجهسيدر و أبده طوغرى آقوب گيدن كائنات سَيْلنڭ ايكى مخزنى و ايكى حوضيدر. أوت جنابِ حق غيرِ متناهى حكمتلر ايچون بو عالمى، إمتحانه صحنه ياپدى؛ ينه صوڭسز حكمتلر ايچون تغيّراته، تحوّلاته، إنقلابلره محل اولماسنى إراده ايتدى؛ و ينه صوڭسز غايهلر ايچون خير ايله شرّى، نفع ايله ضررى، حُسن ايله قبحى، خلاصه اييلكله كوتولگى قاريشق بر شكلده جنّت و جهنّمه تخم اولمق اوزره كائناتڭ شو مزرعهسنه سرپدى. أوت مادام كه بو عالم، نوعِ بشرڭ إمتحان ميدانيدر و مسابقه
— 204 —
يريدر؛ اييلكله كوتولگڭ بربرندن تفريق ايديلهميهجك درجهده مختلط و قاريشق اولمالرى لازمدر كه، إنسانلرڭ درجهلرى تظاهر ايتسين. إمتحان و تجربه زمانلرى بيتدكدن صوڭره، كوتو إنسانلر: وَ امْتَازُوا الْيَوْمَ اَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ "أى مجرملر! بر طرفه چكيلڭز" دييه اولان توى اورپرتيجى، صاعقهوارى، شدّتلى أمرِ إلٰهىيه معروض قالاجقلرى گبى؛ ايى إنسانلر ده فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ "دائمى قالمق اوزره جنّته گيريڭز" دييه اولان جنابِ حقّڭ منعمانه، شفيقانه، لطفكارانه أمرلرينه مظهر اولاجقلردر. إنسانلر بو ايكى قسمه آيرلدقدن صوڭره، كائنات ده تصفيه عملياتنه اوغرايهجق. كوتولگى، شرّى، ضررى توليد ايدن مادّهلرڭ بر طرفه چكيلمهسيله جهنّمڭ؛ اييلگى، خيرى، نفعى طوغوران مادّهلرڭ ده ديگر طرفه چكيلمهسيله جنّتڭ تجهيزاتلرى إكمال ايديلهجكدر.
مقدّمه
بو آيت ماقبليله برابر قيامته، حشره إشارت ايدر. بناءً عليه بو مسئلهده نظره آلينهجق درت نقطه واردر:
برنجيسى:عالمڭ إمكانِ خرابيتيله ئولوميدر. ايكنجيسى: خرابيتڭ وقوعه گلمسيدر. اوچنجيسى: تعمير و إحياسيدر. دردنجيسى: تعميرينڭ إمكانى و وقوعيدر.
أوّلا:خرابيتِ عالم إمكان دائرهسنده اولوب اولماديغندن بحث ايدهجگز. أوت عالمده تكامل قانونى واردر. بو قانونه تابع اولان، نشو و نما قانوننه داخلدر. بو قانونه داخل اولانڭ بر عمرِ طبيعيسى واردر. عمرِ طبيعيسى اولانڭ، أجلِ فطريسى واردر؛ أجلڭ پنچهسندن قورتولاماز. أوت كائناتڭ إحتوا ايتديگى أنواعڭ و بو أنواعڭ إحاطه ايتديگى أفرادڭ قسمِ أكثريسى بو قانونلره تابعدرلر. بناءً عليه عالمِ صغير دينلن إنسان، ئولومدن و خرابيتدن قورتولامديغى گبى؛ إنسانِ كبير دينلن عالمڭ ده ئولومدن نجاتى يوقدر. و كذا كائناتڭ بر آغاجى ئولومدن، طاغيلمقدن خلاص اولماديغى گبى، شجرهِٔ خلقتدن اولان كائنات سلسلهسنڭ ده خرابيتدن قورتولوشى يوقدر. أوت أگر
— 205 —
كائنات عمرِ فطريسندن أوّل خارجى بر تخريباته ويا صانعى طرفندن بر هدم و قيامته معروض قالماسه بيله، فنّى بر حساب ايله كائناتڭ اويله بر گونى گلهجكدر كه؛
اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ٭ اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ٭ اِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ
گبى آيتلره ماصدق اولاجقدر و إنسانِ كبير دينلن قوجه كائنات، شو بوشلغى سكراتنڭ باغيرتيلريله طولديرهجقدر.
ايكنجى نقطه:خرابيتِ عالمڭ وقوعه گلهجگيدر. أوت بتون سماوى دينلر، عالمڭ خراب اولاجغنده متّفقدرلر. هم هر بر فطرتِ سليمه، عالمڭ ئولهجگنه شهادت ايدر. و كائناتده گوزله گورونن شو قدر نوعى، فردى، يومى، شهرى، سنوى تغيّرات، تحوّلات، إنقلابلرڭ يالڭز إشارتلريله دگل، صراحتلريله، قيامتڭ گلهجگى ثابتدر. أگر بو إجمال ايله قناعت حاصل ايدهمديسهڭ بر پارچه ايضاحات ويرهلم.
آرقداش! كائنات ديديگمز شو آپارتمانِ إلٰهى اويله علوى، يوكسك، درين، اينجه نظاملره تابع و اويله عجيب غريب رابطهلره باغليدر كه، أگر بر ديوارى ويا بر طاشى، "يرندن چيق!" أمرينه هدف اولسه؛ درحال عالم، ئولوم خستهلغنه دوشر، سكراته باشلار؛ ييلديزلر آراسنده مصادمهلر، أجرام آراسنده محاربهلر وقوعه گلير. شو غيرِ متناهى بوشلق؛ پك شدّتلى صيحهلر، پك دهشتلى صاعقهلر، پك قورقونج سسلر، صدالر، گورولتيلر و گومبورتولرله طولار. أوت إنسانِ كبيرڭ ئولومى، كوچك بر ئولوم دگلدر. سكراته باشلاديغى زمان، ميليارلرجه كرهلرڭ چارپيشماسندن حصوله گلن فورطنهنڭ نه تصوّرى و نه تعريفى و نه ده گورولمهسى إمكان دائرهسنده دگلدر.
ايشته بو شدّتلى ئولوم ايله خلقت باييلير، كائنات ياييلير، خلقتڭ ياغى آيرانى بربرندن آيريلير. جهنّم مادّهسيله، عشيرتيله بر طرفه چكيلير؛ جنّت ده لطافتيله، لذائذيله و بتون گوزل عنصرلريله تجلّى و إنجلا ايدر.
س- كائنات ايلك ياراديليشنده أبده ألويريشلى اولارق ثابت بر شكلده ياراديلسه ايدى؛ بويله تغيّراتلى، إنقلابلى، مائلِ إنهدام بر صورتده ياراديلوب، بِالآخره تخريبدن صوڭره أبديته قابل، متين بر شكلده ياپيلماسندن داها ايى و داها قيصه اولماز مى ايدى؟
— 206 —
ج- وقتا كه جنابِ حق، حكمتِ أزليه ايله عنايتِ أزليهنڭ إقتضاسنجه، إنسانلرڭ قابليتلرينڭ تظاهرينى و إستعدادلرينڭ نشو و نماسنى إراده ايتمكله، نوعِ بشرى إمتحان و تجربهيه تابع طوتدى، ضررلرى منفعتلره قاتدى، شرلرى خيرلرڭ ايچنه آتدى، گوزللكلرى چركينلكلرله جمع ايتدى؛ هپسنى بربرينه قاريشديرارق كائناتڭ خمورى ايله برابر ياراديليش تكنهسنده يوغوردقدن صوڭره، كائناتى تغيّر، تبدّل، تكامل قانونلرينه تابع طوتدى.
وقتا كه إمتحان پردهسى قپانير و تجربه زمانى نهايت بولور و كائنات تارلاسنڭ وقتِ حصادى حلول ايدر. صانعِ حكيم عنايتيله، بربريله قاريشق يوغورديغى ضدلرى تصفيه ايدر، ايچلرندن تغيّرى طوغوران أسبابى آييرر و إختلاف مادّهلرينى تفريق ايدر. صوڭره جهنّم أبده ألويريشلى اولارق متين و قوى بر جسمله تشكّل ايدهرك، وَامْتَازُوا خطابنه هدف اولور. جنّت ايسه أساساتيله برابر أبدى و محكم بر شكلده تجلّى ايدر و منجلى اولور. أوت گرك جهنّمى، گرك جنّتى تشكيل ايدن أجزا و مادّهلر آراسنده مناسبت واردر، ضدّيت يوقدر. مناسبت إنتظامڭ شرطيدر، نظام ده دوامه سببدر. و كذا بو ايكى منزلڭ خلقى ده أبدى اولدقلرى ايچون وجودلرينى تشكيل ايدن أجزا، تغيّره معروض دگلدر. چونكه دنيادهكى جسملرينڭ تركيب و تحليللرى آراسنده موازنه يوقدر. يعنى جسم بُنْيهلرينه گيرنلرڭ، چيقانلرڭ آراسنده نسبت يوقدر. اونڭ ايچون إنحلاله يوز طوتارلر. فقط آخرتدهكى جسملرڭ ياپيليشى اويله دگلدر. أجزالرى آراسنده تام معناسيله موازنه واردر كه؛ إنحلاله محل قالماز.
اوچنجى و دردنجى نقطهلر:
يعنى دنيانڭ ايكنجى تعميريله حشرڭ وقوعيدر. أوت توحيد و نبوّتڭ إثباتلرى، يالڭز دليلِ نقلى ايله صحيح دگلدر. چونكه دَور لازم گلير. أوت قرآن و حديثدن عبارت اولان نقلى دليللرڭ صحّتى، نبوّتڭ صحّت و صدقنه باغليدر. أگر نبوّت ده دليلِ نقلى ايله إثبات ايديليرسه، محال لازم گلير. بونڭ ايچون قرآنِ كريم، توحيد ايله نبوّتى دلائلِ عقليه ايله إثبات ايتمشدر. امّا حشر مسئلهسنڭ هم عقلى هم نقلى دليللر ايله إثباتى صحيحدر.
— 207 —
دليلِ عقلى ايله إثباتى،وَ بِاْلٰاخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ آيتِ كريمهسنڭ بحثنده بيان ايديلمشدر. خلاصهسى: وجودلرنده شك و شبهه اولميان نظام، رحمت و نعمت، آنجق و آنجق حشرڭ گلمسيله و ايكنجى بر حياتڭ تحقّقى ايله نظام، رحمت، نعمت اولابيليرلر. أگر حشر گلمزسه و ايكنجى بر حيات تحقّق ايتمزسه، بونلرى أسماء الأضداددن عدّ ايتمك لازم گلير.
دليلِ نقلى ايسه:
قرآنِ معجز البيان ايله بتون أنبيا، حشرڭ گلهجگنه إتّفاق ايتمشلردر.
عقلى و نقلى دليللر ايسه:
فخر الدّين الرازينڭ تفسيرنده بو قبيل دليللرى بيلديرن آيتلر بيان ايديلمشدر. خلاصه: بِالخاصّه حيوانات و نباتاتده دائما وقوعه گلن حشرلره دقّت ايدوب تأمّل ايدن آدم، ألده ايدهجگى متفرّق أمارهلرله حشرڭ وقوعنه، حدس ايله يعنى بر سرعتِ إنتقال ايله حكم ايدهجكدر.
شيمدى بو آيتڭ جملهلرينى بربرينه باغلايان مناسبتلره گلهلم.
أوت بو آيتڭ جوهرلرينى نظم ايدن و جملهلرينڭ سلسلهسنه مدارِ بحث اولان نقطه، سعادتدر. شويله كه:
سعادتِ أبديه ايكى قسمدر:
برنجى و أڭ برنجى قسمى:اللّٰهڭ رضاسنه، لطفنه، تجلّيسنه، قربيتنه مظهر اولمقدر.
ايكنجى قسمى ايسه،سعادتِ جسمانيهدر. بونڭ أساسلرى؛ مسكن، أكل، نكاح اولمق اوزره اوچدر. و بو اوچ أساسڭ درجهلرينه گوره سعادتِ جسمانيه تبدّل ايدر. و بو قسم سعادتى إكمال و إتمام ايدن، خلود و دوامدر. چونكه سعادت دوام ايتمزسه، ضدّينه إنقلاب ايدر.
برنجى قسم سعادتڭ أقسامى، تفصيلدن مستغنيدر ويا غيرِ قابلدر.
ايكنجى قسم سعادتڭ أقسامى ايسه:
أوت مسكنڭ أڭ لطيفى، أڭ جاذبهدار شكلى؛ أطرافِ أربعهسى درلو درلو گُل و چيچكلر ايله مزيَّن، باغ و باغچهلرله محاط،
— 208 —
آلتنده صولر، نهرلر آقان قصر و كوشكلردر. أوت جامد قلبلرى عشق و شوقله إحيا ايدن، سونمش اولان روحلرى شن و شاد ايدن، شاعرلره سرمايه اولارق شاعرانه تشبيهلرى، تمثيللرى، اسلوبلرى إلهام ايدن؛ صولر ايله خضروات و نباتاتدر. سعادتڭ ايكنجى أساسى اولان "أكل" ايسه، مأكولات (ييهجك) قوت ويرديگى جهتله، أڭ اييسى، أڭ لذيذى، مألوف اولان قسمدر. يعنى إنسانه غريب، وحشى اولميان شيلردر. چونكه الفتله، او نعمتڭ درجهِٔ قيمتى بيلينير؛ لذّت ويرديگى جهتله ده لذّتڭ أڭ بيوك لذّتى، تجدّد و تبدّلندهدر. و كذا أكل لذّتنى إكمال ايدن أسبابدن برى ده، او رزقڭ كندى عملنڭ اجرتى اولديغنى بيلمكدر؛ ايكنجى بر سبب ده او رزقڭ منبعنڭ دائما گوز اوڭنده حاضر بولونماسيدر كه، قلبى مطمئن اولسون، رزق ايچون تلاش ايتمهسين. سعادتڭ أساسلرندن "نكاح" ايسه: أوت إنسانڭ أڭ فضله إحتياجنى تطمين ايدن، قلبنه مقابل بر قلبڭ موجود بولونماسيدر كه، هر ايكى طرف سَوْگيلرينى، عشقلرينى، شوقلرينى مبادله ايتسينلر و لذائذده بربرينه اورتاق، غم و كدرلى شيلرده ده يكديگرينه معاون و يارديمجى اولسونلر. أوت بر ايشته متحيّر قالان ويا بر شيئه طالارق تفكّر ايدن آدم وَلَوْ ذهنًا اولسون، ايستر كه؛ بريسى گلسين، كنديسيله او حيرتى، او تفكّرى پايلاشسين. قلبلرڭ أڭ لطيفى، أڭ شفيقى؛ قسمِ ثانى ايله تعبير ايديلن قادين قلبيدر. فقط قادين ايله روحى إمتزاجى (گچيمى) إكمال ايدن، قلبى اُنسيت و اُلفتى إتمام ايدن، صورى و ظاهرى اولان آرقداشلغى صميميلشديرن؛ قادينڭ عفّتيله، أخلاقِ سيّئهدن تميز و پاك بولنماسى و چركين عارضهلردن خالى اولماسيدر.
س- ييهجك، ايچهجك شخصى وجودى إبقا ايتمك ايچوندر. چونكه وجوددن أرييوب آيريلان شيلرڭ يرينى طولديروب تعمير ايتمك، يمك و غدا ايله اولور. نكاح ده، نوعڭ بقاسى ايچوندر. حالبوكه آخرتده أشخاص أبدى اولديغندن، وجودلرنده أرييوب آيريلان بر شى يوقدر كه غدايه إحتياج اولسون و آخرتده تناسل يوقدر كه نكاحه لزوم اولسون؟
ج- يمك، ايچمك و نكاحڭ فائدهلرى، يالڭز بقايه و تناسله منحصر دگلدر. أوت شو ألملى، كدرلى عالمده اونلرده پك بيوك لذّت و فائدهلر اولسون ده، لذّتلر يرى اولان عالمِ سعادتده نه ايچون داها نزيه لذّت و فائدهلرى اولماسين؟
— 209 —
س- بو عالمده لذّت، ألمڭ دفعندن حاصل اولور. حالبوكه آخرتده ألم يوقدر؟
ج- ألمڭ دفعى، لذّتڭ سببلرندن بريدر. يوقسه لذّت، اوڭا منحصر دگلدر. و كذا عالمِ أبدينڭ بو عالمه بڭزهتيلمسى، قياسِ مع الفارقدر. يعنى، آرالرنده چوق فرقلر بولنديغندن، بربرينه بڭزهمز. جنّت ايله خورخور باغچهسنڭ (حاشيه): خورخور، وانده مؤلّفڭ مدرسهسنڭ آديدر. آراسنده نه نسبت وارسه، جنّتڭ لذّتلريله دنيانڭ لذّتلرى آراسنده ده عين او نسبت واردر. جنّتڭ خورخور باغچهسندن درجهلرى نه قدر چوق يوكسك ايسه، اُخروى لذّتلر ده دنيا لذّتلرينه گوره اويلهدر. هر ايكى عالم آراسنده بو بيوك تفاوته، ابن عبّاس لَيْسَ فِى الْجَنَّةِ اِلَّا اَسْمَائُهَا جملهسيله إشارت ايتمشدر. يعنى "جنّتده، دنيا ميوهلرينڭ يالڭز إسملرى واردر." يعنى إسملرى بردر، فقط لذّتلرى آيريدر.
جنّتده لذّتڭ دوامى مسئلهسى ايسه: أوت لذّتڭ حقيقى لذّت اولماسى، زوال گورميوب دوام ايتمهسندندر. زيرا ألمڭ زوالى لذّت اولديغى گبى، لذّتڭ زوالى ده ألمدر؛ حتّى زوالنڭ تصوّرى بيله ألمدر. أوت بتون مجازى عاشقلرڭ أنينلرى، باغيروب چاغيرمالرى، بو قسم ألمدندر و بتون ديوانلريله ياپدقلرى آغلامهلر، واويلالر، هپ محبوبلرڭ فراق و زواللرينڭ تصوّرندن نشئت ايدن ألمدندر. أوت پك چوق موقّت لذّتلر وار كه، زواللرى دائمى ألملرى إنتاج ايتديگى گبى؛ چوق ألملرڭ زوالى ده، لذيذ لذّتلره باعث اولور. لذّت و نعمت ايسه، دوام ايتمك شرطيله لذّت و نعمت صاييلابيلير.
خلاصه:إنسان، أبد ايچون ياراديلمشدر. اونڭ حقيقى لذّتلرى، آنجق معرفت اللّٰه، محبّت اللّٰه، علم گبى امورِ أبديهدهدر.
بو آيتڭ جملهلرى آراسندهكى رابطهلرى گوردك. شيمدى جملهلرينڭ إشغال ايتدكلرى يرلر ايله مناسبتلرينه باقهجغز:
أوت وَ بَشِّرِ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بو جملهنڭ، بو موقع ايله مناسبتى: أوت جنابِ حق عبادتى تكليف ايتدى و نبوّتى إثبات ايتدى و پيغمبريمزى
— 210 —
(عصم) تبليغِ اموره مأمور ياپدى و دنيوى بعض لذّتلره جواز ويرمهين و مشقّتلرى تضمّن ايدن عبادته مؤمنلرڭ إمتثاللرينى تأمين ايتمك ايچون، مؤمنلره وعد بويوريلان تبشيرلرى تبليغ ايتمهيى رسولِ أكرمه (عصم) أمر ايتدى. چونكه او حضرت (عصم) إنذار و تخويفه (قورقوتما) مأمور اولديغى گبى؛ اللّٰهڭ رضاسنى، لطفنى، قربيتنى و سعادتِ أبديه گبى تبشيراتنى ده تبليغه مأموردر.
اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِى : إنسانڭ إحتياجاتِ ضروريهسى ايچنده أڭ أوّل لازم اولان، مكان و مسكندر. مكانڭ أڭ گوزلى، نباتات و أشجاره مشتمل اولان يرلردر؛ و أڭ لطيفى، نباتلرى آراسنده صولرڭ مجراسى اولان باغچهلردر؛ و أڭ كامل قسمى، آغاجلرينڭ آراسندن آقان نهرلرينڭ چوقلقله بولونماسيدر. قرآنِ كريم بو قسمه تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ جملهسيله إشارت ايتمشدر.
مسكندن صوڭره إنسانڭ أڭ فضله محتاج اولديغى؛ جسمانى لذّتلردن ييهجك، ايچهجكدر. بو قسمه ده، جَنّة، نَهْر كلمهلريله إشارت ايديلمشدر. صوڭره رزقڭ أڭ أكملى، مألوف اولان قسمدر كه، درجهِٔ قيمتى بيلينسين. ميوهلرڭ لذّتى، تجدّد و تبدّلندهدر. لذّتڭ أڭ صافيسى، حاضر و ياقين اولانيدر و أڭ لذيذى، عملنڭ اجرتى اولديغنى بيلمكدر. قرآنِ كريم بو قسمه ده كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هٰذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ جملهسيله إشارت ايتمشدر.
مِنْ قَبْلُ : يعنى "بوندن ئوڭجه ييديگمز ميوهلردر ويا دنياده ييديگمز ميوهلردر." چونكه جنّتڭ ميوهلرى بربرينه بڭزهديگى گبى، دنيا ميوهلرينه ده ظاهرًا بڭزرلر.
وَ اُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا : يعنى رزقلرى بربرينه متشابه اولارق گتيريلير. حديثده ده وارد اولديغنه گوره، جنّتڭ ميوهلرى رنكجه بردر؛ امّا طاتلرى، طعملرى بر دگلدر. بو جملهده مجهول صيغهسيله ذكر ايديلن اُتُوا كلمهسندن آڭلاشيلديغى گبى، رزقڭ إنسانه گوتورولمهسى، بيوك بر شرف و كرامته دلالت ايتديگندن، بيوك بر لذّتى إنتاج ايدييور.
— 211 —
وَ لَهُمْ فِيهَا اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ : مسكن و مأكلدن صوڭره إنسانڭ أڭ زياده محتاج اولديغى، أشيدر. بو إحتياجنڭ جنّتده تأمين ايديلمش اولديغنه، بو جمله ايله إشارت ايديلمشدر. أوت إنسان بر رفيقهيه ويا بر رفيقه محتاجدر كه، طرفَيْن آرالرنده، حياتلرينه لازم اولان شيلرى معاونت صورتيله ياپابيلسينلر و رحمتدن نشئت ايدن محبّت إقتضاسيله، يكديگرينڭ زحمتلرينى تخفيف ايتسينلر و غملى، كدرلى زمانلرينى، فرح و سروره تبديل ايدهبيلسينلر. ذاتًا دنياده إنسانلرڭ تام انسيتى، آنجق رفيقهسيله اولور.
وَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ : إنسان بر نعمته ويا بر لذّته مظهر اولديغى زمان، أڭ أوّل فكرينى بوزان، وسوسه ويرن؛ او نعمتڭ ويا او لذّتڭ دوام ايدوب ايتميهجگى دوشونجهسيدر. بو وسوسهلى دوشونجهيه محل قالمهمق اوزره، قرآنِ كريم بو جمله ايله اونلرڭ أزواجيله، لذائذيله برابر جنّتده على الدوام قالاجقلرينى تبشير ايتمكله، او كدرلى دوشونجهدن قورتارمشدر.
بو آيتدهكى جملهلرڭ صدفلرنده بولنان جوهرلرى گوسترهجگز:
وَ بَشِّرِ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
جملهسنڭ باشنده بولنان و حرفِ عطفدر. عطفڭ هر ايكى طرفى آراسنده مناسبت لازمدر. حالبوكه بوراده تبشير ايله ماقبلى آراسنده مناسبت گورونميور. آنجق ماقبلنده إنذار واردر. اويله ايسه بو تبشير، او ماقبلندن ترشّح ايدن إنذاره عطفدر.
بَشِّرْ : "بشارت" تعبيرى؛ جنّتڭ، جنابِ حقّڭ فضلِ كرمندن بر هديهِٔ إلٰهيه اولوب، عملڭ اجرتى مقابلنده واجب بر حق اولماديغنه إشارتدر. چونكه حق و اجرتڭ ويريلمسى، بشارتله تعبير ايديلهمز. بوڭا بناءً ياپيلان عبادت، جنّت ايچون اولمامليدر. تبشيرڭ صيغهِٔ أمر قيافتيله ذكرى، تبليغڭ تقديرينه إشارتدر. چونكه رسولِ أكرم (عصم) تبليغه مأموردر، تبشيره مكلّف دگلدر. تقديرِ كلام: "مژدهليهرك تبليغ ايت" ديمكدر.
س- اَلَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا بو صله و موصوله تعبيرى، إسمِ فاعل صيغهسى اولان اَلْمُؤْمِنِينَ دن داها اوزون اولديغى حالده نهيه إشارتدر؟
— 212 —
ج- سورهنڭ باشنده، تفصيلًا ذكر ايديلن اَلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ إلٰى آخر اولان صله و موصوله إشارتدر كه؛ اوراده ياپيلان تفصيل، بوراده ياپيلان إجماله بيان اولسون.
س- سورهنڭ باشنده اَلَّذِينَ نڭ صله دينلن داخل اولديغى جمله، مضارع صيغهسيله ذكر ايديلديگى حالده، بوراده ماضى صيغهسيله ذكر ايديلمشدر. أسبابى نهدر؟
ج- اوراده مقام، ايمان و عمله تشويق و مدح مقاميدر. بوڭا مناسب، مضارع صيغهسيدر. بوراده مقام، مكافات و اجرتى ويرمك مقاميدر. بوڭا ده مناسب، ماضى صيغهسيدر. چونكه اجرت، خدمتدن صوڭره ويريلير.
وَ عَمِلُوا : بو "واو" حرفِ عطفدر. عطفڭ طرَفَيْنى آراسنده مناسبت لازم اولديغى گبى، مغايرت ده لازمدر. بوراده آرالرنده بولنان مغايرت، مذهبِ إعتزالڭ خلافنه، عملڭ ايمانه داخل اولماديغنه و عملسز ايمانڭ ده كافى گلمديگنه دلالت ايتديگى گبى؛ "عمل" تعبيرى ده، تبشير ايديلهنڭ اجرت گبى اولديغنه إشارتدر.
الصَّالِحَاتِ : بو كلمه، بر شى ايله تقييد و تخصيص ايديلميهرك، مطلق و مبهم بيراقيلمشدر. مصر مفتيسى شيخ محمّد عبدهڭ تلقّيسنه گوره: "ايى شيلر معناسنده اولان "صالحات" كلمهسى، بين الناس مشهور و معلوم اولديغندن، مطلق بيراقيلمشدر." بن ده دييورم كه: سورهنڭ باشنه إعتمادًا بوراده مبهم بيراقيلمشدر. چونكه سوره باشنده ذكر ايديلن يُقِيمُونَ الصَّلٰوةَ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ آيتى، بورادهكى صَالِحَاتِ يى بياندر.
اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ : بو آيتدن مقصد، مكافاتدن نشئت ايدن نشئهلى لذّت و سروردر. بو مقصدڭ تقويهسنه إشارت ايدن قيدلر:
١ - اَنَّ نڭ تأكيدى.
٢ - ل ڭ إختصاصى.
٣ - لَهُمْ ڭ تقديمى.
— 213 —
٤ - جنّت ڭ جمعيله تنكيرى.
٥ - جريان ڭ ذكرى.
٦ - تَحْت ايله برابر مِنْ ڭ ذكرى.
٧ - نهر تعبيريله تعريفيدر.
بو قيدلرڭ او مقصدڭ تحقّقنه چاليشدقلرينه بر پارچه ايضاحات ويرهجگز. شويله كه:
پك بيوك بر شى تبشير ايديلديگى زمان، عقل تردّد ايدر، ايناناماز؛ اينانديرمق ايچون تأكيده إحتياج اولور. و كذا نشئه و سُرور مقاملرى، أوهامدن خالى اولماليدر. چونكه أدنا بر وهمله، سُرور زائل اولور. بوڭا بناءً بوراده او بيوك تبشيرات، اَنَّ ايله تأكيد ايديلمشدر كه؛ هم عقل اينانسين، هم او سرورى إزاله ايدهجك هيچ بر أوهام قالماسين. و كذا بو تبشيراتڭ يالڭز بر وعددن عبارت اولمايوب، بر حقيقت اولديغنه إشارتدر.
إختصاصى إفاده ايدن لَهُمْ دهكى "ل" تبشير ايديلن شيئڭ اونلره مخصوص و اونلرڭ ملكى و اونلرڭ فضلى إستحقاقلرى اولديغنه دلالت ايدر كه؛ لذّتلرى تمام، سرورلرى مزداد اولسون. و إلّا بر پادشاه، بر فقيرى مسافر ايدرسه؛ مادام او مسافرلك و او صحبت أبدى دگلدر، قيمتى يوقدر.
لَهُمْ ڭ تقديمى حصرى إفاده ايتديگندن، بين الناس جنّتڭ اونلره تخصيص قيلنديغنه و طولاييسيله أهلِ نارڭ ده پريشان حاللرينى اونلرڭ گوزلرى ئوڭنه گتورمگه سبب اولديغنه دلالت ايدر. و بو إعتبارله جنّتڭ لذّتى آرتار و قيمتى تظاهر ايدر.
جنّتڭ جمعى، جنّتلرڭ تعدّدينه و عمللره گوره جنّتڭ مرتبهلرينه إشارتدر. و كذا جنّتڭ هر بر جزئى، جنّت گبى بر جنّت اولديغنه و هر بر مؤمنه دوشن قسم، بيوكلگنه نظرًا تام بر جنّت گبى گورونديگنه إشارتدر.
— 214 —
جنّتڭ تنكيرى ايسه، گوزللگنڭ قابلِ تعريف و توصيف اولماديغنه ويا سامعلرڭ إشتها و إستحسانلرينڭ فوق العادهلگنه إشارتدر.
تَجْرِى : باغچهلرڭ أڭ گوزلى، ايچنده صويى بولنانلردر. بونلرڭ ده أڭ گوزلى، ايچلرندن صولرى آقانلردر. بونلرڭ ده أڭ اييسى، آقنتيسى دواملى اولانلردر. ايشته جريانڭ صيغهِٔ مضارع قيافتنده ذكر ايديلمهسى، او جريانلرى تصوير ايتمكله، دواملى اولديغنه إشارتدر.
مِنْ تَحْتِهَا : خضروات (يشيللك) و نباتات ايچنده جريان ايدن صولرڭ أڭ اييسى؛ نبعان صورتيله باغچهنڭ ايچندن چيقمقله يوكسك كوشكلرڭ آلتندن كندينه مخصوص ترنّماتيله گچن، أشجار و نباتاته طاغيلان صولردر. مِنْ تَحْتِهَا كلمهسى، بو قسم صولره إشارتدر.
الْاَنْهَارُ : صولرڭ چوقلغى، باغچهلره داها زياده منفعت، رَونق و گوزللك ويرر. كذالك كوچك كوچك آرقلردن تجمّع ايدن نهرلر، داها گوزل منظرهلرى تشكيل ايدر. بِالخاصّه صولرى برّاق، زلال، طاتلى، صوغوق اولورسه فوق العاده بر قيمت، بر لذّت ويرييور. ايشته الْاَنْهَارُ كلمهسى جمعيله، تعريفيله، مادّهسيله بو چشيد صولره إشارت ايدر.
كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هٰذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ : بو بيوك جمله، چوق كوچك كوچك جملهلرى تضمّن ايتمشدر. أوت بو جمله ماقبليله باغلى دگلدر، مستأنفهدر؛ وظيفهسى مقدّر بر سؤالى جوابلانديرمقدر. مقدّر سؤال ايسه، سكز سؤالڭ ممزوج و معجونيدر. شويله كه: وقتا كه ايمان ايدنلر و عملِ صالح ايشلهينلر، جنّت گبى يوكسك بر مسكنله تبشير ايديلديلر، بردن بره سامعڭ ذهننه گلدى: "عجبا او مسكنده رزق اولاجق بر شى وار ميدر؟ وارسه، او رزق نرهدن حاصل اولور و نرهدن گلير؟ او رزقلر او جنّتدن حاصل اولديغى تقديرده، نهسندن نشئت ايدييور؟ ثمراتندن ميدانه گليرسه، دنيا ثمراتنه بڭزرلر مى؟ بڭزهديگى تقديرده، بربرينه ده بڭزرلر مى؟ بربرينه مشابه اولورلرسه، طاتلرى بر ميدر، يوقسه آيرى آيرى ميدر؟ طاتلرى مختلف
— 215 —
اولديغى تقديرده، قوپاريلدقلرى زمان يرلرى بوش مى قالير، يوقسه درحال طولار مى؟ تبدّل ايتدكلرى تقديرده، دواملى ميدرلر؟ دواملى ايسهلر، اونلرى يينلر سَوينيرلر مى؟ سَويندكلرى زمان نه ديرلر؟"
آرقداش! بو سؤاللرى آووجنه قوى. بن ده بو جملهلرى آچار، ايچلرينه باقارم. سن ده دقّت ايت، باقالم مطابق اولاجق ميدر؟
كُلَّمَا كلمهسى، دوام و تحقيقه دلالت ايدر.
رُزِقُوا صيغهِٔ ماضيسيله وقوعنڭ تحقّقنه دلالت ايتديگى گبى، مادّهسيله ده دنيادهكى رزقلرينى إخطار ايدر. و بناءِ مجهول صيغهسيله ذكرى، او رزقده مشقّتڭ بولونمامسنه و اونلرڭ (آغالر و بگلر گبى) رزقلرى آياقلرينه گلديگنه دلالت ايدر.
مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ دينلمكدنسه مِنْ ثَمَرَاتِهَا دينلمش اولسيدى، داها مختصر و داها گوزل اولوردى. فقط مذكور سؤاللردن ايكى سؤاله جواب اولديغندن، مِنْهَا آيرى مِنْ ثَمَرَةٍ آيرى سويلهمك ايجاب ايتمشدر.
مِنْ ثَمَرَةٍ دهكى تنكير، تعميمى إفاده ايتديگى جهتله، جنّتڭ بتون ثمرهلرى رزق اولمغه شايان اولديغنه إشارتدر.
رِزْقًا كلمهسنڭ تنكيرى ايسه، آجلغى گيدرمك ايچون يديگڭز گورديگڭز رزق اولماديغنه إشارتدر.
قَالُوا تفاعل بابنڭ معناسى اولان شركتى آڭديرييور. يعنى "او رزقڭ عجيب كيفيتندن ايتدكلرى تعجّب و إستغرابى بربرينه سويلهمگه باشلاديلر."
هٰذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ : بو جملهده مبهم بيراقيلوب، بيان ايديلمهين "رزق" كلمهسنڭ درت معنايه إحتمالى واردر:
برنجيسى:رزقدن مقصد، عملِ صالحدر. يعنى "بو دارِ دنياده رزق اولارق بزه نصيب قيلينان عملِ صالح، يعنى شيمدى ييديگمز رزقلر دنياده ياپديغمز عملِ صالحڭ
— 216 —
نتيجهسيدر." يعنى عمل ايله جزا آراسنده او قدر إتّصال (باغليلق) واردر كه؛ صانكه دنيادهكى عمل، آخرتده تجسّم ايدوب ثواب كسيلمشدر. اونلرڭ سَوينجلرى، بو نقطهدن حاصل اولمشدر.
ايكنجيسى:رزقدن مقصد، دنيانڭ طعام و ييمكلريدر. يعنى: "دنياده رزق اولارق بزه ويريلن طعاملر، بونلردر. امّا ذوقلرى، طاتلرى آراسنده طاغلر قدر فرق واردر." ايشته اونلرڭ إستغرابلرى بو نقطهدندر.
اوچنجيسى:بو ثمرهلر، برآز أوّل ييديگمز ثمرهلر گبيدر، امّا صورتلرى بر، معنالرى، طاتلرى آيريدر. ديمك صورتًا، شكلًا بر اولدقلرندن، الفت لذّتنى ويرييور؛ طاتلرينڭ آيرى اولماسيله ده تجدّد لذّتى حاصل اولويور. ايشته سَوينجلرى بو نقطهدندر.
دردنجيسى:همان شيمدى ييديگمز ميوهلر، بو داللردهكى ميوهلردر. ديمك بر ميوه قوپاريلديغى زمان، يرى بوش قالمييور، درحال يرينه بر ميوه پيدا اولور. ايشته بوندندر كه، جنّتڭ ميوهلرنده نقصانيت اولمايور.
وَ اُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا : بو جمله، إعتراضيهدر. يعنى يڭى بر حكمى إفاده ايتمك ايچون ذكرينه لزوم اولماديغى حالده، هٰذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ جملهسندهكى حكمى تصديق و علّتنى بيان ايتمك اوزره، أوّلكى جملهيه بر ذيل و بر فذلكه اولارق ذكر ايديلمشدر.
بناءِ مجهول صيغهسيله اُتُوا نڭ ذكر ايديلمهسى، أهلِ جنّتڭ ايشلرى، خدمهلرى طرفندن گورولمكده اولديغنه إشارتدر.
مُتَشَابِهًا : يعنى ظاهرًا و شكلًا بر اولديغندن، الفت لذّتنى ويرييور؛ باطنًا و طعامًا ده آيرى اولديغى جهتله، تجدّد لذّتنى ويرييور. بو إعتبارله مُتَشَابِهًا كلمهسى، هر ايكى لذّتى ايما ايدييور.
وَ لَهُمْ فِيهَا اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ : بو جمله، لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِى إلٰى آخر جملهسنه عطفدر. عطفڭ طرَفَيْنى آراسنده لازم اولان مناسبتڭ إقتضاسنجه تقديرِ كلام شويله
— 217 —
اولسه گركدر: "اونلر، كندى جسملرى ايچون بر مسكنه محتاج اولدقلرى گبى، قادينلرى ايچون ده بر مسكنه محتاجدرلر."
لَهُمْ كلمهسى إختصاصى إفاده ايتديگى جهتله، او أزواجڭ اونلرڭ ملكى و اونلره مخصوص اولدقلرينه دلالت ايتديگى گبى، دنيا قادينلرندن باشقه حُورٌ عِينٌ ايله تعبير ايديلن بر قسم قادينلر ده اونلر ايچون ياراديلمش اولديغنى ايماءً گوسترييور.
فِيهَا : جنّت او قادينلره ظرف و مسكن اولديغندن آڭلاشيلير كه، او قادينلر او يوكسك جنّته لايقدرلر و عين زمانده جنّت درجهلرينڭ يوكسكلگى نسبتنده اونلرڭ حُسنلرى ده يوكسهلييور. و كذا جنّتڭ ده اونلر ايله مزيَّن اولديغنه گيزلى بر ايما واردر.
مُطَهَّرَةٌ تفعيل بابندن إسمِ مفعول اولديغندن، هر حالده تطهير ايديجى بر فاعل واردر. او فاعل ده، آنجق يدِ قدرتدر. بناءً عليه يدِ قدرتڭ تطهير و تنزيه ايتديگى قادينلرڭ توصيفلرى قابل دگلدر. و كذا مُطَهَّرَةٌ كلمهسى متعدّى اولديغنه نظرًا، او قادينلرڭ طهارتلرى كنديلرندن اولمايوب، باشقهسندن اونلره سرايت ايتمش اولديغى آڭلاشيلير. بناءً عليه دنيا قادينلرى ده جنّته گيردكدن صوڭره بر تطهّر و تصفيه و تصيقل عملياتيله گوزللكده حوريلرڭ درجهلرينه چيقهجقلرينه دلالت ايدر.
وَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ : يعنى: اونلر ده، أزواجلرى ده، جنّت ده، جنّتڭ لذائذى ده هپ أبديدرلر.
— 218 —
اِنَّ اللّٰهَ لَا يَسْتَحْيِى اَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَاَمَّا الَّذِينَ اٰمَنُوا فَيَعْلَمُونَ اَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ اَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا اَرَادَ اللّٰهُ بِهٰذَا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَ يَهْدِى بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ اِلَّا الْفَاسِقِينَ ٭ اَلَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ مَا اَمَرَ اللّٰهُ بِهِ اَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِى الْاَرْضِ اُولٰئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ
غايت قيصهجق بر مئالى:يعنى "جنابِ حق قوللرينى إرشاد و ايقاظ ايتمك اوزره، سيورى سينك گبى حقير، قيمتسز بر حيوانله ويا بر مخلوقله مثال گتيرمگى، كافرلرڭ كيفى ايچون ترك ايتمز. ايمانى اولانلر، اونڭ ربلرندن حق اولديغنى بيليرلر. امّا كافرلر، اللّٰه بو گبى حقير مثاللردن نهيى إراده ايتمشدر دييورلر. اللّٰه اونڭ ايله چوقلرينى ضلالته آتار و چوقلرينى ده هدايته گوتورور. فقط فاسقلردن ماعدا ضلالته آتديغى يوقدر. فاسقلر ده اول آدملردر كه؛ اللّٰهڭ طاعتندن خروجله، ميثاقِ أزليدن صوڭره عهدلرينى بوزارلر و اللّٰهڭ أقربالر آراسنده ويا مؤمنلر بيننده أمر ايتديگى خطِّ مواصلهيى كسرلر؛ ير يوزنده ايشلرى إفساددر؛ دنيا و آخرتده ضرر و خسرانه معروض قالان آنجق اونلردر."
بو آيتڭ ده سائر آرقداشلرى گبى موضوعِ بحث اولاجق وجوهِ إرتباطى و جهاتِ نظميهسى اوچدر. مع هذا بو آيتڭ مئالى هم ماقبلنه، هم مابعدينه، هم قرآنڭ تمامنه باقييور.
مابعدينه اولان وجهِ إرتباطى:
أوت وقتا كه قرآنِ عظيم الشان سينكدن عنكبوتدن مثال گتيردى، قارينجه ايله بال آريسندن بحث ايتدى؛ مشركلر، منافقلر، يهوديلر إعتراض ايچون فرصت بولارق أحمقانه ديديلر كه:
"اللّٰه عظمتيله برابر، بويله خسيس، حقير شيلردن بحث ايتمگه تنزّل ايدر مى؟ حالبوكه أصحابِ كمال، بو گبى قيمتسز شيلردن بحث ايتمگه تنزّل ايتمزلر، حيا ايدرلر." قرآنِ كريم بو آيتله آغزلرينى وورهرق قپاتدى.
— 219 —
ماقبلنه جهتِ نظم و إرتباطى:
أوت قرآنڭ إحتوا ايتديگى صفات و مزايانڭ هيچ بر كلامده، هيچ بر كتابده، هيچ بر شخصده بولنمديغى سوره باشنده إثبات ايديلديگى گبى، حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ نبوّتى ده قرآنڭ إعجازيله إثبات ايديلدى. قرآنڭ إعجازى دخى تحدّى ايله، يعنى مخالفلرى معارضه، مبارزه ميداننه دعوت ايتمكله إثبات ايديلدى. چونكه معارضهيه ياپيلان دعوت، سكوت ايله جوابلانديريلدى. بويله جهانشمول بر إنقلابى سونديرمك ايچون ياپيلان دعوت اوزرينه مبارزه ميداننه گيتمهيوب سكوت ايتمك، ألبته أثرِ عجزدر. قرآنِ كريمڭ بو إثباتلرينه قارشى كافرلر حبط اولوب آغزلرينى آچامدقلرى گبى، نبضلرى بيله فلجه اوغرادى. يالڭز قرآن هر خصوصده حدِّ كماله بالغ اولديغندن، اوزاقدن اوزاغه بعض اوفاق إعتراض طاشلرينى آتمشلردر. أزجمله: كَمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَارًا و اَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ گبى عادى، قيمتسز مثاللردن قرآنڭ گتيرديگى تمثيللر، يوكسك كلاملرڭ كمالنه ياقيشماز. بو گبى تمثيللر، بين الناس ياپيلان مكالمهلره، قونوشمالره بڭزهيورلر، دييه مغالطه ايله خلط ايتمشلردر. قرآنِ كريم اونلرڭ او خلطلرينى بو آيتله باشلرينه وورمشدر.
آرقداش! عجله ايتمه، بوراده بر پارچه طورمق ايجاب ايدر. اونلرڭ پك واهى و ضعيف شبههلرى واردر. بو شبههلر، متسلسل بعض وهملردن نشئت ايتمشدر. او وهملر ده، بعض مغالطهلردن حصوله گلمشلردر.
اونلرڭ قرآنڭ كمالنى تنزيل ايتمك ايچون، قرآنڭ تمثيللرينى إنسانلرڭ تمثيللرينه قياس ايتمهلرى، "قياسِ مع الفارق"در؛ آرالرنده دنيالر قدر فرق واردر. اونلرى مغالطه ايله بو قياسه سَوق ايدن نقطهلر:
١ - اونلر هر شيئه، مألوفلرينه باقدقلرى نظر ايله باقييورلر.
٢ - اونلر إنسانڭ ذهننڭ، فكرينڭ، لساننڭ، سمعنڭ جزئى اولدقلرينى و جزئى اولدقلرندن، قصدًا و بِالذّات ايكى شيئه برابر تعلّق ايدهمدكلرينى نظره آلمشلردر.
٣ - همّتڭ يوكسك و آلچاق قسملرينى تفريق ايدن مقياسڭ، إشتغال و إهتمامدن عبارت اولديغنى دوشونمشلردر. يعنى يوكسك شيلره إهتمام ايدنڭ همّتى يوكسكدر، آلچاق ايشلرده إشتغال ايدنڭ همّتى آلچاقدر.
— 220 —
٤ - قيمت و عظمتڭ، همّت نسبتنده اولديغنى ظن ايتمشلردر. حتّى كوچك ويا آلچاق بر شيئى، يوكسك و بيوك شخصلره إسناد ايتمزلر. گويا عظيم إنسانلر، قيمتى اولميان شيلره تنزّل ايتمزلر و ضعيف، كوچك بر شى، او بيوك همّت و عظمتى تحمّل ايدهمز.
ايشته او بوش قفاليلر، بو نقطهلره إستنادًا جنابِ حقّى ده إنسانلره قياس ايدهرك دييورلر كه: "اللّٰه جلال و عظمتيله إنسانلرڭ قونوشدقلرى گبى ناصل إنسانلر ايله تكلّم ايتمگه تنزّل ايدر؟ و بو جزئى و حقير شيلردن ناصل بحث ايدر؟ عظمتنه ياقيشير مى؟" عجبا او سفها طاقمى؛ اللّٰهڭ إرادهسى، علمى، قدرتى گبى سائر صفتلرينڭ ده كلّى، عمومى، شامل، محيط اولدقلرينى بيلمزلر مى؟ و ينه بيلمزلر مى كه؛ جنابِ حقّڭ عظمتنه مقياس، آنجق مجموع آثاريدر، يالڭز بر أثر مقياس اولاماز! و ينه بيلمزلر مى كه؛ جنابِ حقّڭ تجلّيسنه ميزان اولاجق، كافّهِٔ كلماتيدر كه؛ أشجار قلم، دڭزلر مركّب اولسه، او كلماتى يازوب بيتيرهمزلر.
(حاشيه): بو مئالدهكى آيتده بر مبالغه، بر مزايده گورونور. فقط حقيقته، واقعه باقيليرسه زيادهلك يوقدر. چونكه "كلمه"، بر معنايى إفاده ايدن شيئه دينير. امّا نحويلرڭ لفظ ايله تقييد و تخصيص ايتدكلرى، اونلره مخصوص بر إصطلاحدر. أوت برى قال، ديگرى حال اولمق اوزره ايكى لسان واردر. لسانِ قالڭ كلماتى ألفاظ ايسه، لسانِ حالڭ كلماتى ده أحوالدر. بناءً عليه قدسى شاعرڭ وَ فِى كُلِّ شَيْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ ديديگى گبى؛ كتابِ كبيرِ كائناتده ياراديلان هر هانگى بر شى، خالقڭ عظمتنه دلالت ايدن بر كلمهِٔ حاليهدر. أشجار ايله دڭزلر، كائنات كتابنده موجود كلماتِ حاليهلرڭ يازيلماسنه كافى گلديگى تقديرده، او دڭزلرڭ قطرهلرى، او آغاجلرڭ ذرّهلرى برر حالى كلمه اولديغندن، اونلرڭ ده يازيلمسى ايچون مركّب، قلم لازمدر. اويله ايسه اونلر ايچون ده، اونلر قدر باشقه أشجار و دڭزلر لازمدر. و هكذا هر بر برنجينڭ قطرهلرى و كلماتى يازيلدقدن صوڭره، اوڭا ده اونڭ قدر ايكنجى بر طاقم أشجار و دڭزلر لازمدر. حال بويلهجه إلىغير النهايه تسلسل ايدر گيدر. جنابِ حقّڭ كلماتى، يعنى جنابِ حقّڭ عظمتنه دلالت ايدن كلماتِ حاليهسى بيتمز. ديمك حقيقتده اَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّى وَ لَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا آيتنڭ إفاده ايتديگى معناده هيچ بر جهتله مبالغه، مزايده يوقدر، بلكه تناقص واردر.
مترجم عبد المجيد
مثلا: شمس عاقل، إختيار و إراده صاحبى فرض ايديلسه، ضياسنى بتون عالمه نشر ايتديگى بر صيراده پيس، ملوّث بر ذرّه
— 221 —
ده اونڭ ضياسندن إستفاده ايتديگى وقت، شمسه قارشى "نه ايچون بو پيس، بو ملوّث ذرّه ايله مشغول اولدى و نه ايچون اوڭا ضياسنى ويردى" دييه إعتراض ايديلهبيلير مى؟ حاشا! شمسڭ عظمتنه بر نقيصه گلير مى؟ يوق. بناءً عليه غايت بيوك اولان بو عالمى، بيوك بر صنعت ايله و بيوك بر إهتمامله خلق ايتديگى گبى، جوهرِ فرد ايله تعبير ايديلن ذرّه ده اونڭ دستگاهِ قدرتندن چيقان بر أثرِ صنعتيدر. چونكه او بيوك قدرتڭ نظرنده جواهرِ فرد، يعنى ذرّهلرله نجومِ سيّاره، يعنى گزيجى ييلديزلر مساويدرلر. زيرا او بيوك اللّٰهڭ قدرتى، علمى، إرادهسى، كلامى، ذاتى صفتلريدر. ذاتِ أقدسه لازمدرلر. اونلرده تجدّد يوق، زياده و نقصان اولمغه قابليت يوق، تغيّرلرى يوق كه، مرتبهلرى اولسون. مع هذا عجز بو صفتلرڭ ضدّى اولديغندن، اونلرڭ ايچنه گيروب اوطوراماز. بناءً عليه قدرتِ إلٰهيهده ذرّه ايله شمس آراسنده فرق يوقدر. مثلا ترازونڭ هر ايكى گوزنده ايكى گونش ويا ايكى ذرّه بولونديغى فرض ايديلسه، آرالرنده مساوات و موازنه بولنديغندن خارجدن بر قوّت بر گوزينه باصارسه، اوتهكى گوز هوايه قالقار. ايستر او گوزده ذرّه اولسون، ايستر گونش اولسون، او قوّته گوره فرقلرى يوقدر؛ ايكيسى ده بردر. كذالك ممكن اولان بر شيئڭ طرَفَيْنى، يعنى وجود و عدمى آراسنده، ترازونڭ گوزلرى گبى مساوات اولديغندن، قدرتِ أزليه هانگى طرفه باصارسه، اوتهكى طرف هبا گبى هوايه قالقار. گونش، سينك، ذرّه بو خصوصده هپسى ده بردر.
خلاصه:ذرّه گبى كوچك شيلر ويا عادى فعللر، خالقڭ خلقيله وجوده گلدكلرى ايچون، اونڭ دائرهِٔ علمنده داخل اولدقلرى بديهيدر. بو إعتبارله اونلردن بحث ايتمكده بِالبداهه مشاحّت (مناقشه ايتمك) يوقدر. قرآنِ كريم
اَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ
آيتيله بو سرّه إشارت ايتمشدر. يعنى خلق ايدن خالق، مخلوقنى بيلمز مى و بيلمهمسنڭ إمكانى وار مى؟ اويله ايسه مخلوقندن نه ايچون بحث ايتمهسين، نه ايچون مخلوقيله قونوشماسين؟
ايكنجى مغالطه:اونلر "قرآنڭ اسلوبلرى و شيوهسى آلتنده بر إنسانڭ تمثالى گورونور" دييورلر. چونكه قرآنده بحث ايديلن عادى ايشلر و حقير شيلر، إنسانلرڭ آراسنده ياپيلان محاوره و قونوشمالر گبيدر. بو جاهل حريفلر بيلمزلر مى كه سويلهنيلن
— 222 —
بر كلام، بر جهتدن متكلّمنه باقارسه بر قاچ جهتدن ده مخاطبنه باقار. چونكه مخاطبڭ أحوالنى نظره آلمق لازمدر كه، سويلهنيلن سوز او أحوالڭ إقتضاسى اوزرينه سويلنسين. بناءً عليه قرآنڭ مخاطبى بشردر. قرآنڭ مقصدى ده تفهيمدر. يعنى بشرڭ بيلمديگى شيلرى بيلديرمكدر. بوڭا بناءًدر كه، بلاغتڭ إقتضاسى اوزرينه قرآن بشرڭ حسّياتيله ممزوج اولان اُسلوبلرينى گيهر و شيوهسيله سويلر كه، بشرڭ فهمى سويلهنيلن سوزدن توحّش ايدوب ئوركمهسين. أوت يوكسك بر إنسان، بر چوجقله قونوشديغى زمان چوجقلرڭ شيوهسيله قونوشورسه، چوجغڭ ذهننى اوقشامش اولور. چوجغڭ فهمى، اونڭ چات پات سويلهديگى سوزلر ايله اُنسيت پيدا ايدر؛ سويلهدكلرينى ديڭلر و آڭلار. عكسى حالده او إنسان ايله او چوجق آراسنده بر معلومات آليش ويريشى اولاماز. اللّٰه ايله بشر آراسندهكى أخذ و إعطالر ده بويلهدر. أگر جنابِ حق بشره إعطا ايدهجگى معلوماتى بشرڭ ترازوسيله طارتوب ويرمزسه، بشر قطعيًا نه باقار و نه ده آلير. چونكه بشر آنجق آليشمش اولديغى ترازىسنڭ ديلندن آڭلار، بو فنّى ترازيلرڭ ديلندن آڭلاماز.
س- حقيقةً أشيانڭ حقارتى، خسّتى؛ قدرتڭ عظمتنه، كلامڭ نزاهت و نزاكتنه منافيدر؟
ج- بعض شيلرده ويا ايشلرده گورونن حقارت، چركينلك؛ أشيانڭ ملك جهتنه عائددر. يعنى طيش يوزينه ناظردر و بزم نظريمزده اويله گورونور. و بونڭ ايچون، أشيا ايله يدِ قدرت آراسنه پرده اولارق أسبابِ ظاهريه وضع ايديلمشدر كه، سطحى نظريمزده يدِ قدرتڭ او گبى أشيا ايله مباشرتى گورونمسين. فقط ملكوت جهتى، يعنى ايچ يوزى ايسه شفّاف و يوكسكدر. قدرتڭ تعلّق ايتديگى بو جهتده، هيچ بر شى قدرتڭ تعلّقندن خارج دگلدر. أوت عظمتِ إلٰهيه أسبابِ ظاهريهنڭ وضعنى إقتضا ايتديگى گبى، وحدت و عزّتِ إلٰهيه ده قدرتڭ بتون أشيايه شمولنى و كلامڭ هر شيئه إحاطهسنى إقتضا ايدرلر. مع هذا بر ذرّه اوستنده ذرّهلر ايله يازيلان بر قرآن، صحيفهِٔ سماده ييلديزلر ايله يازيلاجق قرآندن حُسن و گوزللكده آشاغى دگلدر. و كذا
— 223 —
(حاشيه-١): سيورى سينگڭ باشنده مزراق گبى بر خرطوم واردر. فيلڭ باشنه قونار، خرطومنى فيلڭ خرطومنه باتيرير، فيل قاچمغه باشلار، هيچ بر صورتله ألندن قورتولاماز. ديمك جنابِ حق، سيورى سينگى فيله غالب و حاكم قيلمشدر. بناءً عليه خلقتجه دون ايسه ده، جسارت خصوصنده فائقدر.
مترجم عبد المجيد
بر سيورى سينگڭ ياراديليشى، صنعتجه فيلڭ خلقتندن دون دگلدر. كلام صفتى ده عينًا قدرت صفتى گبيدر. بر چوجقله قونوشوب سوز آڭلاتمق، بر فيلسوفله قونوشمقدن آشاغى دگلدر.
س- شو تمثيللرده گورونن حقارتِ ظاهريه نهيه عائددر؟
ج- او گبى حاللر تمثيل گتيرنه عائد دگلدر، آنجق ممثّلِ لهه عائددر. يعنى كيمه و نه شيئه تمثيل گتيريلمش ايسه، اوڭا عائددر. ذاتًا كلامڭ گوزللگى، بلاغتى؛ ممثّلِ لهه مطابقتى نسبتندهدر. أوت بر پادشاه بر چوبانه، چوبانلره مخصوص بر عبا، بر پالطو و كلبنه ده بر كميك ويررسه، "پادشاه ايى ياپمدى" دييه كيمسه إعتراض ايدهمز. چونكه هر شيئى لايقنه ويرمشدر. بناءً عليه ممثّلِ لَهُ نه قدر حقير اولورسه، تمثيلى ده او قدر حقير اولور و نه قدر بيوك اولورسه، تمثيلى ده او قدر بيوك اولور. أوت صنملر پك عادى، حقير اولدقلرندن؛ جنابِ حق سينگى
(حاشيه-٢): بر أعرابينڭ طاپديغى بر صنمى وارمش. بر گون عبادته گيتمش. باقمش كه، بر تيلكى صنمڭ باشنه بَول ايتمش. بو حالى گورونجه، اَرَبٌّ يَبُولُ الثَّعْلَبَانُ بِرَاْسِهِ ديمكله، صنمى قيرمش آتمش. ديمك صنملرڭ حقارتندن، يالڭز سينكلر دگل، تيلكيلر ده باشلرينه چيقار، تلويث ايدر.
مترجم عبد المجيد
اونلره مسلّط قيلمشدر؛ و عبادتلرى ده او قدر چركيندر كه، نسج العنكبوت ايله يعنى ئورومجگڭ آغيله تعبير ايديلمشدر.
اوچنجى مغالطه:اونلر دييورلر كه: "حقيقتى إظهار ايتمكده، عجزى ايما ايدن بو گبى تمثيلاته نه إحتياج واردر؟"
الجواب:قرآنى إنزال ايتمكدن مقصد، جمهورِ ناسى إرشاد ايتمكدر. جمهور ايسه
— 224 —
عوامدر. عوامِ ناس، چيپلاق اولان حقائقى گورهمز؛ الفت پيدا ايتمدكلرى عقلياتِ محضهيى و مجرّداتى فهملرى آلاماز. بونڭ ايچون جنابِ حق لطف و إحسانيله حقيقتلرى اونلرڭ الفت ايتدكلرى بر لباس ايله، بر شيوه ايله گوسترمشدر كه، توحّش ايدوب ئوركمهسينلر. بو بحث، متشابهات بحثنده گچمشدر.
بو آيتڭ جملهلرى آراسندهكى إرتباطه گلهلم:
أوت
اِنَّ اللّٰهَ لَا يَسْتَحْيِى اَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا
جملهسى اونلرڭ ايراد ايتدكلرى آشاغيدهكى متسلسل إعتراضلرى ردّ ايدييور.
١ - اللّٰهڭ بشر ايله قونوشماسنده و اونلره قهر و عتاب ايتمكده و اونلردن شكايت ايتمكده نه حكمت واردر؟ حالبوكه بو گبى شيلردن آڭلاشيلير كه؛ عالمده إنسانڭ ده باشقه بر تصرّفى، بر تأثيرى واردر.
٢ - إنسانلر آراسنده جريان ايدن قونوشمالر گبى تمثيللرڭ گتيريلمسى... زيرا بو قرآنڭ بشر كلامى اولديغنه علامتدر.
٣ - كلامڭ آرقهسنده، اسلوبلرڭ آراسنده إنسانڭ تمثالى گورونور.
٤ - حقائق، تمثيلاتله تصوير ايديلييور. بو ايسه، حقيقتى إظهار ايتمكدن عاجز اولديغنه دلالت ايدر.
٥ - گتيريلن تمثيللر، عادى تمثيللردر. بو ايسه، متكلّمڭ ذهنى إنحصار آلتنده اولديغنه أمارهدر.
٦ - حقير و قيمتسز شيلردن تمثيللر گتيريلييور. بو ده متكلّمڭ ضعيف اولديغنه دليلدر.
٧ - گتيريلن تمثيللره مجبوريت اولماديغندن، تركى ذكرندن أولادر.
٨ - بِالخاصّه، أهلِ عزّتڭ حيا ايدهرك تنزّل ايتمدكلرى شيلردن تمثيل گتيريلمشدر.
قرآنِ كريم بو إعتراض سلسلهسنى، اِنَّ اللّٰهَ لَا يَسْتَحْيِى اَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا إلٰى آخر جملهسيله بر ضربهده قيرمش و ييقمشدر.
— 225 —
١ - أشيانڭ ايچ يوزلرى يوكسك و شفّاف اولديغندن، بو يوزلردن بحث ايتمك عظمت و جلاله منافى اولماديغى گبى، الوهيتڭ إقتضاسى اوزرينه طيش يوزلرى چركين گوروننلرڭ بحث ايديلمكدن، ذكر ايديلمكدن خارج طوتولمالرى، الوهيت قانوننه مخالفدر. چونكه بر حاكم، تبعهسندن چنگانهلرى حقوقِ مدنيهدن إخراج ايتمز.
٢ - بلاغت و حكمتڭ إقتضاسى اوزرينه، حقير معنالرى إفاده ايچون حقير تمثيللرڭ ذكرنده بر مخالفت يوقدر.
٣ - عادى تمثيللرده بر بأس يوقدر، تربيه و إرشاد اويله ايستر.
٤ - عنايتِ إلٰهيهنڭ إقتضاسى اوزرينه، حقائق تمثيلاتله تصوير ايديلير.
٥ - ربوبيت و تربيهنڭ إقتضاسنه بناءً، إنسانلرى كندى آرالرنده جريان ايدن محاورهلرى، اسلوبلرى، شيوهلريله إرشاد ايتمك لازمدر.
٦ - حكمت و نظامڭ إقتضاسى اوزرينه، جنابِ حقّڭ إنسانلر ايله قونوشماسى ضروريدر.
خلاصه:جنابِ حق إنسانلره جزءِ إختيارى ويرمكله، اونلرى عالمِ أفعاله مصدر ياپدى. او عالمِ أفعالى بر نظام آلتنه آلمق اوزره كلامنى، يعنى قرآننى ده او عالمِ أفعاله گوندردى. بناءً عليه تنظيف و تنظيم ايچون ياپيلان إلٰهى بر پروغرام، إعتراضلره محل اولاماز.
فَاَمَّا الَّذِينَ اٰمَنُوا فَيَعْلَمُونَ اَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ
بو جملهيى أوّلكى جمله ايله باغلايان علاقهيه گلنجه: أوّلكى جملهدهكى حكمى إثبات ايچون بو جمله، بر دليلڭ يولنى گوسترييور و ذهنه گلن وهملرى ده دفع ايدييور. شويله كه:
هر كيم عنايتِ أزليه ايله ربوبيتِ إلٰهيهيى گوز اوڭنه گتيروب اللّٰه جانبندن، قدرتڭ عظمتى آلتنده باقارسه، بَعُوضَة و أمثاليله گتيريلن تمثيللرڭ، بلاغت قانونلرينه موافق و جنابِ حقدن حق اولديغنى تصديق ايدر. فقط هر كيم نفسنڭ أمرى آلتنده ممكناتى نظره آلارق باقارسه، شبههسز وهملر اونى هوالانديرير، ضلالتڭ باتاقلغنه آتار. بو ايكى
— 226 —
طائفه إنسانلرڭ مَثلى، شويله ايكى شخصڭ مَثلنه بڭزر كه: اونلردن بريسى يوقارىيه، ديگرى آشاغىيه گيدر. هر ايكيسى ده پك چوق صو آرقلرينى گورورلر. يوقارىيه گيدن شخص، طوغرى چشمهنڭ باشنه گيدر، صويڭ منبعنى بولور؛ طاتلى، تميز بر صو اولديغنى آڭلار. صوڭره او چشمهدن تشعّب ايدوب طاغيلان بتون آرقلرڭ تميز و طاتلى اولدقلرينه حكم ايدر و هانگى آرقه تصادف ايدرسه، طاتلى و تميز اولديغنده تردّد ايتمز. ايشته بو إعتبارله، كنديسنه وهملر تسلّط ايتمزلر. آشاغىيه گيدن اوتهكى شخص ايسه آرقلره باقار، صويڭ منبعنى گورهمديگندن، هر راست گلديگى آرق صوينڭ طاتلى اولوب اولماديغنى آڭلامق ايچون دليللرى، أمارهلرى آرامغه مجبور اولور. بوندن طولايى وهملره معروض قالير. أدنا بر وهم، او قفاسزى يولدن چيقارير. ياخود او ايكى طائفهنڭ مثالى، أللرنده بر آيينه بولنان ايكى شخصڭ مثالنه بڭزر كه؛ بريسى آيينهنڭ شفّاف يوزينه باقار، ايچنده كنديسنى گورديگى گبى چوق شيلرى ده گورهبيلير. اوتهكى آدم ايسه، آيينهنڭ رنكلى يوزينه باقار، بر شى آڭلايهماز.
خلاصه:اللّٰهڭ صنعنه، أفعالنه، كلامنه، تمثيلاتنه، اُسلوبلرينه؛ عنايت و ربوبيتنى ملاحظه ايتمكله برابر اللّٰهڭ جانبندن باقمق لازمدر. بو باقيش ده آنجق نورِ ايمانله اولور. بو إعتبارله وهملر اولسه بيله، آنجق ئورومجك آغينڭ قيمت و قوّتنده اولور. أگر ممكنات جهتندن جزئى فكريله، مشترى نظريله باقارسه، ضعيف بر وهم بيله اونڭ نظرنده بر طاغ گبى اولور. جودى طاغنى گوزڭ رؤيتندن منع ايدن سينگڭ قنادى گبى؛ ضعيف، كوچك بر وهم ده، حقيقتى اونڭ گوزينڭ گورمسندن ستر ايدر. وَ اَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا إلٰى آخر... بو جملهنڭ أوّلكى جمله ايله جهتِ إرتباطى:
أوت تمثيلاتِ قرآنيهدهكى حكمتى فهم ايتمك ايچون اللّٰه جانبندن نورِ ايمانله باقمق لازم اولديغنه أوّلكى جمله ايله إشارت ايديلمشدر. بو جملهده ايسه، مذكور تمثيلاتدهكى حكمتڭ عدمِ فهمنى إنتاج ايدن و عين زمانده أوهام و بهانهلر يوواسنه گيدن يول گوستريلمشدر. شويله كه:
آلچاق نفس طرفندن هر شيئى قراڭلقلى گوسترن كفر ظلمتيله تمثيلاتِ قرآنيهيه باقان اولورسه؛ طبيعى او تمثيلاتڭ حكمتنى آڭلايهماز، أوهامه قاپيلير. قلبندهكى مرضڭ
— 227 —
يارديميله، هر وهم اونڭ نظرنده بر ديو كسيلير، طريقِ حقّى غائب ايدر، تردّدلره معروض قالير. صوڭره إستفهامه، يعنى صوروب سؤال ايتمگه باشلار؛ ايچندن چيقهماز، أڭ نهايت ايش إنكاره طايانير، إنكارڭ ايچنده قالير. قرآنِ كريم إختصار و كنايه طريقيله اونلرڭ إنكارى تضمّن ايدن إستفهاملرينه، مَاذَا اَرَادَ اللّٰهُ بِهٰذَا مَثَلًا جملهسيله إشارت ايتمشدر. و بو إشارت ايچوندر كه، أوّلكى جملهده مذكور اولان يَعْلَمُونَ يه مطابقت ايچون، بوراده لَا يَعْلَمُونَ نڭ ذكرى لازم ايكن مَاذَا اَرَادَ اللّٰهُ بِهٰذَا مَثَلًا إلٰى آخر دينلمشدر.
يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَ يَهْدِى بِهِ كَثِيرًا : بو جمله، اونلرڭ تمثيلاتنڭ سببنى، علّهِٔ غائيهسنى آڭلامق اوزره مَاذَا ايله ياپدقلرى إستفهامه جوابدر. فقط قرآنِ كريم اصول إتّخاذ ايتديگى ايجاز و إختصاره بناءً، تمثيلاتڭ عاقبتنى يعنى تمثيلاته ترتّب ايدن ضلالت و هدايتى، علّهِٔ غائيه منزلهسنده گوسترمشدر. أوت ضلالت و هدايت، تمثيلاته علّت اولاماز. أگر علّت اولسه، جبر اولور. آنجق تمثيلاتڭ سبب و علّهِٔ غائيهسى، جمهورِ عوامى ايقاظ و إرشاددر. صانكه اونلر "نه ايچون بويله اولدى؟ نه ايچون إعجاز بديهى اولمادى؟ نه ايچون اللّٰهڭ كلامى اولديغى ضرورى اولمادى؟ نه ايچون بو تمثيلات يوزندن وهملره ميدان ويريلدى؟" دييه بر چوق سؤاللرى اورتهيه چيقارديلر. قرآنِ كريم يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَ يَهْدِى بِهِ كَثِيرًا جملهسيله، او سؤال كومهسنى طاغيتدى. شويله كه:
او تمثيلاتى نورِ ايمان ايله تفكّر ايدنڭ نورِ ايمانى إنكشاف ايدر، قوّت بولور. كفر ظلمتيله و تنقيد حرصيله باقانڭ ده، ظلمتى زيادهلشير و گوزى كور اولور. چونكه نظريدر، بديهى دگلدر. أوت بو تمثيلات، تميز و يوكسك روحلرى، ملوّث و آلچاق روحلردن تفريق ايچوندر. بو ده، يوكسك إستعدادلرى نشو و نمالانديرمقله پيس إستعدادلردن تمييز ايچوندر. بو دخى، صاغلام فطرتلرى، مجاهده ايله بوزوق و خسته فطرتلردن آييرمق ايچوندر. بونى ده، إمتحانِ بشر إستلزام ايدييور. بونى دخى، سرِّ تكليف إقتضا ايتمشدر. تكليف ايسه سعادتِ بشر ايچوندر. سعادت ايسه تكمّلدن صوڭرهدر.
— 228 —
سؤال:دييورسڭ كه تكليف، سعادت ايچوندر. حالبوكه أكثر ناسڭ شقاوتنه سبب، تكليفدر. تكليف اولماسه ايدى، بو قدر تفاوتِ شقاوت ده اولمازدى؟
جواب:جنابِ حق ويرديگى جزءِ إختيارى ايله أفعالِ إختياريه عالمنى كسبيله تشكيل ايتمگه إنسانى مكلّف قيلديغى گبى، روحِ بشرده وديعه اولارق أكيلن غيرِ متناهى تخملرى صولامق و نشو و نمالانديرمق ايچون ده بشرى تكليف ايله مكلّف قيلمشدر. أگر تكليف اولماسه ايدى، روحلردهكى او تخملر نشو و نما بولامازدى. أوت نوعِ بشرڭ أحوالنه دقّتله باقيليرسه گورولور كه؛ روحڭ معنًا ترقّيسنى، وجدانڭ تكاملنى، عقل و فكرڭ إنكشاف و ترقّيسنى تلقيح ايدن يعنى آشيلايان، شريعتلردر؛ وجود ويرن، تكليفدر؛ حيات ويرن، پيغمبرلرڭ گوندريلمسيدر؛ إلهام ايدن، دينلردر. أگر بو نقطهلر اولماسه ايدى، إنسان حيوان اولارق قالاجقدى و إنساندهكى بو قدر كمالاتِ وجدانيه و أخلاقِ حسنه تمامًا يوق اولورلردى. فقط إنسانلرڭ بر قسمى، آرزو و إختياريله تكليفى قبول ايتمشدر. بو قسم، سعادتِ شخصيهيى ألده ايتديگى گبى نوعڭ سعادتنه ده سبب اولمشدر. امّا إنسانلرڭ بيوك بر قسمى، إختيارى ايله كفرى قبول و تكاليفِ إلٰهيهيى ردّ ايتمشلرسه ده، تكليفڭ بعض نوعلرندن سوزولن تربيهوى، أخلاقى وسائره گوزل شيلرى آلدقلرندن، تكليفڭ او نوعلرينى ضمنًا و إضطرارًا قبول ايتمش بولنورلر. ايشته بو إعتبارله، كافرڭ هر صفتى و هر حالى كافر دگلدر.
س- إنسانلردن بيوك بر قسمڭ شقاوتى ميدانده ايكن، يالڭز كوچك بر قسمڭ سعادتى ناصل نوعڭ سعادتنه سبب اولور كه، "شريعت رحمتدر" دييورسڭز. حالبوكه نوعڭ سعادتى، يا بتون أفرادڭ ويا قسمِ أكثريسنڭ سعادتيله اولابيلير؟
ج- آلتنه يوز يمورطه بيراقيلان طاووق، او يمورطهدن يگرميسنى جيوجيو چيقاروب سكساننى إفساد ايتسه، بو طاووق، يمورطه نوعنه خدمت ايتمش اولور. چونكه بر جيوجيو، بيڭ يمورطهنڭ آننهسى اولابيلير. ويا يوز دانه چكردك طوپراغه أكيلسه و صو ايله صولانوب بِالآخره يگرميسى نشو و نما بولوب خرما آغاجى اولسه و سكسانى چورويوب محو اولسه، يگرمى چكردگڭ سنبللهنوب آغاج اولماسنه سبب اولان صو، ألبته چكردك نوعنه خدمت ايتمش اولور. وياخود بر معدن آتشده أريتيلسه، بشده برى
— 229 —
آلتون، متباقيسى طوپراق چيقسه؛ ألبته آتش، او معدنڭ كمالنه، سعادتنه سبب اولور. بناءً عليه تكليف ده إنسانلرڭ بشده برينى قورتارسه، او بشده برڭ سعادتِ نوعيهيه سبب و عامل اولديغنه قطعيتله حكم ايديلهبيلير. مع هذا يوكسك حسّيات ايله گوزل أخلاقڭ نشو و نماسى، آنجق مجاهده و إجتهادله اولور. أوت صاغ أل، دائما چاليشديغى ايچون، صول ألدن داها قوّتليدر. و بر حكومت، مجاهده ايتدكجه جسارتى آرتار، ترك ايتديگى زمان جسارتى آزالير و بِالنَّتيجه جسارت ده، حكومت ده سونر، محو اولور. و كذا هر شيئڭ و هر ايشڭ تكاملى، ضدلرينڭ مقابله و رقابت ايتمهلريله اولور. مثلا هدايتڭ تكاملنه ضلالت يارديم ايتديگى گبى، ايمانڭ تكاملنه ده كفر يارديم ايدر. چونكه كفر و ضلالتڭ نه درجه پيس و ضررلى اولدقلرينى گورن بر مؤمنڭ ايمانى و هدايتى، بردن بيڭه چيقار. بو ايكى جهت، تكليفڭ أثر و ثمرهسيدر. و بو ايكى جهت إعتباريله تكليف، سعادتِ نوعيهنڭ يگانه عامليدر.
وَمَا يُضِلُّ بِهِ اِلَّا الْفَاسِقِينَ : بو جملهنڭ ماقبليله مناسبتى: أوت قرآنِ كريم يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا جملهسنده ضلالته آتيلانلر كيملر اولديغنى بيان ايتمهيوب مبهم بيراقديغندن، سامع قورقدى. "عجبا او ضلالته آتيلانلر كيملردر؟ سبب نهدر؟ قرآنڭ نورندن ظلمت ناصل گلييور؟" دييه صورديغى بو اوچ سؤال، شو جمله ايله جوابلانديريلمشدر كه: "اونلر، فاسقلردر. ضلالته آتيلمالرى، فسقلرينڭ جزاسيدر. فسق سببيله، فاسقلر حقّنده نور ناره، ضيا ظلمته إنقلاب ايدر." أوت شمسڭ ضياسيله، پيس مادّهلر تعفّن ايدر، قوقار، برباد اولور.
اَلَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ مَا اَمَرَ اللّٰهُ بِهِ اَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِى الْاَرْضِ
بو جملهنڭ أوّلكى جمله ايله وجهِ نظمى: أوت بو جمله ايله فسق، شرح و بيان ايديلمشدر. شويله كه: فسق؛ حقدن عدول، آيريلمق، حددن تجاوز، حياتِ أبديهدن چيقوب ترك ايتمكدر. فسقڭ منشئى؛ قوّهِٔ عقليه، قوّهِٔ غضبيه، قوّهِٔ شهويه دينلن اوچ
— 230 —
قوّتڭ إفراط و تفريطندن نشئت ايدر. أوت إفراط ويا تفريط، دليللره قارشى بر عصياندر. يعنى صحيفهِٔ عالمده ياراديلان دلائل، عهودِ إلٰهيه حكمندهدر. او دلائله مخالفت ايدن، جنابِ حقله فطرةً ياپمش اولديغى عهدينى بوزمش اولور. و كذا إفراط و تفريط حياتِ نفسيه و روحيهنڭ مرض و خستهلغنى إنتاج ايدن أسبابدندر. بوڭا فسقڭ برنجى صفتى اولان يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ جملهسيله إشارت ايديلمشدر. و كذا إفراط و تفريط، حياتِ إجتماعيهيه قارشى عصيان آتشنى ياقان ايكى عاملدر. أوت بو عامللر حياتِ إجتماعيهيى نظام و إنتظام آلتنه آلان رابطهلرى، قانونلرى كسر آتار. أوت شهوت ويا غضب حدّينى آشارسه، عِرض و ناموسلر پايمال اولور، معصوملر محو اولور. بوڭا ده، فسقڭ ايكنجى صفتى اولان وَ يَقْطَعُونَ مَا اَمَرَ اللّٰهُ بِهِ اَنْ يُوصَلَ جملهسيله إشارت ايديلمشدر. و كذا دنيا نظامنڭ بوزولماسنى إنتاج ايدوب فساد و إختلاله سببيت ويرن ايكى إختلالجيدرلر. بوڭا دخى، فسقڭ اوچنجى صفتى اولان وَ يُفْسِدُونَ فِى الْاَرْضِ جملهسيله إشارت ايديلمشدر. أوت فاسق اولان كيمسهنڭ قوّهِٔ عقليه و فكريهسى إعتدالى غائب ايدوب سفسطهلره دوشرسه، إعتقاداته عائد رابطهلرى كسمكله، حياتِ أبديهسنى ييرتار آتار. و كذا قوّهِٔ غضبيهسى حدِّ وسطى تجاوز ايدرسه، حياتِ إجتماعيهنڭ هم يوزينى، هم آستارينى ييرتار، آلت اوست ايدر. و كذا قوّهِٔ شهويهسى حدّى آشارسه هواءِ نفسه تابع اولور، قلبندن شفقتِ جنسيه زائل اولور، كنديسى برباد اولاجغى گبى باشقهلرينى ده برباد ايدهجكدر. بو إعتبارله فاسقلر هم نوعنڭ ضررينه، هم أرضڭ فسادينه چاليشمش اولور.
اُولٰئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ : بو جمله، أوّلكى جملهنڭ نتيجهسى و عين زمانده تأكيديدر. شويله كه:
أوّلكى جملهده عهدى بوزمق، صلهِٔ رحمى كسمك، أرضده فساد ياپمق گبى فاسقڭ جنايتلرينى قورقونج بر شكلده سويلهدكدن صوڭره، بو جملهده أوّلكى تهديد و قورقويى تأكيد ايچون، فاسقڭ جنايتلرينڭ نتيجه و جزاسنى شويله بيان ايتمشدر: او فاسقلر، آخرتلرينى ويروب دنيايى آلدقلرى گبى، هدايتى ضلالتله تبديل ايدن قفاسز آدملردر.
— 231 —
شيمدى اوچنجى وظيفهيه گلدك. يعنى بو آيتڭ إحتوا ايتديگى جملهلرڭ هيئتلرندن بحث ايدهجگز:
أوّلا بونى بيلمك لازمدر كه، قرآنِ كريمڭ آيتلرى و آيتلرڭ جملهلرى و جملهلرڭ هيئتلرى؛ ثانيه، دقيقه، ساعتلرى صايان ساعتڭ ميللرى گبيدرلر. ميللرڭ هر ايكنجيسى برنجيسنه يارديم ايتديگى گبى، بر آيت بر مقصدى تعقيب ايتديگى زمان، جملهلرى ده او مقصدڭ أطرافنده طولاشيرلر؛ جملهلرڭ هيئتلرى دخى، جملهلرڭ ايزينى تعقيب ايدييورلر. وضعيتلرى اويله بر نقطهيه گلير كه؛ حاللرى، لسانِ حال ايله شو بيتى اوقويور:
عِبَارَاتُنَا شَتّٰى وَ حُسْنُكَ وَاحِدٌ وَ كُلٌّ اِلٰى ذَاكَ الْجَمَالِ يُشِيرُ
يعنى:"سويلهديگمز سوزلر آيرى آيرى ايسه ده، سنڭ حُسنڭ بردر. بتون سوزلريمز، او حسنِ جماله إشارت ايدييورلر." بونڭ ايچوندر كه، قرآنِ كريمڭ سلاستى و يوكسك بلاغتى و نقشندهكى اينجهلگى طبقهِٔ إعجازه واصل اولمشدر.
اِنَّ اللّٰهَ لَا يَسْتَحْيِى اَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا
بو جملهدهكى كلمهلرڭ نكتهلرندن بحث ايدهجگز:
اِنَّ كلمهسى، هم حكمڭ حقيقته باغلى اولديغنه، هم حكمده واقع اولان تردّد و إنكارلرڭ دفعنه دلالت ايدر. اويله ايسه بو اِنَّ ، آيتڭ باشنده ذكر ايديلن متسلسل تردّدلره إشارتدر.
اَللّٰه كلمهسى، بوندن ئوڭجه ذكر ايديلن جنابِ حق ايله ممكنات آراسنده ياپدقلرى قياسدهكى خطايى، ذهنڭ گوزينه صوقويور. يعنى "ناصل اللّٰه دييورسڭز و ناصل اللّٰهى ممكناته قياس ايدييورسڭز، اللّٰه عنواننى طاشييان ذات، ممكناته قياس ايديلهبيلير مى؟"
س- لَا يَسْتَحْيِى حيا، نفسڭ صيقيلماسيله يوزده پيدا اولان قيزارتيدن عبارت اولديغندن، جنابِ حق حقّنده بو كلمهنڭ قوللانيلماسى محالدر؛ محالى نفى
— 232 —
ايتمكده فائده يوقدر. بناءً عليه لَا يَسْتَحْيِى يرنده لَا يَتْرُكُ دينلمش اولسيدى، محاليته محل قالمازدى؟
ج- بعوضه ايله ياپيلان تمثيلى إقتضا ايدن و حُسننى تقدير ايدن حكمت، بلاغت وسائره گبى أسبابه قارشى تمثيلى ترك ايتمك ايستهين، حيادن ماعدا تك بر أسباب يوقدر. حيا ده جنابِ حق حقّنده محالدر. اويله ايسه او تمثيلى ترك ايتمگه أصلا سبب بولونمديغنه إشارةً، لَا يَسْتَحْيِى كلمهسى لَا يَتْرُكُ كلمهسنه ترجيح ايديلمشدر. چونكه لَا يَتْرُكُ كلمهسى، بو معنايى إفاده ايدهمز. ياخود يَسْتَحْيِى نڭ ذكرى، اونلرڭ أحمقجهسنه سويلهدكلرى اَمَا يَسْتَحْيِى رَبُّ مُحَمَّدٍ اَنْ يُمَثِّلَ بِهٰذِهِ الْمُحَقَّرَاتِ يعنى "محمّدڭ ربّى بو حقير شيلردن تمثيل گتيرمگه حيا ايتمز مى؟" دييه سويلهدكلرى سوزلرندهكى يَسْتَحْيِى كلمهسنه مشاكلت و مشابهت ايچوندر. قرآنِ كريم بلاغتجه قيمتلى اولان مُشَاكَلَةً فِى الصُّحْبَةِ اُسلوبنه بناءً، اونلرڭ قوللاندقلرى يَسْتَحْيِى كلمهسنى عينًا قوللانمشدر.
اونلرڭ بو سوزلرينه مشاكلت و مشابهت نقطهِٔ نظرندن اَنْ يَضْرِبَ يرنده مِنَ الْمَثَلِ الْحَقِيرِ دينلمسى، مشابهتى صاقلامق ايچون داها مناسب اولوردى. فقط بو مناسبتڭ نظره آلينمامسى، لطيف بر اسلوبه إشارتدر كه: تمثيللر، مُهر ويا إمضالر گبى تصديق و إثبات ايچوندر. ناصلكه يازيلان بر شى مُهرلنمكله تصديق ايديلمش اولور؛ عينًا بونڭ گبى، سويلهنيلن بر سوز ده بر مثال ايله تصديق و إثبات ايديلمش اولور. ياخود اَنْ يَضْرِبَ ايله پارهنڭ ضربنه ايما ايديلمشدر. يعنى تمثيللرڭ ضربى و ضربِ مَثللر، سكّهنڭ ضربى قدر كلامه قيمت ويرييور. يعنى ناصلكه سكّه؛ گوموش و آلتونه قيمت ويرييور، ضربِ مَثللر ده كلاملره او نسبتده قيمت و إعتبار ويرييور. و بو إشارتله، وهملرى دفع ايتمك ايچون تمثيللرڭ گوزل بر واسطه اولدقلرينه و تمثيللرڭ بدعه اولمايوب بلاغت ساحهسنده ايشلك و گوزل بر جادّه اولديغنه ايما ايديلمشدر. أوت ضروبِ أمثال، معلوم قاعدهلردندر. داها قيصه و مختصر اولان ضَرْب مصدرى اوزرينه اَنْ يَضْرِبَ نڭ فعل صيغهسيله ترجيحًا ذكر ايديلمهسى، إعتراضلرينڭ منشئى بِالذّات تمثيل اولمايوب، بعوضهنڭ حقارتى اولديغنه إشارتدر. چونكه تمثيللر حدِّ ذاتنده قيمتلى
— 233 —
اولوب، إعتراضلره محل دگلدرلر. زيرا اَنْ يَضْرِبَ فعلدر. فعل، مستقل و ثابت اولماديغندن، صانكه لطيفدر. متكلّمڭ قصدى اونده طورمييور، مفعوله گچييور. مصدر اولان "ضرب" ايسه إسمدر. إسم، مستقل و ثابت اولديغى ايچون صانكه كثيفدر. متكلّمڭ قصدينى جذب ايدوب، مفعوله ويرمهمسى إحتمالى واردر.
بناءً عليه اِنَّ اللّٰهَ لَا يَسْتَحْيِى ضَرْبَ الْبَعُوضَةِ مَثَلًا دينلمش اولسيدى؛ إستحيا محلّى، "ضرب" اولوردى. حالبوكه إستحيانڭ محلّى، "بعوضه"در.
مَثَلًا : بوندن مراد، تمثيلڭ خاصيتى اولان عقلى بر شيئى، حسّى بر شيله و أصلى اولميان موهوم بر شيئى محقّق و موجود اولان بر شيله و غائب اولان بر شيئى، حاضر بر شيله تصوير ايتمكدر. مَثَلًا دهكى تنكيردن آڭلاشيلير كه، بوراده مدارِ نظر، بِالذّات مَثلڭ ذاتيدر، صفتلرى دگلدر. صفتلرى ايسه مقامڭ إقتضاسنه ويا ممثّلِ لهڭ حالنه حواله ايديلمشدر.
مَا تعميمى إفاده ايتديگندن، قاعدهنڭ عمومى اولديغنه إشارتدر كه، جواب يالڭز اونلرڭ إعتراض ايتدكلرى شيئه منحصر قالماسين.
بَعُوضَةً : پك چوق كوچك و حقير شيلر و حيوانلر بولونديغى حالده بعوضهنڭ تخصيصى، عند البلغا تمثيل ايچون إستعمالى چوق اولديغنه بناءًدر.
فَمَا فَوْقَهَا يعنى: قيمت و بلاغتجه بعوضهنڭ (سينك) مافوقى ويا كوچكلكده بعوضهنڭ مادونى وياخود هم قيمتده هم كوچكلكده بعوضهنڭ مادونى اولان شيلر. فقط مَا فَوْقَهَا تعبيرى، كوچك شيئڭ بلاغتجه داها غريب، خلقتجه داها عجيب اولديغنه إشارتدر.
فَاَمَّا الَّذِينَ اٰمَنُوا فَيَعْلَمُونَ اَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ اَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا اَرَادَ اللّٰهُ بِهٰذَا مَثَلًا
بو جملهنڭ أوّلكى جملهدن تفرّع و تشعّب ايتديگنى إفاده ايدن ف ، بو جملهيى هر ايكى شقّيله إنتاج ايدن ضمنى و گيزلى بر دليله إشارتدر. تصويرى شويله اولسه گركدر:
— 234 —
جنابِ حق، تمثيلى ترك ايتمز. زيرا بلاغتڭ إقتضا ايتديگى بر تمثيلدر. بلاغتڭ إقتضا ايتديگى شى ترك ايديلمز. اويله ايسه جنابِ حق بو تمثيلى ترك ايتمز. بناءً عليه إنصافى اولان، او تمثيلڭ بليغ، حق و اللّٰهدن اولديغنى بيلير. عناد ايله باقان آدم ايسه حكمتنى بيلمز، تردّده دوشر، صورار، سؤال ايدر، أڭ نهايت إستحقار ايله إنكاره گيرر. خلاصه: مؤمن، إنصافلى اولديغى ايچون اللّٰهدن اولديغنى تصديق ايدر. كافر اولان آدم عنادجى اولديغندن، "بونده نه فائده وار؟" دير.
اَمَّا: بو اَمَّا شرط أداتيدر. داخل اولديغى هر ايكى جملهيى برنجيسى ملزوم، ايكنجيسى لازم؛ ويا أوّلكيسى شرط، ئوتهكيسى مشروط اولمق اوزره، ايكنجيسنى برنجى ايله باغلار. أوت بو اَمَّا ، ايكى جمله آراسنده لزومى تأسيس ايتمك ايچون وضع ايديلمشدر. بناءً عليه بوراده فَيَعْلَمُونَ اَنَّهُ الْحَقُّ جملهسنڭ اَلَّذِينَ اٰمَنُوا جملهسنه لازم و ضرورى اولديغنه دلالت ايدر. يعنى ايمانى اولانڭ شأنى، اونڭ حق اولديغنى بيلمكدر.
كنديسندن داها قيصه اولان اَلْمُؤْمِنُونَ كلمهسنه بدل اَلَّذِينَ اٰمَنُوا دينلمسى، اونڭ حق اولديغنى بيلمك ايمان سببيله اولديغنه و كذا اونڭ حق اولديغنى بيلمك ايمان اولديغنه إشارتدر.
بلاغت نقطهِٔ نظرندن مقامه داها مناسب اولان اَنَّهُ الْبَلِيغُ جملهسنه ترجيحًا اَنَّهُ الْحَقُّ دينلمسى، اونلرڭ إعتراضلرندن قصد ايتدكلرى صوڭ نتيجهيه إشارتدر. چونكه اونلرڭ مقصدلرى، اللّٰهدن اولديغنى نفى ايتمكدر.
اَنَّهُ الْحَقُّ حقّانيتڭ او تمثيله حصر ايديلمهسندن آڭلاشيلير كه، تقبيح ايديلمهيوب إستحسان ايديلن يالڭز بعوضه تمثيليدر. بعوضهنڭ غيريسى و بعوضهدن داها اييسى، عيبلردن خالى اولسه بيله، بلاغتجه بعوضهنڭ يرينى طوتاماز. چونكه يالڭز عيبلردن سلامت، كماله دليل اولاماز.
مِنْ رَبِّهِمْ : او تمثيلڭ، ربلرندن نازل اولديغنى إفاده ايدن بو قيد، اونلر إعتراضلرينه هدف إتّخاذ ايتدكلرى، او تمثيلڭ نزولى اولديغنه إشارتدر.
— 235 —
وَ اَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا : بو اَمَّا أوّلكى اَمَّا گبى ماقبللرندهكى إجمالى تفصيل ايتمكله، تحقيق و تأكيدى إفاده ايدييور.
اَلَّذِينَ كَفَرُوا نڭ اَلْكَافِرُونَ كلمهسنه ترجيحًا ذكر ايديلمهسى، اونلرڭ بو إنكارى، قلبلرنده رسوخ پيدا ايدن كفردن نشئت ايتديگنه و اونڭ ايچون اونلرى ينه كفره گوتورديگنه إشارتدر.
أوّلكى جملهدهكى يَعْلَمُونَ نڭ مطابقتى ايچون بوراده فَلَا يَعْلَمُونَ دينمهسى مناسب ايكن، اونڭ يرينه ذكر ايديلن فَيَقُولُونَ ايجاز و إختصار ايچون مقدّر اولان حاللردن كنايهدر. تقديرِ كلام: "كفرى اولان آدم، حقيقتى بيلمز، تردّده دوشر، إنكاره گيرر، إستفهام شكلنده إستحقار ايدر، حقير گورور." و كذا كنديلرى ضلالتده اولدقلرى گبى، آغزلريله خلقى ده ضلالته سوروكلدكلرينه إشارتدر.
يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَ يَهْدِى بِهِ كَثِيرًا : بو جملهدن أوّلكى جملهده اَلَّذِينَ اٰمَنُوا مقدَّم اولديغنه نظرًا، بوراده اوڭا مناسب اولان يَهْدِى بِهِ نڭ تقديمى لازم ايكن، يُضِلُّ بِهِ تقديم ايديلمشدر. چونكه بو كلامدن مقصد، إنكار ايدنلرڭ إعتراضلرينى ردّ ايتمكدر. بوڭا بناءً يُضِلُّ بِهِ كسبِ أهمّيت ايتديگندن، تقديم حقّنى قزانمشدر.
س- ضلالت يرينه يُضِلُّ ، هدايت يرينه يَهْدِى يعنى مصدردن فعله اولان عدولدن مقصد نهدر؟
ج- فعلِ مضارع تجدّد و إستمراره دلالت ايتديگندن؛ يگرمى اوچ سنه دوام ايدن نزولِ قرآنڭ پارچه پارچه تجدّدى نسبتنده، اونلرڭ ظلمتِ كفريهلرينه قات قات ظلمتلرڭ علاوهسنه سببيت ويرديگنه، مؤمنلرڭ ده نزولڭ تجدّدى نسبتنده نورِ ايمانلرينڭ درجه درجه يوكسلمسنه باعث اولديغنه إشارتدر. و كذا بو جمله مَاذَا اَرَادَ اللّٰهُ إلٰى آخره جملهسيله إشارت ايديلن إستفهامه جواب اولديغى ايچون، هر ايكى فرقهنڭ وضعيتلرينى بيان ايتمك ايجاب ايتمشدر. و بو ايجابه بناءً، مصدره ترجيحًا فعل ذكر ايديلمشدر. يعنى بر فرقهنڭ وضعيتى ضلالت، اوتهكيسنڭ ده هدايتدر.
— 236 —
كَثِيرًا : أوّلكى كَثِيرًا دن كميت و عددجه چوقلق إراده ايديلمشدر. ايكنجى كَثِيرًا دن كيفيت و قيمتجه چوقلق قصد ايديلمشدر. و عين زمانده، قرآنڭ نوعِ بشره رحمت اولديغنڭ سرّينه إشارتدر. أوت إنسانلرڭ آز بر قسمنڭ فضيلت و هدايتلرينى چوق گورمك و گوسترمك، قرآنڭ بشره قارشى مرحمتلى و لطفكار اولديغنى گوسترر. و كذا بر فضيلت صاحبى، بيڭ فضيلتسزه مقابلدر. بو إعتبارله فضيلتى طاشييان آز اولسه ده، چوق گورونور.
وَمَا يُضِلُّ بِهِ اِلَّا الْفَاسِقِينَ : أوّلكى جملهده مطلق و مبهم اولارق ذكر ايديلن كَثِيرًا دن حاصل اولان وسوسهلرى، قورقولرى، تردّدلرى بو جمله ايله شويله دفع ايتمشدر كه: ضلالته گيدنلر، فاسقلردر. ضلالتلرينڭ منشئى ده فسقدر. فسقڭ سببى ايسه، كسبلريدر. صوچ اونلرده اولوب، قرآنده دگلدر. ضلالتى خلق ايتمك، ياپدقلرينڭ جزاسى ايچوندر.
ينه بيلينمسى لازمدر كه؛ بو جملهلرڭ هر بريسى ماقبلنى شرح و بيان ايدر؛ مابعدى ده اونى تفسير ايدر. ديمك هر جمله، ماقبلنه دليل، مابعدينه نتيجهدر. ايكى سلسله ايله بونى ايضاح ايدهجگز:
١ - اللّٰه، او تمثيلدن حيا ايتمز. چونكه او تمثيلى ترك ايتمز. هم او تمثيل، بليغدر. هم او تمثيل حقدر. هم او تمثيل، اللّٰهڭ كلاميدر. بونى ده، مؤمن اولان كيمسهلر بيلير.
٢ - اللّٰه منكِرلرڭ ديدكلرى گبى، او تمثيلدن حيا ايتمز. او منكِرلر، "او تمثيلڭ تركى لازمدر" دييورلر. زيرا او تمثيلڭ حكمتنى بيلمزلر، هم "بونده نه فائده وار" ديرلر. هم إنكار ايدييورلر، زيرا حقير گورويورلر. هم ايشيتمهلريله ضلالته گيرديلر، زيرا قرآن اونلرى ضلالته آتدى. هم اونلر فسقله قابوقلرندن چيقديلر، هم اللّٰهه اولان عهدلرينى بوزديلر، هم صلهِٔ رحمى كسديلر، هم أرضده اللّٰهڭ نظام و إنتظامنى إفساد ايتديلر. بناءً عليه خاسر و ضررلى اونلردر. دنياده وجدان، قلب و روحڭ عذابى ايله، آخرتده ده اللّٰهڭ غضبيله أبدى بر عذاب ايچنده قالان اونلردر.
— 237 —
اَلَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ مَا اَمَرَ اللّٰهُ بِهِ اَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِى الْاَرْضِ
أوّلا بيلينمسى لازمدر كه؛ قرآنِ كريمڭ إعجاز و نظمنده شكّ و شبههلرى ايقاع ايدن فاسقلرڭ بِالخاصّه بو مقامده، بو جملهده مذكور صفتلر ايله توصيفلرى، پك يوكسك و لطيف بر مناسبتى طاشييور. أوت صانكه قرآنِ كريم دييور كه: "قرآنِ أكبر دينلن كائناتڭ نظامنده قدرتِ أزليهنڭ إعجازينى گورهمهين ويا گورمك ايستهمهين او فاسقلرڭ؛ قرآنِ كريمڭ ده نظم و إعجازنده تردّدلرى و كور گوزلريله إعجازينى گورهمهيوب إنكار ايتمهلرى، بعيد و غريب دگلدر. زيرا اونلر، كائناتدهكى نظام و إنتظامى تصادفه و تحوّلاتِ غريبهيى و إنقلاباتِ عجيبهيى عبثيته و تصادفه إسناد ايتدكلرندن، بوزولمش اولان روحلرينڭ گوزندن او نظام تستّر ايدوب گورونمديگى گبى، پيس فطرتلريله ده، قرآنڭ معجز اولان نظمنى قاريشق، مقدّمهلرينى عقيم، ثمرهلرينى آجى گورديلر.
يَنْقُضُونَ : ئورولمش قالين بر شريدى آچوب طاغيتمق معناسنى إفاده ايدن "نقض" تعبيرى، يوكسك بر اسلوبه إشارتدر. صانكه جنابِ حقّڭ عهدى؛ مشيئت، حكمت، عنايتڭ ايپلريله ئورولمش نورانى بر شريددر كه، أزلدن أبده قدر اوزانمشدر. بو نورانى شريد، كائناتده نظامِ عمومى شكلنده تجلّى ايدهرك سلسلهلرينى كائناتڭ أنواعنه طاغيتير ايكن، أڭ عجيب سلسلهسنى نوعِ بشره اوزاتمشدر و روحِ بشرده پك چوق إستعداد و قابليتلرڭ تخملرينى أكمشدر. فقط او إستعدادلرڭ تربيهسنى و نتيجهسنى جزءِ إختيارينڭ ألنه ويرمشدر. او جزءِ إختيارينڭ يولارى ده شريعتڭ و دلائلِ نقليهنڭ ألنه ويريلمشدر. بناءً عليه جنابِ حقّڭ عهدينى بوزمامق و ايفا ايتمك، آنجق او إستعدادلرى لايق و مناسب يرلرينه صرف ايتمكله اولور. عهدڭ نقضى ايسه، بوزمق و پارچهلامقدن عبارتدر. مثلا: بعض أنبيايه ايمان و تصديق، بعضلرينى إنكار و تكذيب؛ بعض حكملرى قبول، بعضلرينى ردّ؛ بعض آيتلرى تحسين، بعضلرينى قبيح و چركين گورمك گبى. زيرا بويلهجه ياپيلان نقضِ عهد؛ نظمى، نظامى، إنتظامى إخلال ايدر، بوزار.
— 238 —
وَ يَقْطَعُونَ مَا اَمَرَ اللّٰهُ بِهِ اَنْ يُوصَلَ بو جملهدهكى أمر، ايكى قسمدر:
بريسى، تشريعيدر كه، صلهِٔ رحم ايله تعبير ايديلن أقربا و مؤمنلر آراسنده شرعًا أمر ايديلن مواصله خطّيدر.
ديگرى، أمرِ تكوينيدر كه، فطرى قانونلر ايله عادت اللّٰهڭ تضمّن ايتديگى أمرلردر. مثلا علمڭ إعطاسى، معنًا عملى أمر ايدييور؛ ذكانڭ إعطاسى، علمى أمر ايدييور؛ إستعدادڭ بولنماسى، ذكايى؛ عقلڭ ويريلمسى، معرفت اللّٰهى؛ قدرتڭ ويريلمسى، چاليشمايى؛ جسارتڭ ويريلمسى، جهادى معنًا و تكوينًا أمر ايدييور.
ايشته او فاسقلر، بو گبى شيلرڭ آراسنده شرعًا و تكوينًا تأسيس ايديلن مواصله خطّنى كسييورلر. مثلا عقللرى معرفت اللّٰهه، ذكالرى علمه كوس اولديغى گبى؛ أقربالره و مؤمنلره دخى طارغين اولوب، گيدوب گلمهيورلر.
وَ يُفْسِدُونَ فِى الْاَرْضِ : أوت فسقله بوزولان بر آدم، باتاقلغه دوشوب چيقاميان بر شخص گبى چوقلرڭ ده او باتاقلغه دوشمهلرينى ايستهيور كه، معروض قالديغى او دهشتلى حالت، بر پارچه خفيف اولسون. چونكه مصيبت عمومى اولورسه، خفيف اولور. و كذا بر شخصڭ قلبنده بر إختلال، بر فنالق حسّى اويانيرسه؛ يوكسك حسّياتى، كمالاتى سقوط ايتمگه باشلار؛ قلبنده تخريباته، فنالغه بر مَيل، بر ذوق پيدا اولور. يواش يواش او مَيل قلبنده بيور؛ صوڭره او شخص بتون لذّتنى، ذوقنى تخريباتده، فنالقده بولور. ايشته او وقت او شخص، تام معناسيله أرضده ييرتيجى بر حيوان، إختلالى چيقاروب بيوتن بر بلا، فسادى طورمايوب قاريشديران بر آفت كسيلير.
س- بر فاسقڭ فسقيله أرضڭ متأثّر اولماسى عقلدن اوزاقدر؟
ج- مادام كه أرضده نظام وار، موازنه ده اولماليدر. حتّى نظام موازنهيه تابعدر. بناءً عليه بر ماكينهنڭ ديشلرى آراسنه كوچك بر شى دوشرسه ماكينه متأثّر اولور، بلكه فعاليتى ده طورور. ويا فرضا ايكى طاغ بر ترازيله طارتيلير ايكن، ترازو موازى اولديغى وقت بر گوزينه بر جويز علاوه ايديليرسه موازنهسى بوزولور. دنيانڭ ده معنوى نظام ماكينهسى بويلهدر. متمرّد بر فاسقڭ فسقى، أرضڭ موازنهِٔ معنويهسنڭ بوزولماسنه وسيله اولابيلير.
— 239 —
اُولٰئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ : اُولٰئِكَ اوچ شيئى إفاده ايدييور. بريسى إحضار، ايكنجيسى محسوسيت، اوچنجيسى اوزاقلقدر. ديمك بو اُولٰئِكَ غائب اولان او فاسقلرى إحضار ايدر، محسوس بر شكلده گوسترر.
س- اونلرڭ إحضارينى ايجاب ايدن سبب نهدر؟
ج- سامعڭ طلب و ايستگيدر. أوت اونلرڭ پيس أحوالنى ايشيدن سامع، اونلره قارشى حسّ ايتديگى حدّت و نفرتنى إزاله ايچون؛ خسران ايله تجزيه و توصيفلرنده، صانكه اونلرى قارشيسنده حاضر اولارق گورمك ايستهيور، تا "اوخ! اوخ!" ديمكله قلبى راحت اولسون. مشاهدهلرى ممكن اولماديغى حالده اُولٰئِكَ ايله محسوس گوستريلمهلرى؛ گويا پيس أحواللرى، خبيث صفتلرى و شهرت و كثرتلرى اويله بر حدّه بالغدر كه، هركسڭ نظرِ نفرتى ئوڭنده اونلرڭ او حاللرينى تجسّم ايتديرهرك محسوس بر شكلده گوسترر. و بو إشارتدن، خسارته محكوم اولدقلرينڭ سببى ده آڭلاشيلمش اولور.
او فاسقلره راجع اولان اُولٰئِكَ نڭ إفاده ايتديگى اوزاقلق ايسه، اونلرڭ طريقِ حقدن اوزاقلقلرى اويله بر درجهيه بالغدر كه، بر داها طريقِ حقّه رجوعلرى ممكن اولمايوب، بو يوزدن ذمّه، تحقيره مستحق اولدقلرينه إشارتدر.
حصرى إفاده ايدن هُمْ ، خسارتڭ اونلره منحصر اولديغنه دلالت ايدر. حتّى مؤمنلرڭ بعض دنيا لذّتلرنده خسارتلرى، خسارت صاييلماز؛ و ينه مؤمنلردن أهلِ تجارتڭ تجارتلرنده واقع اولان ضررلرى خسارت دگلدر.
الْخَاسِرُونَ دهكى حرفِ تعريف، جنسى و حقيقتى إفاده ايدر. يعنى خسران گورنلرڭ حقيقتنى، جنسلرينى گورمك ايستهين وارسه، اونلره باقسين. و كذا اونلرڭ مسلكلرى محضِ خسارتدر، باشقه خسارتلره بڭزهميور.
خَاسِرِين : خسارتڭ مطلق بيراقيلماسى، يعنى بر شيله تقييد ايديلمهمسى، خسارتڭ بتون أنواعنه شامل اولديغنه إشارتدر. مثلا: وفاءِ عهدده نقض ايله خسارت ايتديلر، صلهِٔ رحمده قطع ايله، إصلاحده إفساد ايله، ايمانده كفر ايله، سعادتِ أبديهده شقاوتله ياپدقلرى خسارتلر گبى.
٭ ٭ ٭
— 240 —
كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَكُنْتُمْ اَمْوَاتًا فَاَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
يعنى:"نه صورتله اللّٰهى إنكار ايدييورسڭز؟ حالبوكه سزڭ حياتڭز يوقدى، او سزه حياتى ويردى؛ صوڭره سزى ئولديرهجكدر، صوڭره ينه حيات ويرهجكدر، صوڭره اوڭا رجوع ايدوب گيدهجكسڭز."
آيتلرڭ نظمنه عائد اوچ وجه، بو آيتده ده جاريدر:
بو آيتڭ ماقبليله إرتباطى:
أوت قرآنِ كريم، وقتا كه إنسانلرى عبادته و اللّٰهه ايمان ايتمگه دعوت ايتدى. و ايمانڭ إعتقاد ايديلهجك أساسلريله ياپيلاجق حكملرينى إجمالًا، دليللرينه إشارةً ذكر ايتدى. أوّلجه مجملًا إشارت ايديلن دليللرى تضمّن ايدن نعمتلرڭ تعداديله، بو آيتده ده ذكر ايتمگه عودت ايتدى.
أوت بو آيتله، أڭ بيوك نعمت اولان حياته إشارت ايديلمشدر. ايكنجى آيتله، بقا نعمتنه إشارت ايديلمشدر. أوت سماوات و أرضڭ تنظيماتى، حياتڭ كمال و سعادتنى تأمين ايدر. اوچنجى آيتله، بشرڭ كائنات اوزرينه تفضيل و تكريمنه إشارتدر. دردنجى آيتله، بشره تعليمِ علم نعمتنه إشارت ياپيلمشدر. بو نعمتلرڭ صورتنه، يعنى نعمت اولدقلرى جهته باقيليرسه؛ عنايتِ إلٰهيهيه دليل اولدقلرى گبى، عبادته ده دليلدرلر. چونكه نعمتلرى ويرنه شكر، واجبدر؛ كفرانِ نعمت، عقلًا ده حرامدر. أگر او نعمتلرڭ حقيقتلرينه باقيليرسه، مبدأ و معادى إثبات ايدن دليللردر.
و كذا بو آيت، گچن كافر و منافقلرڭ بحثنه ده ناظردر. اونڭ ايچون تعجّبى إفاده ايتمكله إنكارى تضمّن ايدن كَيْفَ ايله ياپيلان إستفهام، اونلرڭ تهديدلرينه إشارتدر.
— 241 —
شيمدى، بو جملهلرڭ آرالرندهكى إرتباط و مناسبتلردن بحث ايدهجگز:
أوت قرآنِ كريم، أوّلجه غائبانه ياپديغى حكايهدن صوڭره، بوراده خطابه باشلادى. بو ده، بلاغتجه معلوم بر نكته ايچوندر. شويله كه:
إنسان، بر آدمڭ فنالغندن، عيبلرندن بحث ايدركن حدّتى، غضبى او قدر غلبه ايدر كه؛ خيالًا، خيالى بر إحضار ايله خطاب صورتيله كنديسنه توجيهِ كلام ايتمگه باشلار. ويا اييلكلرندن بحث ايدركن شوقى و عشقى غليانه گلير، همان خيالنڭ قارشيسنه گتيرر، كنديسنه خطاب ايله قونوشمغه باشلار. بو إلتفات ايله تسميه ايديلن بر قاعدهدر. بو قاعدهنڭ لسانِ عربده بيوك بر موقعى واردر. ايشته قرآنِ كريم بو قاعدهيى تعقيبًا كَيْفَ تَكْفُرُونَ دييهرك، صيغهِٔ خطاب ايله اونلره توجيهِ كلام ايتمشدر. صوڭره وقتا كه بو مقامده تعقيب ايديلن مقصد؛ ايمان، عبادت ايتمك و كفرانِ نعمت ايتمهمك، كفرى ردّ ايتمك گبى گچن اصول و أساسلرى إثبات ايچون لازم اولان دليللرى ذكر ايتمكدر و دليللرڭ أڭ واضحى، أحوالِ بشر سلسلهسندن إستفاده ايديلن دليللردر و نعمتلرڭ أڭ بيوگى، او سلسلهنڭ عقده و دوگوملرندهدر. قرآنِ كريم
وَكُنْتُمْ اَمْوَاتًا فَاَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
اولان آيتِ كريمه ايله، بش دوگوملى، مرتّب او سلسلهِٔ عجيبهيه إشارت ايتمشدر. بز ده او بش دوگومى، بش مسئلهده حلّ و بيان ايدهجگز.
برنجى مسئله:كُنْتُمْ اَمْوَاتًا عقدهسنى، دوگومنى آچييور. شويله كه:
إنسانڭ جسدينى تشكيل ايدن ذرّهلر، عالمڭ ذرّاتى ايچنده جامد، طاغنيق بر شكلده ايكن، باقارسڭ كه؛ مخصوص بر قانون ايله، معيّن بر نظام ايله إنتظام آلتنه آلينهرق عالمِ عناصره گوندريلير. عالمِ عناصرده ساكت، ساكن، گيزلى بر وضعيتده ايكن، بردن بره قافله قافله، معيّن بر دستور ايله، يومى بر إنتظام ايله، بر قصد و حكمت آلتنده عالمِ مواليده إنتقال ايدر. عالمِ مواليدده ده، سكوت ايچنده ايكن بردن بره عجيب، غريب بر طرز ايله نطفهيه إنقلاب ايدر. صوڭره متسلسل إنقلابلر ايله علقه
— 242 —
اولور؛ صوڭره مضغه اولور، صوڭره أت، كميك اولور. بو إنقلابلرڭ هر بريسى، أوّلكيسنه نسبةً داها مكمّل ايسه ده، لايقنه گوره مواتدر، يعنى حياتسزدر.
س- موت، حياتڭ زواليدر. حالبوكه او ذرّهلرده حيات يوقدر كه، زوالى موت اولسون؟
ج- موتڭ او ذرّهلره إطلاق ايديلمسى، مجازدر. سببى ايسه؛ اوچنجى، دردنجى دوگوملرى ذهنه قبول ايتديرمك اوزره، ذهن ايچون بر حاضرلامادر.
ايكنجى مسئله:فَاَحْيَاكُمْ دوگومنى آچييور. أوت حيات، قدرتِ أزليهنڭ أڭ بيوك و أڭ اينجه و أڭ عجيب بر معجزهسيدر و بتون نعمتلردن اوستوندر و مبدأ و معادڭ برهانلرندن أڭ ظاهر برهاندر.
أوت حيات نوعلرينڭ أڭ أدناسى نبات حياتيدر. حياتِ نباتيهنڭ باشلانغيجى، چكردكده ويا حبّهده حيات دوگومنڭ اويانوب آچيلماسيدر. بونڭ كيفيتى او قدر ظاهر، او قدر عمومى، او قدر مألوف ايكن، زمانِ آدمدن شيمدىيه قدر حكمتِ بشردن و فلسفهسندن گيزلى قالمشدر. ايشته حياتڭ نه درجه اينجه اولديغى آڭلاشيلدى.
و كذا حياتى اولميان بر جسم، أڭ بيوك بر طاغ ده اولسه تكدر، يتيمدر، مكانندن باشقه بر شيله مناسبتى يوقدر. لٰكن بال آريسى گبى كوچك بر جسم، حياته مظهر اولديغى زمان، بتون كائناتله مناسبتدار اولور و هر شيله آليش ويريش ياپار؛ حتّى دييهبيلير كه: "كائنات بنم ملكمدر، بنم يرمدر." كائناتڭ هر طرفنه گيدر، حواسّيله تصرّف ايدر، بتون أشيا ايله كسبِ معارفه ايدر. بِالخاصّه حياتِ إنسانيه طبقهسنه چيقان حيات، عقلڭ نوريله عالملرى گزمش اولور. عالمِ جسمانيده تصرّف ايتديگى گبى، عالمِ روحانيده گزر، عالمِ مثاله سياحت ايدر؛ كنديسى او عالملرى زيارته گيتديگى گبى، او عالملر ده، اونڭ روحنڭ آيينهسنده تمثّل ايتمكله إعادهِٔ زيارت ايتمش گبى اولورلر. حتّى إنسان "عالم، اللّٰهڭ فضليله بنم ايچون خلق اولنمشدر" دييهبيلير. حياتِ إنسانيه؛ هر بريسى چوق طبقهلره شامل اولارق حياتِ مادّيه، حياتِ روحانيه،
— 243 —
حياتِ معنويه، حياتِ جسمانيه گبى نوعلره آيريلير، إنبساط ايدر. ديمك ضيا، رنك و جسملرڭ گورونمسنه سبب اولديغى گبى؛ حيات ده، موجوداتڭ كاشفى و سببِ ظهوريدر. أوت حيات، بر ذرّهيى بر كره گبى ياپار؛ أصحابِ حياتڭ هر بريسى، عالم بنمدر دييهبيلير. آرالرنده مزاحمه و مناقشه ده اولماز؛ مزاحمه و مناقشه، يالڭز نوعِ بشرده اولور. ايشته حياتڭ نه بيوك بر نعمت اولديغى آڭلاشيلدى.
و كذا جامد، طاغنيق بعض ذرّهلرڭ بردن بره بر وضعيتدن چيقوب، معقول بر سبب اولماديغى حالده ديگر بر وضعيته گيرمهسى، صانعڭ وجودينه ظاهر بر دليلدر. حتّى حيات؛ حقيقتلرڭ أڭ أشرفى، أڭ تميزيدر؛ هيچ بر جهتله خسّتى يوقدر، چركين بر لكهسى يوق. حياتڭ طيشى ده ايچى ده هر ايكى يوزى ده لطيفدر. حتّى أڭ كوچك و خسيس بر حيوانڭ حياتى بيله يوكسكدر. بونڭ ايچوندر كه، حيات ايله قدرت آراسنده ظاهرى بر سبب توسّط ايتمييور. حياته بِالذّات قدرتڭ مباشرتى، عزّته منافى دگلدر. حالبوكه امورِ خسيسهيه قدرتڭ ظاهرًا مباشرتى گورونمهمك ايچون أسبابِ ظاهره وضع ايديلمشدر. ديمك حياتده خسّت يوقدر. ايشته بوندن آڭلاشيلدى كه؛ حيات، صانعڭ وجودينه أڭ ظاهر بر دليلدر.
و كذا أڭ بسيط بر جسمڭ گچيرمش اولديغى إنقلابات و تحوّلاته دقّتله باقيليرسه گورولور كه؛ عالمِ ذرّاتدهكى ذرّهلر، عالمِ عناصره إنتقال ايدنجه باشقه صورتلره گيررلر، عالمِ مواليدده باشقه صورتلره دونرلر، نطفهده باشقه وضعيت آليرلر، صوڭره علقه اولور، صوڭره مضغه اولور، صوڭره بر إنسان صورتنى گيهر، اورتهيه چيقارلر. بو قدر إنقلاباتِ عجيبه أثناسنده، ذرّهلر اويله منتظم حركات و معيّن دستورلر اوزرينه جريان ايدرلر كه؛ صانكه بر ذرّه، مثلا عالمِ ذرّاتده ايكن وظيفهلنديريلمش و عبد المجيدڭ گوزنده ير آلوب وظيفه گورمك اوزره يوله چيقاريلمشدر. بو حالى، بو وضعيتى، بو إنتظامى گورن بر ذهن، بِلا تردّد حكم ايدر كه؛ او ذرّهلر، بر قصد ايله و بر حكمت آلتنده گوندريلير. ايشته ذرّاتڭ حياته مظهريتى ايچون گچيرديگى بو قدر عجيب و غريب طورلر، إنسانه ايكنجى بر حياتڭ بو حياتدن داها قولاى و داها سهل اولديغنه ده بر قناعت گتيرر. ايشته حياتڭ مبدأ و معاده دليل اولديغى بو حقيقتلردن آڭلاشيلدى.
— 244 —
فَاَحْيَاكُمْ جملهسى، ثُمَّ يُمِيتُكُمْ جملهسنه بر دليل گبيدر. هپسى ده برلكده، كَيْفَ دن إستفاده ايديلن إنكاره دليلدر.
اوچنجى مسئله:ثُمَّ يُمِيتُكُمْ عقدهسنى آچار. أوت موتڭ ده حيات گبى مخلوق اولديغنه، موتڭ إعدام و عدمِ محض اولماديغنه دلالت ايدر. موت، آنجق روحڭ جسد قفسندن چيقماسيله تبديلِ مكان ايتمهسندن عبارتدر. و كذا نوعِ بشرده موجود أمارات و إشاراتِ كثيرهدن قطعيتله آڭلاشيلير كه، إنسان ئولدكدن صوڭره بر شيئى باقى قالير؛ او شيئى ده، آنجق روحدر. ديمك روحڭ بقاسى، خاصّهِٔ ذاتيهدر. بو خاصّهِٔ ذاتيهنڭ بر فردده موجود اولماسى، نوعڭ تمامنده موجود اولماسنى إستلزام ايتمكله؛ موجبهِٔ جزئيهنڭ موجبهِٔ كلّيه حكمنده اولديغنه بر مثال تشكيل ايدييور. بناءً عليه موت، حيات گبى بر معجزهِٔ قدرتدر. يوقسه حيات شرطلرى بولنمديغندن عدمڭ دائرهسنه گيرمش دگلدر.
س- ئولوم ناصل نعمت اولور و نه صورتله نعمتلرڭ صيرهسنه داخل ايديلمشدر؟
ج- أوّلا: ئولوم، سعادتِ أبديهيه مقدّمهدر؛ بو إعتبارله نعمت صاييلابيلير. چونكه نعمتڭ مقدّمهسى ده نعمتدر. نتهكيم واجبڭ مقدّمهسى، واجب؛ حرامڭ مقدّمهسى، حرامدر.
ثانيًا: ئولوم، مضر حيوانلرله طولو بر حپسدن گنيش بر صحرايه چيقمق گبيدر. بناءً عليه روح، جسد قفسندن چيقارسه نجات بولور.
ثالثًا: ئولوم اولماسه ايدى، كُرهِٔ أرض نوعِ بشرى إستيعاب ايدهمزدى و نوعِ بشر مدهش پريشانيتلره معروض قاليردى.
رابعًا: إختيارلق يوزندن اويله بر درجهيه گلنلر وار كه، تكاليفِ حياتيهيه قادر اولاماز، دائما ئولومنى ايسترلر.
ايشته بونڭ ايچون، ئولوم نعمتدر.
دردنجى مسئله:ثُمَّ يُحْيِيكُمْ عقدهسنڭ بيانندهدر. أوت بو حيات، ايكنجى
— 245 —
حياتدر كه؛ ئولومدن صوڭره، حشردن أوّل وقوعه گلير. ديمك حياتِ اُخرويه بو ايكنجى حياتله باشلار. بناءً عليه بو يُحْيِيكُمْ دهكى خطاب، يالڭز إنسانلره عائد دگلدر، بِالجمله كائناته راجعدر. چونكه بو حياتِ اُخرويه، بتون كائناتڭ نتيجهسيدر. أگر بو حيات اولماسه، كائناتده حقيقت دينلن هر شى، ضدّينه إنقلاب ايدر. مثلا: نعمت نقمت اولور، عقل بلا اولور، شفقت ييلان اولور.
بشنجى مسئله:ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ نڭ عقدهسى حقّندهدر. أوت جنابِ حق، عالمِ كون و فساد دينلن شو عالمده حُسن، قبح، نفع، ضرر گبى ضدلرى، چوق حكمتلره بناءً قاريشق بر طرزده ياراتمشدر. هم ده إظهارِ عزّت ايچون، وسائط و أسبابى وضع ايتمشدر. حشر و قيامتده كائنات تصفيه عملياتنى گورديگى زمان، ضدلر بربرندن آيريلير و أسباب ايله وسائط ده اورتهدن قالقار؛ اورتهدهكى پرده و حجاب قالقدقدن صوڭره، هركس صانعنى گورور و حقيقى مالكنى بيلير.
تتمّه
مذكور آيتدهكى جملهلرڭ آراسندهكى إرتباطڭ خلاصهسنه بر ذيلدر
جنابِ حق، وقتا كه اونلرڭ كفرينى، إستفهام إفاده ايدن كَيْفَ ايله ردّ ايتدى و خلقى ده تعجّبه دعوت ايتدى و اوندن صوڭره گلن درت بيوك إنقلابى گوسترن درت جمله ايله برهان گتيرهرك إثبات ايتدى؛ او إنقلابلرڭ هر بريسى چوق طورلره، وضعيتلره و مرتبهلره شامل اولديغى گبى، كندندن صوڭره گلن إنقلابلرى حاضرلاييجى برر مقدّمه اولدى. برنجى إنقلابه وَ كُنْتُمْ اَمْوَاتًا جملهسيله إشارت ايديلمشدر. يعنى بر إنسانڭ جسدينى تشكيل ايدن ذرّهلرڭ عالمِ ذرّاتده گچيرمش اولديغى وضعيتلردن صوڭ وضعيتنه إشارتدر كه، فَاَحْيَاكُمْ جملهسيله إشارت ايديلن ايكنجى إنقلابه مقدّمه اولور. حقائقِ كونيهنڭ أڭ عجيبى اولان شو ايكنجى إنقلاب ده چوق مرتبهلره، چوق طورلره شاملدر كه؛ صوڭ طورى، وضعيتى ثُمَّ يُمِيتُكُمْ جملهسيله إشارت ايديلن اوچنجى إنقلابه مقدّمه اولور. بو إنقلاب دخى پك چوق برزخى طورلره شامل اولوب،
— 246 —
صوڭ وضعيتى ثُمَّ يُحْيِيكُمْ جملهسيله إشارت ايديلن دردنجى إنقلابده تماملانير. بو دردنجى إنقلاب دخى، بر چوق قبرى و حشرى وضعيتلره شامل اولوب، أڭ صوڭ وضعيتى ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ جملهسيله ختام بولور. ديمك بر ذىحياتڭ جسدى، برنجى إنقلابڭ برنجى وضعيتندن باشلامق اوزره دائما تجدّد ايدر، تازهلنير؛ يعنى بر لباسدن، بر قيافتدن چيقار، داها گوزل بر لباسه، بر قيافته گيرر. و هكذا بويلهجه سعادتِ أبديهيه مظهر اولونجهيه قدر دوام ايدر. بناءً على هذا بر ذىحياتڭ شو متسلسل وضعيتلرينه باقان بر آدم، ناصل إنكاره جسارت ايدهبيلير.
شيمدى مذكور آيتدهكى جملهلرڭ هيئتلرندن بحث ايدهجگز:
برنجى جمله:كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللّٰهِ بو جمله ايله ياپيلان إستفهام، او كافرلرڭ ذهنلرينى، گوزلرينى؛ ياپدقلرى كوتولگه، فنالغه چويرتير. تا كه، بِالذّات شقاوتلرينى گورسونلر؛ بلكه إنصافه گلوب إقرار ايدرلر. تَكْفُرُونَ دهكى خطاب، جنابِ حقّڭ شدّتِ غضبنه إشارتدر. چونكه غيبتدن خطابه ياپيلان إلتفات؛ يا شدّتِ حدّته ويا كثرتِ محبّته إشارتدر.
تَكْفُرُونَ يه بدل لَا تُؤْمِنُونَ نڭ ذكر ايديلمهمسى، اونلرڭ شدّتِ عنادلرينه إشارتدر. چونكه اونلر، حقّانيتى دلائل ايله ثابت اولان ايمانى ترك و بطلانى برهانلر ايله ثابت اولان كفرى قبول ايتديلر.
وَ كُنْتُمْ اَمْوَاتًا : بو جملهدهكى "واو"، واوِ حاليهدر. يعنى مابعدينڭ ماقبلنه حال اولديغنه دلالت ايدر. ديمك كُنْتُمْ اَمْوَاتًا ، تَكْفُرُونَ نڭ فاعلنه حالدر. حالڭ، ذوى الحالڭ عاملى ايله برابر اولماسى شرطدر. حالبوكه بوراده درت جمله واردر. بونلردن ايكيسى ماضى، ايكيسى مستقبل اولدقلرندن، ذوى الحالڭ عاملى اولان تَكْفُرُونَ ايله زمانجه مقارن دگلدرلر. بناءً عليه "واو"ڭ حاليتى، بر مقدّره إشارتدر. تقديرِ كلام: وَ تَعْلَمُونَ اِنْ كُنْتُمْ اَمْوَاتًا بو إعتبارله، تَكْفُرُونَ نڭ فاعلنه تَعْلَمُونَ جملهسى حال اولور. اوتهكى جملهلر اِنْ ه خبر اولورلر.
— 247 —
س- اونلر، برنجى ئولوم ايله بر حياتى بيليرلرسه ده، اللّٰهدن اولديغنى بيلمزلر، إنكار ايدرلر. ايكنجى حيات ايله اللّٰهه رجوعى ذاتًا إنكار ايدرلر؟
ج- جهلى إزاله ايدهجك دليللر ظاهر ايكن او وجهله جهل دينلمهمسى، بلاغتڭ قاعدهلرندن بريدر. بوڭا بناءً، برنجى موت ايله برنجى حياتڭ أطوار و أحوالنه ياپيلان دقّت، صانعى إقرار و تصديق ايتمگه إجبار ايدر و عين زمانده أوّلكى حيات و مماتڭ اللّٰهدن اولديغنى بيلمك، ايكنجى بر حياتڭ اولاجغنه ده ذهنى إقناع و إجبار ايدر. حال بويله ايكن، جاهل تلقّى ايتديگڭ او كافرلر، عالملر صيرهسنه داخلدرلر.
كُنْتُمْ دهكى خطابدن، اونلرڭ عالمِ ذرّاتده دخى بر نوع وجود و تعيّنلرى اولديغى آڭلاشيلييور. يوقسه او ذرّات، تصادف ايله راست گله معيّن جسملرى تشكيل ايدهمز.
اَمْوَاتًا تعبيرى، لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا نڭ مئالنه ايمادر.
فَاَحْيَاكُمْ : بو ف تعقيب و إتّصالى إفاده ايدر. يعنى، ماقبليله مابعدينڭ آراسنده مسافه اولميهجقدر. حالبوكه بوراده، موت ايله حيات آراسنده اوزون بر مسافه واردر. أوت فقط بو ف ، صانعى إثبات ايدن دليللرڭ منشئنه إشارتدر كه؛ او ذرّاتڭ هيچ بر واسطه و أسباب اولمقسزين جماديتدن حيوانيته دفعةً إنتقال ايتمهسى، ذهنى صانعى إقرار ايتمگه مجبور ايدر. و كذا او ذرّات، موات حالنده ايكن وضعيتلرى ثابت اولماديغندن، شأنلرى و إقتضالرى، فاصلهسز تعقيبدر.
س- اَحْيَاكُمْ ڭ يرينه نه ايچون صِرْتُمْ اَحْيَاءً دينلمهمشدر؟
ج- اَحْيَاكُمْ ، حياتڭ جنابِ حق طرفندن إعطا ايديلديگنه صراحةً دلالت ايدر. صِرْتُمْ اَحْيَاءً ده او دلالت يوقدر. يالڭز "حيات صاحبى اولديڭز" معناسنه دلالت ايدر.
ثُمَّ يُمِيتُكُمْ : بونڭ يرينه تَمُوتُونَ ذكر ايديلمهمسى؛ موتڭ، قدرڭ تقديريله، قدرتڭ بيوك بر تصرّفى اولديغنه إشارتدر. أوت عمرِ طبيعيسنى بيتيروب
— 248 —
صوڭره ئولنلر پك آزدر. قسمِ أعظمى، عمرِ طبيعيسى أثناسنده ئولورلر. ديمك موت، طبيعى بر نتيجه دگلدر؛ آنجق جسدڭ إنحلاليله طاغيلماسندن عبارتدر، يوقسه روحڭ فناسيله دگلدر. موت ايله جسد طاغيلير، روح باقى قالير.
ثُمَّ يُحْيِيكُمْ : ماقبليله مابعدى آراسنده بُعْدِ مسافهيى إفاده ايدن ثُمَّ ، إماته ايله ايكنجى إحيا آراسنده قوجهمان عالمِ برزخڭ فاصله اولديغنه إشارتدر.
ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ : بو ثُمَّ ايسه، ايكنجى إحيا ايله رجوع آراسنده موجود بيوك بر پرده و حجابڭ بولنديغنه إشارتدر.
تُرْجَعُونَ يعنى: أسباب پردهسنڭ كشفى ايله، وسائطڭ طرديله اللّٰهه رجوع ايدهجكسڭز.
سؤال:اللّٰهه رجوع ايتمك، اللّٰهدن گلمگى إقتضا ايدر. بونڭ ايچون بر قسم إنسانلر، اللّٰه ايله إنسان آراسنده إتّصالى توهّم ايتمشلردر و بعض صوفيلر ده شبههيه دوشمشلردر؟
جواب:دنياده إنسانڭ وجود و بقاسى اولديغى گبى، آخرتده ده وجود و بقاسى واردر. دنيادهكى وجود، واسطهسز دستِ قدرتدن چيقار. دنياده تركيب، تحليل، تصرّف، تحوّل ايله قاريشق بقا مسئلهسى سابقًا ذكر ايديلن حكمت اوزرينه أسباب، وسائط، علل، مسئلهيه مداخله ايدوب آرايه گيررلر. آخرتده ايسه وجود و بقا، هر ايكيسى ده لوازماتيله، تركيباتيله بِالذّات دستِ قدرتدن چيقارلر و هركس حقيقى مالكنى بيلير. ايشته بونى آڭلايان، رجوعڭ نه ديمك اولديغنى آڭلار.
— 249 —
هُوَ الَّذِى خَلَقَ لَكُمْ مَا فِى الْاَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوٰى اِلَى السَّمَاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ
بو آيتڭ سابق آيتله جهتِ إرتباطى:
أوّلكى آيتده كفر ايله كفران، دلائلِ أنفسيه ايله إنكار ايديلمشدر. بو آيتده، دلائلِ آفاقيهيه إشارت ايديلمشدر. و كذا أوّلكى آيتده وجود و حيات نعمتلرينه إشارت ايديلمش، بو آيتده بقا نعمتنه إشارت ايديلمشدر. و كذا أوّلكى آيتده، صانعڭ وجودينه دليل اولمقله حشره بر مقدّمه اولديغنه إشارت ايديلمش؛ بو آيتده ايسه، آخرتڭ تحقيقيله شبههلرڭ إزالهسنه إشارت ايديلمشدر. أوت صانكه اونلر دييورلر كه: "إنسانه بو قدر قيمت و أهمّيت ويريلمسى نرهدن و نهيه بناءًدر؟ و اللّٰهڭ ياننده موقعى نهدر كه اونڭ ايچون قيامتى قوپارييور؟" اونلره جوابًا قرآنِ كريم، بو آيتڭ إشارتيله دييور كه: "إنسانڭ پك يوكسك بر قيمتى اولماسه ايدى، سماوات و أرض اونڭ إستفادهسنه مطيع و مسخّر اولمازدى. و كذا إنسان أهمّيتسز اولسيدى، مخلوقات اونڭ ايچون خلق ايديلمزدى. أگر إنسان أهمّيتسز و قيمتسز اولسه ايدى، او وقت إنسان مخلوقات ايچون خلق اولوناجقدى. و كذا إنسانڭ خالقى ياننده موقعى پك بيوك اولديغى ايچوندر كه؛ عالمِ دنيايى كنديسى ايچون دگل، بشر ايچون؛ بشرى ده عبادتى ايچون خلق ايتمشدر.
خلاصه:إنسان ممتاز و مستثنادر؛ حيوانلر گبى دگلدر. اونڭ ايچون إنسان وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ جوهرينه بر صدف اولمشدر.
بو آيتدهكى جملهلرڭ نكتهلرينه گچييورز:
— 250 —
أى آرقداش! برنجى جملهده جَمِيعًا ، ايكنجى جملهده ثُمَّ ، اوچنجى جملهده سَبْعَ كلمهلرى ايچون بر تحقيقات لازمدر. او تحقيقاتى، آلتى نقطهده ايضاح ايدهجگز:
برنجى نقطه:
آشاغيده بيان ايديلديگى گبى، حياتڭ اويله بر خاصيتى واردر كه، حيات جزئى كلّ، جزئىيى كلّى، فردى نوع، مقيّدى مطلق، بر شخصى بر عالم گبى قيلار. بناءً عليه تك بر إنسان، "دنيا بنم أويمدر. دنيادهكى أنواع بنم قَوممدر و بنم عشيرتمدر و بتون أشيا ايله معارفهم و مناسبتم واردر." دييهبيلير.
ايكنجى نقطه:
بيليرسڭ كه؛ عالمده ثابت بر نظام واردر، محكم بر إرتباط واردر و دائمى دستورلر، أساسلى قانونلر واردر. بو إعتبارله عالم، بر ساعت ويا منتظم بر ماكينه گبيدر. هر بر چرخڭ، هر بر ويدانڭ، هر بر چيوينڭ؛ ماكينهنڭ نظام و إنتظامنده بر حصّهسى و ماكينهنڭ نتيجه و فائدهلرنده بر تأثيرى اولديغى گبى، أهلِ حيات ايچون و بِالخاصّه بشر ايچون ده بر فائدهسى وار.
اوچنجى نقطه:
آشاغيده ايشيدهجگڭ گبى، استفادهده مزاحمت و مناقشه يوقدر. ناصلكه زيد دييهبيلير كه: "شمس بنم لامبامدر، دنيا بنم أويمدر." عمر ده اويله دييهبيلير و آرالرنده مناقشه ده اولماز. أوت زيد مثلا دنياده تك فرض ايديليرسه، إستفادهسى ناصلسه، بتون إنسانلر ايچنده ايكن إستفادهسى ينه اويلهدر، نه فضله اولور نه نقصان. يالڭز غارَيْنه عائد اولان قسم مستثنادر. زيرا ييهجك، ايچهجك وسائره شيلرده مناقشه اولور.
دردنجى نقطه:
عالم ايچون تك بر يوز، بر جهت دگل، پك چوق عمومى و مختلف وجهلر واردر. و فائدهلرى تأمين ايدن، كثرتله عمومى و متداخل يعنى بربرى ايچنده جهتلر واردر. و إستفاده يوللرينڭ ده أنواعًا درلو درلو طريقلرى واردر. مثلا سنڭ گوزل بر باغچهڭ واردر. او باغچه، بر جهتدن سنڭ إستفادهڭه تخصيص ايديلديگى گبى، ديگر بر جهتدن ده خلقى فائدهلنديرر. مثلا او باغچهنڭ حُسننه، گوزللگنه هر باقان بر ذوق آلير، بر إنشراح پيدا ايدر؛ بونده بر مانع يوقدر. كذالك إنسانڭ بش ظاهرى، بش
— 251 —
باطنى اولمق اوزره اون دانه حاسّهسى و طويغوسى واردر. إنسان بو طويغولريله و كذا جسميله، روحيله، قلبيله دنيانڭ هر بر جزئندن إستفاده ايدهبيلير؛ مانع يوقدر.
بشنجى نقطه:
بو آيتله ديگر بعض آيتلردن آڭلاشيلييور كه؛ بو بيوك دنيا، إنسان ايچون ياراديلمشدر. و ياراديليشنده، إنسانڭ إستفادهسى علّهِٔ غائيه اولارق نظره آلينمشدر. حالبوكه أرضدن پك بيوك اولان زحلڭ، مثلا بشرى فائدهلنديرن، يالڭز زينتى و ضعيف بر ضياسيدر. بو جزئى فائده ايچون نه صورتله بشر اوڭا علّهِٔ غائيه اولور؟
الجواب:بر فائدهيى تعقيب ايدن آدم، بتون فكرينى، خيالنى او فائدهيه حصر ايدر و اوندن ماعدا بر شيئه باقماز و هر شيئه كندى حسابنه باقار، كيمسهيى نظره آلماز، حتّى كنديسنى علّهِٔ غائيه ظن ايدر. بناءً عليه بو گبى آدمه قارشى مقامِ إمتنانده سويلهنيلن او گبى كلاملرده مبالغه يوقدر. أوت بيڭلرجه حكمتلر ايچون ياراديلان زحلڭ هر بر حكمتنده بيڭلرجه جهتلر و هر بر جهتنده بيڭلرجه إستفاده ايدنلر بولونديغى حالده، "خلقتنده او آدمڭ إستفادهسى، علّهِٔ غائيهدن بر جزء اولارق دوشونلمشدر" دينليرسه نه مانعى وار؟ چونكه علّهِٔ غائيه، دائما بسيط بر شيدن عبارت دگلدر.
آلتنجى نقطه:إمامِ علينڭ
وَ تَزْعُمُ اَنَّكَ جِرْمٌ صَغِيرٌ ٭ وَ فِيكَ انْطَوَى الْعَالَمُ الْاَكْبَرُ
أمر ايتديگى گبى، إنسان كوچك بر جسم ايسه ده، بيوك عالمى ايچنه آلاجق قدر بيوكدر. اويله ايسه جزئى إستفادهسى كلّى اولور، اويله ايسه عبثيت يوقدر.
ايكنجى مسئله:ثُمَّ حقّندهدر.
أى آرقداش! بو آيت، أرضڭ سمادن أوّل ياراديلمش اولديغنه دلالت ايدر. و وَ الْاَرْضَ بَعْدَ ذٰلِكَ دَحٰيهَا آيتى ده سماواتڭ أرضدن أوّل خلق ايديلديگنه دالّدر. و كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا آيتى ايسه ايكيسنڭ بر مادّهدن برابر خلق ايديلمش و صوڭره بربرندن آييرد ايديلمش اولدقلرينى گوسترييور. شريعتڭ نقلياتنه نظرًا، جنابِ حق بر جوهرهيى، بر مادّهيى ياراتمشدر. صوڭره او مادّهيه تجلّى ايتمكله بر قسمنى بخار، بر قسمنى ده مايع قيلمشدر؛ صوڭره مايع قسمى ده، تجلّيسيله تكاثف ايدوب "زبد" كوپوك كسيلمشدر؛ صوڭره أرض ويا يدى كُرهِٔ أرضيهيى او كوپوكدن خلق ايتمشدر.
— 252 —
بو إعتبارله هر بر أرض ايچون هواءِ نسيميدن بر سما حاصل اولمشدر. صوڭره او مادّهِٔ بخاريهيى بسط ايتمكله يدى قات سماواتى تسويه ايدوب ييلديزلرى ايچنه زرع ايتمشدر و او ييلديزلر تخمنه مشتمل اولان سماوات إنعقاد ايتمش، وجوده گلمشدر.
حكمتِ جديدهنڭ نظرياتى ايسه شو مركزدهدر كه: گورمكده اولديغمز منظومهِٔ شمسيه ايله تعبير ايديلن گونشله اوڭا باغلى ييلديزلر جماعتى، بسيط بر جوهره ايمش؛ صوڭره بر نوع بخاره إنقلاب ايتمشدر؛ صوڭره او بخاردن، مايعِ نارى حاصل اولمشدر؛ صوڭره او مايعِ نارى برودت ايله تصلّب ايتمش يعنى قاتيلاشمش، صوڭره شدّتِ حركتيله بعض بيوك پارچهلرى فيرلاتمشدر. او پارچهلر تكاثف ايدهرك سيّارات اولمشلردر؛ شو أرض ده اونلردن بريدر. بو ايضاحاته توفيقًا، شو ايكى مسلك آراسنده مطابقت حاصل اولابيلير. شويله كه:
"ايكيسى ده بربرينه بيتيشكدى، صوڭره آيرى ايتدك" معناسنده اولان كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا نڭ إفادهسنه نظرًا، منظومهِٔ شمسيه ايله أرض، دستِ قدرتڭ مادّهِٔ أثيريهدن يوغورمش اولديغى بر خمور شكلنده ايمش. مادّهِٔ أثيريه، موجوداته نظرًا آقيجى بر صو گبى موجوداتڭ آرالرينه نفوذ ايتمش بر مادّهدر. وَ كَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ آيتى، شو مادّهِٔ أثيريهيه إشارتدر كه، جنابِ حقّڭ عرشى، صو حكمنده اولان شو أثير مادّهسى اوزرنده ايمش. أثير مادّهسى ياراديلدقدن صوڭره، صانعڭ ايلك ايجادلرينڭ تجلّيسنه مركز اولمشدر. يعنى أثيرى خلق ايتدكدن صوڭره، جواهرِ فرده قلب ايتمشدر. صوڭره بر قسمنى كثيف قيلمشدر و بو كثيف قسمدن، مسكون اولمق اوزره يدى كره ياراتمشدر. أرض، بونلردندر. ايشته أرضڭ (هپسندن أوّل تكاثف و تصلّب ايتمكله عجله قابوق باغلايهرق اوزون زمانلردن بَرى منشأِ حيات اولماسى إعتباريله) خلقتِ تشكّلى سمواتدن أوّلدر. فقط أرضڭ بسط ايديلمسيله نوعِ بشرڭ تعيّشنه ألويريشلى بر وضعيته گلديگى، سماواتڭ تسويه و تنظيمندن صوڭره اولديغى جهتله، خلقتى سمواتدن صوڭره باشلارسه ده بدايتده، مبدأده ايكيسى برابر ايمشلر. بناءً على هذا او اوچ آيتڭ آرالرنده بولنان ظاهرى مخالفت، بو اوچ جهتله مطابقته إنقلاب ايدر.
— 253 —
ايكنجى بر جواب:أى آرقداش! قرآنِ كريم تاريخ، جغرافيا معلّمى دگلدر. آنجق عالمڭ نظام و إنتظامندن بحثله، صانعڭ معرفت و عظمتنى جمهورِ ناسه درس ويرن مرشد بر كتابدر. بناءً عليه بونده ايكى مقام واردر:
برنجى مقام:نعمتلرى، إحسانلرى، مرحمتلرى گوسترمكله دلائلِ ظاهريهيى بيان ايتمكدن عبارتدر. بو إعتبارله أرض، سمواتدن أوّلدر.
ايكنجى مقام:عظمت، عزّت، قدرت دليللرينى گوسترر بر مقامدر. بو جهتله سماوات، أرضدن أوّلدر.
ثُمَّ مابعدينڭ ماقبلندن بر زمان صوڭره وجوده گلديگنه دلالت ايدر كه، بوڭا "تراخى" دينلير. ديمك بوراده أرض ايله سماوات آراسنده بر اوزاقلق واردر. بو اوزاقلق، أرضڭ سمواتدن أوّل خلق ايديلديگنه گوره ذاتيدر. عكسى حالده رُتَبِى و تفكّريدر. يعنى سماواتڭ خلقتى برنجى ايسه ده، تفكّرجه رتبهسى ايكنجيدر؛ أرضڭ خلقتى ايكنجى ايسه ده، تفكّرى برنجيدر. يعنى أوّلا أرضڭ تفكّرى، صوڭره سماواتڭ تفكّرى لازمدر. بوڭا گوره ثُمَّ ايله اِسْتَوٰى آراسنده اِعْلَمُوا وَ تَفَكَّرُوا مقدّردر. تقديرِ كلام: ثُمَّ اِعْلَمُوا وَ تَفَكَّرُوا اَنَّهُ اسْتَوٰى إلٰى آخردر.
اوچنجى مسئله:سَبْعَ كلمهسى حقّندهدر.
أى آرقداش! سماواتڭ طوقوز طبقهدن عبارت اولديغى، أسكى حكمتڭ خرافهلرندن بريدر. اونلرڭ او خرافهوارى فكرلرى، أفكارِ عامّهيى إستيلا ايتمشدى. حتّى بعض مفسّرلر، بعض آيتلرڭ ظاهرينى اونلرڭ مذهبلرينه مَيل ايتديرمشلردر. حكمتِ جديده ايسه، فضا دينلن شو بوشلقده يالڭز ييلديزلرڭ معلّق بر وضعيتده طورمقده اولدقلرينه قائلدر. بونلرڭ مذهبندن، سماواتڭ إنكارى چيقييور. و بو ايكى حكمتڭ بريسى إفراطه وارمشسه ده ئوتهكيسى تفريطده قالمشدر. شريعت ايسه، جنابِ حقّڭ يدى طبقهدن عبارت سماواتى خلق ايتمش اولديغنه حاكمدر و ييلديزلرڭ ده باليق گبى او سمالر دڭزلرنده يوزمكده اولدقلرينه قائلدر. حديث ايسه، سمانڭ مَوْجٌ مَكْفُوفٌ دن عبارت بولونديغنى أمر ايدييور. شو حق اولان مذهبڭ، آلتى مقدّمه ايله تحقيقاتنى ياپاجغز.
— 254 —
برنجى مقدّمه:شو گنيش بوشلغڭ أثير ايله طولو اولديغى، فنًّا و حكمةً ثابتدر.
ايكنجى مقدّمه:أجرامِ علويهنڭ قانونلرينى ربط ايدن و ضيا و حرارتڭ أمثالنى نشر و نقل ايدن فضايى طولديرمش بر مادّه موجوددر.
اوچنجى مقدّمه:مادّهِٔ أثيريهنڭ ينه أثير اولارق قالمق شرطيله، سائر مادّهلر گبى مختلف تشكّلاتى و آيرى آيرى نوعلرى واردر. بخار ايله صو و بوزڭ تشكّلاتلرى گبى.
دردنجى مقدّمه:أجرامِ علويهيه دقّت ايديليرسه، طبقهلرى آراسنده مخالفت گورونور. أوت يڭى تشكّله و إنعقاده باشلامش ميليارلرجه ييلديزلردن عبارت كهكشان ايله آڭيلان طبقهِٔ أثيريه، ثابت ييلديزلرڭ طبقهسنه مخالفدر. بو ده منظومهِٔ شمسيهنڭ طبقهسنه و هكذا يدى طبقهيه قدر بربرينه مخالف طبقهلر واردر.
بشنجى مقدّمه:آراشديرمالر نتيجهسنده ثابت اولمشدر كه: بر مادّهده تشكيل، تنظيم، تسويهلر واقع اولورسه، بربرينه مخالف طبقهلر حصوله گلير. بر معدندن كول، كومور، ألماس ميدانه گلير؛ آتشدن آلَوْ، دومان حصوله گلير. مولّد الماء ايله مولّد الحموضهنڭ إمتزاجندن صو، بوز، بخار تولّد ايدر.
آلتنجى مقدّمه:شو متعدّد أمارهلردن آڭلاشيلدى كه؛ سماوات متعدّددر، شريعت صاحبى ده يديدر ديمشدر، اويله ايسه يديدر. مع هذا يدى، يتمش، يدى يوز صاييلرى عرب اسلوبلرنده كثرت ايچون قوللانيلير.
آرقداش! پك گنيش بولنان قرآنِ كريمڭ خطابلرينه، معنالرينه، إشارتلرينه دقّت ايديلمكله بر عاميدن طوت بر ولىيه قدر بتون طبقاتِ ناسه و عموم أفكارِ عامّهيه اولان مراعاتلرى، اوقشامالرى فوق العاده حيرته، تعجّبه موجبدر. مثلا: سَبْعَ سَمٰوَاتٍ كلمهسندن بعض إنسانلر هواءِ نسيميهنڭ طبقهلرينى فهم ايتمشدر. اوبر بعض ده، أرضمز ايله آرقداشلرى اولان حياتدار كرهلرى إحاطه ايدن نسيمى كرهلرى فهم ايتمشدر. بر قسم ده، سيّاراتِ سبعهيى فهم ايتمشدر. بر قسمى ده، منظومهِٔ شمسيه ايچنده أثيرڭ يدى طبقهسنى فهم ايتمشدر. بر قسم ده، شو بيلديگمز منظومهِٔ شمسيه
— 255 —
ايله برابر آلتى دانه داها منظومهِٔ شمسيهيى فهم ايتمشدر. بر قسم ده أثيرڭ تشكّلاتى يدى طبقهيه إنقسام ايتديگنى فهم ايتمشدر.
خلاصه:هر بر قسم إنسانلر، إستعدادلرينه گوره فيضِ قرآندن حصّهلرينى آلمشلردر. أوت قرآنِ كريم بتون شو مفهوملره شاملدر دييهبيليرز.
برنجى جمله:
هُوَ الَّذِى خَلَقَ لَكُمْ مَا فِى الْاَرْضِ جَمِيعًا : بو جملهنڭ بش وجهله ماقبليله إرتباطى واردر:
برنجى وجه:أوّلكى آيت، وجود و حيات نعمتلرينه إشارتدر. بو آيت، بقا و بقانڭ أسباب و لوازماتنه إشارتدر.
ايكنجى وجه:قرآنِ كريم وقتا كه أوّلكى آيتله بشر ايچون مرتبهلرڭ أڭ يوكسگى اولان رجوعى إثبات ايتدى، سامعڭ ذهننه شويله بر سؤال گلدى: شو ذليل إنسانلرڭ بو يوكسك مرتبهيه لياقتلرى نرهدن گلمشدر؟ قرآنِ كريم بو جمله ايله او سؤالى شويلهجه جوابلانديرمشدر: بتون دنيا دستِ إطاعت و تسخيرينه ويريلن إنسانڭ، ألبته خالقنڭ ياننده بيوك بر موقعى واردر.
اوچنجى وجه:أوّلكى آيت بشر ايچون حشر و قيامتڭ وجودينه إشارت ايتمهسى، سامعجه گويا "بشرڭ نه قيمتى واردر كه اونڭ سعادتى ايچون قيامت قوپاجق؟" دييه وارد اولان سؤال، بو آيتله: "أرض بتون مشتملاتيله إستفادهسى ايچون ياراديلان و بتون أنواع إطاعت و أمرينه ويريلن إنسان، نتيجهِٔ خلقتدر. ألبته و ألبته اونڭ سعادتى ايچون قيامت قوپاجقدر." دييه جوابلانديريلمشدر.
دردنجى وجه:أوّلكى آيت، قيامتده أسباب و وسائطڭ اورتهدن قالقماسيله، إنسانڭ مرجعى يالڭز جنابِ حقّه منحصر قالاجغنه إشارت ايتمشدر. بو آيت ايسه، دنياده ده إنسانڭ مرجعِ حقيقيسى جنابِ حقّه منحصر اولديغنى سويلهيور. زيرا أسباب و وسائطڭ آرقهسنده، قدرتڭ شعاعى گورونور؛ تأثير اونڭدر، أسباب ايسه پردهدر.
بشنجى وجه:أوّلكى آيت، سعادتِ أبديهيه إشارتدر. بو آيت ده، سعادتِ أبديهنڭ إنسانه ويريلمهسنى إقتضا ايدن و سبب اولان جنابِ حقدن سبقت ايتمش
— 256 —
فضل و إنعامه إشارتدر كه؛ كنديسنه أرضڭ مشتملاتى إحسان ايديلمش إنسانڭ ألبته سعادتِ أبديهيه لياقتى واردر.
ثُمَّ اسْتَوٰى اِلَى السَّمَاءِ : بونڭ ماقبليله جهتِ إرتباطى درتدر:
برنجى جهت:أرض و سما توئم يعنى ايكيزدرلر، بربرندن آيريلمازلر؛ ذكرده، فكرده دائما برابر طولاشييورلر. بو جملهدن أوّلكى جملهده أرض ذكر ايديلديگى گبى، بو جملهده ده سما ذكر ايديلمشدر.
ايكنجى جهت:بشرڭ أرضدن إستفادهسنى إكمال و إتمام ايدن، آنجق سماواتڭ تنظيميدر.
اوچنجى جهت:أوّلكى آيت، إحسان و فضل دليللرينه إشارت ايتمشدر. بو آيت ده، قدرت و عظمته إشارت ايدييور.
دردنجى جهت:بو جمله، بشرڭ إستفادهسى يالڭز أرضه منحصر اولماديغنه، سما دخى اونڭ إستفادهسنه تسخير ايديلديگنه إشارتدر.
فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ : بو جملهنڭ ماقبليله إرتباطى، اوچ چشيددر:
١ - كُنْ ايله فَيَكُونُ آراسندهكى إرتباط گبيدر. ناصلكه مأمورڭ حصولى كُنْ أمرينه باغليدر؛ سماواتڭ تسويهسى ده اِسْتَوٰى يه باغليدر.
٢ - قدرتڭ تعلّقيله إرادهنڭ تعلّقى آراسندهكى إرتباط گبيدر. يعنى إستوى إرادهنڭ تعلّقنه، تسويه ده قدرتڭ تعلّقنه بڭزر بر إرتباطدر.
٣ - نتيجه ايله مقدّمه آراسنده بولنان إرتباط گبيدر. چونكه سماواتڭ تسويهسى، مقدّمهسى اولان "إستوى"يه ترتّب ايدر.
وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ : بو جمله ماقبليله ايكى وجهله مربوطدر:
برنجى وجه:بو جملهدهكى علمِ كلّى، سماواتڭ تنظيم و تسويهسنه دليل اولديغى گبى، تنظيم و تسويهنڭ وجودى ده علمِ كلّينڭ وجودينه دليلدر.
— 257 —
ايكنجى وجه ايسه:أوّلكى جمله قدرتِ كاملهيه، بو جمله ايسه كلّى و شموللى علمه دلالت ايدر.
جملهلرڭ نكتهلرينى بيان ايدهجگز:
هُوَ الَّذِى إلٰى آخر... بو جمله ماقبليله باغلى دگلدر. آنجق مستأنفه اولوب بش سؤال ايله جوابلرينه إشارتدر كه، بوندن ئوڭجه بيان ايديلديگندن تكرارينه لزوم يوقدر.
هُوَ الَّذِى دهكى هُوَ مبتدادر، اَلَّذِى صلهسيله برابر خبردر. بو جملهده مبتدا ايله خبرڭ تعريفلرى توحيده إشارت اولديغى گبى، حصره ده دلالت ايدر. يعنى مشتملاتِ أرضيهنڭ خلقى جنابِ حقّه منحصر اولديغى گبى، خالقى ده يالڭز جنابِ حقدر. بو حصر، ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ جملهسنده اِلَيْهِ نڭ تقديميله حاصل اولان حصره دليلدر. يعنى مشتملاتِ أرضيهنڭ خلقى جنابِ حقّه منحصر اولديغى ايچون، قيامتده مرجعيت ده جنابِ حقّه منحصردر.
اَلَّذِى صلهسيله برابر خبردر. خبرڭ أصلى و مستحقّى، نكره اولمقدر. بوراده معرفه اولارق گلمسى، حكمڭ ظاهر و معلوم اولديغنه إشارتدر. يعنى: "جنابِ حقّڭ مشتملاتِ أرضيهنڭ خالقى اولديغى معلوم و ظاهردر."
منفعت ايچون قوللانيلان لَكُمْ دهكى "ل" أشيانڭ خلقةً مباح، حلال، منفعتلى اولارق ياراديلوب، بعض عارضهلردن طولايى حرام اولمش اولدقلرينه إشارتدر. مثلا أغيارڭ مالى، عصمتِ شرعيه ايچون حرام اولمشدر. إنسانڭ أتى، حرمت و كرامت ايچون؛ زهر، ضرر ايچون؛ لاشه أتى، نجاست ايچون حرام اولمشلردر. و كذا هر بر شيده بر فائده، بر منفعت اولديغنه رمزدر. و كذا بشر ايچون هر شيده بر منفعتى بولنديغنه رمزدر. أوت هانگى شى اولورسه اولسون، بشره بر جهتدن بر إستفادهيى تأمين ايدر، وَلَوْ عبرت آلمق ايچون اولسون. و كذا أرضڭ قارننده إستقبال إنسانلرينى إنتظار ايدن پك چوق رحمتڭ خزينه و دفينهلرينڭ بولنديغنه رمزدر.
لَكُمْ جار و مجرورينڭ مَا فِى الْاَرْضِ اوزرينه تقديمى، بشره عائد إستفادهلرڭ هر غايهدن أوّل و أولٰى اولديغنه إشارتدر.
عمومى إفاده ايدن مَا هر شيده منفعتلرى آرامغه إنسانلرى ترغيب و تشويق ايچوندر.
— 258 —
فِى الْاَرْضِ دهكى فِى نڭ عَلٰى يه ترجيحى، أڭ چوق منفعتلرڭ أرضڭ قارننده اولديغنه و أرضڭ قارنندهكى أشيانڭ تحرّيسنه إنسانلرى تشجيع ايتديگنه إشارتدر. و كذا أرضڭ ايچندهكى معدن و مادّهلرڭ إستفادهِٔ بشر ايچون ياراديليشى، أرضڭ ايچنده هنوز كشف ايديلهميهن عناصر و مادّهلردن (تكاليفِ حياتڭ زحمتلرندن مستقبلڭ إنسانلرينى قورتارهجق) بعض غدائى وسائره مادّهلرڭ وجودى ممكن اولديغنه دلالت ايدر.
جَمِيعًا : أرضدهكى بعض أشيانڭ عبث و فائدهسز اولدقلرينه عائد أوهامى دفع ايتمك ايچوندر.
ثُمَّ اسْتَوٰى دهكى ثُمَّ أرضڭ خلقتيله سماواتڭ تسويهسى آراسندهكى جنابِ حقّڭ أفعال و شئوناتنڭ سلسلهسنه إشارتدر. و كذا بشره منفعت خصوصنده، سماواتڭ تسويهسى أرضڭ خلقتندن رتبهجه اوزاق اولديغنه دلالت ايدر. ايجاز و إختصار ايچون اَرَادَ اَنْ يُسَوِّى يرنده اِسْتَوٰى دينلمشدر.
اِسْتَوٰى كلمهسنڭ إستعمالى، بوراده مجازدر. يعنى هدفه قصدينى حصر ايدوب صاغه صوله باقميانلر گبى، سماواتڭ تسويهسنى إراده ايتمشدر.
اِلَى السَّمَاءِ : بو سمادن مقصد، سماواتڭ مادّهسى اولان بخاردر.
فَسَوّٰيهُنَّ دهكى ف تفريعى إفاده ايتديگنه نظرًا، تسويهنڭ إستوايه باغلانماسى؛ فَيَكُونُ نڭ كُنْ أمرينه ويا قدرتڭ تعلّقى إرادهنڭ تعلّقنه ويا قضانڭ قدره اولان ترتّبلرينه بڭزهيور و تعقيبى إفاده ايتديگنه گوره، مقدّر بعض فعللره ايمادر. تقديرِ كلام: نَوَّعَهَا وَ نَظَّمَهَا وَ دَبَّرَ الْاَمْرَ بَيْنَهَا فَسَوّٰيهُنَّ إلٰى آخر...دن عبارتدر. يعنى: "نوعلره آييردى، تنظيم ايتدى، آرالرنده لازم گلن أمرلرى، تدبيرلرى ياپدى؛ صوڭره يدى طبقهيه تسويه ايتدى."
سَوّٰى : يعنى "منتظم، مستوى؛ أنواعى، أجزالرى متساوى اولارق ياراتدى."
هُنَّ : بو ضميرڭ جمعى، سماوات اولاجق مادّهنڭ نوعلره منقسم اولديغنه إشارتدر.
— 259 —
سَبْعَ تعبيرى، سماوات طبقهلرينڭ كثرتنه إشارتدر و بو طبقهلرڭ تشكّلاتِ أرضيهنڭ أدوارِ سبعهسيله صفاتِ سبعهيه مناسبتدار اولديغنه ايمادر.
سَمٰوَاتٍ : بو سمالرڭ بر قسمى، سيّارات باليقلرينه دڭزدر؛ بر قسمى ده ثابت ييلديزلره مزرعهدر؛ بر قسمى ده سما چيچكلرى حكمنده اولان "درارى" ييلديزلره باغچه و بوستاندر.
وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ : بو "واو" عطف ايچوندر. حالبوكه بوراده عطفڭ طرَفَيْنى آراسنده مناسبت يوقدر. اويله ايسه، بو مناسبتى بولمق ايچون تقديره إحتياج واردر. شويله كه: وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ "اويله ايسه، بو بيوك أجرامڭ خالقى اودر." وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ "اويله ايسه او أجرامدهكى صنعتى تنظيم، تحكيم ايدن اودر."
إلصاقى إفاده ايدن بِكُلِّ كلمهسندهكى ب ؛ علمڭ، معلومدن إنفكاك و إنفصالنڭ ممكن اولماديغنه إشارتدر.
كُلِّ ، تعميمى إفاده ايدن بر أداتدر. بوراده إفاده ايتديگى تعميمدن هيچ بر شيئڭ، هيچ بر فردڭ تخصيصى و دائرهِٔ شمولندن إخراجى يوقدر. بو إعتبارله مَا مِنْ عَامٍ اِلَّا وَقَدْ خُصَّ مِنهُ الْبَعْضُ اولان قاعدهِٔ كلّيهيى تخصيص ايدييور. چونكه كنديسى بو قاعدهنڭ شمولندن خارج قالمشدر.
شَيْءٍ : بو كلمه؛ واجب، ممكن، ممتنعه شاملدر.
عَلِيمٌ : يعنى، ذاتى ايله علم آراسنده ضرورى، لزومى بر ثبوت واردر.
— 260 —
وَ اِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلٰئِكَةِ اِنِّى جَاعِلٌ فِى الْاَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا اَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَ يَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ قَالَ اِنِّى اَعْلَمُ مَالَا تَعْلَمُونَ
يعنى:دوشون او زمانى كه، ربّڭ ملائكهيه خطابًا: "بن يرده بر خليفهيى ياراتهجغم!" ديدى. ملائكه ده: "يرده فساد ياپهجق، قان دوكهجك كيمسهلرى مى ياراتهجقسڭ! حالبوكه بز، حمدڭله سنى تسبيح و تقديس ايدييورز." ديديلر. ربّڭ ده: "سزڭ بيلمهديگڭزى بن بيلييورم!" دييه اونلره جواب ويردى.
آرقداش! ملائكهنڭ وجودينى تصديق و قبول ايتمك ايمانڭ ركنلرندن بريدر. بر قاچ مقامده بو ركنى إثبات و ايضاح ايدهجگز.
برنجى مقام:
أرضڭ أجرامِ علويهيه نسبةً پك كوچك و سفلى اولديغى حالده جانلى مخلوقاتله طولو اولديغنى گوروب عالمڭ ده نظام و إنتظامنه دقّت ايدن إنسان، أجرامِ علويهنڭ ده او يوكسك برجلرنده، حياتلى ساكنلرى اولديغنه قطعى بر شكلده حكم ايدر.
أوت او برجلرده ملائكهنڭ وجودينى قبول ايتمهين آدمڭ مَثلى شويله بر آدمڭ مَثلنه بڭزر: او آدم، بيوك بر شهره گيدركن، شهرڭ بر كنارنده پك كوچك بر بنايه تصادف ايدر. باقار كه إنسانلرله طولودر. و عرصهلرينه باقار كه، جانلى مخلوقاتله طولو. و غدالرينه باقار كه؛ نباتات، باليق وسائره گبى حيات شرطلرى يرندهدر. صوڭره باقار كه؛ پك اوزاقده ميليونلرجه آپارتمانلر، كوشكلر وار. آرالرنده، اوزون اوزون ميدانلر، تنزّهگاهلر بولونور. فقط او كوچك بنادهكى إنسانلرڭ حيات شرطلرى، او بيوك بنالرده بولنمديغندن؛ او يوكسك، مزيَّن سرايلرى، ساكنلردن بوش، خالى اولديغنى إعتقاد ايدر.
— 261 —
ملائكهنڭ وجودينى تصديق ايدن آدمڭ مَثلى ايسه شويله بر شخصڭ مَثلى گبيدر: او آدم، او كوچك خانهنڭ إنسانلر ايله طولو اولديغنى گورور گورمز، بِلا تردّد او يوكسك قصرلرڭ ده حيات يرى و اونلرده ده اونلره مناسب ساكنلر بولنديغنه حكم ايدر. و او يوكسك قصرلره مخصوص و مناسب حيات شرطلرى واردر. فقط اورالرڭ ساكنلرى پك اوزاق اولدقلرندن گورونمهمهلرى، يوق اولدقلرينه دلالت ايتمز.
بناءً عليه أرضڭ ذوى الحياتله طولو اولماسندن قطعيتله آڭلاشيلييور كه؛ بو گنيش بوشلقده طورمقده اولان سمالرده، ييلديزلرده، برجلرده و چوق قسملره منقسم و مشتمل سماواتده، شريعتڭ ملائكه ايله تسميه ايتديگى ذىحياتلر موجوددر.
ايكنجى مقام:
بوندن أوّل إثبات و ايضاح ايديلديگى گبى؛ حيات، موجوداتڭ كشّافيدر، بلكه موجوداتڭ نتيجهسيدر. بناءً عليه بو گنيش فضانڭ ساكنلردن و شو يوكسك سماواتڭ شنلكلردن خالى اولدقلرينڭ إمكانى وار ميدر؟ أوت بتون عقلاءِ عقل و نقل، معنوى بر إجماع و إتّفاقله ملائكهنڭ معنا و حقيقتلرينه حكم ايتمشلردر؛ فقط تعبيرلرى چشيد چشيددر. مثلا: مشائيون، أنواعِ موجوداتى إداره ايدن روحانى ماهيتِ مجرّده ايله؛ اشراقيّون ايسه، عقول و أرباب الأنواع ايله؛ دينلر دخى مَلك الجبال، مَلك البحار، مَلك الأمطار گبى تعبيرلرله تعبير ايتمشلردر. حتّى عقللرى كور گوزلرنده بولنان مادّيون طائفهسى ده، ملائكهنڭ معناسنى إنكار ايتمگه مجال بولامدقلرندن، فطرتڭ ناموسلرينه نفوذ ايدن قواىِ ساريه ايله تعبير ايتمشلردر.
س- كائناتڭ إرتباطنى، حياتنى تأمين ايچون، خلقتده جريان ايدن ناموسلر، قانونلر كافى گلمز مى؟
ج- سنڭ ديديگڭ او سارى قانونلر، ناموسلر؛ إعتبارى و وهمى أمرلردر. معيّن وجودلرى، مشخّص هويتلرى آنجق اونلرى تمثيل ايدن و اونلرڭ معكسى بولنان و اونلرڭ يولارلرينى أله آلان ملائكه ايله ثابت اولور.
و كذا تشكّلِ أرواحه مناسبتى اولميان شو جامد عالمِ شهادته وجودڭ منحصر اولماديغنه، عقل و نقل متّفقًا حكم ايتمشلردر. بناءً عليه أرواحه مناسب و موافق
— 262 —
چوق عالملره مشتمل اولان عالمِ غيب، ملائكه ايله طولو و عالمِ شهادتڭ حياتنه مظهردر.
خلاصه:ملائكهنڭ معناىِ حقيقتى، بو ايضاح ايديلن أمرلردن تبارز ايتدى. بناءً عليه ملائكهنڭ صورتلرى، أشكاللرى آراسنده، عقولِ سليمهنڭ قبول ايتديگى وجهله، شريعتڭ ايضاح و بيان ايتديگى شكلدر كه: مَلكلر مكرّم عبددرلر، أمرلره مخالفتلرى يوقدر و مختلف قسملره منقسم و لطيف و نورانى جسملردر.
اوچنجى مقام:
آرقداش! ملائكه مسئلهسى اويله مسئلهلردندر كه؛ بر جزئڭ ثبوتيله، كلّ ثابت اولور؛ بر فردڭ وجوديله، نوع تحقّق ايدر. زيرا إنكار ايدن كلّنى إنكار ايدر. بناءً عليه زمانِ آدمدن شيمدىيه قدر بتون دين آدملرى هر عصرده إجماع و إتّفاقله ملائكهنڭ وجودينه و آرالرنده محاورهنڭ ثبوتنه و مشاهدهلرينڭ تحقّقنه و اونلردن ايديلن روايتلرڭ نقلنه حكم ايتدكلرى حالده ملائكهنڭ هيچ بريسنڭ إنسانلره گورونمديگى ويا وجودلرى حسّ ايديلمديگى ألبته محالدر. كذالك بشرڭ عقائدينه قاريشوب هيچ بر زمانده، هيچ بر إنقلابده إعتراضلره معروض قالميهرق دوام ايدن ملائكه إعتقادينڭ بر حقيقته، بر أصله طايانمامسى و مبادئِ ضروريهدن تولّد ايتمهمسى محالدر. هر حالده بشرڭ بو عمومى إعتقادى، مبادئِ ضروريهدن نشئت ايدن و مشاهدات واقعهلرندن حاصل اولان و مختلف أمارهلردن تولّد ايدن حدسى بر حكمڭ نتيجهسيدر. أوت بو إعتقادِ عمومينڭ سببى؛ قطعى بر صورتده معنوى بر تواتر قوّتنى ويرن، پك چوق دفعهلر وقوعه گلن ملائكهنڭ مشاهدهلرندن حاصل اولان ضرورى و قطعى دليل و أمارهلردر. چونكه ملائكه مسئلهسى، بشرڭ معلوماتِ يقينيهسندندر. أگر بونده شبهه اولورسه، بشرڭ يقينياتنده أمنيت قالماز.
خلاصه:روحانيلردن بر فردڭ بر زمانده وجودى تحقّق ايتسه، بو نوعڭ وجودى تحقّق ايدر. نوعڭ وجودى تحقّق ايتسه، هر حالده شريعتڭ بيان ايتديگى گبى اولاجقدر.
بو آيتڭ، سابق آيتله درت وجهله إرتباطى واردر:
برنجى وجه:بو آيتلر، بشره ويريلن بيوك نعمتلرى تعداد ايدييور. برنجى آيتله أڭ بيوك نعمته إشارت ايديلمشدر كه؛ بشر، خلقتڭ نتيجهسيدر و أرضڭ مشتملاتى اوڭا
— 263 —
تسخير ايديلمشدر، ايستديگى گبى تصرّف ايدر. بو آيت ايله ده، بشرڭ أرضه حاكم و خليفه قيلنمش اولديغنه إشارت ايديلمشدر.
ايكنجى وجه:.........
اوچنجى وجه:أوّلكى آيتله، جانلى مخلوقاتڭ مسكنلرى اولان أرض و سماواته إشارت ايديلمشدر. بو آيت ايله ده، او مسكنلرڭ ساكنلرى اولان بشر و ملائكهيه إشارت ايديلمشدر. و كذا او آيت، خلقتڭ سلسلهسنه؛ بو آيت ايسه، ذوى الأرواحڭ سلسلهسنه إشارت ايتمشلردر.
دردنجى وجه:أوّلكى آيتده خلقتدن مقصد بشر اولديغى و خالقڭ ياننده بشرڭ بر موقع صاحبى بولونديغى تصريح ايديلديگنده سامعڭ ذهننه گلدى كه: "بو قدر فساد، شرور و كوتولگى ياپان بشره بو قدر قيمت نهدن ويريلدى؟ جنابِ حقّه عبادت و تقديس ايچون شو فسادجى بشرڭ وجودينه حكمتڭ إقتضاسى و رضاسى وار ميدر؟" سامعڭ بو وسوسهسنى دفع ايچون شويله بر إشارتده بولندى كه: بشرڭ او شرور و فسادلرى، اونده وديعه بيراقيلان سرّه مقابله ايدهمز، عفو اولور. و جنابِ حق اونڭ عبادتنه محتاج دگلدر. آنجق علّام الغيوبڭ علمندهكى بر حكمت ايچوندر.
جملهلرڭ آراسندهكى إرتباطه گلدك:
وَ اِذْ : بو كلمه، وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ جملهسنه عطفدر. حالبوكه آرالرنده مناسبت اولماديغى گبى اِذْ ، ديگر بر اِذْ ى إقتضا ايدر. بناءً عليه بويله بر تقديره لزوم واردر: اِذْ خَلَقَ مَا خَلَقَ مُنْتَظَمًا وَ اِذْ قَالَ رَبُّكَ إلٰى آخر... بو تقديرده، ايكنجى اِذْ برنجيسنه عطف اولور و هر ايكى جمله آراسنده ده مناسبت بولونور.
اِنِّى جَاعِلٌ فِى الْاَرْضِ خَلِيفَةً : جنابِ حق مشاوره يولنى اوگرتمك ايله بشرڭ خلافتندهكى حكمتڭ سرّينى ملائكهيه إستفسار ايتديرمك اوزره بو جملهيى سويلهدى. سامعڭ ذهنى، اوچ نقطهيى نظره آلارق حركته گچدى: ١- ملائكه نه ديديلر؟ ٢- تعجّبله حكمتى صورديلر. ٣- جنلره خليفه اولمقله برابر، بشرده ده قوّهِٔ غضبيه و شهويه خلق ايديلمشدر. بونلر، جنلردن داها زياده فساد ياپاجقلردر. ايشته
— 264 —
قرآنِ كريم قَالُوا اَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَ يَسْفِكُ الدِّمَاءَ جملهسيله او اوچ نقطهيه إشارت ايتمشدر. ملائكهنڭ سؤالِ تعجّب و إستفسارلرى بيتدكدن صوڭره، سامع، جنابِ حقدن ويريلهجك جوابى بكلركن قرآنِ كريم قَالَ اِنِّى اَعْلَمُ مَالَا تَعْلَمُونَ جملهسيله جواب ويرمشدر. يعنى "أشيا و أحكام، سزڭ معلوماتڭزه منحصر دگلدر. عدمِ علمڭز، اونلرڭ وجوده گلميهجكلرينه سبب اولاماز. بنم، بشرڭ خلقتى حقّنده بر حكمتم واردر؛ او حكمتڭ خاطرهسى ايچون، فسادلرينى نظره آلمام." فرمان ايتمشدر.
جملهلرڭ هيئت و نكتهلرينه گلدك:
وَ اِذْ قَالَ رَبُّكَ إلٰى آخر...: عطفى إفاده ايدن بو "واو"، مناسبتِ عطفيهنڭ إقتضاسنه بناءً وَ اِذْ قَالَ رَبُّكَ إلٰى آخر جملهسنه معطوف عليه اولمق اوزره اِذْ خَلَقَ مَا خَلَقَ مُنْتَظَمًا جملهسنڭ تقديرينه إشارتدر.
و كذا اِذْ زمانِ مضىيى إفاده ايتديگى جهتله، صانكه ذهنلرى گچمش زمانلرڭ سلسلهسنه گوتورور ويا او سلسلهيى بو زمانه گتيرر، إحضار ايدر كه؛ ذهنلر، او زمانلرده وقوعه گلمش اولان حادثهلرى گورسونلر.
رَبُّكَ : بو تعبير، ملائكهنڭ عليهنه بر حجّت و بر دليلدر. يعنى اللّٰه سنى تربيه ايتمشدر، حدِّ كماله ايريشديرمشدر و سنى بشره مرشد قيلمشدر كه، فسادلرينى إزاله ايدهسڭ. ديمك نوعِ بشرڭ أڭ بيوك حسنهسى سنسڭ كه، اونلرڭ مفسدتلرينى ستر ايدييورسڭ.
لِلْمَلٰئِكَةِ جنابِ حقّڭ مشاوره شكلنده ملائكه ايله ياپديغى محاوره، ملائكهنڭ بشر ايله فضله بر إرتباط و علاقه و مناسبتلرى اولديغنه إشارتدر. چونكه ملائكهنڭ بر قسمى إنسانلرى حفظ ايدييور، بر قسمى كتابت ايشلرينى گورويور. ديمك إنسانلرله علاقهلرى زياده اولديغندن، إنسانلرڭ أحوالنه أهمّيت ويرييورلر.
اِنِّى : ملائكهنڭ اَتَجْعَلُ ايله ياپدقلرى إستفهامدن آڭلاشيلان تردّدلرينى ردّ ايتمكله، مسئلهنڭ عظمت و أهمّيتنه إشارتدر.
— 265 —
اِنِّى : بوراده ى متكلّمِ وحده ايله وَ اِذْ قُلْنَا ده، متكلّمِ مع الغير ضميرنڭ ذكرلرندن شويله بر إشارت چيقييور كه: جنابِ حقّڭ خلق و ايجاد فعلنده واسطهنڭ بولونمديغنه، كلام و خطابنده واسطهلرڭ بولنديغنه إشارتدر. بو نكتهيه دلالت ايدن باشقه آيتلر ده واردر. أزجمله:
اِنَّا اَنْزَلْنَا اِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا اَرٰيكَ اللّٰهُ
آيتِ كريمهسنده عظمته دلالت ايدن نَا ضميرِ جمعى، وحيده واسطهنڭ بولنديغنه إشارت اولديغى گبى؛ بِمَا اَرٰيكَ اللّٰهُ ده مفرد حكمنده اولان لفظهِٔ جلال، معنالرى إلهام ايتمكده واسطهنڭ بولونمديغنه إشارتدر.
جَاعِلٌ كلمهسنڭ، خَالِقٌ كلمهسنه ترجيحًا ذكرى: ملائكهنڭ مدارِ شبهه و موجبِ إستفسارلرى، خلق و ايجاد فعلى دگلدر. زيرا وجود خيرِ محضدر، خلق اللّٰهڭ فعليدر، اللّٰهڭ فعلى لا يسئلدر. آنجق ملائكهيى شبههيه دعوت ايدن و إستفسارلرينه موجب اولان جعلدر. يعنى جنابِ حقّڭ بشرى أرضڭ تعميرينه تخصيص ايتمهسيدر.
فِى الْاَرْضِ دهكى فِى نڭ عَلٰى يه ترجيحى: بشرڭ ير اوستنده اولديغى، عَلٰى كلمهسنڭ معناسنه موافق و مناسب ايكن ترجيحًا فِى نڭ ذكر ايديلمهسى؛ بشرڭ بر روح گبى أرضڭ جسدينه نفخ و نفوذ ايتديگنه و بشرڭ ئولوب إنقراض ايتمهسيله أرضڭ ييقيلماسنه إشارتدر.
خَلِيفَة : بو تعبير، أرضڭ إنسانلرڭ حياتنه ألويريشلى شرائطى حائز اولمازدن أوّل أرضده إدراكلى بر مخلوقڭ بولونمش اولديغنه و او مخلوقڭ حياتنه او زماندهكى أرضڭ أوّلكى وضعيتلرى موافق و مساعد بولنديغنه إشارتدر. خَلِيفَة تعبيرينڭ بو معنايه دلالتى، مقتضاىِ حكمتدر. امّا مشهور اولان معنايه نظرًا، او إدراكلى مخلوق، جنلردن بر نوع ايمش؛ ياپدقلرى فساددن طولايى إنسانلر ايله مبادله ايديلمشلردر.
قَالُوا اَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَ يَسْفِكُ الدِّمَاءَ : بو جمله مستأنفهدر. بو إستينافدن آڭلاشيلييور كه؛ جنابِ حقّڭ ملائكه ايله اولان خطابى، سامعى شويله بر
— 266 —
سؤاله مجبور ايتمشدر كه: "عجبا ملائكهلر قومشولقلرينه گلهجك إنسانلرى ناصل قارشيلايهجقلردر؟ هم اونلر ايله برابر اولمغه و قومشو اولمغه رضالرى وار ميدر؟ هم فكرلرى نهدر؟" قرآنِ كريم قَالُوا اَتَجْعَلُ جملهسيله او سؤالى جوابلانديرمشدر.
س- قَالُوا اَتَجْعَلُ إلٰى آخر... جملهسى اِذْ قَالَ جملهسنه جزا اولديغنه نظرًا، آرالرنده لزوم لازمدر. حالبوكه لزوم گورونميور؟
ج- ملائكه أرضڭ مؤكّللرى بولندقلرى جهتله، أرض اونلرڭ إدارهسنده اولور. بو إعتبارله إنسانلرڭ أرضه خليفه قيلنماسى حقّنده ملائكهنڭ فكرلرينى إظهار ايتمك لزومى واردر.
قَالَ - قَالُوا تعبيرلرى، مقاوله و محاوره شكلنده مشاوره اُسلوبنى إنسانلره اوگرتمك ايچوندر. يوقسه جنابِ حق مشاورهدن منزّهدر.
ملائكهنڭ اَتَجْعَلُ ايله ياپدقلرى إستفهامدن مقصد، جعله إعتراض، جعلى إنكار ايتمك دگلدر. چونكه جنابِ حقّڭ فعللرينه إعتراض ايتمگه عصمتلرى مانعدر. آنجق جعلڭ سببى مخفى اولديغندن، تعجّبله سبب و حكمتنى صورمشلردر. جعل تعبيرندن آڭلاشيلييور كه؛ إنسانڭ أحوالى، وضعيتلرى نه طبيعتڭ إقتضاسيدر و نه ده فطرتڭ ايجابيدر، آنجق بر جاعلڭ جعلى ايلهدر.
س- فِيهَا : مسافه پك قيصه اولديغى حالده، ايكنجى فِيهَا نڭ ذكرينه نه إحتياج واردر؟
ج- برنجى فِيهَا ايله، بشرڭ بر روح گبى أرضه نفوذ ايتمهسيله أرضى إحيا ايتمسنه؛ ايكنجى فِيهَا ايسه، بشرڭ فسادى دخى عزرائيل گبى أرضڭ قلبنه قدر پنچهسنى صوقوب أرضى إماتهسنه إشارتدر. ديمك بشر، بر طرفدن أرضڭ شفاسى ايچون بر علاج ايكن، ديگر طرفدن ئولومنى إنتاج ايدن بر زهردر.
مَنْ : بشردن كنايهدر. كنايهنڭ تصريحه سببِ ترجيحى: ملائكهنڭ مقصدى، بشرڭ شخصيتى اولمايوب، آنجق كنديلرينه ثقيل، آغير گلن بر مخلوقڭ اللّٰهه عصيان ايتمسنه إشارتدر.
— 267 —
يُفْسِدُ : فسادڭ عصيانه بدل ذكرى، عصيانلرينڭ نظامِ عالمڭ فسادينه سبب اولاجغنه إشارتدر. دوام ايله تجدّدى إفاده ايدن مضارع صيغهسيله فسادڭ ذكر ايديلمهسى، ملائكهنڭ أصل ايستهمدكلرى و إنكار ايتدكلرى، آنجق عصيانلرينڭ دوام و إستمرار ايله وقوعه گلهجگنه عائد اولديغنه إشارتدر. ملائكه بشرڭ عصيانلرينڭ دوام و إستمرارينى، يا جنابِ حقّڭ إعلاميله بيلمشلردر ويا لوحِ محفوظه باقوب اوندن آلمشلردر وياخود إنسانلردهكى قوّهِٔ غضبيه و شهويهدن آڭلامشلردر.
فِيهَا : قوّهِٔ شهويه ايله أرضده فساد حاصل اولور، قوّهِٔ غضبيهنڭ تجاوزيله قتل و قتاله محل اولور. حالبوكه أرض، تقوا اوزرينه تأسيس ايديلمش بر مسجد حكمندهدر.
و : فساد ايله سفك گبى ايكى رذيلهيى بربرينه عطف و جمع ايدر. چونكه فساد، سفكِ دمايه سببدر.
يَسْفِكُونَ نڭ يَقْتُلُونَ يه ترجيحًا ذكرندن آڭلاشيلييور كه؛ سفك، ظلمًا ياپيلان قتلدر. بو ايسه فساده داها مناسبدر. چونكه قتلڭ إفاده ايتديگى معنا، قتلڭ مباح قسمنه ده شاملدر. جهادده ويا بر جماعتى قورتارمق ايچون ياپيلان قتللر گبى كه؛ بو قتل، فساده مناسب اولماز.
الدِّمَاءَ : سفك كلمهسنڭ دلالت ايتديگى إراقهِٔ دمدهكى دمى تأكيددر.
وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ : بشرڭ جعلندهكى حكمتى صوران ملائكهيه، صانكه شويله بر إعتراض وارد اولمشدر: "بشرڭ اللّٰهه ياپاجغى عبادت و تقديس، اونڭ جعلنه سببِ كافى گلمز مى كه، جعلنڭ حكمتنى صورييورسڭز؟" ايشته "واوِ حاليه" ايله ذكر ايديلن وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ إلٰى آخر جملهسى، گويا او إعتراضى دفع ايتمگه إشارتدر.
نَحْنُ : معاصيدن معصوم ملائكهنڭ جماعتلرندن كنايهدر. جملهنڭ جملهِٔ إسميه شكلنده ذكر ايديلمهسى؛ تسبيحڭ ملائكهيه بر سجيه اولديغنه و ملائكهنڭ تسبيحاته ملازم و مداوم اولدقلرينه إشارتدر.
— 268 —
نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ : بزلر، بتون عبادتلرڭ سڭا مخصوص اولديغنى كائناته إعلان و جنابِ الوهيتڭه لايق اولميان شيلردن منزّه اولديغڭه ايمان و بتون أوصافِ عظمت و جلال ايله متّصف اولديغڭه إعتقاد ايدييورز.
وَ نُقَدِّسُ لَكَ بو "ل" يا صلهدر، بر معنايى إفاده ايتمز ويا تعليل و سببيت ايچوندر. برنجى إحتماله گوره، نُقَدِّسُكَ تقديرنده اولور. يعنى "سنى تقديس و تطهير ايدييورز" ديمكدر. ايكنجى إحتماله نظرًا، نُقَدِّسُ لِاَجْلِكَ تقديرنده اولور. يعنى بز نفسلريمزى، فعللريمزى گناهلردن تميزلهمكله برابر، قلبلريمزى ماسواڭدن چويرييورز ديمكدر.
بو "واو" ايسه، ايكى رذيلهيى جمع و بربرينه عطف ايدن يَسْفِكُ دهكى "واو"ڭ عكسنه و عنادينه اولارق، برى تقديس، ديگرى تسبيح ايكى فضيلتى جمع و بربرينه عطف ايدييور.
قَالَ اِنِّى اَعْلَمُ مَالَا تَعْلَمُونَ : بو جمله، ملائكهنڭ إستفسارندن صوڭره عجبا جنابِ حق إستفسارلرينه ناصل جواب ويردى و تعجّبلرينى نه ايله إزاله ايتدى و بشرڭ اونلره ترجيحندهكى حكمت نهدر دييه سامعڭ قلبنه گلن سؤاله إجمالى بر جوابدر، تفصيلى صوڭره گلهجكدر.
اِنِّى اَعْلَمُ دهكى اِنَّ ، تحقيقى إفاده ايتمكله تردّد و شبههيى دفع ايتمك ايچوندر. بو ايسه، مسلّم اولميان نظرى حكملرده اولور. حالبوكه بوراده اللّٰهڭ خلقڭ بيلمدكلرينى بيلمسى مسلّم و بديهى بر حكمدر؛ حاشا ملائكهنڭ بو حكمده تردّدلرى يوقدر. بناءً عليه بوراده بو اِنَّ ، قرآنِ كريمڭ ايجاز ايچون إختصارًا إجمال ايتديگى بر قاچ جملهيه إشارتدر:
١ - بشردهكى مصلحتلر و بشرڭ خيرِ كثيره نسبةً مفسدتلرى، شرِّ قليلدر. شرِّ قليل ايچون خيرِ كثيرى ترك ايتمك، حكمته مخالفدر.
٢ - بشرڭ خلافته اولان سرِّ لياقتى، ملائكهجه مجهول، خالقجه معلومدر.
— 269 —
٣ - بشرڭ اونلره ترجيح حقّنى ويرن حكمت، ملائكهجه مجهولدر.
٤ - اِنَّ نڭ إفاده ايتديگى تحقيق، بعضًا صريح حكمه دگل، جملهنڭ بر قيدندن إستفاده ايديلن ضمنى بر حكمه راجع اولور. بوراده اِنَّ نڭ تحقيقى، لَا تَعْلَمُونَ قيدندن إستفاده ايديلن حُكمِ ضمنىيه راجعدر. يعنى "سزلر محقّق بيلمييورسڭز و كذا اللّٰهڭ علمى لازم، بشرڭ وجودى ملزومدر." بو جملهده علمِ إلٰهينڭ وجودينه دلالت ايدن اَعْلَمُ دن، بشرڭ وجوده گلهجگى تبارز ايدر. چونكه اَعْلَمُ نڭ دلالتنه گوره، علمِ إلٰهى تعلّق و تحقّق ايتمشدر. اويله ايسه بشرڭ وجودى هر حالده اولاجقدر.
ملائكهيه ويريلن او إجمالى جوابڭ تحقيقى حقّنده اِنَّ اللّٰهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ آيتندن شويله بر ايضاحات آلينهبيلير كه: جنابِ حقّڭ أفعالى حكمتلردن، مصلحتلردن خالى دگلدر. اويله ايسه موجودات، خلقڭ معلوماتنده منحصر دگلدر. اويله ايسه ملائكهنڭ عدمِ علملرى، بشرڭ عدمِ وجودينه دليل اولاماز. و كذا جنابِ حق خيرِ محض اولارق ملائكهيى ياراتمشدر، شرِّ محض اولارق ده شيطانى ياراتمشدر، خير و شردن محروم اولارق بهائم و حيواناتى خلق ايتمشدر. حكمتڭ إقتضاسنه گوره، خير و شرّه قادر و جامع اولارق دردنجى قسمى تشكيل ايدن بشرڭ ياراديلماسى ده لازمدر كه؛ بشرڭ شهويه و غضبيه قوّتلرى قوّهِٔ عقليهسنه منقاد و مغلوب اولورسه، بشر مجاهدهسندن طولايى ملائكهيه تفوّق ايدر. عكسى حالده حيواناتدن داها آشاغى اولور، چونكه عذرى يوقدر.
— 270 —
وَعَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلٰئِكَةِ فَقَالَ اَنْبِئُونِى بِاَسْمَاءِ هٰؤُلَاءِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ٭ قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ ٭ قَالَ يَا اٰدَمُ اَنْبِئْهُمْ بِاَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا اَنْبَاَهُمْ بِاَسْمَائِهِمْ قَالَ اَلَمْ اَقُلْ لَكُمْ اِنِّى اَعْلَمُ غَيْبَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ
جنابِ حق، بتون أشيانڭ إسملرينى آدمه (عس) اوگرتدى. صوڭره او أشيايى ملائكهيه گوسترهرك ديدى كه: "أگر إدّعاڭزده صادق ايسهڭز، بونلرڭ إسملرينى بڭا سويلهيڭز." ملائكه ديديلر كه: "سنى هر نقائصدن تنزيه و بتون صفاتِ كماليه ايله متّصف اولديغڭى إقرار ايدرز. سنڭ بزه اوگرتديگڭ علمدن باشقه بر علممز يوقدر، هر شيئى بيليجى و هر كيمسهيه لياقتنه گوره علم و عرفان إحسان ايديجى سنسڭ." جنابِ حق ديدى كه: "يا آدم! بونلرڭ إسملرينى اونلره سويله." وقتا كه آدم، إسملرينى اونلره سويلهدى. جنابِ حق ديدى كه: "سزه ديمهدم مى سماوات و أرضڭ غيبنى بيليرم و سزڭ آدم حقّنده لسانله إظهار ايتديگڭزى و قلبًا گيزلهديگڭزى بيليرم."
مقدّمه
بو تعليمِ أسما مسئلهسى يا حضرتِ آدم عليه السلامڭ ملائكهنڭ إنكارلرينه قارشى معجزهسى اولوب، ملائكهيى إنكاردن إقراره إجبار ايتمشدر؛ ياخود ملائكهنڭ، خلافتنه إعتراض ايتدكلرى نوعِ بشرڭ خلافته لياقتنى ملائكهيه قبول ايتديرمك ايچون إظهار ايتديگى بر معجزهدر.
أى آرقداش! هر شيئڭ كتابِ مبينده موجود اولديغنى تصريح ايدن
وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ
آيتِ كريمهسنڭ حكمنه گوره: قرآنِ كريم ظاهرًا و باطنًا،
— 271 —
نصًّا و دلالةً، رمزًا و إشارةً هر زمانده وجوده گلمش ويا گلهجك هر شيئى إفاده ايدييور. بوڭا بناءً گرك أنبيانڭ قصّه و حكايهلرى، گرك معجزهلرى حقّنده قرآنِ كريمڭ إشاراتندن فهم ايتديگمه گوره،
(حاشيه): أگر مؤلّفڭ، تنزيلڭ نظمندن چيقارديغى لطائفده شبههڭ وارسه بن ديرم كه: ابن الفارض كتابندن تفأل ايدركن شو بيت چيقدى:
كَاَنَّ كِرَامَ الْكَاتِبِينَ تَنَزَّلُوا عَلٰى قَلْبِهِ وَحْيًا بِمَا فِى صَحِيفَةٍ
حبيب
معجزاتِ أنبيادن ايكى غايه و حكمت تعقيب ايديلمشدر:
برنجيسى:نبوّتلرينى خلقه تصديق و قبول ايتديرمكدر.
ايكنجيسى:ترقّياتِ مادّيه ايچون لازم اولان ئورنكلرى نوعِ بشره گوسترهرك، او معجزهلرڭ بڭزرلرينى ميدانه گتيرمك ايچون نوعِ بشرى تشويق و تشجيع ايتمكدر. صانكه قرآنِ كريم، أنبيانڭ قصّه و حكايهلريله ترقّياتڭ أساسلرينه، تمللرينه پارمقله إشارت ايدهرك: "أى بشر! شو گورديگڭ معجزهلر، بر طاقم ئورنك و نمونهلردر. تلاحقِ أفكاريڭزله، چاليشمالريڭزله شو ئورنكلرڭ أمثالنى ياپاجقسڭز." دييه إخطار ايتمشدر. أوت ماضى، إستقبالڭ آيينهسيدر؛ إستقبالده وجوده گلهجك ايجادلر، ماضيده قورولان أساس و تمللر اوزرينه بنا ايديلير. أوت شو ترقّياتِ حاضره تماميله دينلردن آلينان إشارتلردن، وجيزهلردن حاصل اولان إلهاملر اوزرينه وجوده گلمشلردر. أوت:
١ - ايلك ساعت و سفينه، معجزه أليله بشره ويرلمشدر.
٢ - كائناتڭ إحتوا ايتديگى بتون نوعلرڭ إسملرينى، صفتلرينى، خاصّهلرينى بيان ضمننده؛ بشرڭ تلاحقِ أفكاريله ميدانه گلن بيڭلرجه فنون سايهسنده وَ عَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَاءَ كُلَّهَا آيتيله إشارت ايديلن حضرتِ آدمڭ معجزهسنه مظهر اولمشدر.
٣ - بتون صنعتلرڭ مدارى اولان دميرڭ يوموشاتيلوب قوللانيلماسى سايهسنده ايجاد ايديلن بو قدر ترقّياتله نوعِ إنسان، وَ اَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ آيتيله إشارت ايديلن حضرتِ داودڭ معجزهسنه مظهردر.
— 272 —
٤ - ينه تلاحقِ أفكار ايله، طيّاره گبى ايجاد ايديلن ترقّياتِ هوائيه سايهسنده نوعِ بشر، غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَ رَوَاحُهَا شَهْرٌ آيتيله سرعتى بيان ايديلن حضرتِ سليمانڭ معجزهسنه ياقلاشييور.
٥ - قراج و قوملى يرلردن صولرى چيقارتان سانترفوژ آلَتى، اَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ آيتيله إشارت ايديلن حضرتِ موسىنڭ (عس) عصاسندن درس آلمشدر.
٦ - تجربهلر سايهسنده و تلاحقِ أفكار ايله حصوله گلن ترقّياتِ طبّيه، حضرتِ عيسىنڭ (عس) معجزهسنڭ إلهاماتندندر. حقيقةً شو معجزهلر ايله بو ترقّيات آراسنده پك بيوك مناسبت و موافقت واردر. أوت دقّت ايدن آدم، بِلا تردّد او معجزهلر بو ترقّياته برر مقياس و نمونهلردر دييه حكم ايدر. و كذا يَا نَارُ كُونِى بَرْدًا وَ سَلَامًا آيتِ كريمهسنڭ دلالتنه گوره، حضرتِ إبراهيم آتشه آتيلديغى زمان، آتشڭ حرارتى برودته إنقلاب ايتمهسى؛ بشرڭ كشف ايتديگى ياقيجى اولميان مرتبهِٔ ناريهيه ئورنك و مأخذدر.
٧ -لَوْلَا اَنْ رَاٰ بُرْهَانَ رَبِّهِ آيتِ كريمهسنڭ (بر قَوله گوره) إشارت ايتديگى گبى، حضرتِ يوسفڭ (عس) كنعانده بولنان باباسنڭ تمثالنى گورور گورمز زليخادن گرى چكيلمهسى؛ و كروانلرى مصردن عودت ايتديگنده حضرتِ يعقوبڭ اِنِّى لَاَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ يعنى "بن يوسفڭ قوقوسنى آلييورم" ديمسى؛ و بر عفريتڭ حضرتِ سليمانه "گوزيڭى آچوب يوممازدن أوّل بلقيسڭ تختنى گتيريرم" ديمهسنه إشارت ايدن اَنَا اٰتِيكَ بِهِ قَبْلَ اَنْ يَرْتَدَّ اِلَيْكَ طَرْفُكَ آيتِ كريمهسى؛ پك اوزاق مسافهلردن جلبِ صوت، صورت وسائره گبى بشرڭ كشف ايتديگى ويا ايدهجگى ايجاداته نمونه و مأخذدرلر.
٨ - حضرتِ سليمانه قوش ديلنى ئوگرتدك معناسنده عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ اولان آيتِ كريمه؛ بشرڭ كشفياتندن راديو، پاپاغان، گوگرجين گبى آلات و حيوانلرڭ قونوشمهلرينه و مهمّ ايشلرده قوللانيلماسنه مأخذدر. و هكذا بشرڭ هنوز كشف ايدهمديگى چوق معجزهلر واردر، إستقبالده يواش يواش كشفنه موفّق اولور.
— 273 —
بو آيتڭ نظمنده دخى، أمثالى گبى اوچ وجه واردر:
برنجى وجه:أوّلكى آيتله إرتباطيدر. شويله كه:
١ - إنسانڭ خلقتى حقّنده ملائكهنڭ إعتراضلرينه، أوّلكى آيتده عمومى، فهمى قولاى، إقناع ايديجى بر جواب ويرلمشدر. بو آيتله، عوام و خواصّى إقناع ايدن تفصيلاتلى بر جواب ويرلمشدر.
٢ - أوّلكى آيتده، بشرڭ خلافت مسئلهسى تصريح ايديلمشدر؛ بو آيتده ايسه، نوعِ بشرڭ ملائكهيه قارشى گوسترديگى معجزه ايله، دعواىِ خلافتى إثبات ايديلمشدر.
٣ - أوّلكى آيتده، بشرڭ ملائكهيه ترجّح ايتمسنه إشارت ايديلمشدر؛ بو آيتده، ترجّحنڭ علّتنه إشارت ايديلمشدر.
٤ - بشرڭ أرضده خلافتِ كبرايه مظهر اولماسنه أوّلكى آيتله دلالت ايديلمشدر؛ بوراده ايسه، بتون تجلّياته مظهر بر نسخهِٔ جامعه اولارق گوستريلمشدر. بو ده، آيرى آيرى إستعدادلره مالك و علم و إستفادهلرينڭ يوللرى چوق اولديغندندر. أوت بشر، ظاهر و باطن حواس و طويغولريله، بِالخاصّه درينلگنه نهايت اولميان وجدانيله كائناتى إحاطه ايتمش بر قابليتدهدر.
ايكنجى وجه:جملهلرڭ بربريله إرتباطلريدر. شويله كه: وَعَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَاءَ جملهسى، اِنِّى اَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ جملهسنڭ مضموننى تحقيق و إجمالنى تفصيل و إبهامنى تفسيردر. و كذا جنابِ حقّڭ أرضنده بشرڭ خليفه اولماسى، اللّٰهڭ حكملرينى إجرا و قانونلرينى تطبيق ايتمهسى ايچوندر. بو ايسه، تام بر علمه متوقّفدر. و كذا برنجى آيتده كلامڭ سَوقياتى إقتضاسنجه شويله بر تقدير اولاجقدر: آدمى خلق ايتدى، تسويه ايتدى، جسدينه نفخِ روح ايتدى، تربيه ايتدى، صوڭره أسمايى تعليم ايتدى و خلافته نامزد قيلدى. صوڭره وقتا كه آدمى ملائكهيه ترجيح ايتمكله رجحان مسئلهسنده و خلافت إستحقاقنده علمِ أسما ايله ممتاز قيلدى؛ مقامڭ إقتضاسى اوزرينه، أشيايى ملائكهيه عرض و اونلردن معارضهيى طلب ايتدى؛ صوڭره ملائكه
— 274 —
عجزلرينى حسّ ايتمكله جنابِ حقّڭ حكمتنى إقرار ايتديلر. قرآنِ كريم بوڭا إشارةً،
ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلٰئِكَةِ فَقَالَ اَنْبِئُونِى بِاَسْمَاءِ هٰؤُلَاءِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
ديدكدن صوڭره،
قَالُوا : أوّلجه إبليسڭ أنانيت و كبرينه قانارق ياپدقلرى إستفساردن پشيمان اولارق،
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
ديديلر. صوڭره وقتا كه إستعدادلرينڭ عدمِ جامعيتندن طولايى ملائكهنڭ عجزى ظاهر اولدى؛ مقامڭ إقتضاسى اوزرينه آدمڭ إقتدارينڭ بيانى ايجاب ايتدى كه، معارضه تمام اولسون. بونڭ ايچون، قَالَ يَا اٰدَمُ اَنْبِئْهُمْ بِاَسْمَائِهِمْ خطابيله آدمه فرمان ايتدى. صوڭره وقتا كه مسئله تبيّن ايتدى و حكمتڭ سرّى ظاهر اولدى؛ گچن جوابِ إجمالينڭ بو تفصيلاته نتيجه قيلنماسى مقامڭ إقتضاسندن اولديغنه بناءً،
قَالَ اَلَمْ اَقُلْ لَكُمْ اِنِّى اَعْلَمُ غَيْبَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ
يعنى "سزڭ كتم ايتديگڭز شيئى بيليرم."
شو مقاوله و مكالمهدن آڭلاشيلييور كه؛ إبليسڭ أنانيتى، كبرى، ملائكهيه سرايت ايتمشدر و ياپدقلرى إستفساره، بر طائفهنڭ إعتراضى ده قاريشمشدر.
اوچنجى وجه:جملهلرڭ هيئت و نكتهلرى:
وَ عَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَاءَ كُلَّهَا يعنى: جنابِ حق آدمى (عس) بتون كمالاتڭ مباديسنى تضمّن ايدن عالى بر فطرتله تصوير ايتمشدر و بتون معالينڭ تخملرينه مزرعه اولارق يوكسك بر إستعداد ايله خلق ايتمشدر و موجوداتى إحاطه ايدن علوى بر وجدان و إحاطهلى اون طويغو ايله تجهيز ايتمشدر؛ و بو اوچ مزيت سايهسنده، بتون حقائقِ أشيايى اوگرتميه حاضرلامشدر، صوڭره بتون أسمايى كنديسنه اوگرتمشدر. ديمك بو جملهنڭ أوّلندهكى "واو"، شو مقدّر اولان اوچ جملهيه إشارتدر.
عَلَّمَ : بو كلمهنڭ إختيار ايديلمسى، علمڭ علوِّ قدرينه و قدرينڭ يوكسك درجهسنه و خلافته محور اولديغنه إشارتدر. و كذا أسمانڭ توقيفنه، يعنى شارع طرفندن بيلديريلمش اولديغنه رمزدر. ذاتًا أسما ايله مسمّيات آراسنده تعقيب ايديلن
— 275 —
مناسباتِ وضعيه، بونى تأييد ايدييور. و كذا معجزهنڭ واسطهسز اللّٰهڭ فعلى اولديغنه ايمادر. فقط فلاسفهيه گوره خارقهلر، أرواحِ خارقهنڭ فعليدر.
اٰدَمَ : خلافتى إراده ايديلن و آدم إسميله تسميه ايديلن كُرهِٔ أرضڭ صاحبى شخصِ معهوددر. إسمنڭ تصريحى، تشريف و تشهيرى ايچوندر.
الْاَسْمَاءَ : إسم و صفت و خاصيت گبى أشيايى بربرندن آييروب تمييز و تعيين ايدن علامت و نشانلردر؛ ياخود إنسانلر آراسنده منقسم اولان لغتلردر.
عَرَضَهُمْ : عرض ايديلن أشيا اولديغى حالده ضميرڭ أسمايه رجوعندن؛ إسمڭ عينِ مسمّا اولديغنه قائل اولان أهلِ سنّتڭ مذهبنه إشارتدر.
كُلَّهَا : آدمڭ ملائكهدن جهتِ إمتيازى و ملائكهنڭ معارضهدن سبب و مدارِ عجزى، أسمانڭ هيئتِ مجموعهسى اولديغنه إشارتدر. يوقسه أسمانڭ بر قسمنى، بلكه قسمِ أعظمنى مَلكلر ده بيليرلر.
ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلٰئِكَةِ فَقَالَ اَنْبِئُونِى بِاَسْمَاءِ هٰؤُلَاءِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
ثُمَّ : تراخى و بُعْدِ مسافهيى إفاده ايتديگى جهتله، شويله بر تقديره إشارتدر:
هُوَ اَكْرَمُ مِنْكُمْ وَ اَحَقُّ بِالْخِلَافَةِ
يعنى: آدم، سزدن داها كريم و خلافته داها مستحق و لايقدر.
عَرَضَهُمْ : مشتريلره گوسترلمك اوزره قوماش طوپلرينڭ آچيلوب عرض ايديلديگى گبى، أشيانڭ أنواعى ده بسط ايديلهرك أنظارِ ملائكهيه گوستريلمشدر. بو تعبيردن شويله بر إشارت چيقييور كه: موجودات، مُدْرِكْ و عالمڭ ماليدر. علم ايله آلير، إسمله أخذ ايدر، صورتلرينڭ تمثّليله تملّك ايدر.
هُمْ ، مذكّر و عاقللر جماعتندن كنايهدر. بوراده مذكّرڭ مؤنّثه و عاقلڭ غيرِ عاقله تغليب و تشميليله، مجازًا أنواعِ أشيايه إرجاع ايديلمشدر. بو إعتبارله، هُمْ كلمهسنده بر مجاز، ايكى تغليب واردر. بو مجاز ايله او تغليبلرى إجبار ايدن أسباب، عَرَضَ كلمهسنڭ إشارت ايتديگى اسلوبدر. چونكه ملائكهيه أنواعِ أشيانڭ عرضى، معنوى بر رسمِ گچيد منظرهسنى
— 276 —
آڭديرييور. معلوم يا، رسمِ گچيدلرى ياپان، مذكّر و عاقل إنسانلردر. بونڭ ايچون، بوراده ايكى تغليبه و طولاييسيله بر مجازه مجبوريت حاصل اولمشدر.
عَلٰى : عرض ايديلهنڭ لوحِ أعلاده نقش ايديلن صورتلر اولديغنه إشارتدر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
(حاشيه): إنتخابم اولميهرق، إختيارسز بر طرزده، عادتا عموم سوزلرڭ و مكتوبلرڭ آخرلرنده شو آيت سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ بڭا سويلتديرلمش. شيمدى آڭلادم كه؛ تفسيرم ده، شو آيت ايله ختام بولويور. ديمك إن شاء اللّٰه بتون سوزلر، حقيقى بر تفسير و شو آيتڭ بحرندن برر جدولدر. النهاية ينه او دڭزه دوكولويورلر. شو تفسيرڭ ختامنده، گويا هر سوز معنًا شو آيتدن باشلايور. ديمك او زماندن بَرى يگرمى سنهدر داها شو آيتى تفسير ايدييورم؛ بيتيرهمدم كه تفسيرڭ ايكنجى جلدينى يازايم.
سعيد النورسى
اللّٰهڭ عون و عنايتيله اميديمڭ، إقتداريمڭ فوقنده شو ترجمهيى ايى كوتو ياپدم؛ نقصانلرى چوقدر، مؤلّفجه إصلاحلرى لازمدر. ذاتًا اونڭ همّتى ايله بو قدرينى آنجق ياپابيلدم. يوقسه نظمِ قرآندهكى ايجازلى اولان إعجازى، قيصه و وجيز اولارق بيان ايدن بو تفسيرى سونوك، كور بر فكرله ترجمه ايتمك، عبد المجيدڭ ايشى دگلدر. ينه اونڭ فرطِ شفقتندن همّتى يتيشدى، إكمالنه موفّق اولدم.
مؤلّفڭ كوچك قارداشى و نور طلبهسى
عبد المجيد
— 277 —
أجنبى فيلسوفلرڭ قرآنى تصديقلرينه دائر شهادتلرى
(بو فيلسوفلرڭ قرآن حقّندهكى ثنالرينڭ بر خلاصهسى كوچك تاريخچهِٔ حياتده و نور چشمهسى مجموعهسنده يازلمشدر.)
پرنس بيسمارقڭ بياناتى
سڭا معاصر بر وجود اولامديغمدن متأثّرم أى محمّد! (عصم)
مختلف دورلرده، بشريتى إداره ايتمك ايچون طرفِ لاهوتيدن گلديگى إدّعا اولونان بتون منزَل سماوى كتابلرى تام و أطرافيله تدقيق ايتدمسه ده، تحريف اولوندقلرى ايچون هيچ بريسنده آراديغم حكمت و تام إصابتى گورهمدم. بو قانونلر دگل بر جمعيت، بر خانه خلقنڭ سعادتنى بيله تأمين ايدهجك ماهيتدن پك اوزاقدر. لٰكن محمّديلرڭ (عصم) قرآنى، بو قيددن آزادهدر. بن قرآنى هر جهتدن تدقيق ايتدم، هر كلمهسنده بيوك حكمتلر گوردم. محمّديلرڭ (عصم) دشمنلرى، بو كتاب محمّدڭ (عصم) زادهِٔ طبعى اولديغنى إدّعا ايدييورلرسه ده، أڭ مكمّل حتّى أڭ متكامل بر دماغدن بويله خارقهنڭ ظهورينى إدّعا ايتمك، حقيقتلره گوز قپايارق كين و غرضه آلَت اولمق معناسنى إفاده ايدر كه؛ بو ده علم و حكمتله قابلِ تأليف دگلدر. بن شونى إدّعا ايدييورم كه؛ محمّد (عصم) ممتاز بر قوّتدر. دستگاهِ قدرتڭ بويله ايكنجى بر وجودى إمكان ساحهسنه گتيرمهسى إحتمالدن اوزاقدر.
سڭا معاصر بر وجود اولامديغمدن طولايى متأثّرم أى محمّد (عصم)! معلّمى و ناشرى اولديغڭ بو كتاب، سنڭ دگلدر؛ او لاهوتيدر. بو كتابڭ لاهوتى اولديغنى إنكار ايتمك، موضوع علملرڭ بطلاننى ايلرى سورمك قدر گولونجدر. بونڭ ايچون، بشريت سنڭ گبى ممتاز بر قدرتى بر دفعه گورمش، بوندن صوڭره گورهميهجكدر. بن، حضورِ مهابتڭده كمالِ حرمتله أگيليرم.
پرنس بيسمارق
٭ ٭ ٭
— 278 —
أڭ تميز و أڭ طوغرى دين مسلمانلقدر
مشهور محرّر، مستشرق، أدبياتِ عربيه متخصّصى و قرآنِ كريمڭ مترجمى دوقتور موريس شويله دييور:
بزانس خرستيانلرينى، ايچنه دوشدكلرى باطل إعتقادلر گريوهسندن، آنجق عربستانڭ حراء طاغنده يوكسهلن سس قورتارهبيلمشدر. إلٰهى كلمهيى أڭ علوى مقامه يوكسلتن سس، بو سس ايدى. فقط روملر بو سسى ديڭلهيهمهمشلردى. بو سس، إنسانلره أڭ تميز و أڭ طوغرى دينى تعليم ايدييوردى. او يوكسك دين كه، اونڭ حقّنده، غندو فِرهى هَسين گبى محقّق بر فاضل، شو سوزلرى پك حقلى اولارق سويلهيور: "بو دينده مقدّس صولر، شايانِ تبرّك أشيا، أصنام و عزيزلر، ياخود أعمالِ صالحهدن مجرّد ايمانى مفيد طانييان عقيدهلر، ياخود سكراتِ موت أثناسنده ندامتڭ بر فائده ويرهجگنى إفاده ايدن سوزلر، ياخود باشقهلرى طرفندن وقوع بولاجق دعا و نيازلرڭ گناهكارلرى قورتارهجغنه دائر إفادهلرى يوقدر. چونكه بو گبى عقيدهلر، اونلرى قبول ايدنلرى آلچالتمشدر."
زمانلر گچدكجه، قرآنڭ علوى سرلرى إنكشاف ايدييور
دوقتور موريس، (لو پارله فرانسس رومان) عنوانلى غزتهده قرآنڭ فرانسزجه مترجملرندن سلمان روناحڭ تنقيداتنه ويرديگى جوابده دييور كه:
قرآن نهدر؟ هر تنقيدڭ فوقنده بر فصاحت و بلاغت معجزهسيدر. قرآنڭ، اوچ يوز أللى ميليون مسلمانڭ گوگسنى حقلى بر غرورله قبارتان مزيتى، اونڭ هر معنايى حسنِ إفاده ايتمهسى إعتباريله، منزَل كتابلرڭ أڭ مكمّلى و أزلى اولماسيدر. خاير، داها ايلرى گيدهبيليرز: قرآن، قدرتِ أزليهنڭ، عنايت ايله إنسانه بخش ايتديگى كتبِ سماويهنڭ أڭ گوزليدر. بشريتڭ رفاهى نقطهِٔ نظرندن قرآنڭ بياناتى، يونان فلسفهسنڭ إفاداتندن پك زياده علويدر. قرآن، أرض و سمانڭ خالقنه حمد و شكرانله طولودر. قرآنڭ هر كلمهسى، هر شيئى يارادان و هر شيئى حائز اولديغى قابليته گوره سَوق و إرشاد ايدن ذاتِ كبريانڭ عظمتنده مندمجدر. أدبيات ايله علاقهدار اولانلر ايچون قرآن، بر كتابِ أدبدر.
— 279 —
لسان متخصّصلرى ايچون قرآن، بر ألفاظ خزينهسيدر. شاعرلر ايچون قرآن، بر آهنك منبعيدر. بوندن باشقه بو كتاب؛ أحكام و فقه نامنه بر محيطِ معارفدر. داودڭ (عس) زمانندن، ژان طالموسڭ دورينه قدر گوندريلن كتابلرڭ هيچ برى، قرآنِ كريمڭ آيتلريله موفّقيتلى بر شكلده رقابت ايدهمهمشدر. بوندن طولاييدر كه، مسلمانلرڭ يوكسك صنفلرى، حياتڭ حقيقتنى قاورامق نقطهِٔ نظرندن نه قدر تنوّر ايدرلرسه، او درجه قرآن ايله علاقهدار اولويورلر و اوڭا او قدر تعظيم و حرمت گوسترييورلر.
مسلمانلرڭ قرآنه حرمتلرى دائما تزايد ايتمكدهدر. إسلام محرّرلرى، قرآن آيتلرينى إقتباس ايله يازيلرينى سوسلرلر و او يازيلر او آيتلردن ملهم اولورلر. مسلمانلر، تحصيل و تربيه إعتباريله يوكسلدكجه، فكرلرينى او نسبتده قرآنه إستناد ايتديرييورلر. مسلمانلر، كتابلرينه عاشقدرلر و اونى قلبلرينڭ بتون صميميتيله مقدّس طانيرلر. حالبوكه كتبِ إلٰهيهيه نائل اولان ديگر ملّتلر، نه كتابلرينه أهمّيت ويررلر و نه ده اونلره حرمت گوستررلر. مسلمانلرڭ قرآنه حرمتلرينڭ سببى؛ بو كتاب پايدار اولدقجه، باشقه بر دينى رهبره عرضِ إحتياج ايتميهجكلرينى آڭلامالريدر. فى الحقيقه قرآنڭ فصاحت، بلاغت و نزاهت إعتباريله ممتازيتى، مسلمانلرى باشقه بلاغت آرامقدن وارسته قيلمقدهدر. أدبى دهالرڭ و يوكسك شاعرلرڭ، قرآن حضورنده أگيلدكلرى بر واقعهدر. قرآنڭ هر گون داها فضله تجلّى ايتمكده اولان گوزللكلرى، هر گون داها فضله آڭلاشيلان فقط بيتمهين أسرارى، شعر و نثرده استاد اولان مسلمانلرى، اسلوبنڭ نزاهت و علويتى حضورنده ديز چوكمگه مجبور ايتمكدهدر. مسلمانلر، قرآنى تا روزِ حشره قدر پايدار قالاجق قيمت بيچيلمز بر خزينه عدّ أيلرلر و اونڭله پك حقلى اولارق إفتخار ايدرلر. مسلمانلر، قرآنى أڭ فصيح سوزلرله، أڭ رقيق معنالرله جوشان بر نهره بڭزهتيرلر. شايد موسيو روناح، إسلام عالميله تماس ايتمك فرصتنى ألده ايدهجك اولورسه، منوّر و تربيهلى مسلمانلرڭ، قرآنه قارشى أڭ يوكسك حرمتى پرورده ايتدكلرينى و اونڭ أوامرِ أخلاقيهسنه فوق العاده رعايتكار اولدقلرينى و بونڭ خارجنه چيقمامغه غيرت ايتدكلرينى گوروردى. يڭى نسللر و عصرى مكتبلرڭ مأذونلرى ده، قرآنه و مسلمانلغه قارشى مستهزيانه بر جملهنڭ صرفنه تحمّل ايتمهمكدهدرلر. چونكه قرآن، ايكى صفتله بو أهليتى حائزدر:
— 280 —
بونلرڭ برنجيسى:بوگون أللرده تداول ايدن قرآنڭ حضرتِ محمّده (عصم) وحى اولونان كتابڭ عينى اولماسيدر. حالبوكه إنجيل ايله تورات حقّنده بر چوق شبههلر ايلرى سورولمكدهدر.
ايكنجيسى:مسلمانلر، قرآنى عربجهنڭ أڭ قوّتلى محافظى و أساساتِ دينيهنڭ عملى بر ماهيت آلماسنڭ أڭ قوّتلى منبعى تلقّى ايدرلر. بناءً عليه موسيو روناح أثرينى تصحيح ايدهجك اولورسه، بو ترجمهسيله، إنسانلرى تنوير خصوصنده إنسانلغه بيوك بر معاونتده بولونور و باطل إعتقادلرڭ حدودلرينى تار و مار ايتمگه خادم اولور.
دوقتور موريس
٭ ٭ ٭
(نور چشمهسنده و رسالهِٔ نورده يازيلان بو نوع فيلسوفلردن قرق آلتنجيسيدر.)
ذاتِ كبريا حقّندهكى آيتلرڭ علويتى و قرآنڭ قدسى نزاهتى
مستر ژون دهوهنپورت، "حضرتِ محمّد (عصم) و قرآنِ كريم" عنوانلى أثرنده قرآنِ كريمدن بحث ايدركن، شو سوزلرى سويلهيور:
قرآنڭ صاييسز خصوصيتلرى ايچنده بِالخاصّه ايكيسى فوق العاده مهمدر:
١ - ذاتِ كبريايى إفاده ايدن آياتڭ آهنگندهكى علويتدر. قرآنِ كريم، بشرى ضعفلردن هر هانگى برسنى ذاتِ كبريايه إسناددن منزّهدر.
٢ - قرآن (باشندن صوڭنه قدر) غيرِ بليغ، غيرِ أخلاقى، ياخود تربيهيه مخالف فكرلردن، جملهلردن و حكايهلردن تمامًا منزّهدر.
حالبوكه بتون بو نقيصهلر، خرستيانلرڭ أللرندهكى محرّف كتابِ مقدّسده مبذوليتله واردر.
ژون دهوهنپورت
٭ ٭ ٭
— 281 —
قرآن سراپا صميميت و حقّانيتله طولودر
قارلايل شويله دييور:
قرآنى بر كرّه دقّتله اوقورسهڭز، اونڭ خصوصيتلرينى إظهاره باشلاديغنى گورورسڭز. قرآنڭ گوزللگى، ديگر بتون أدبى أثرلرڭ گوزللكلرندن قابلِ تمييزدر. قرآنڭ باشليجه خصوصيتلرندن برى، اونڭ أصليتيدر. بنم فكر و قناعتمه گوره، قرآن سراپا صميميت و حقّانيتله طولودر. حضرتِ محمّدڭ (عصم) جهانه تبليغ ايتديگى دعوت، حق و حقيقتدر.
قارلايل
٭ ٭ ٭
مسلمانلق، تجسّد و تثليث عقيدهسنى ردّ ايدر
إنگلترهنڭ أڭ مشهور و أڭ بيوك مورّخلرندن أدوارد گيبون "روما إمپراطورلغنڭ إنحطاط و سقوطى" آدلى أثرنده شويله دييور:
غانژ نهرى ايله بحرِ محيطِ آطلاسى (آطلاس اوقيانوسى) آراسندهكى مملكتلر، قرآنى بر قانونِ أساسى و تشريعى حياتڭ روحى اولارق طانيمشلردر. قرآنڭ نظرنده، سطوتلى بر حكمدارله، زواللى بر فقير آراسنده فرق يوقدر. قرآن بو گبى أساسلر اوزرنده اويله بر تشريع وجوده گتيرمشدر كه، دنياده بر نظيرى يوقدر. مسلمانلغڭ أساساتى؛ تثليثيت و اللّٰهڭ تجسّديتنى و وحدتِ وجود عقيدهسنى ردّ ايتمكدهدر. بو متصوّفانه عقيدهلر اوچ قوّتلى الوهيتڭ موجوديتنى و مسيحڭ اللّٰهڭ اوغلى (حاشا) اولديغنى اوگرتمكدهدر. فقط بو عقيدهلر، آنجق متعصّب خرستيانلرى تطمين ايدهبيلير. حالبوكه قرآن بو گبى قاريشيقلقلردن، إبهاملردن آزادهدر. قرآن، اللّٰهڭ برلگنه أڭ قوّتلى دليلدر. فيلسوفانه بر دماغه مالك اولان بر مُوَحِّدْ، إسلاميتڭ نقطهِٔ نظرينى قبول ايتمكده هيچ تردّد ايتمز. مسلمانلق بلكه بوگونكى إنكشافِ فكريمزڭ سويهسندن داها يوكسك بر ديندر.
أدوارد گيبون
٭ ٭ ٭
— 282 —
خالقڭ حقوقيله مخلوقاتڭ حقوقنى أڭ مكمّل صورتده آنجق مسلمانلق تعريف ايتمشدر
قرآنڭ تلقين و حضرتِ محمّدڭ (عصم) تبليغ ايتديگى أساساتدن مكمّل بر أخلاق مجلّهسى وجود بولور. أساساتِ قرآنيهنڭ مختلف مملكتلرده إنسانلغه ايتديگى اييلگى و ايتدكدن صوڭره ده اللّٰهه تقرّب ايتمك ايستهين إنسانلرى جنابِ حقّه ربط ايتديگنى إنكار ايتمك ممكن دگلدر. خالقڭ حقوقى ايله مخلوقڭ حقوقى، آنجق مسلمانلق طرفندن مكمّل بر صورتده تعريف اولونمشدر. بونى يالڭز مسلمانلر دگل، خرستيانلر ده موسويلر ده إعتراف ايدييورلر.
مارمادق پيكتول
٭ ٭ ٭
قرآن ايله قوانينِ طبيعيه آراسنده تام بر آهنك واردر
يڭى كشفياتڭ وياخود علم و عرفانڭ يارديميله حلّ اولونان ياخود حلّنه اوغراشيلان مسائل آراسنده بر مسئله يوقدر كه؛ إسلاميتڭ أساساتيله تعارض ايتسين. بزم، خرستيانلغى قوانينِ طبيعيه ايله تأليف ايچون صرف ايتديگمز مساعىيه مقابل، قرآنِ كريم و قرآنڭ تعليميله قوانينِ طبيعيه آراسنده تام بر آهنك گورولمكدهدر. قرآن، هر حرمته شايان اولان أثردر.
لووازون
٭ ٭ ٭
قرآن، بتون اييلك و فضيلت أساسلرينى محتويدر. إنسانى هر درلو ضلالتلردن قورور.
قرآن، إنسانلره حقوق اللّٰهى طانيتمش، مخلوقاتڭ خالقدن نه بكلهيهجگنى، مخلوقاتڭ خالق ايله مناسباتنى أڭ صريح شكلده اوگرتمشدر. قرآن أخلاق و فلسفهنڭ بتون أساساتنى جامعدر. فضيلت و رذيلت، خير و شر، أشيانڭ ماهيتِ حقيقيهسى، خلاصه هر موضوع قرآنده إفاده اولونمشدر. حكمت و فلسفهنڭ أساسى اولان عدالت و
— 283 —
مساواتى اوگرهتن و باشقهلرينه اييلك ايتمهيى، فضيلتكار اولمايى تعليم ايدن أساسلر.. بونلرڭ هپسى قرآنده واردر. قرآن، إنسانى إقتصاد و إعتداله سَوق ايدر، ضلالتدن قورور، أخلاقى ضعفلرڭ قراڭلغندن چيقارير، تعالئِ أخلاق نورينه اولاشديرر؛ إنسانڭ قصورلرينى، خطالرينى إعتلاء و كماله قلب أيلر.
مستشرق سديو
٭ ٭ ٭
قرآن اويله بر پيغمبر سسيدر كه، اونى بتون دنيا ديڭلهيهبيلير. بو سسڭ عكسى سرايلرده، چوللرده، شهرلرده، دولتلرده چينلار!..
قرآن شعر ميدر؟ دگلدر، فقط اونڭ شعر اولوب اولماديغنى تفريق ايتمك مشكلدر. قرآن شعردن داها يوكسك بر شيدر. معمافيه قرآن نه تاريخدر، نه ترجمهِٔ حالدر، نه ده عيسىنڭ (عس) طاغده ايراد ايتديگى موعظه گبى بر مجموعهِٔ أشعاردر. حتّى قرآن، نه بودانڭ تلقيناتى گبى بر ما بعد الطبيعيه ياخود منطق كتابى، نه ده أفلاطونڭ هركسه ايراد ايتديگى نصيحتلر گبيدر. بو بر پيغمبرڭ سسيدر. اويله بر سس كه، اونى بتون دنيا ديڭلهيهبيلير. بو سسڭ عكسى سرايلرده، چوللرده، شهرلرده، دولتلرده چينلار! بو سسڭ تبليغ ايتديگى دين، أوّلا ناشرلرينى بولمش، صوڭره تجدّدپرور و إعمار ايديجى بر قوّت شكلنده تجلّى ايتمشدر. بو سايهدهدر كه؛ يونانستان ايله آسيانڭ برلشن ايشيغى، آوروپانڭ ظلمات آباد اولان قراڭلقلرينى يارمش و بو حادثه، خرستيانلغڭ أڭ قراڭلق دورلرينى يشاديغى زمان وقوع بولمشدر.
دوقتور ژونسون
٭ ٭ ٭
قرآنڭ جهانشمول حقيقتى:
قرآن، اللّٰهڭ برلگنه اينانمق حقيقتِ كبراسنى إعلان ايدر
إنگليزجه عربجه، عربجه إنگليزجه لغتلرڭ محرّرى دوقتور سيتى يانگست قرآن حقّنده شو سوزلرى سويلهيور:
— 284 —
قرآن، إنسانلرڭ يدِ إستفادهسنه گچن أثرلرڭ أڭ بيوكلرندن بريدر. قرآنده بيوك بر إنسانڭ خيال و سجيهسى، أڭ واضح شكلده گورولمكدهدر. قارلايل "قرآنڭ علويتى، اونڭ جهانشمول حقيقتندهدر" ديديگى زمان، شبههسز طوغرى سويلهمشدى. محمّدڭ (عصم) طوغريلغى، فعاليتى، حقيقتى تحرّيده صميميتى، صارصيلميان عزمى، ايمانى، كنديسنى ديڭلهمك ايستهميهنلره أزلى حقيقتى ديڭلتمك يولندهكى ثباتى؛ بڭا قاليرسه اونڭ او جسور و عزمكار پيغمبرڭ خاتمِ رسالت اولديغنڭ أڭ قطعى و أڭ أمين دليللريدر. قرآن عقائد و أخلاقڭ، إنسانلره هدايت و حياتده موفّقيت تأمين ايدن أساساتڭ مكمّل مجلّهسيدر. بتون بو أساساتڭ اُسّ الأساسى، عالمڭ بتون مقدّراتنى يدِ قدرتنده طوتان ذاتِ كبريايه ايماندر.
اللّٰهڭ برلگنه ايمان ايتمك حقيقتِ كبراسنى إعلان ايدييوركن، قرآن لسانِ بلاغتڭ أڭ يوكسگنه و نزاهتڭ شاهقهسنه وارر. قرآن اللّٰهڭ إرادهسنه إطاعتى، اللّٰهه عصيانڭ نتيجهلرينى ايضاح ايدركن، إنسانلرڭ مخيّلهسنى ألكتريقلهين أڭ سيّال لسانى قوللانير. رسولِ كبريايه تسلّى ويرمك و اونى تشويق ايتمك، ياخود خلقى سائر پيغمبرلرڭ أحواليله، ملّتلرينڭ عاقبتيله قورقوتمق ايجاب ايتديگى زمان، قرآنڭ لسانى أڭ قطعى جدّيتى آلمقدهدر. مادام كه قرآنڭ بربرينه دشمن قبيلهلرى، يكديگريله مجادله ايدن عنصرلرى درلى طوپلو بر ملّت حالنه گتيرديگنى، اونلرى أسكى فكرلرندن داها ايلرى بر سويهيه يوكسلتديگنى گورويورز؛ او حالده بلاغتِ قرآنيهنڭ مكمّليتنه حكم ايتملىيز. چونكه قرآنڭ بو بلاغتى، وحشى قبيلهلرى مدنى بر ملّت حالنه گتيرمش؛ دنيانڭ أسكى تاريخنه يڭى بر قوّت علاوه ايتمشدر. زمان و مكان إعتباريله بربرندن چوق اوزاق اولدقلرى گبى، فكرى إنكشاف إعتباريله ده بربرندن چوق فرقلى إنسانلره خارق العاده بر حسّاسيت إلهام ايدن و مخالفتى حيرته و إستحسانه قلب ايدن قرآن، أڭ شايانِ حيرت أثر طانينمغه لايقدر. قرآن، بشرڭ مقدّراتيله مشغول عالملر ايچون تتبّعه شايان أڭ فائدهلى موضوع صاييلير.
دوقتور سيتى يانگست
٭ ٭ ٭
— 285 —
قرآنڭ لسانى، نزاهت و بلاغت إعتباريله نظيرسزدر. قرآن بِذاته محتشم بر معجزهدر
قرآنڭ متعصّب منقّدى و مترجمى قورسل دييور كه:
قرآن، عربجهنڭ أڭ مكمّل و پك موثوق بر أثريدر. مسلمانلرڭ إعتقادى وجهيله؛ بر إنسان قلمى، بو إعجازكار أثرى وجوده گتيرهمز. قرآن بِذاته دائمى بر معجزهدر؛ هم اويله بر معجزه كه، ئولولرى ديريلتمكدن داها يوكسكدر. بو مقدّس كتابڭ تا كنديسى، منشئينڭ سماوى اولديغنى إثباته كافيدر. محمّد (عصم) بو معجزهيه إستنادًا، بر پيغمبر اولارق طانينماسنى ايستهمشدر. عربستانڭ چيپلاق و قيصير چوللرينى آيدينلاتان، شاعر و خطيبلره ميدان اوقويان قرآن، بر آيتنه بر نظيره ايستهمش؛ هيچ بر كيمسه بو تحدّىيه قارشى گلهمهمشدى. بوراده يالڭز بر مثال ايراد ايدهرك، بتون بيوك آدملرڭ، قرآنڭ بلاغتنه باش أگدكلرينى گوسترمك ايسترم.
حضرتِ محمّدڭ (عصم) زماننده، عربستان شاعرلرينڭ شهريارى شاعر لبيد ايدى. لبيد، معلّقاتدن برينڭ ناظميدر. او زمان پوتپرست اولان لبيد؛ قرآنڭ بلاغتى قارشيسنده لال قالمش، بو بلاغتى أڭ گوزل سوزلرله إفاده ايتمشدى. قرآنڭ بلاغتى قارشيسنده حيران قالان لبيد، مسلمانلغى قبول ايتمش، قرآنڭ آنجق بر پيغمبر لسانندن دويولاجغنى سويلهمشدر.
قرآنڭ لسانى بليغ و خارق العاده سيّالدر. جنابِ حقّڭ شان و جلالتنى، عظمت صفتلرينى إفاده ايدن آيتلرڭ أكثريسى، مستثنا بر گوزللگى حائزدر. قرآنى بىطرفانه ترجمهيه غيرت ايتدم ايسه ده؛ قارئلرم، قرآنڭ متننى صداقتكارانه بر إفادهيه موفّق اولاماديغمى گورهجكلردر. بو قصوريمه رغمًا قارئلر ترجمهمده بحث موضوعى ايتديگم محتشم آيتلرڭ بر چوقلرينى اوقوياجقلردر.
قورسل
٭ ٭ ٭
— 286 —
قرآن، بشريته إلٰهى بر لطفدر. قرآن، مظفّر جمهوريتلر ميدانه گتيرمشدر.
قرآن آيتلرينى نزول تاريخنه گوره ترجمه و ترتيب ايدن إنگلترهنڭ أڭ متعصّب پاپاسلرندن ردوهل (رودوهل)، شو حقيقتلرى إعتراف ايدييور:
قرآن عربستانڭ بسيط بدويلرينى اويله بر إستحالهيه اوغراتمشدر كه، بونلرڭ عادتا مسحور اولدقلرينى ظن ايدرسڭز. خرستيانلرڭ تلقّيسنه گوره قرآنڭ نازل اولمش بر كتاب اولديغنى سويلهيهجك اولسهق بيله، قرآن پوتپرستلگى إمحا، اللّٰهڭ وحدانيت عقيدهسنى تأسيس، جنلره، پريلره، طاشلره عبادتى إلغا، چوجقلرى ديرى ديرى گوممك گبى وحشى عادتلرى إزاله، بتون خرافهلرى إستيصال، تعدّدِ زوجاتى تحديد ايله، بتون عربلر ايچون إلٰهى لطف و نعمت اولمشدر. قرآن بتون كائناتى يارادان، گيزلى و آشكار هر شيئى بيلن قادرِ مطلق صفتيله ذاتِ كبريايى تقديس و تبجيل ايتديگندن، هر ستايشه شاياندر. قرآنڭ إفادهسى وجيز و مجمل اولمقله برابر؛ أڭ درين حقيقتى، أڭ قوّتلى و ملهم حكمتى تقرير ايدن ألفاظ ايله سويلهمشدر. قرآن، دواملى مملكتلر دگلسه ده، مظفّر جمهوريتلر وجوده گتيرمگه خادم اولاجق أساسلرى محتوى اولديغنى إثبات ايتمشدر. قرآنڭ أساسلريلهدر كه؛ فقر و سفالتلرى آنجق جهالتلريله قابلِ قياس اولان، صوسز و چيپلاق بر ياريم آطهنڭ سكنهسى، يڭى بر دينڭ، حرارتلى و صميمى سالكلرى اولمشلر، دولتلر قورمشلر، شهرلر إنشا ايتمشلردر. فى الحقيقه مسلمانلرڭ هيبتيدر كه؛ فسداد، بغداد، قورتوبا، دلهى بتون خرستيان آوروپايى تيترهتن بر عظمت و حشمت إحراز ايتمشلردر.
ردوهل
٭ ٭ ٭
مسلمانلق، دنيانڭ قوامى اولان بر ديندر؛ جهان مدنيتنڭ إستناد ايتديگى تمللرى محتويدر
فرانسهنڭ أڭ معروف مستشرقلرندن غاسطون قار، ١٩١٣ سنهسنده فيغارو غزتهسنده، ير يوزندن مسلمانلق قالقهجق اولورسه، مسالمتڭ محافظهسنه إمكان اولوب اولماديغى حقّنده مقالهلر سلسلهسى يازمش و او زمان بو مقالهلر شرق غزتهلرى طرفندن ترجمه اولونمشدى. فرانسز مستشرقى دييور كه:
— 287 —
"يوز ميليونلرجه إنسانڭ دينى اولان مسلمانلق، بتون سالكلرينه نظرًا، دنيانڭ قوامى اولان بر ديندر. بو عقلى دينڭ منبعى و دستورى اولان قرآن، جهان مدنيتنڭ إستناد ايتديگى تمللرى محتويدر. او قدر كه، بو مدنيتڭ، إسلاميت طرفندن نشر اولونان أساسلرڭ إمتزاجندن وجود بولديغنى سويلهيهبيليرز. فى الحقيقه بو عالى دين؛ آوروپايه، دنيانڭ إعماركارانه إنكشافى ايچون لازم اولان أڭ أساسلى قايناقلرى تأمين ايتمشدر. إسلاميتڭ بو فائقيتنى تسليم ايدهرك، اوڭا مديون اولديغمز شكرانى طانيمايورسهق ده، حقيقتڭ بو مركزده اولديغنده شكّ و شبهه يوقدر."
فرانسز محرّرى، داها صوڭره قرآنڭ عمومى مسالمتى محافظه خصوصندهكى خدمتنى بحث موضوعى ايدهرك دييور كه:
إسلاميت، ير يوزندن قالقهجق و بو صورتله هيچ بر مسلمان قالميهجق اولورسه، باريشى دوام ايتديرمگه إمكان قالير مى؟ خاير.. بوڭا إمكان يوقدر!
غاسطون قار
٭ ٭ ٭
قرآن بتون دينى كتابلره فائقدر
آلمان عالملرندن و مستشرقلرندن ژوحائم دو رولپه (يواهم دو راف) قرآنڭ صحّته ويرديگى أهمّيتدن بحث ايدركن شو سوزلرى سويلهيور:
إسلاميتڭ شيمدىيه قدر آوروپا محرّرلرندن هيچ برينڭ نظرِ دقّتنى جلب ايتمهين بر صفحهسنى بحث موضوعى ايتمك ايستهيورم. إسلاميتڭ بو صفحهسى، اونڭ صحّتى محافظه ايچون وقوع بولان أمرلريدر. أوّلا شونى إعتراف ايتمك لازمدر: قرآن، بو نقطهِٔ نظردن بتون دينى كتابلره فائقدر. قرآنڭ تعريف ايتديگى بسيط فقط مكمّل صحّى قاعدهلرى نظرِ دقّته آليرسهق؛ بو مقدّس كتاب سايهسنده بتون دنيانڭ بعض قسملريله، حشرات محشرى اولان آسيانڭ، مدهش بر تهلكه اولمقدن قورتولديغنى گورورز. مسلمانلق نظافتى، تميزلگى، نزاهتى بتون سالكلرينه فرض ايتمكله، بر چوق تخريبكار ميقروبلرى إمحا ايتمشدر.
يواهم
٭ ٭ ٭
— 288 —
قرآن آيتلرى إسلاميتڭ محتشم بُنْيهسنده آلتون بر قوردون گبى ايشلنمشدر
سمبرس آنسيكلوپديا ناميله إنتشار ايدن إنگليزجه محيط المعارفده، مسلمانلقدن شو صورتله بحث اولونمقدهدر:
إسلام پيغمبرينڭ سجيهسنى آيدينلاتان قرآن آيتلرى، صوڭ درجه مكمّل و صوڭ درجه مؤثّردر. بو قسم آيتلر، مسلمانلغڭ أخلاقى قاعدهلرينى إفاده ايدر. فقط بو قاعدهلر، بر ايكى سورهيه منحصر دگلدر. بو آيتلر، إسلاميتڭ محتشم بنياننده، آلتوندن بر قوردون گبى ايشلنمشدر. إنصافسزلق، يالانجيلق، حرص، إسراف، فحش، خيانت، غيبت؛ بونلرڭ هپسى قرآن طرفندن أڭ شدّتلى صورتده تقبيح اولونمش و بونلر، رذيلتڭ تا كنديسى طاننمشدى. ديگر طرفدن حسنِ نيّت صاحبى اولمق، باشقهلرينه اييلك ايتمك، عفّت، حيا، مسامحه، صبر و تحمّل، إقتصاد، طوغريلق، إستقامت، صلحپرورلك، حقپرستلك، هر شيدن فضله جنابِ حقّه إعتماد و توكّل، اللّٰهه إطاعت... مسلمانلق نظرنده حقيقى ايمان أساسلرى و حقيقى بر مؤمنڭ باشليجه صفتلرى اولارق گوستريلمشدر.
٭ ٭ ٭
رسولِ أكرم إدراك و شعور تمثاليدر
پروفسور أدوارد مونته، "خرستيانلغڭ إنتشارى و خصمى اولان مسلمانلر" عنوانلى أثرينڭ (١٧) و (١٨) نجى صحيفهلرنده دييور كه:
راسيوناليزم، يعنى عقليه كلمهسنڭ مفادينى و تاريخى أهمّيتنى توسيع ايدهبيليرسهك، مسلمانلغڭ عقلى بر دين اولديغنى سويلهيهبيليرز. عقل و منطق مصداقيله عقائدِ دينيهيى محاكمه ايدن مكتب، راسيوناليزم كلمهسنڭ، إسلاميته تماميله مطابق اولديغنى تسليم ايتمكده تردّد ايتمز. رسولِ أكرم شعور و إدراك تمثالى اولديغى، دماغنڭ ايمان ايشيقلرى و كامل بر يقين ايله پرنور اولديغى محقّقدر. رسولِ أكرم معاصرلرينى عين هيجانله آلَوْلهمش، بو صفتلرله تجهيز ايتمشدر. حضرتِ محمّد (عصم)، باشارمق ايستديگى إصلاحاتى، إلٰهى بر وحى اولارق تقديم ايتمشدر. بو،
— 289 —
إلٰهى بر وحيدر. حضرتِ محمّدڭ (عصم) دينى ايسه، عقل قاعدهلرينڭ إلهاملرينه تماميله موافقدر. أهلِ إسلامه گوره إسلاميتڭ أساس عقائدى، شو صورتله خلاصه اولونهبيلير: اللّٰه بردر، محمّد (عصم) اونڭ پيغمبريدر. فى الحقيقه إسلاميتڭ أساسلرينى سكونتله و درين بر تأمّل ايله تدقيق ايتديگمز زمان، بونلرڭ اللّٰهڭ برلگنه و محمّدڭ (عصم) رسالتنه، صوڭره حشر و نشره إعتقاده منتهى اولدقلرينى گورورز. بِالذّات دينڭ أساسلرى طانينان بو ايكى عقيده، بتون ديندار إنسانلرجه عقل و منطغه مستند تلقّى اولنمقده و بونلر قرآنڭ عقيدهلرينڭ خلاصهسى بولونمقدهدر. قرآنڭ إفادهسندهكى سادهلك و برّاقلق، مسلمانلغڭ إنتشار و إعتلاسنى بِلا توقّف تمادى ايتديرن سائق قوّت اولمشدر. رسولِ إسلام طرفندن تبليغ اولونان مقدّس تعليماتڭ جهانشمول ترقّيسنه رغمًا، مسلمانلرڭ إلهام قايناغى و أڭ قوّتلى إلتجاگاهى قرآن اولمشدر. أڭ تقديسكار و قناعت بخش بر لسانله، باشقه بر كتابِ منزَلڭ تفوّق ايدهميهجگى بر إفاده ايله تقرير ايدن كتاب، قرآندر. بو قدر مكمّل و أسرارأنگيز، هر إنسانڭ تدقيقنه بو قدر آچيق اولان بر دين؛ محقّق إنسانلرى كنديسنه مجلوب ايدن إعجازكار قدرتى حائزدر. مسلمانلغڭ بو قدرتى حائز اولديغنده شبهه يوقدر.
أدوارد مونته
— 290 —
بر قاچ دفعه برائت قزانان رسالهِٔ نورڭ بر قاچ ولايتده حقسز مصادرهسنه دائر، نورڭ يوكسك بر طلبهسنڭ محكمهسندهكى مدافعهسندن بر پارچهدر.
(بو مدافعه، بر تقريض اولارق بورايه إلحاقى مناسب گورولهرك درج ايديلمشدر.)
دياربكر صلح جزا محكمهسى يوكسك مقامنه:
محكمهِٔ عادلهڭزڭ حضورينه چيقمقدن فوق العاده ممنونم. عادل محكمهلر؛ كائنات خالقنڭ حق إسمنڭ، عادل إسمنڭ و داها چوق أسماءِ إلٰهيهنڭ تجلّيگاهيدر. حق نامنه حكم ايدن، عادلِ مطلق حسابنه عدالت ايدن و حقيقى، إسلامى بر عدالت اولان كرسئِ معلّا نه يوكسكدر، نه مبجّلدر... حق طانيماز مغرور ظالملرى حضورنده سرفرو ايتديرن، حقسزلرى حقّى تسليمه إجبار ايدن عادل محكمهلر، أڭ يوكسك تبجيله و أڭ عالى إحترامه سزادرلر.
ظلم و غدر ايله حقوقى إخلال ايديلمش، حيثيت و شرفى پايمال ايديلمش مظلوملرڭ، حضورنده أخذِ موقع ايله تظلّمِ حال ايدن بيچارهلرڭ شو دنياىِ فانيده إحقاقِ حق ايچون مسندِ رأسلرى، محكمهلردر. شو حالده نه شرفبخش بر تختِ عاليدر كه؛ مظلوملره ملجأ و پناه، ظالملره ده خسران و تباه اولويور.
إنسانلرڭ أبرارينى ده، أشرارينى ده جمع ايدن حضورِ محاكم، اويله قورقولاجق بر ير دگلدر. بلكه محبّته، حرمته لايقدر.
سلطانلرله كولهلرى، أصيلزادهلرله آحادِ ناسى مساوى طوتان شو مقام، سلطنتدن ده مبجّلدر. خصوصيله بتون عالمِ إنسانيته دورلرڭ، عصرلرڭ آقيشى بوينجه عدالت درسنى ويرن إسلام محكمهلرى؛ أقوامِ سائرهنڭ أنگيزيسيونلرينه مقابل، عدالت نورينى بيچاره بشرڭ قره صحيفهسنه حشمتله عكس ايتديرمشدر. عدليه و عدالت تاريخمز، بونڭ بيڭلرله مثالنه شاهددر.
أزجمله بو مبارك، عدالتلى محكمهنڭ حضورنده إفتخارله عرض ايتمك ايسترم كه؛ مشهور إسلام سيّاحى و تاريخجيسى أوليا چلبى، سياحتنامهسنده دييور كه:
— 291 —
"ايلك إستانبول قاضيسى (حاكمى) اولان خضر بك چلبينڭ حضورنده، حشمتلى پادشاه فاتح ايله بر روم معمارى آراسنده شويله بر محاكمه جريان ايدر:
بيوك بر آبدهنڭ إنشاسنده قوللانيلهجق ايكى مرمر ستونى، فاتح بر روم معمارينه تسليم ايدر. معمار ده، فاتحڭ آرزوسنڭ خلافنه اولارق بو ستونلرى اوچر آرشين كسوب قيصهلتير. فاتح جزاءً روم معمارينڭ ألنى كسديرر. روم معمارى ده، فاتح عليهنه دعوا آچار. بونڭ اوزرينه محكمهيه جلب ايديلن بيوك پادشاه، باش كوشهيه گچمك ايستهمش. بردن بره حاكمڭ شو إخطاريله قارشيلاشمش:
- اوطورمه بگم! خصمڭله مرافعهِٔ شرعى اولاجقسڭ، آياقده برابر دور!
خضر بك چلبى؛ بو قوجه شانلى پادشاهِ مظنونه، حقسز أل كسديرديگى ايچون، كنديسنڭ ده قصاصه تابع اولديغنى و ألينڭ كسيلهجگنى بيلديرر. فقط معمار قصاصى ايستهمديگى ايچون، بيوك فاتح گونده اون آلتون تضميناته محكوم اولور و حتّى قصاصدن قورتولديغى ايچون بو تضميناتى كنديلگندن يگرمى آلتونه چيقارير."
إسلام محكمهسنڭ عدالتنڭ شانلى مثاللرندن برى اولان شو مثال، بزه أڭ حشمتلى حكمدارلرله أڭ عاجز فردلرڭ، حضورِ محاكمده مساوى اولديغنى گوسترييور.
ايشته بن ده بوگون، فاتح قدر شانلى، قهرمان إسلام حاكمى خضر بك چلبينڭ مقامنڭ ممثّلى اولان و حقيقى عدالتِ قرآنيهيى أساس طوتان بر مقامڭ يرنده بولنان بر محكمهنڭ حضورنده بولنويورم. بتون قلبمى حضور و سروره قلب ايدن ممنونيتم بودر.
قهرمان أجداديمزڭ بو قدر علويتنڭ سرّى؛ قلبلرنده اللّٰه قورقوسنڭ موجوديتيله، قرآن نورينڭ و نهايتسز فيضنڭ روحلرنده يرلشمش اولماسى و قدسى حقائقه قارشى صوڭسز و نهايتسز درجهده مربوطيتلريدر. او مبارك أجداددن بزه توارث ايدن، اللّٰه و قرآن ايچون آقيتدقلرى قدسى قانلرينڭ حالًا أثرلرى بولنان بو يوردده و عزيز جانلرينى فدا ايتدكلرى شو مملكتده: "قرآنڭ قدسى حقيقتلرينه خدمت ايدييور، قرآنڭ تفسيرينى اوقويور، أونده بولنديرييور." قيديله محكمهنڭ حضورينه سَوق ايديلدم.
— 292 —
أوت محاكمهمز شخصمله علاقهدار اولمقدن زياده، رسالهِٔ نورڭ محاكمهسيدر. رسالهِٔ نور ايسه، قرآنِ معجز البيانڭ سماوى و قدسى حقائقنڭ ترشّحاتى اولمق حسبيله، او يوكسك أثرلردهكى قيمت، طوغريدن طوغرىيه قرآنه عائددر. شو حالده محاكمه ده قرآنڭ محاكمهسيدر. أهلِ توحيدڭ كتابى اولان كلام اللّٰه بتون آيات و بيّناتيله خالقِ كائناتڭ وحدانيتنى و أحديتنى إعلان ايدييور.
قرآنڭ أهلِ عقولى حيرتده بيراقان إعجازى، بلاغت و فصاحتى، نهايت درجهدهكى يوكسك اسلوبى، سلاستِ بيانى، الحاصل صوڭسز بدايع و جامعيتى ايله إنس و جنّڭ قيامته قدر گلهجك إحتياجاتنه أكمليتله كافى گلمسى، دنيا و آخرت سعادتنڭ رهبرى بولنماسى و بتون عصرلردهكى طبقاتِ بشره خطاب ايتمهسى و كائنات خالقنڭ مرضياتنى قوللرينه بيلديرهجك آيات و بيّناتى تفسير و ايضاح ايدهجك متخصّص أهلِ علمڭ بولنماسى ضرورتنه بناءً هر عصرده گلن بيڭلر مدقّق أهلِ علم، يوز بيڭلرله قرآن تفسيرلرينى ميدانه گتيرمشلر؛ بتون عصرلرى قرآنڭ نوريله ايشيقلانديرمشلردر.
ايشته رسالهِٔ نور ده؛ بو عصرده قرآنڭ فيضيله وجود بولان، بشرڭ تكمّلاتنه اويغون اولارق قرآنڭ گوسترديگى معجزهلى حقيقتلرڭ، بو تكامل ايله ساحهِٔ فعله قونولديغنى بيلديرن و عصرڭ إدراكنه خطاب ايدن غايت قدسى بر تفسيردر. قرآن باشدن باشه توحيدِ إلٰهىيى إعلان ايدييور. رسالهِٔ نور ده، ايمانِ بِاللّٰهى گوسترن و حقائقِ ايمانيهيى درس ويرن آيتلرى تفسير ايدييور.
ايشته محاكمهنڭ أصل موضوعى بودر.
اوتوز سنهدن بَرى گيزلى دين دشمنلرينڭ، قومونيستلرڭ و ماصونلرڭ تحريكاتيله، رسالهِٔ نور شاكردلرى بر چوق محكمهلره سَوق ايديلمشلر. عادل محكمهلر ده او خائن، گيزلى دين و قرآن دشمنلرينڭ ايتدكلرى إفترالرى اينجهدن اينجهيه تدقيق ايتمشلر، "بونلرده بر صوچ يوق، كتابلر ايسه فائدهلى كتابلردر" دييهرك، چوق محكمهلر برائتله نتيجهلنمشلردر.
تمييز محكمهسى ده، اوچ دفعه محكمهلرڭ برائت قرارينى تصديق ايتمش. حكم قضيهِٔ محكمه حالنه گلديگى حالده، مملكتى عمومى بر دينسزلگه سوروكلهمك
— 293 —
ايچون پرده آرقهسندهكى دين دشمنلرى؛ فعاليتلرينى متماديًا تازهلهمشلر، سكون و آسايشه پك چوق محتاج اولان مملكتمزى بو جهتدن ضعفه اوغراتمق ايچون عدليهلرى، محكمهلرى دائما خائنانه ترتيبلرله مشغول ايتمشلردر.
أوّلجه شفاهًا دخى عرض ايتديگم وجهله؛ سلفِ صالحينڭ بيراقديغى قدسى تفسيرلر ايكى قسمدر: بر قسمى، أحكامه دائر تفسيرلردر. ديگر بر قسمى ده، آياتِ قرآنيهنڭ حكمتلرينى و ايمان حقيقتلرينى تفسير و ايضاح ايدرلر. سلفِ صالحينڭ بو درلو تفسيرلرى چوقدر. خصوصًا غوثِ أعظم شاهِ گيلانى، إمامِ غزالى، محيى الدينِ عربى، إمامِ ربّانى گبى ذواتِ كرامڭ أثرلرى، بو قسم تفسيرلردر. بِالخاصّه مولانا جلال الدينِ رومى حضرتلرينڭ مثنوئِ شريفى ده بو طرز بر نوع معنوى تفسيردر. ايشته رسالهِٔ نور، بو طرز تفسيرلرڭ أڭ يوكسگى، أڭ ممتازى و أڭ مستثناسيدر. ايشته مادام بو طرز تفسيرلر متداولدر، كيمسه ايليشمهيور، رسالهِٔ نوره ده ايليشمهمك لازمدر. ايليشنلر، قرآنه و أجداده دشمنلقلرندن ايليشيرلر.
رسالهِٔ نور، أركانِ ايمانيهيى و آياتِ قرآنيهيى تفسير ايدهرك اويله بر طرزده بيان ايدر كه؛ هيچ بر منكِر، هيچ بر دينسز، او حقيقتلرى إنكار ايدهمز. هم رياضى بر قطعيتله إثبات ايدر، گوزه گوسترر، عقلى طويورور، لطائفى قانديرر؛ آرتيق هيچ بر ايمانى و قرآنى حقيقتى إنكاره مجال قالماز. بوندن طولاييدر كه؛ دينسزلر، قومونيستلر، بو مملكتده رسالهِٔ نور واركن ملعونانه فكرلرينى ساحهِٔ تطبيقه قويامدقلرندن و بر معنوى بكجى گبى رسالهِٔ نور دائما قارشيلرينه چيقديغندن، رسالهِٔ نورڭ هر وجهله نشرينه سد چكمهيى غايه ايدينمشلردر.
رسالهِٔ نور، تحقيقى ايمان درسلرى ويرر. شاكردلرينى هر درلو فنالقدن آليقويار. قلبلره طوغريلق آشيلار. اونى حقّيله آڭلايان، آرتيق فنالق ياپاماز. اونڭ ايچوندر كه، بوگون مملكتڭ هر طرفندهكى رسالهِٔ نور طلبهلرى، آسايشڭ معنوى محافظى حكمندهدرلر. شيمدىيه قدر هيچ بر حقيقى نور طلبهسنده آسايشه منافى بر حركت گورولمهمش، عادتا نور طلبهلرى ضابطهنڭ معنوى يارديمجيسى اولمشلردر. رسالهِٔ نور طلبهلرينڭ رضاءِ إلٰهيدن باشقه، أعمالِ اُخرويهيه متوجّه اولمقدن غيرى دوشونجهلرى يوقدر. شو حالده
— 294 —
رسالهِٔ نوره غرضكار ترتيبلر حاضرلايانلر، پرده آرقهسندهكى معلوم دين دشمنلرندن باشقه كيمسه دگلدر.
يوقاريدهكى معروضاتمزده بر چوق محكمهلرڭ برائت قرارلرينڭ موجوديتنى عرض ايتمشدم. ألده ايدهبيلديگم تاريخ و نومرولرينى بيان ايدهرك، او عادل و يوكسك محكمهلره ميليونلر نور شاكردلرى نامنه منّتدارلغمزى بيلديرمك ايسترم. عموم رسالهلرڭ برائت و إعادهسى حقّنده دڭزلى آغير جزا محكمهسنڭ ١٥/حزيران/١٩٤٤ تاريخلى برائت قراريله، إستانبول أمين اوڭى آغير جزا محكمهسنڭ ١٩٥٣ تاريخ و ١٩٥١/١٣٧ أساس و ١٩٥٢/٢٧ قراريله كه؛ گچن جلسهده سبيل الرّشاد غزتهسنڭ تقديم ايتديگم نسخهسنده بيلديريلن برائت قراريدر. آيريجه محكمهِٔ عاليڭزه صورتِ مخصوصهده عرض و تقديم ايتديگم عصاىِ موسى داخل عموم رسالهِٔ نور كلّياتنڭ مرسين آغير جزا محكمهسنڭ ١٩٥٤/١٧ أساس ١٩٥٤/٤٢١ قرار و ٩٥٤/٤/٩ تاريخلى برائت قرارينڭ موجوديتلرى، محكمهلرڭ تأميننده اولارق هيچ بر ألڭ رسالهِٔ نوره ايليشمهمسنى تضمّن ايتديگى حالده، مستور دشمنلرڭ خائنانه فعاليتلريله بو سفر ده تخصيصًا عصاىِ موسى قصد ايديلهرك عادل و يوكسك محكمهيه گلمش بولنيورز.
رسالهِٔ نور، ايمانِ بِاللّٰه ايله توحيدى أڭ يوكسك درجهده، عين اليقين و حقّ اليقين بر صورتده گوزه گوستروب بتون لطائفى أعظمى درجهده طويورماسيله ايمانى تقليددن قورتاروب، درجهِٔ تحقيقه يوكسلتير. عصاىِ موسىده ايسه بو علوى و قدسى ايمان درسى، أڭ پارلاق بر صورتده، هم گورولمهمش إحتشام ايله إثبات ايديلديگندن، يوز اوتوز جلده ياقلاشان رسالهِٔ نور تفسيرينڭ عادتا خلاصهسى حكمندهدر.
بتون سماوى كتابلرڭ و بتون پيغمبرلرڭ أڭ بيوك دعواسى خالقِ كائناتڭ الوهيت و وحدانيتنى إعلاندر. قرآن باشدن باشه توحيدى گوسترر. ايشته عصاىِ موسى ده؛ مسلمانلره و عموم بشريته جنابِ حقّڭ برلگنى و دلائلِ وحدانيتنى گونش گبى گوسترمسندن، أڭ بيوك بر متفكّر ايله بر دينسزى و بر فيلسوفى حقائقِ ايمانيهيى تصديقه مجبور ايتديگى گبى؛ أڭ عامى بر آدمڭ ده أڭ يوكسك حقيقتلرى، أڭ بيوك بر سهولتله آڭلاماسنى تأمين ايدن، توحيدى گوسترن، آياتِ قرآنيهنڭ أڭ قدسى بر
— 295 —
تفسيريدر. عينًا إسمى گبيدر. ناصلكه موسى عليه السلام ألندهكى عصاسيله قره طاشلردن، چوراق واديلردن، آتش فيشقيران چوللردن آبِ حياتى فشقيرتديغى گبى، عصاىِ موسى ده، وحدانيتِ إلٰهيهيى إثبات ايتمهسيله دنيا و آخرت عالملرينى ضيادار ايدهجك توحيد نورلرينى فيشقيرتييور؛ طاش گبى قلبلرى، موم گبى أريتييور، شوقى ايله گوڭللرى تسخير ايدييور.
هم مادام محكمهلرڭ برائتى موجود و وجدان حرّيتى وار و هيچ بر مملكتده علم ايله إشتغال ايدنلره ايليشيلمييور؛ شو حالده علومِ أوّلين و آخرينى جامع اولان رسالهِٔ نوره ده ايليشمهمك لازمدر.
رسالهِٔ نور يوردڭ آسايشنه، سكون و سلامتنه خدمت ايتديگنه دليل: ميليونلر طلبهلرينڭ هيچ بريسنده بر وقعهنڭ گورولمهمش اولماسيله برابر، هپسنڭ ده ناموسكارانه فعاليتلريله مستقيم گورولمهلريدر. رسالهِٔ نور كلّياتى، عصاىِ موسى ايله برلكده كتبخانهِٔ مساعيمڭ حريمندن آلينمهسى ايله، هر درلو صوچ عنصرينڭ موجوديتنى بِالذّات رفع ايدر. زيرا هر منوّر آدم، كتبخانهسنده هر نوع كتابى بولونديرر، اوقور، تدقيق ايدر. ملعونانه فكرلرى نشر ايدن و آنارشيستلگى تلقين ايدن كتابلر بيله كتبخانهلرده آچيقجه تدقيقه تابعدر.
خلاصه: رسالهِٔ نور، قرآنڭ بو عصرده أڭ يوكسك و أڭ قدسى بر تفسيريدر. حقيقتلرى سماويدر، قرآنيدر. او حالده قرآن اقوندقجه، او ده اوقوناجقدر. رسالهِٔ نور، مجوهراتِ قرآنيه حقيقتلرينڭ سرگيسيدر، پازاريدر. بو علوى پازارده هركس ايستديگى گبى تجارت ياپار. اُخروى، معنوى زنگينلكلره مظهريتى تأمين ايدر.
بو قدر معروضاتمزله إفاده ايتمك ايستدم كه: مقصديمز؛ ايمانمزى قورتارمقدر، ايمانه خدمتدر، قرآنه خدمتدر. آخرته متوجّه اولان بر حال ايسه، هيچ بر گونا صوچ موضوعى اولاماز. متماديًا شكايتده بولونديغمز او گيزلى دين دشمنلرى، درلو درلو أنتريقهلرله، ترتيبلرله، إزعاجلرله بزلرى بو قدسى وظيفهدن منع ايتمگه اوغراشمقدهدرلر. بزلر ايسه بو قدسى يولده قرآن و ايمان ايچون هر شيئمزى فدايه سَوه سَوه حاضرز. دگل دنيوى
— 296 —
إضطرابلر، جهنّمى عذابلر ده ويريلسه، بيچاقلرله ده دوغرانسهق، أڭ مدهش ئولوملره ده معروض بيراقيلسهق، عصرلر بوينجه ميليونلر مبارك أجداديمزڭ فداىِ جان ايتدكلرى بو قدسى حقيقته، بزم جانمز ده فدا اولسون. بر دگل، بيڭ روحم ده اولسه، قرآن ايچون، ايمان ايچون هپسنى فدا ايتمگه هر زمان حاضرم.
شو عزيز وطنڭ طاشلرى، طوپراقلرى، آبدهلرى، قبّهلرى، جامعلرى، منارهلرى، مزار طاشلرى، تربهلرى؛ قرآنڭ تبليغ ايتديگى زمزمهِٔ توحيدى هايقيرييورلر. ايمان و قرآنڭ أزلى نورينى، آتوم ذرّاتنه قدر نفوذ ايدوب إعلان ايتديگى توحيد حقيقتنى، هيچ بر قوّت بو وطنڭ و بو ملّتڭ سينهِٔ پاكندن سيلهمز.
محترم محكمهڭزدن، يوكسك عدالتڭزدن؛ حقائقِ قرآنيهيى و وحدانيتِ إلٰهيهيى حشمتله إعلان ايدن و توحيدى أعظمى درجهده گوسترن رسالهِٔ نور كلّياتنڭ إعادهسنه و برائتنه قرار ويرمهڭزى رجا ايدرم.
رسالهِٔ نور، قرآنڭ ماليدر. عرشى فرشه باغلايان كلام اللّٰه ايله ماضى جانبندهكى ميليارلر أهلِ ايمان، أوليا و أنبيا علاقهدار اولدقلرى گبى، رسالهِٔ نور محكمهسيله ده معنًا علاقهداردرلر. چوق إختيارلامش أرضڭ، درت يوز ميليون مسلمان سكنهسى، رسالهِٔ نورڭ برائتنه و سربستيتنه و إنتشارينه منتظردرلر.
ماضى طرفندن پردهِٔ غيب آرقهسنه چكيلن مبارك أجداديمزڭ نورانى قافلهلرى، علوى مقاملرندن رسالهِٔ نور محكمهسنه معنًا ناظردرلر.
مستقبل جبههسنڭ فيضكار نسللرى، برائت (حاشيه): بو مدافعهنڭ سرد ايديلديگى محاكمه، برائتله نتيجهلنمشدر. قرارينى بكلهيورلر.
أمكلى يوز باشى
محمد قيالر
٭ ٭ ٭
— 297 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
يَا اَللّٰهُ يَا رَحْمٰنُ يَارَحِيمُ يَا فَرْدُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَكَمُ يَا عَدْلُ يَا قُدُّوسُ
إسمِ أعظمڭ حقّنه، قرآنِ معجز البيانڭ حرمتنه و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ شرفنه، بو "إشارات الإعجاز"ى باصديرانلرى و مبارك يارديمجيلرينى و رسالهِٔ نور طلبهلرينى جنّت الفردوسده سعادتِ أبديهيه مظهر أيله. آمين! و خدمتِ ايمانيه و قرآنيهده دائما موفّق أيله. آمين! و دفترِ حسناتلرينه بو إشارات الإعجازڭ هر بر حرفنه مقابل بيڭ حسنه يازدير. آمين! و نورلرڭ نشرنده ثبات و دوام و إخلاص إحسان أيله... آمين! آمين! آمين!
يا أرحم الرّاحمين! عموم رسالهِٔ نور شاكردلرينى ايكى جهانده مسعود أيله. آمين! إنسى و جنّى شيطانلرڭ شرلرندن محافظه أيله. آمين! و بو عاجز و بيچاره سعيدڭ قصوراتنى عفو أيله... آمين! آمين! آمين!
عموم نور شاكردلرى نامنه
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭