— 80 —
بتون كور قالير. تنكيرى إفاده ايدن غِشَاوَةٌ دهكى تنوين، اونلرڭ گوزلرى اوستندهكى پرده، معلوم اولميان بر پرده اولوب، اوندن صاقينمق اونلر ايچون ممكن اولماديغنه إشارتدر. جار و مجرورڭ غِشَاوَةٌ اوزرينه تقديم ايديلمسى، أڭ أوّل نظرِ دقّتى اونلرڭ گوزلرينه چويرتمكله، قلبلرندهكى سرلرى گوسترمك ايچوندر. زيرا گوز، قلبڭ آيينهسيدر.
وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ : بو جملهنڭ ماقبليله جهتِ مناسبتى شودر كه: أوّلكى جملهدهكى كلمات ايله، شجرهِٔ كفريهنڭ دنيايه عائد آجى ثمرهلرينه إشارت ايديلمشدر. بو جمله ايله او ملعون شجرهنڭ آخرتده ويرهجگى ثمرهسى زقّومِ جهنّمدن عبارت اولديغنه إشارت ياپيلمشدر.
س- اُسلوبڭ مجراىِ طبيعيسى وَ عَلَيْهِمْ عِقَابٌ شَدِيدٌ جملهسى ايكن، اُسلوبڭ مقتضاسى اولان شو جملهنڭ تركيله وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ جملهسى إختيار ايديلمشدر. حالبوكه بو جملهدهكى كلمهلر، نعمت و لذّتلر حقّنده قوللانيلان كلمهلردر؟
ج- شو گوزل كلمهلرى حاوى اولان شو جملهنڭ اونلره قارشى ذكر ايديلمهسى، بر تهكّمدر (إستهزا)، بر توبيخدر، يوزلرينه گولمكدر. يعنى اونلرڭ منفعتلرى، لذّتلرى و بيوك نعمتلرى آنجق عقابدر. منفعت و فائدهيى إفاده ايدن وَ لَهُمْ دهكى ل لسانِ حال ايله، عملڭزڭ فائدهلى اولان اجرتنى آليڭز، دييه يوزلرينه گولويور. "طاتلى" معناسنى تضمّن ايدن عَذَابٌ لفظى، اونلرڭ كفر و مصيبتلريله إستلذاذ ايتدكلرينى تذكير ايله، صانكه لسانِ حال ايله، طاتلى عملڭزڭ آجيسنى چكڭ، دييه توبيخ ايدييور. على الأكثر بيوك نعمتلره صفت اولان عَظِيمٌ كلمهسى، جنّتده نعمتِ عظيم صاحبلرينڭ حاللرينى او كافرلره تذكير ايتديرمكله غائب ايتدكلرى او نعمتِ عظيمهيه بدل، أليم ألملره دوشدكلرينى إخطار ايدييور.
صوڭره عَظِيمٌ كلمهسى، تعظيمى إفاده ايدن عَذَابٌ دهكى تنوينه تأكيددر.
سؤال:بر كافرڭ معصيتِ كفريهسى محدوددر، قيصه بر زمانى إشغال ايدييور. أبدى و غيرِ متناهى بر جزا ايله تجزيهسى، عدالتِ إلٰهيهيه اويغون اولماديغى گبى، حكمتِ أزليهيه ده موافق دگلدر. مرحمتِ إلٰهيه مساعده ايتمز؟
— 81 —
جواب:او كافرڭ جزاسى غيرِ متناهى اولديغى تسليم ايديلديگى تقديرده، قيصه بر زمانده إرتكاب ايديلن او معصيتِ كفريهنڭ، غيرِ متناهى بر جنايت اولديغى آلتى جهتله ثابتدر:
برنجيسى:كفر اوزرينه ئولن بر كافر، أبدى بر عمر ايله ياشايهجق اولورسه، او غيرِ متناهى عمرينى بهمهحال كفر ايله گچيرهجگى شبههسزدر. چونكه كافرڭ جوهرِ روحى بوزولمشدر. بو إعتبارله او بوزولمش اولان قلبڭ غيرِ متناهى بر جنايته إستعدادى واردر. بناءً عليه أبدى جزاسى، عدالته مخالف دگلدر.
ايكنجيسى:او كافرڭ معصيتى؛ متناهى بر زمانده ايسه ده، غيرِ متناهى اولان عموم كائناتڭ وحدانيته اولان شهادتلرينه غيرِ متناهى بر جنايتدر.
اوچنجيسى:كفر، غيرِ متناهى نعمتلره كفران اولديغندن، غيرِ متناهى بر جنايتدر.
دردنجيسى:كفر، غيرِ متناهى اولان ذات و صفاتِ إلٰهيهيه جنايتدر.
بشنجيسى:إنسانڭ وجدانى، ظاهرًا متناهى ايسه ده، باطنًا أبده باقييور و أبدى ايستهيور. بو إعتبارله، غيرِ متناهى حكمنده اولان او وجدان، كفر ايله ملوّث اولارق محو اولور گيدر.
آلتنجيسى:ضد ضدّينه معاند ايسه ده، چوق خصوصلرده مماثل اولور. بناءً عليه ايمان لذائذِ أبديهيى إثمار ايتديگى گبى، كفر ده آلامِ أليمهيى و أبديهيى آخرتده إنتاج ايتمهسى شأنندندر.
بو آلتى جهتدن چيقان نتيجه و غيرِ متناهى اولان بر جزا، غيرِ متناهى بر جنايته قارشى عينِ عدالتدر.
س- كافرڭ او جزاسنڭ عدالته اويغون اولديغنى تسليم ايتدك. فقط عذابلرى إنتاج ايدن شرلردن حكمتِ أزليهنڭ غنى اولديغنه نه دييورسڭ؟
ج- قواعدِ أساسيهدندر كه، آرا صيره وقوعه گلن شرِّ قليل ايچون خيرِ كثير ترك ايديلمز. ترك ايديلديگى تقديرده، شرِّ كثير اولور. بناءً عليه حقائقِ نسبيهنڭ ثبوتنى إظهار ايتمك، حكمتِ أزليهنڭ إقتضاسندندر. بو گبى حقائقڭ تظاهرى، آنجق شرّڭ
— 82 —
وجوديله اولور. شردن، حدّى تجاوز ايتمهمك ايچون، ترهيب و تخويف لازمدر. ترهيبڭ وجدان اوزرينه تأثيرى، ترهيبى تصديق ايتمكله اولور. ترهيبڭ تصديقى ايسه، خارجى بر عذابڭ وجودينه متوقّفدر. زيرا وجدان، عقل و وهم گبى، خارجى و أبدى حقيقت حكمنه گچمش بر عذابدن ياپيلان ترهيبله متأثّر اولور. اويله ايسه دنياده اولديغى گبى آخرتده ده، آتشڭ وجودندن ياپيلان ترهيب، تخويف عينِ حكمتدر.
سؤال:پك اعلا او أبدى جزا حكمته موافقدر، قبول ايتدك. امّا مرحمت و شفقتِ إلٰهيهيه نه دييورسڭ؟
جواب:عزيزم! او كافر حقّنده ايكى إحتمال وار. او كافر، يا عدمه گيدهجكدر ويا دائمى بر عذاب ايچنده موجود قالاجقدر. وجودڭ وَلَوْ جهنّمده اولسون، عدمدن داها خيرلى اولديغى وجدانى بر حكمدر. زيرا عدم، شرِّ محض اولديغى گبى، بتون مصيبت و معصيتلرڭ ده مرجعيدر. وجود ايسه وَلَوْ جهنّم ده اولسه، خيرِ محضدر. مع هذا كافرڭ مسكنى جهنّمدر و أبدى اولارق اوراده قالاجقدر.
فقط كافر، كندى عمليله بو دورومه كسبِ إستحقاق ايتمش ايسه ده، عملنڭ جزاسنى چكدكدن صوڭره، آتش ايله بر نوع الفت پيدا ايدر و أوّلكى شدّتلردن آزاده اولور. او كافرلرڭ دنياده ياپدقلرى أعمالِ خيريهلرينه مكافاةً، شو مرحمتِ إلٰهيهيه مظهر اولدقلرينه دائر إشاراتِ حديثيه واردر.
مع هذا جنايتڭ لكهسنى إزاله ويا خجالتنى تخفيف وياخود إجراىِ عدالته إشتياق ايچون جزايى حسنِ رضا ايله قبول ايتمك، روحڭ فطرى اولان شأنيدر. أوت دنياده چوق ناموس صاحبلرى، جنايتلرينڭ حجابندن قورتولمق ايچون، كنديلرينه جزانڭ تطبيقنى ايستهمشلردر و ايستهينلر ده واردر.