إشارات الإعجاز
— 77 —
يدنجيسى:بشرڭ ذهنى و فكرى، جنابِ حقّڭ عظمتنه بر مقياس، كمالاتنه بر ميزان، أوصافنڭ محاكمه‌سنه بر واسطه بولمق وسعتنده دگلدر. آنجق جميع مصنوعاتندن و مجموع آثارندن و بتون أفعالندن تحصّل و تجلّى ايدن بر وجهله باقيله‌بيلير. أوت ذرّه مرآت اولور، فقط مقياس اولاماز. بو مسئله‌لردن تبارز ايتديگى وجهله، جنابِ حقّڭ ممكناته قياس ايديلمسى و ممكناتڭ اونڭ شئوناتنه مقياس ياپيلماسى، أڭ بيوك جهالت و حماقتدر. چونكه آرالرنده‌كى فرق، يردن گوگه قدردر. أوت واجبى ممكنه قياس ايتمكدن، پك غريب و گولنج شيلر چيقار. مثلا: أهلِ طبيعت، او آلداتيجى قياس ايله، تأثيرِ حقيقى‌يى أسبابه؛ أهلِ إعتزال، خلقِ أفعالى عبده؛ مجوسيلر، شرّى ايكنجى بر خالقه إسناد ايتمگه مجبور اولمشلردر. گويا زعملرنجه جنابِ حق، عظمتِ كبريا و تنزّهى طولاييسيله، بو گبى خسيس و چركين شيلره تنزّل ايتمز. ديمك عقللرى وهملرينه أسير اولانلر، بو گبى گولنج شيلرى طوغوررلر.
إخطار:مؤمنلردن ده، وسوسه جهتيله بو وهمه معروض قالانلر واردر، دقّت ايتمك لازمدر.
بو آيتڭ كلمه‌لرى آراسنده نظمى ايجاب ايدن مناسبتلره گله‌لم:
خَتَمَ نڭ لَا يُؤْمِنُونَ ايله إرتباطى و اونڭ آرقه‌سنده ذكر ايديلمه‌سى، جزانڭ جُرمه ترتّبى قبيلندندر. يعنى اونلر، وقتا كه جزءِ إختياريلرينى إفساد ايتمكله ايمانه گلمديلر، قلبلرينڭ ختميله تجزيه ايديلديلر.
خَتَمَ تعبيرى، اونلرڭ ضلالتلرينى تصوير ايدن تمثيلى بر اسلوبه إشارتدر. شويله كه:
قلب گوزى، صانكه جواهره بر خزينه اولمق اوزره جنابِ حق طرفندن ياپيلان بر بنادر. وقتا كه سوءِ إختيارلريله إفساده اوغرادى و جوهرلره ياپيلان يرلر، ييلانلر و عقربلرله طولدى؛ قپوسى ختم ايديلدى كه، او سارى خسته‌لقدن باشقه‌لرى متضرّر اولماسين.
اَللّٰه‌ُ : ضميرِ متكلّمڭ يرينه إسمِ ظاهرڭ گلمسى، تكلّمدن غيبته إلتفاتدر. و بو إلتفاتده لطيف بر نكته واردر. شويله كه:
لَا يُؤْمِنُونَ دن صوڭره بِاللّٰه‌ِ مقدّر و منوى (مقصود) اولديغنه نظرًا،
— 78 —
صانكه نورِ معرفت اونلرڭ قلبلرينڭ قپولرينه گلديگى زمان قلبلرينى آچوب قبول ايتمدكلرندن، اللّٰه‌ ده غضبه گله‌رك قلبلرينى ختم ايتدى.
عَلٰى : خَتَمَ فعلِ متعدّى اولديغى حالده عَلٰى ايله ذكر ايديلمه‌سى، ختم ايديلن قلبڭ دنيايه باقان قپوسى دگل، آنجق آخرته ناظر اولان قپوسى سدّ ايديلمش اولديغنه إشارتدر. و كذا ختمڭ علامت معناسنى إفاده ايدن وَسْمى (طامغه) تضمّن ايتديگنه إشارتدر. صانكه او ختم، او مُهر، قلبلرينڭ اوستنده ثابت بر دامغه‌در و سيلنمز بر علامتدر كه، دائما ملائكه‌يه گورونور.
س- بو آيتده قلبڭ سمع و بصره تقديمنده‌كى حكمت نه‌در؟
ج- قلب ايمانڭ محلّى اولديغى گبى، أڭ أوّل صانعى آرايان و ايسته‌ين و صانعڭ وجودينى دلائليله إعلان ايدن، قلب ايله وجداندر. زيرا قلب، حيات مالزمه‌سنى دوشونوركن، أڭ بيوك بر عجزه معروض قالديغنى حسّ ايدر ايتمز، درحال بر نقطهٔ‌ِ إستنادى؛ كذالك أمللرينڭ تنميه‌سى (نمالانديرمق) ايچون بر چاره آراركن، درحال بر نقطهٔ‌ِ إستمدادى آرامغه باشلار. بو نقطه‌لر ايسه، ايمان ايله ألده ايديله‌بيلير. ديمك، قلبڭ سمع و بصره حقِّ تقدّمى واردر.
إخطار:قلبدن مقصد؛ صَنَوْبرى (چام قوزالاغى) گبى بر أت پارچه‌سى دگلدر. آنجق بر لطيفهٔ‌ِ ربّانيه‌در كه، مظهرِ حسّياتى، وجدان؛ معكسِ أفكارى، دماغدر. بناءً عليه او لطيفهٔ‌ِ ربّانيه‌يى تضمّن ايدن او أت پارچه‌سنه قلب تعبيرندن شويله بر لطافت چيقييور كه؛ او لطيفهٔ‌ِ ربّانيه‌نڭ إنسانڭ معنوياتنه ياپديغى خدمت، جسمِ صَنَوْبرينڭ جسده ياپديغى خدمت گبيدر. أوت ناصلكه بتون أقطارِ بدنه ماء الحياتى نشر ايدن او جسمِ صَنَوْبرى بر ماكينهٔ‌ِ حياتدر و مادّى حيات اونڭ ايشلمه‌سى ايله قائمدر. سكته‌يه اوغراديغى زمان جسد ده سقوطه اوغرار. كذالك او لطيفهٔ‌ِ ربّانيه، آمال و أحوال و معنوياتڭ هيئتِ مجموعه‌سنى حقيقى بر نورِ حيات ايله جانلانديرر، ايشيقلانديرر؛ نورِ ايمانڭ سونمه‌سيله ماهيتى، ميّتِ غيرِ متحرّك گبى بر هيكلدن عبارت قالير.
وَ عَلٰى سَمْعِهِمْ ده عَلٰى نڭ تكرارى، قلب ايله سمعه ووريلان خاتملرڭ هر بريسى مستقل بر نوع دلائله عائد اولديغنه إشارتدر. أوت قلبڭ ختمى، دلائلِ قلبيه و
— 79 —
وجدانيه‌يه عائددر. سمعڭ ختمى، دلائلِ نقليه و خارجيه‌يه عائددر. و كذا هر ايكى ختمڭ بر جنسدن اولماديغنه بر رمزدر.
س- قلب ايله بصرڭ جمع صيغه‌سيله، سمعڭ مفرد صورتنده ذكرلرنده نه گبى بر حكمت واردر؟
ج- قلب ايله بصرڭ تعلّق ايتدكلرى شيلر متخالف، يوللرى متباين، دليللرى متفاوت، تعليم و تلقين ايديجيلرى متنوّعدر. سمع ايسه، قلب و بصرڭ خلافنه، مصدردر. ايشيتديرن فرددر. جماعتڭ ايشيتدكلرى، فرددر. ايشيدن فرد، فرد اولور. بونڭ ايچون مفرد اولارق ايكى جمعڭ آراسنه دوشمشدر.
س- قلبدن صوڭره ترجيحًا سمعڭ ذكر ايديلمه‌سى نه‌يه بناءًدر؟
ج- ملكات و معلوماتِ قلبيه، على الأكثر قولاق پنجره‌سندن قلبه گيررلر. بو إعتبارله سمع، قلبه ياقيندر. و عين زمانده، جهاتِ ستّه‌دن معلومات آلديغى جهتله قلبه بڭزه‌يور. زيرا گوز يالڭز ئوڭ جهتى گورور. بونلر ايسه هر طرفى گورورلر.
وَ عَلٰى اَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ ده، اُسلوبڭ تغييريله، جملهٔ‌ِ فعليه‌يه ترجيحًا جملهٔ‌ِ إسميه‌نڭ إختيار ايديلمسى، بصر ايله گورونن دليللرڭ ثابت اولدقلرينه؛ قلب ويا سمع ايله آلينان دليللر ايسه، متجدّد و غيرِ ثابت اولدقلرينه إشارتدر.
س- خَتَمَ ايله غِشَاوَةٌ آراسنده نه فرق واردر كه؛ خَتَمَ اللّٰه‌ُ إسناد ايديلمشدر، غِشَاوَةٌ إسنادسز بيراقيلمشدر؟
ج- خَتَمَ اللّٰه‌ طرفندن اونلرڭ كسبلرينه بر جزادر. غِشَاوَةٌ ايسه، اللّٰه‌ طرفندن اولمايوب، اونلرڭ مكسوبيدر.
و كذا مبدأ إعتباريله رؤيتده بر إضطرار واردر؛ سماعده، تخطّرده إختيار واردر. أوت گوزڭ آچيلماسيله أشيايى گورمه‌مك ممكن دگلدر. فقط مسموعاتى ديڭله‌مكده ويا خاطراتى تخطّر ايتمكده بو إضطرار يوقدر. غِشَاوَةٌ تعبيرى، گوزڭ يالڭز ئوڭ جهته حاكم و ناظر اولديغنه إشارتدر كه، أگر بر پرده ايله او جهتدن علاقه‌سى كسيلسه، بتون