— 72 —
خَتَمَ اللّٰهُ عَلٰى قُلُوبِهِمْ وَ عَلٰى سَمْعِهِمْ وَ عَلٰى اَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ
مقدّمه:
بو آيتڭ اوزرنده طورمق ايجاب ايدييور. أهلِ إعتزال، أهلِ جبر، أهلِ سنّت و الجماعت گبى أهلِ كلامڭ شو آيتِ عظيمهنڭ آلتنده ياپدقلرى محاربهِٔ علميهلرينى ديڭلهيهلم. زيرا بو گبى فكرى حربلر، أهلِ نظرى دقّته دعوت ايدر. بناءً عليه اونلرڭ بو آيتده تعقيب ايتدكلرى جهتلرى قونترول لازمدر. أوت أهلِ سنّت و الجماعتڭ صراطِ مستقيم اوزرينه اولديغنى، اوتهكيلرڭ يا إفراطه ويا تفريطه معروض قالدقلرينى إثبات ايچون، بعض مناسبتلرڭ ذكرى لازمدر:
برنجيسى:تحقّق ايتمش حقائقدندر كه؛ تأثيرِ حقيقى، يالڭز و يالڭز اللّٰهڭدر. اويله ايسه، أهلِ إعتزالڭ عبده ويرديگى تأثيرِ حقيقى خلافِ حقيقتدر.
ايكنجيسى:اللّٰه حكيمدر، اويله ايسه ثواب و عقاب عبث دگلدر؛ آنجق إستحقاقه گورهدر. اويله ايسه، إضطرار و جبر يوقدر.
اوچنجيسى:هر شيئڭ برى ملك، ديگرى ملكوت؛ يعنى برى طيش، ديگرى ايچ اولمق اوزره ايكى جهتى واردر. ملك جهتى، بعض شيلرده گوزلدر، بعض شيلرده ده چركين گورونور؛ آيينهنڭ آرقه يوزى گبى. ملكوت جهتى ايسه، هر شيده گوزلدر و شفّافدر. آيينهنڭ طيش يوزى گبى. اويله ايسه، چركين گورونن شيئڭ ياراديليشى، چركين دگلدر، گوزلدر. و عين زمانده او گبى چركينلرڭ ياراديليشى، محاسنى إكمال ايچوندر. اويله ايسه، چركينڭ ده بر نوع گوزللگى واردر. بناءً عليه بو خصوصده أهلِ إعتزالڭ "چركين شيلرڭ خلقى اللّٰهه عائد دگلدر" ديدكلرى سفسطهيه محل قالمادى.
دردنجيسى:مثلا ضرب و قتله ترتّب ايدن ألم و ئولوم گبى حاصلِ بِالمصدر ايله تعبير ايديلن شى، مخلوق و ثابت اولمقله برابر، جامددر. علمِ صرفده معلومدر كه،
— 73 —
جامدلردن إسمِ فاعل گبى صفتلر ياپيلاماز. آنجق كسبى، نسبى، إعتبارى اولان معناىِ مصدريدن ياپيلابيلير. اويله ايسه، ئولومڭ خالقى قاتل دگلدر. اويله ايسه، أهلِ إعتزالڭ خطالرينه، خطا نظريله باقيلماليدر.
بشنجيسى:إنسانڭ قتل گبى ظاهرى و إختيارى اولان فعللرى، نفسڭ ميلاننه إنتها ايدر. جزءِ إختيارى دينلن شو نفس ميلانى اوزرينه منازعهلر دوران ايدر.
آلتنجيسى:عادت اللّٰه اوزرينه، إرادهِٔ كلّيهِٔ إلٰهيه عبدڭ إرادهِٔ جزئيهسنه باقار. يعنى بونڭ بر فعله تعلّقندن صوڭره، او تعلّق ايدر. اويله ايسه جبر يوقدر.
يدنجيسى:علم، معلومه تابعدر. بو قضيهيه گوره، معلوم، علمه تابع دگلدر؛ چونكه دَور لازم گلير. اويله ايسه بر إنسان، عملًا ياپديغى بر فعلڭ أسبابنى قدره حواله ايتمكله، تعلّل و بهانهلر گوسترهمز.
سكزنجيسى:ئولوم گبى حاصلِ بِالمصدر دينلن شى، كسب گبى بر مصدره متوقّفدر. يعنى عادت اللّٰه اوزرينه او، حاصلِ بِالمصدرڭ وجودينه شرط قيلنمشدر. كسب دينلن مصدرده، چكردك و عقدهِٔ حياتيه ميلاندر. بو دوگومڭ آچيلماسيله، مسئلهدهكى دوگوم ده آچيلير.
طوقوزنجيسى:جنابِ حقّڭ أفعالنده، ترجيح ايديجى بر غرضه، بر علّته إحتياج يوقدر. آنجق ترجيح ايديجى، جنابِ حقّڭ إختياريدر.
اوننجيسى:بر أمرڭ، بهمهحال بر مؤثّرڭ تأثيريله وجوده گلمسى لازمدر كه، ترجّح بِلا مرجّح لازم گلمسين. امّا إعتبارى أمرلرده تخصيص ايديجى بر شى بولنماسه بيله محال لازم گلمز.
اون برنجيسى:بر شى، وجودى واجب اولمادقجه وجوده گلمز. أوت إرادهِٔ جزئيهنڭ تعلّقيله إرادهِٔ كلّيهنڭ تعلّقى بر شيده إجتماع ايتدكلرى زمان، او شيئڭ وجودى واجب اولور و درحال وجوده گلير.
اون ايكنجيسى:بر شيئى بيلمكله، ماهيتنى بيلمك لازم گلمز. و بر شيئى بيلمهمكله، او شيئڭ عدمِ وجودى لازم گلمز. بناءً عليه، جزءِ إختيارينڭ ماهيتنڭ تعبير ايديلهمهمسى، وجودينڭ قطعيتنه منافى دگلدر.
— 74 —
نظرِ دقّتڭزه عرض ايتديگم شو أساسلرى تام معناسيله آڭلادقدن صوڭره، شو معروضاتمى ده ديڭلهيڭز:
بز أهلِ سنّت و الجماعت، أهلِ إعتزاله قارشى دييورز كه: عبد، كسب دينلن مصدردن نشئت ايدن، حاصلِ بِالمصدر اولان أثره خالق دگلدر. عبدڭ ألنده آنجق و آنجق كسب واردر. زيرا اللّٰهدن باشقه مؤثّرِ حقيقى يوقدر. ذاتًا توحيد ده اويله ايستر.
صوڭره أهلِ جبره دونر سويلرز كه: عبد، بر آغاج گبى بتون بتون إضطرار و جبر آلتنده دگلدر. ألنده كوچك بر إختيار واردر. چونكه جنابِ حق حكيمدر؛ جبر گبى ظلملرى إنتاج ايدن شيلردن منزّهدر.
س- جزءِ إختيارى دينلن شى نهدر؟ نه قدر أطرافى قازيليرسه، آلتندن جبر چيقييور! بو ناصل بر شيدر؟
ج - برنجيسى:فطرت ايله وجدان، إختيارى أمرلرى، إضطرارى أمرلردن تفريق ايدن گيزلى بر شيئڭ وجودينه شهادت ايدييورلر. تعيين و تعبيرينه اولان عجز، وجودينه خلل گتيرمز.
ايكنجيسى:عبدڭ بر فعله اولان ميلانى أشعريلرڭ مذهبى گبى موجود بر أمر ايسه ده، او ميلانى بر فعلدن ديگر بر فعله چويرمكله ياپيلان تصرّف، إعتبارى بر أمر اولوب عبدڭ ألندهدر. أگر ماتريديلرڭ مذهبى گبى او ميلانڭ بِالذّات بر أمرِ إعتبارى اولديغنه حكم ايديليرسه، او أمرِ إعتبارينڭ ثبوت و تعيينى، كنديسنڭ بر علّتِ تامّه اولديغنى إستلزام ايتمز كه، إرادهِٔ كلّيهيه إحتياج قالماسين. چونكه چوق دفعهلر ميلانڭ وقوعنده فعل واقع اولماز.
خلاصه:عادت اللّٰهڭ جريانى اوزرينه حاصلِ بِالمصدرڭ وجودى، مصدره متوقّفدر. مصدرڭ أساسى ايسه، ميلاندر. ميلان ويا ميلاندهكى تصرّف موجوداتدن دگلدر كه، بر مؤثّره إحتياجى اولسون. معدوم ده دگلدر كه، حاصلِ بِالمصدر گبى موجود اولان بر شيئڭ وجودينه شرط قيلنماسنه ويا ثواب و عقابه سبب اولماسنه جواز اولماسين.
س- علمِ أزلينڭ ويا إرادهِٔ أزليهنڭ بر فعله تعلّقلرى، إختياره محل بيراقمييور؟
— 75 —
ج - برنجيسى:عبدڭ إختيارندن نشئت ايدن بر فعله علمِ أزلينڭ تعلّقى، او إختياره منافى و مانع دگلدر. چونكه مؤثّر، علم دگلدر، قدرتدر. علم، معلومه تابعدر.
ايكنجيسى:علمِ أزلى محيط اولديغى ايچون، مسبّباتله أسبابى برلكده آبلوقه ايدر، ايچنه آلير. يوقسه علمِ أزلى، ظن ايديلديگى گبى اوزون بر سلسلهنڭ باشى دگلدر كه، أسبابدن تغافل ايله، يالڭز مسبّبات او مبدئه إسناد ايديلسين.
اوچنجيسى:معلوم ناصل بر كيفيت اوزرينه اولورسه، علم اويلهجه تعلّق ايدر. اويله ايسه معلومڭ مقاييسى و أسبابى، قدره إسناد ايديلهمز.
دردنجيسى:ظن ايديلديگى گبى، إرادهِٔ كلّيهنڭ بر دفعه مسبّبه، بر دفعه ده سببه آيرى آيرى تعلّقى يوقدر. آنجق مسبَّبله سببه بر تعلّقى واردر.
بو مذهبلرڭ نقطهِٔ نظرلرينى بر مثال ايله ايضاح ايدهلم:
بر آدم، بر آلَتله بر شخصى ئولديرسه، سببڭ معدوم اولديغنى فرض ايدرسهك، مسبَّبڭ كيفيتى ناصل اولور؟ أهلِ جبرڭ نقطهِٔ نظرلرى: "ئولهجكدى." چونكه اونلرجه تعلّق ايكيدر و سببله مسبَّب آراسنده إنقطاع جائزدر. أهلِ إعتزالجه: "ئولميهجكدى." چونكه اونلرجه مرادڭ إرادهدن تخلّفى جائزدر. أهلِ سنّت و الجماعتجه، بو مثالده سكوت و توقّف لازمدر. چونكه إرادهِٔ كلّيهنڭ سببله مسبّبه بر تعلّقى واردر. بو إعتبارله سببڭ عدمى فرض ايديليرسه، مسبَّبڭ ده فرضِ عدمى لازم گلير. چونكه تعلّق بردر. جبر و إعتزال، إفراط و تفريطدر.
ايكنجى بر مقدّمه:أهلِ طبيعت، أسبابه حقيقى بر تأثير ويرييور. مجوسيلر؛ برى شرّه، ديگرى خيره اولمق اوزره ايكى خالقه إعتقاد ايدييورلر. أهلِ إعتزال ده، "أفعالِ إختياريهنڭ خالقى عبددر" دييور. بو اوچ مذهبڭ أساسى؛ باطل بر وهمِ محض، بر خطا و حدوددن تجاوزدر. بو وهمى إزاله ايچون، بر قاچ مسئلهيى ديڭلهمك لازمدر.
برنجيسى:إنسانڭ ديڭلهمسى، قونوشماسى، دوشونمسى جزئى اولديغى ايچون، تعاقب صورتيله أشيايه تعلّق ايتديگى گبى، همّتى ده جزئيدر. نوبتله، أشيا ايله مشغول اولابيلير.
— 76 —
ايكنجيسى:إنسانڭ قيمتنى تعيين ايدن، ماهيتيدر. ماهيتڭ دگرى ايسه، همّتى نسبتندهدر. همّتى ايسه، هدف إتّخاذ ايتديگى مقصدڭ درجهِٔ أهمّيتنه باقار.
اوچنجيسى:إنسان هانگى بر شيئه توجّه ايدرسه، اونڭ ايله باغلانير و اونده فانى اولور. بو سرّه بناءًدر كه؛ إنسانلر، خسيس و جزئى شيلرى بيوك آدملره إسناد ايتمزلر. آنجق أسبابه و وسائله عطف ايدرلر. صانكه خسيس ايشلر ايله إشتغال، اونلرڭ وقارينه مناسب اولماديغى گبى، جزئى شيلر ده اونلرڭ عظيم همّتلرينى إشغال ايتمگه لايق دگلدر.
دردنجيسى:إنسان بر شيئڭ أحوالنى محاكمه ايتديگى زمان، او شيئڭ رابطهلرينى، أسبابنى، أساسلرينى أوّلا كندى نفسنده، صوڭره أبناىِ جنسنده، صوڭره أطرافدهكى ممكناتده تحرّى ايدر. حتّى هيچ بر صورتله ممكناته مشابهتى اولميان جنابِ حقّى دوشونهجك اولورسه، قوّهِٔ واهمهسى ايله بر إنسانڭ مقاييسنى، أساساتنى، أحوالنى مقياس ياپهرق جنابِ حقّى دوشونمگه باشلار. حالبوكه جنابِ حقّه بو گبى مقياسلر ايله باقيلاماز. زيرا صفاتى إنحصار آلتنده دگلدر.
بشنجيسى:جنابِ حقّڭ قدرت، علم، إرادهسى؛ شمسڭ ضياسى گبى بتون موجوداته عام و شامل اولوب، هيچ بر شيله موازنه ايديلهمز. عرشِ أعظمه تعلّق ايتدكلرى گبى، ذرّهلره ده تعلّق ايدرلر. جنابِ حق شمس و قمرى خلق ايتديگى گبى، سينگڭ گوزينى ده او خلق ايتمشدر. جنابِ حق كائناتده وضع ايتديگى يوكسك نظام گبى، خردهبينى حيوانلرڭ باغيرصاقلرنده ده پك اينجه و لطيف بر نظام وضع ايتمشدر. سمادهكى أجرامى بربريله ربط ايدن جاذبهِٔ عمومى قانونى گبى، جواهرِ فردى ده، يعنى ذرّاتى ده او قانونڭ بر مِثليله نظم ايتمشدر. صانكه بو ذرّات عالمى، او سماوى عالمه كوچك بر مثالدر. خلاصه، عجزڭ مداخلهسى ايله قدرت مرتبهلرى آيريلير. عجزى ممتنع اولان قدرتجه؛ بيوك، كوچك بردر.
آلتنجيسى:قدرتِ أزليه، أڭ أوّل أشيانڭ ملكوت، يعنى ايچ يوزينه تعلّق ايدر. بو يوز ايسه، على العموم گوزل و شفّافدر. أوت شمس و قمرڭ يوزلرى پارلاق اولديغى گبى، گيجهنڭ و بولوتلرڭ ده ايچ يوزلرى ضياداردر.