— 60 —
اُولٰئِكَ عَلٰى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ : بو جملهدهكى نكتهلره إشارت ايدن مأخذلر شونلردر
١ - أوّلكى جمله ايله بو جملهنڭ نظمى.
٢- اُولٰئِكَ ايله إشارتِ حسّيه.
٣- اُولٰئِكَ دهكى اوزاقلق.
٤- عَلٰى دهكى علويت.
٥- هُدًى دهكى تنكير.
٦- مِنْ
٧- رَبِّهِمْ دهكى تربيهدن عبارت يدى مأخذدر.
برنجيسى:بو جملهيى ماقبليله باغلايان مناسبتلردر.
برنجى مناسبت:بو جمله ماقبلندن نشئت ايدن اوچ سؤاله جوابدر.
برنجيسى:هدايتدن نشئت ايدن او گوزل وصفلرى لابس اولارق هدايت تختى اوستنده اوطوران او شخصلرى گورمك ايستهين سائله جوابدر.
ايكنجيسى:"او آدملرڭ هدايته إستحقاق و إختصاصلرى نهدندر؟" دييه سؤال ايدن سامعه جوابدر. يعنى علّت و سبب، اُولٰئِكَ ايله إشارت ايديلن وصفلردر.
س- سابقًا مذكور وصفلرڭ تفصيلًا ذكرلرى، اُولٰئِكَ كلمهسندهكى إجمالدن داها واضح بر صورتده سببى گوسترييور؟
ج- إجمال، بعضًا تفصيلدن داها واضح اولور. بِالخاصّه مطلوب بر قاچ شيدن مركّب اولديغى زمان، سامعڭ غباوتى ويا نسيانى طولاييسيله او مركّبڭ أجزاسنى مزج ايتمكله سببى چيقارمق مشكل اولور.
اوچنجيسى:"هدايتڭ نتيجهسى، ثمرهسى و هدايتدهكى لذّت و نعمت نهدر؟" دييه سؤال ايدن سائله جوابدر. يعنى هدايتده سعادتِ داريْن واردر. هدايتڭ نتيجهسى، نفسِ هدايتدر. هدايتڭ ثمرهسى، عينِ هدايتدر. زيرا هدايت حدِّ ذاتنده بيوك بر نعمتدر و وجدانى بر لذّتدر بلكه روحڭ جنّتيدر؛ (ناصل كه ضلالت، روحڭ جهنّميدر...) و بِالآخره آخرتڭ فلاح و سعادتنى إنتاج ايدر.
ايكنجى مأخذ:اُولٰئِكَ ايله ياپيلان إشارتِ حسّيه. بر شيئڭ متعدّد صفتلرينى ذكر ايتمك، او شيئڭ ذهنلرده تجسّم ايتمسنه و عقلده حاضر و خيالده محسوس اولماسنه سبب اولديغنه إشارتدر. مع هذا سابقًا ذكرلرندن بر معهوديت چيقار. بو معهوديتِ ذكريه،
— 61 —
معهوديتِ خارجيهلرينه قپو آچار. خارجى اولان معهوديتلرندن، ممتاز و مستثنا إنسانلر اولدقلرى تبارز ايدر كه، نوعِ بشر ايچنده گوزينى آچوب باقانلرڭ گوزلرينه أڭ أوّل اونلرڭ پاريلتيلرى چارپار.
اوچنجى مأخذ:اوزاقلغى إفاده ايدن اُولٰئِكَ : اونلرڭ فى الجمله ياقين اولدقلرى حالده اوزاق گوستريلمهلرى، علوِّ مرتبهلرينه مجازى بر إشارت اولديغنه إشارتدر. چونكه اوزاقده بولونانلره باقيلديغى زمان، بويجه أڭ اوزونلرى گورونور. مع هذا زمانى و مكانى اولان بُعْدِ حقيقى قصد ايديليرسه، بلاغته داها اويغون اولور. چونكه بتون عصرلر عصرِ سعادت گبى بو آيتى ذكر ايدييورلر. اويله ايسه، اُولٰئِكَ ايله ياپيلان إشارت، صفلرڭ أوّللرينه إشارتدر. و بو إعتبارله بُعد، حقيقى اولور، مجازى دگلدر. بناءً عليه اونلرڭ حقيقةً زمان و مكانجه اوزاق اولدقلرى حالده إشارتِ حسّيه ايله گوستريلمهلرى، عظمتلرينه و علوِّ مرتبهلرينه إشارتدر.
دردنجى مأخذ:علويتى إفاده ايدن عَلٰى كلمهسيدر.
آرقداش! أشيا و شيلر آراسنده اويله مناسبتلر واردر كه؛ اونلرى آيينه گبى ياپييور. هر بريسى، اوتهكيسنى گوسترييور. بريسنه باقيلديغى زمان، ئوتهكيسى گورونور. مثلا: بر پارچه جام، بيوك بر صحرايى گوسترديگى گبى، بعضًا اولور كه؛ بر كلمه، اوزون و خيالى بر ماجرايى سڭا گوسترر. بر كلمه، پك عجيب بر وقوعاتى سنڭ گوزيڭڭ ئوڭنه گتيرر، تمثّل ايتديرر. ياخود بر كلام، ذهنڭى آلير، مثالى عالمِ مثاللره قدر گوتورور، گزديرر. مثلا: بَارَزَ كلمهسى، محاربه ميداننى؛ ثَمَرَةٌ كلمهسى، بيوك بر ميوه باغچهسنى إنسانڭ فكرينه گتيرر. بوڭا بناءً بورادهكى عَلٰى كلمهسى، تمثيلى بر اسلوبه پنجره آچار، گوسترر قصديله ذكر ايديلمشدر. شويله كه:
صانكه هدايتِ إلٰهى، بر براق اولوب مؤمنلره گوندريلمشدر. مؤمنلر طريقِ مستقيمده اوڭا بينهرك عرشِ كمالاته يورورلر.
بشنجى مأخذ:هُدًى دهكى تنكيردر. بر نكره، معرفه اولارق مكرّرًا ذكر ايديليرسه؛ او معرفه، او نكرهنڭ عينى اولور. فقط او نكره، نكره اولارق ذكر ايديلديگى تقديرده، على الأكثر بربرينڭ عينى اولاماز. بو قاعدهيه گوره، نكره اولارق تكرّر ايدن هُدًى