دردنجى مقصدڭ وجهِ إنعكاسى:

مِنْ قَبْلِكَ كلمه‌سنڭ إفاده ايتديگى گبى، حضرتِ محمّد (ع‌ص‌م)، اونلرڭ خلفيدر. و اونلر، تمامًا او حضرتڭ سلفلريدر. بناءً عليه خلفڭ سلفه عائد وظيفه‌يى تماميله اوزرينه آلارق اونلرڭ يرينه قائم اولماسى، او حضرتڭ بتون سلفلرينه نائب و بتون امّتلرينه رسول اولديغنى إقتضا ايدر. أوت بو قاعده، حكمته اويغون فطرى بر قاعده‌در. زيرا زمانِ سعادتدن أوّل إنسان عالمنڭ إحتوا ايتديگى امّتلر، ملّتلر آراسنده مادّةً و معنًا، إستعدادًا و تربيةً پك مختلف و گنيش مسافه‌لر واردى. بونڭ ايچوندى كه، تربيهٔ‌ِ واحده و دعوتِ منفرده كافى گلمه‌يوردى. وقتا كه، عالمِ إنسانيت زمانِ سعادتڭ شمسِ سعادتيله اوياندى و مداولهٔ‌ِ أفكار ايله، عنعنه‌لرينڭ تركيله، تبديليله و قَوملرڭ بربرينه إختلاطلريله إتّحاده مَيل گوستردى و آرالرنده مناقله و مخابره باشلادى؛ حتّى كُرهٔ‌ِ أرض بر مملكت، بلكه بر ولايت، بلكه بر كوى گبى اولدى؛ بر دعوت و بر نبوّت عموم إنسانلره كافى گورولدى.

بشنجى مقصدڭ وجهِ إنعكاسى:

مِنْ قَبْلِكَ ده‌كى مِنْ ، إبتدا معناسنى إفاده ايدر. إبتدا ايسه، بر إنتهايه باقار. إنتها، عدمِ إحتياجه دلالت ايدر. اويله ايسه او حضرت، خاتم الأنبيادر و عالمِ إنسانيتڭ باشقه بر رسوله إحتياجى يوقدر.

مِنْ قَبْلِكَ كلمه‌سنڭ بو بش لطائفه معكس و مظهر اولماسنه نظرِ بلاغتجه دلالت ايدن أماره شودر كه: بو بش مقصد، بر نهر گبى شو آيتلرڭ آلتنده جريان ايتمكله، آيتدن آيته إنتقال نتيجه‌سنده، مِنْ قَبْلِكَ حوضنده إجتماع ايتمشدر. أوت كلمه‌نڭ سطحنده گورونن بر ترشّح، بر ياشلق، كلمه‌نڭ آلتنده حوضڭ بولنديغنه دلالت و ايما ايدر. مع هذا بو مقصدلرڭ بياننه آيرى آيرى آيتلر تخصيص ايديلمشدر.

وَ بِاْلٰاخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ : بو آيت، حشر مسئله‌سنه إشارتدر. حشرڭ إثباتى حقّنده فيضِ قرآندن فهم ايتديگم و باشقه بر رساله‌ده تفصيلاتيله ذكر ايتديگم اون برهانڭ خلاصه‌سنه بوراده إشارت ايده‌جگز. شويله كه:

قصد و إراده‌دن طوغان بر نظامِ أكمل واردر. خلقت و ياراديليشده تام بر حكمت حكمفرمادر. عالمده عبث يوق. فطرتده إسراف يوق. بو شاهدلرى تزكيه ايدن، إستقراءِ تامدر

كه؛ هر فن، موضوعى بولونديغى نوعڭ نظامنه بر شاهدِ عادلدر. و كذا يوم و سنه وسائره گبى هر نوعده، نوعى بر قيامتِ مكرّره واردر. و كذا بشرده‌كى إستعداد، قيامته بر رمزدر. و كذا بشرڭ غيرِ متناهى مَيل و أمللرى، قيامتى ايستر. و كذا صانعِ حكيمڭ رحمت خزينه‌سنڭ محلِّ صرفى، آنجق قيامت و حشردر. و كذا صدق و أمانتله معروف رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، صراحةً إعلان ايدييور. و كذا قرآنِ معجز البيان وَ قَدْ خَلَقَكُمْ اَطْوَارًا ٭ وَ مَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ آيتلريله و بو آيتلرڭ أمثاليله حشرڭ وقوعنى قطعيتله إثبات ايدييور. ايشته تام اونه بالغ اولان شاهدلر، سعادتِ أبديه‌نڭ آناختارى اولوب، او جنّتڭ قپولرينى آچارلر.

برنجى برهان:

أوت كائنات سعادتِ أبديه‌يى إنتاج ايتمسه، عقللرى حيرتده بيراقان، كائناتده گورونن أڭ بارز، أڭ مكمّل شو نظام، آلداتيجى ضعيف بر صورتدن عبارت قالير. و بتون معنويات و علاقه‌لر، رابطه‌لر و نسبتلر هپ هبا اولور. اويله ايسه او نظامڭ نظام اولماسى، آنجق و آنجق سعادتِ أبديه‌يى إنتاج ايتمكله اولور. يعنى او نظامده‌كى معنويات و نكته‌لر، آنجق عالمِ آخرتده سنبللنه‌جكدر. يوقسه بتون معنويات سونر، رابطه‌لر كسيلير، نسبتلر طارماطاغنيق اولور، نظام ده بَرهوا اولور. حالبوكه او نظامده بولنان قوّت، بتون قوّتيله او نظامڭ بَرهوا ايديلميه‌جگنى إعلان ايدييور.

ايكنجى برهان:

هر بر نوعده، هر بر فردده حكمتلره، مصلحتلره رعايت ايدن و عنايتِ أزليه‌نڭ تمثالى اولان حكمتِ تامّه، سعادتِ أبديه‌نڭ گلمسنى تبشير ايدييور. چونكه عكس حالده، بداهتله إقرار و تصديق ايتديگمز شو حكمتلرى و فائده‌لرى إنكار ايتمه‌مز لازم گلير. چونكه او فائده‌لرڭ، او حكمتلرڭ، او مصلحتلرڭ هر بريسى ضدّينه إنقلاب ايدرلر. بو حال ايسه، سفسطه‌در.

اوچنجى برهان:

ايكنجى برهانى تفسير ايدر. فنّڭ ده شهادت ايتديگى گبى صانعِ حكيم هر شيده أڭ قيصه يولى، أڭ ياقين جهتى، أڭ گوزل و أڭ خفيف صورتى إختيار ايتمشدر. بو إختيار، كائناتده عبثيتڭ بولونمديغنه دلالت ايدر. بو ايسه جدّيته دلالت ايدر. جدّيت ايسه، سعادتِ أبديه‌نڭ گلمسيله اولور؛ يوقسه بو وارلق عدم صاييلير و هر شى عبثيته تحوّل ايدر. حالبوكه عبث و إسراف گبى باطلدن پاك و منزّه

اولديغنى شو سُبْحَانَكَ مَا خَلَقْتَ هٰذَا بَاطِلًا كلاميله إعلام و تعليم ايدن ذاتِ ذو الجلال سوزينه ناصل مخالفت ايدر؟

دردنجى برهان:

اوچنجى برهانى ايضاح ايدر. بتون فنلرڭ شهادتيله، فطرتده إسراف يوقدر. أگر إنسانِ أكبر دينلن عالمده‌كى حكمتلرى إدراكدن عاجز ايسه‌ڭ، عالمِ أصغر دينلن إنسانده‌كى نكته‌لره، حكمتلره دقّت ايت. أوت "فنِّ منافع الأعضا"نڭ شرح و بيان ايتديگى وجهله، إنسانڭ جسمنده، هر بريسى بر منفعت ايچون تقريبًا ايكى يوز كسور كميك واردر. و هر بريسى بر فائده ايچون آلتى بيڭ طمار واردر. و حجيراته خدمت ايدن يگرمى درت بيڭ مسامه و پنجره واردر. او حجيراتده جاذبه، دافعه، ممسكه، مصوّره، مولّده ناميله هر بريسى بر مصلحت ايچون بش قوّت چاليشييور. عالمِ أصغر بويله اولسه، إنسانِ أكبر اوندن گرى قالير مى؟ روحه نسبةً أهمّيتسز اولان جسد بو درجه إسرافدن اوزاق بولونسه، نه صورتله جوهرِ روحله آثارنده، أمللرنده، أفكارنده و معنوياتنده إسراف اولور. چونكه سعادتِ أبديه اولماسه، بتون معنويات قورور. او حقيقتلر، إسراف مملكتنه قاچارلر. عجبا دنيا قدر قيمتلى اولان بر جوهره مالك اولمقله، هم دائما اونڭ ظرفنى و غلافنى محافظه ايتدكدن صوڭره، او جوهرى بردن بره يره ووروب قيرمق إحتمالى وار ميدر؟ هانگى عقل قبول ايدر؟ هم بر شخصڭ بُنْيه‌سنده‌كى قوّت، أعضاسنده‌كى صحّت، إستعدادنده‌كى قابليت، او شخصڭ ياشايشنه و تكمّلنه دليل اولديغى گبى، كائناتڭ روحنه قدر نفوذ ايدن حقيقتِ ثابته و دوام ايله ياشايشنى ايما ايدن إنتظامنده‌كى قوّتِ كامله و تكمّلنه گيدن نظامنده‌كى كمال عجبا حشرِ جسمانى يوليله سعادتِ أبديه‌يه دليل اولماز مى؟ زيرا إنتظامنى إختلالدن و بوزولمقدن قورتاران، سعادتِ أبديه‌در. و تكمّله واسطه اودر و او قوّتى إنكشاف ايتديرن اودر.

بشنجى برهان:

أوت هر نوع مخلوقاتده بر نوع قيامتڭ و بر چشيد حشرڭ تكرار ايله وقوعه گلمكده اولديغى، بيوك قيامتڭ وقوعنه و گله‌جگنه إشارتدر. بوڭا بر مثال: أوت هفته‌لق ساعته باق. او ساعتده ثانيه‌لرى، دقيقه‌لرى، ساعتلرى، گونلرى صايان إبره‌لردن و ميللردن ثانيه‌لرى صايان إبره، دقيقه‌لرى صايان إبره‌نڭ حركتنى إخبار ايدييور.

دقيقه‌لرى صايان إبره، ساعتلرى صايان إبره‌نڭ حركتنى إعلان ايدييور. ساعتلرى صايان إبره ده، گونلرى گوسترن إبره‌نڭ حركتنى حصوله گتيرييور و إعلام ايدييور. ايشته برنجينڭ حركتنڭ تمام اولماسى، ايكنجيسنڭ ده حركتنڭ تمام اولاجغنه و ايكنجينڭ تمامِ حركت ايتمه‌سى، اوچنجينڭ ده إتمامِ حركت ايده‌جگنه إشارتدر.

كذالك صانعِ حكيمڭ كائنات دينلن بيوك بر ساعتى واردر. بو ساعتڭ ميللرى، فلكلرڭ چشيد چشيد دورانندن عبارتدر. ايشته بو دورانلر؛ گونلرى، سنه‌لرى، عمرِ بشرى، دنيانڭ بقا مدّتنى گوسترييورلر. بناءً عليه هر گيجه‌دن صوڭره صباحڭ، هر قيشدن صوڭره بهارڭ گلمسى گبى، حشرڭ صباحى، او بيوك ساعتدن طوغاجغنه دليل و إشارتدر.

سؤال:كائناتده گورونن شو نوعى قيامتلرده أشيا عينيله إعاده ايديلمييور. حالبوكه بيوك قيامتده نه‌دن أجسام عينيله إعاده ايديلير؟

الجواب:

إنسانڭ بر فردى، باشقه مخلوقاتڭ بر نوعى گبيدر. زيرا إنسانده‌كى او نورِ فكر، أمللرينه، روحنه اويله بر إنكشاف، اويله بر إنبساط ويرمشدر كه، بتون زمانلرى يوتسه طويماز. زيرا اونده‌كى او يوكسك فكر، إنسانڭ ماهيتنى علوى، قيمتنى عمومى، نظرينى كلّى، كمالنى غيرِ محصور، لذّت و ألمنى دائمى قيلمشدر. باشقه نوعلرڭ فردلرى ايسه، بويله دگلدر. اونلرڭ ماهيتلرى جزئى، قيمتلرى شخصى، نظرلرى محدود، كماللرى محصور، لذّت و ألملرى آنى‌در. بوندن آڭلاشيلييور كه، إنسانڭ بر فردى، سائر مخلوقاتڭ بر نوعى حكمنده‌در. بناءً عليه، او نوعلرده گورونن شو قيامتلرڭ و حشر و نشرلرڭ كيفيتلرى ناصلسه، أفرادِ إنسانيه ده اويله‌در.

آلتنجى برهان:

سعادتِ أبديه‌يه إشارت ايدن برهانلردن برى ده، إنسانده‌كى غيرِ متناهى إستعدادلردر. أوت جنابِ حق طرفندن مكرّم قيلينان إنسانڭ جوهرِ روحنده أكيلن و رقملره صيغميان إستعدادلر وار. بو إستعدادلرڭ آلتنده، حسابه گلمه‌ين قابليتلر وار. و بونلردن نشئت ايدن حدّه گلمه‌ين مَيللر وار. و بونلردن حصوله گلن غيرِ متناهى أفكار و تصوّرات وار. ايشته بونلرڭ هر بريسى حشرِ جسمانينڭ آرقه‌سنده‌كى سعادتِ أبديه‌يه، شهادت پارمقلرينى اوزاتارق گوسترييورلر.

يدنجى برهان:

أوت رحمٰن و رحيم اولان صانعِ حكيمڭ رحمتى، رحمتلرڭ أڭ بيوگى اولان سعادتِ أبديه‌نڭ گله‌جگنى تبشير ايدييور. زيرا رحمت، آنجق سعادتِ أبديه ايله رحمت اولور. و نعمت، آنجق او سعادت ايله نعمت اولور. أوت بتون نعمتلرى نقمتلره چويرن أبدى آيريلمقدن طوغان و عمومى ماتملردن يوكسه‌لن او بلالردن، كائناتى بِالخاصّه شعورلى اولان مخلوقاتى قورتاران شى، سعادتِ أبديه‌نڭ گلمسيدر. چونكه بتون نعمتلرڭ، راحتلرڭ، لذّتلرڭ روحى اولان سعادتِ أبديه گلمزسه، عموم كائناتڭ شهادتيله ثابت اولان و گونش گبى پارلايان رحمت و شفقتِ إلٰهيه‌نڭ بداهتنه قارشى مكابره ايله إنكار لازم گلير.

أى حبيبِ شفيق و أى شفيقِ حبيب! أى سعيدِ مجيد و أى مجيدِ سعيد! رحمتِ إلٰهيه‌نڭ أڭ لطيفى، أڭ ظريفى، أڭ لذيذى اولان محبّت و شفقته باقڭز. او محبّت و شفقتى، فراقِ أبدى و هجرانِ لا يزالى ايله قارشيلاديغڭز تقديرده؛ وجدان، خيال و روح نه حاله گيره‌جكلردر. او محبّت و او شفقت أڭ بيوك، أڭ طاتلى بر نعمت ايكن، أڭ عظيم بر مصيبته، بر بلايه إنقلاب ايدر. عجبا گوز ئوڭنده بِالبداهه گورونن رحمتِ إلٰهيه، فراقِ أبدينڭ محبّت و شفقت عليهنه هجوم ايتمسنه مساعده ايدر مى؟ (واللّٰه‌ِ خاير!..) لَا وَاللّٰه‌ِ آنجق او رحمتڭ شأنندندر كه، فراقِ أبدى‌يى هجرانِ لا يزالى‌يه، هجرانِ لا يزالى‌يى فراقِ أبدى‌يه و عدمِ مطلقى ده هر ايكيسنه مسلّط ايدر كه، او فراقلرڭ، او هجرانلرڭ كوكلرى اورته‌دن قالقسين.

سكزنجى برهان:

بتون عالمجه هر خصوصده صدقى و طوغريلغى معلوم و مسلّم اولان حضرتِ محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلام، پارمغيله قمرى شقّ ايتديگى گبى، لسانيله ده سعادتِ أبديه‌نڭ قپولرينى آچمشدر. و بتون أنبياءِ عظامڭ بو حقيقت اوزرينه إجماعلرى، بر حجّتِ قاطعه‌در.

طوقوزنجى برهان:

اون اوچ عصردن بَرى يدى وجهله إعجازى تصديق ايديلن قرآنِ معجز البيانڭ حشر حقّنده‌كى بياناتى، سعادتِ أبديه‌نڭ گله‌جگنه كافى بر دليل دگل ميدر؟ باشقه بر دليله إحتياج وار ميدر؟

اوننجى برهان:

بو برهان، بيڭلرجه برهانلرى مجتمعدر. بو برهانلرى، چوق آيتلر تضمّن ايتمشلردر. أوت قرآنِ كريم، چوق آيتلرندن حشره ناظر پنجره‌لر آچمشدر. أزجمله: وَ قَدْ خَلَقَكُمْ اَطْوَارًا آيتيله، سعادتِ أبديه‌يه يول آچان بر قياسِ تمثيلى‌يه إشارت ايتمشدر. كذالك وَ مَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ آيتِ كريمه‌سى‌ايله، او سعادتى گوسترن بر قياسِ عدلى‌يه إشارت ايتمشدر.

برنجى آيتله إشارت ايديلن قياسِ تمثيلى:أوّلا إنسانڭ وجودينه باق. ناصل طوردن طوره، يعنى نطفه‌دن علقه‌يه، علقه‌دن مضغه‌يه، مضغه‌دن أت و كميگه، أت و كميكدن إنسان صورتنه بر قصد، بر إراده و بر إختيار آلتنده مخصوص قانونلرله، معيّن نظاملرله، منتظم حركتلرله إنتقال ايتديگنى و قالبدن قالبه گيروب چيقديغنى گور. صوڭره إنسانڭ بقاسنه دقّت ايت. إنسان، بو وجود لباسنى هر سنه دگيشديرر. بو وجود دگيشمسى، بدنده‌كى حجيراتڭ ييقيلوب ياپيلماسيله اولور. بو تعميرات ده، بتون أعضانڭ أرزاق مخزنى حكمنده اولان، جنابِ حقّڭ بر قانونِ مخصوصله إحضار ايتديگى او مادّهٔ‌ِ لطيفه‌دن آلينان أجزا ايله ياپيلير. صوڭره او مادّهٔ‌ِ لطيفه‌نڭ أحوالنه باق. ناصل أعضانڭ إحتياجلرينه گوره معيّن بر قانون ايله تقسيم ايديلير و بدنڭ هر طرفنه مخصوص بر نظام ايله منتظمًا طاغيتيلير. ينه شايانِ دقّتدر كه؛ او مادّهٔ‌ِ لطيفه، درت مطبخده پيشيرلدكدن صوڭره و درت إنقلابدن گچدكدن صوڭره و درت سوزگچدن تصفيه ايديلدكدن صوڭره رزق اولارق تقسيم ايديلير. هم ينه شايانِ دقّتدر كه؛ او مادّهٔ‌ِ لطيفه، يمكلرڭ روحى و خلاصه‌سيدر. او يمكلر، عالمِ عناصرده طاغنيق منبعلردن منتظم بر دستور ايله، مخصوص بر نظام ايله جمع و تحصيل ايديليرلر.

ايشته بتون بو نظاملر، بو قانونلر، بو إنتظاملر؛ هپ بر قصد، بر إراده، بر حكمتدن چيقييور. أوت مثلا حبيبڭ گوزنده يرلشن بر ذرّه‌نڭ، عنصرِ هوادن ويا عنصرِ ترابدن او غريب، عجيب طورلرده، إنقلابلرده ياپديغى منتظم حركتندن آڭلاشيلير كه؛ او ذرّه، طوپراقده ايكن حبيبڭ گوزينه تعيين ايديلمش و بر مأمور گبى محلِّ مأموريتنه منتظمًا إعزام قيلنمشدر (يوكسلتيلمشدر.)

أوت فنّى بر نظرله دقّت ايديليرسه آڭلاشيلير كه، او ذرّه‌نڭ حركتى، كورى كورينه،

تصادف أثرى دگلدر. چونكه او ذرّه، هانگى مرتبه‌يه گيررسه، او مرتبه‌نڭ نظامنه تابع اولور. و هانگى بر طوره إنتقال ايتمش ايسه، اونڭ معيّن قانونيله عمل ايتمشدر. و هانگى بر طبقه‌يه مسافر گيتمش ايسه، منتظم بر حركت ايله سَوق ايديلمشدر.

خلاصه:نشئهٔ‌ِ اولىٰ‌يه دقّت ايدنڭ، نشئهٔ‌ِ اُخرا حقّنده تردّدى قالماز. پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ أمر ايتديگى گبى: "نشئهٔ‌ِ اولى‌ٰيى گورن آدم، نشئهٔ‌ِ اُخرٰى‌يى إنكار ايده‌بيلير مى؟" چونكه: ايكنجى تشكّل، يعنى ايكنجى ياپيليش؛ برنجى تشكّلدن داها قولايدر. بونى ياپان، اونى داها قولاى ياپار.

مثلا:بر فرقه عسكرڭ ايلك تشكّلنده، أفرادڭ بربريله انسيتلرى، معارفه‌لرى اولماديغندن و تعليم و تربيه گورمه‌ملرى يوزندن، يونتولمامش طاشلر گبى اولدقلرندن، او أفراد او فرقه‌نڭ بُنْيه‌سنده يرلشديريلنجه‌يه قدر چوق زحمتلر واردر. فقط بعد التشكّل ترخيص ايديلوب ده بر داها تحتِ سلاحه دعوت ايديلديگى زمان، پك قولاى إجتماع ايدر و فرقه‌يى تشكيل ايدرلر. بو تشكّل، أوّلكى تشكّلدن داها قولاى اولور.

كذالك بربريله الفت پيدا ايدن و هر بريسى يرينى طانييان و بر درجه يونتولمش طاشلر گبى كسبِ لطافت ايدن بدنڭ ذرّاتى، ئولوم ايله طاغيلدقدن صوڭره، حشرده خالقڭ إذنيله، إسرافيلڭ بوروسيله او ذرّاتِ أصليه و أساسيه إجتماعه دعوت ايديلدكلرى زمان، پك قولاى إجتماع ايدرلر و بدنِ إنسانى‌يى ينه أسكيسى گبى تشكيل ايدرلر. مع هذا قدرتِ أزليه‌يه نسبةً أڭ بيوك، أڭ كوچك گبيدر؛ هيچ بر شى او قدرته آغير گله‌مز.

آرقداش! ظاهره نظرًا، حشرده أجزاىِ أصليه ايله أجزاىِ زائده برلكده إعاده ايديلير. أوت جنب ايكن طيرناقلرڭ، صاچلرڭ كسيلمسى مكروه و بدندن آيريلان هر بر جزئڭ بر يره گومولمسى سنّت اولديغى اوڭا إشارتدر. فقط تحقيقه گوره، نباتاتڭ تخملرى گبى "عجب الذَنَبْ" تعبير ايديلن بر قسم ذرّه‌لر، إنسانڭ تخمى حكمنده اولوب، حشرده او ذرّه‌لر اوزرينه بدنِ إنسانى نشو و نما ايله تشكّل ايدر.

ايكنجى آيتله إشارت ايديلن دليلِ عدلى ايسه:أوت گورويورز كه؛ على الأكثر غدّار، فاجر ظالملر لذّتلر، نعمتلر ايچنده پك راحت ياشايورلر. ينه گورويورز كه؛

معصوم، متديّن، فقير مظلوملر زحمتلر، ذلّتلر، تحقيرلر، تحكّملر آلتنده جان ويرييورلر. صوڭره ئولوم گلير، ايكيسنى ده گوتورور. بو وضعيتدن بر ظلم قوقوسى گلير. حالبوكه كائناتڭ شهادتيله، عدالت و حكمتِ إلٰهيه ظلمدن پاك و منزّهدرلر. اويله ايسه، عدالتِ إلٰهيه‌نڭ تام معناسيله تجلّى ايتمه‌سى ايچون حشره و محكمهٔ‌ِ كبرايه لزوم واردر كه؛ برى جزاسنى، ديگرى مكافاتنى گورسون.

وَ بِاْلٰاخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ : بو جمله‌ده‌كى كلمه‌لرڭ آراسنده بولنان نظم و نظام:

١ - بو جمله‌نڭ ماقبليله باغلانماسنى إفاده ايدن و بو ركنِ ايمانينڭ بوراده صراحةً ذكر ايديلمه‌سى ايچون عام اولارق ذكر ايديلن أوّلكى جمله‌دن بو جمله‌نڭ تخصيص لزومنه بناءً عطف ياپيلمشدر.

٢ - تقديميله حصرى إفاده ايدن بِاْلٰاخِرَةِ كلمه‌سى، بعض أهلِ كتابڭ ايمان ايتدكلرى آخرت، حقيقى بر آخرت اولماديغنه تعريضدر. چونكه اونلرڭ لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ اِلَّا اَيَّامًا مَعْدُودَةً آيتِ كريمه‌سنڭ حكايه ايتديگى گبى: "جهنّم آتشى، بزى دائما ياقه‌جق دگل يا! آنجق بر قاچ گون ياقه‌جقدر." گبى سوزلريله و بر جهتده لذائذِ جسمانيه‌يى نفى و إنكار ايتدكلرندن آڭلاشيلديغنه گوره، بيلدكلرى آخرت، مجازى بر آخرت ايمش.

٣ - معلوم و معهود اولان شيئه إشارت ايچون وضع ايديلن ال أداتى، بتون كتبِ سماويه‌نڭ لسانلرنده دوران ايدن معهود آخرته إشارتدر. وياخود مذكور دلائلِ فطريه ايله عقللرڭ گوزلرى ئوڭنده حاضر اولان و آخرت ايله آڭيلان حقيقته إشارتدر.

٤ - مقدّر بولنان نشئه‌نڭ صفتنه آخرت تعبيرى، ذهنلرى نشئهٔ‌ِ اولىٰ‌يه چويروب، اوندن نشئهٔ‌ِ اُخرٰى‌يه بِالإنتقال إمكان يولنى گوسترمك ايچون إختيار ايديلمشدر.

٥ - يقين ايله برابر تصديقى برلكده إفاده ايدن يُؤْمِنُونَ كلمه‌سنه بدل يُوقِنُونَ تعبيرى، حشر مسئله‌سى شك و شبهه‌لره بر محشر و بر مجمع اولديغى ايچون، تصديقدن فضله ايقان و يقين داها أهمّيتلى اولديغنه إشارتدر. ويا أهلِ كتابڭ إدّعا ايتدكلرى ايمان، يقيندن خالى اولديغندن، اونلرڭ ايمانى، ايمان اولماديغنه إشارتدر.