﴿وَمَا اُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ﴾ : بو گبى صفتلرده بر تشويق واردر. و او تشويقدن سامعلرى إمتثاله سَوق ايدن أمرلر و نهيلر طوغويور. بو جمله‌نڭ ماقبليله نظمنه دائر "درت لطائف" واردر.
١ - بو جمله‌نڭ ماقبلنه عطفى، مدلولڭ دليله اولان بر عطفيدر. شويله كه:
أى إنسانلر! قرآنه ايمان ايتديگڭز گبى، كتبِ سابقه‌يه ده ايمان ايديڭز. چونكه قرآن، اونلرڭ صدقنه دليل و شاهددر.
٢ - ياخود او عطف، دليلڭ مدلوله اولان عطفيدر. شويله كه:
أى أهلِ كتاب! گچمش اولان أنبيا و كتابلره ايمان ايتديگڭز گبى، حضرتِ محمّد (ع‌ص‌م) ايله قرآنه ده ايمان ايديڭز! زيرا اونلر، حضرتِ محمّدڭ (ع‌ص‌م) گلمسنى تبشير ايتدكلرى گبى، اونلرڭ و كتابلرينڭ صدقنه اولان دليللر، حقيقتيله، روحيله قرآنده و حضرتِ محمّدده (ع‌ص‌م) بولونمشدر. اويله ايسه، قرآن اللّٰهڭ كلامى و حضرتِ محمّد (ع‌ص‌م) ده رسولى اولديغنى طريقِ اولٰى ايله قبول ايديڭز و ايتمليسڭز.
٣ - زمانِ سعادتده، قرآندن نشئت ايدن إسلاميت صانكه بر شجره‌در. كوكى زمانِ سعادتده ثابت اولمقله طمارلرى او زمانڭ آبِ حيات منبعلرندن قوّت و حيات آلارق، هر طرفه إنتشار ايتدكلرى گبى، دال و بوداقلرى ده إستقبال سماسنه قدر اوزانارق
عالمِ بشره مادّى و معنوى ثمره‌لرى يتيشديرييور. أوت إسلاميت ماضى ايله إستقبالى قنادلرى آلتنه آلمش، گولگه‌لنديره‌رك إستراحتِ عموميه‌يى تأمين ايدييور.
٤ - قرآنِ كريم، او جمله‌ده أهلِ كتابى ايمانه تشويق ايتمكله، اونلره بر اُنسيت، بر سهولت گوسترييور. شويله كه:
أى أهلِ كتاب! إسلاميتى قبول ايتمكده سزه بر مشقّت يوقدر. سزه آغير گلمسين! زيرا سزه بتون بتون دينڭزى ترك ايتمڭزى أمر ايتمييور. آنجق إعتقاداتڭزى إكمال و يانڭزده بولنان أساساتِ دينيه اوزرينه بنا ايديڭز؛ دييه تكليفده بولنويور. زيرا قرآن، بتون كتبِ سالفه‌نڭ گوزللكلرينى و أسكى شريعتلرينڭ قواعدِ أساسيه‌لرينى جمع ايتمش اولديغندن، اصولده معدِّل و مكمِّلدر. يعنى تعديل و تكميل ايديجيدر. يالڭز، زمان و مكانڭ تغيّر ايتمه‌سى تأثيريله تحوّل و تبدّله معروض اولان فروعات قسمنده مؤسّسدر. بونده عقلى و منطقى اولميان بر جهت يوقدر. أوت مواسمِ أربعه‌ده گيه‌جك، ييه‌جك و سائر علاجلرڭ تبدّلنه لزوم و إحتياج حاصل اولديغى گبى، بر شخصڭ يشايش دوره‌لرنده، تعليم و تربيه كيفيتى تبدّل ايدر. كذالك حكمت و مصلحتڭ إقتضاسى اوزرينه، عمرِ بشرڭ مرتبه‌لرينه گوره أحكامِ فرعيه‌ده تبدّل واردر. چونكه فرعى حكملردن برى، بر زمانده مصلحت ايكن، ديگر بر زمانه گوره مضرّت اولور. ويا بر علاج، بر شخصه دواء ايكن، شخصِ آخَره داء اولور. بو سردندر كه، قرآن فرعى حكملردن بر قسمنى نسخ ايتمشدر. يعنى وقتلرى بيتدى، نوبت باشقه حكملره گلدى، دييه حكم ايتمشدر.
﴿مِنْ قَبْلِكَ﴾ : قرآنده هيچ بر كلمه بولنمييور كه، موقعيله مناسبتدار اولماسين. وياخود موقعنڭ باشقه بر كلمه‌يه مناسبتى داها چوق اولسون. أوت قرآنڭ هر هانگى بر يرنده بولنان بر كلمه، او موقعڭ باشنده بر تاجِ ذرّين گبى گورونور. و آرالرنده‌كى مناسبتلردن طولايى، آرالرنده گچمسزلك يرى يوقدر. أزجمله: ﴿مِنْ قَبْلِكَ﴾ كلمه‌سنه باق! بو آيتڭ هر طرفندن اوچوب بو كلمه‌نڭ باشنه قونان لطائفى گور. زيرا بو آيت، نبوّت حقّنده‌در. نبوّت مسئله‌سنده "بش مقصد" واردر. بو مقصدلر، بش نكته و لطائفدن إنعكاس ايتمشدر. بو بش لطائف، ﴿مِنْ قَبْلِكَ﴾ نڭ صدفنده‌در. مقصدلر ايسه:
١ - حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلام، رسولدر.
٢ - أكمل الرسلدر.
٣ - خاتم الأنبيادر.
٤ - رسالتى، عامّه‌در.
٥ - شريعتى، سائر شريعتلرڭ محاسننى جمع ايله اونلرڭ ناسخيدر.
مسلكلرى و يوللرى بر اولان بر جماعت، ﴿مِنْ قَبْلِكَ﴾ كلمه‌سندن ايماءً فهم اولونور. بناءً عليه حضرتِ محمّدڭ (ع‌ص‌م) ﴿مِنْ قَبْلِكَ﴾ ده‌كى ضميره مرجع اولماسى، او جماعتدن معدود اولماسنى إقتضا ايدر. و اونلرڭ مسلكلرى اولان نبوّتلرينه و كتابلرينڭ صدقنه اولان بتون دليللر، حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ رسالتنه و قرآنڭ اللّٰهدن نازل اولديغنه بر حجّتِ قاطعه اولديغى گبى، اونلرڭ معجزه‌لرى ده حضرتِ محمّدڭ (ع‌ص‌م) دعواسنه بر معجزه حكمنه گچر.
اوچ قاعده‌دن تظاهر ايدر.
١ - سلطانلر دائما خلقڭ، جماعتڭ، اردونڭ صوڭنده چيقارلر.
٢ - نوعِ بشرده تكمّل واردر. بو تكمّل قانونى، ايكنجى مربّينڭ و ايكنجى مكمِّلڭ أوّلكى مربّيلردن داها أكمل اولماسنى إقتضا ايدر.
٣ - على الأكثر، خلفڭ مهارتى، سلفندن داها زياده‌در.
ايشته بو اوچ قاعده‌دن، حضرتِ محمّدڭ (ع‌ص‌م) أكملِ أنبيا اولديغى تظاهر ايدر.
مشهور بر قاعده‌در كه؛ بر واحد چوغالسه تسلسل ايدر، گيتدكجه گيدر، بر يرده طورماز. فقط چوقلر و كثير اولانلر إتّحاد ايتسه، قوّتله‌نير، إستقرار پيدا ايدر، يرنده قالير، داها دگيشمز. ديمك محمّد عليه الصلاة والسلام، خاتم الأنبيادر. مفهومِ مخالفيله إشمام ايدر كه، اوندن صوڭره پيغمبر گلمز. خاتميتنه خاتم و إمضا باصار.
مِنْ قَبْلِكَ كلمه‌سنڭ إفاده ايتديگى گبى، حضرتِ محمّد (ع‌ص‌م)، اونلرڭ خلفيدر. و اونلر، تمامًا او حضرتڭ سلفلريدر. بناءً عليه خلفڭ سلفه عائد وظيفه‌يى تماميله اوزرينه آلارق اونلرڭ يرينه قائم اولماسى، او حضرتڭ بتون سلفلرينه نائب و بتون امّتلرينه رسول اولديغنى إقتضا ايدر. أوت بو قاعده، حكمته اويغون فطرى بر قاعده‌در. زيرا زمانِ سعادتدن أوّل إنسان عالمنڭ إحتوا ايتديگى امّتلر، ملّتلر آراسنده مادّةً و معنًا، إستعدادًا و تربيةً پك مختلف و گنيش مسافه‌لر واردى. بونڭ ايچوندى كه، تربيهِٔ واحده و دعوتِ منفرده كافى گلمه‌يوردى. وقتا كه، عالمِ إنسانيت زمانِ سعادتڭ شمسِ سعادتيله اوياندى و مداولهِٔ أفكار ايله، عنعنه‌لرينڭ تركيله، تبديليله و قَوملرڭ بربرينه إختلاطلريله إتّحاده مَيل گوستردى و آرالرنده مناقله و مخابره باشلادى؛ حتّى كُرهِٔ أرض بر مملكت، بلكه بر ولايت، بلكه بر كوى گبى اولدى؛ بر دعوت و بر نبوّت عموم إنسانلره كافى گورولدى.
مِنْ قَبْلِكَ ده‌كى مِنْ ، إبتدا معناسنى إفاده ايدر. إبتدا ايسه، بر إنتهايه باقار. إنتها، عدمِ إحتياجه دلالت ايدر. اويله ايسه او حضرت، خاتم الأنبيادر و عالمِ إنسانيتڭ باشقه بر رسوله إحتياجى يوقدر.
مِنْ قَبْلِكَ كلمه‌سنڭ بو بش لطائفه معكس و مظهر اولماسنه نظرِ بلاغتجه دلالت ايدن أماره شودر كه: بو بش مقصد، بر نهر گبى شو آيتلرڭ آلتنده جريان ايتمكله، آيتدن آيته إنتقال نتيجه‌سنده، مِنْ قَبْلِكَ حوضنده إجتماع ايتمشدر. أوت كلمه‌نڭ سطحنده گورونن بر ترشّح، بر ياشلق، كلمه‌نڭ آلتنده حوضڭ بولنديغنه دلالت و ايما ايدر. مع هذا بو مقصدلرڭ بياننه آيرى آيرى آيتلر تخصيص ايديلمشدر.