﴿ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ﴾ : آرقداش! كلاملرڭ حُسننى آرتيران و گوزللگنى فضله‌جه پارلاتان بلاغتڭ أساسلرندن برى ده شودر كه: بر حوضى طولديرمق ايچون أطرافندن سوزولن صولر گبى، بليغ كلاملرده ده ذكر ايديلن كلمه‌لرڭ، قيدلرڭ، هيئتلرڭ تمامًا او كلامڭ تعقيب ايتديگى أساس مقصده ناظر اولمقله اونڭ تقويه‌سنه خدمت ايتمه‌لرى، بلاغت مذهبنده لازمدر.
برنجى مثال: ﴿وَ لَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ﴾ اولان آيتِ كريمه نظرِ دقّته آلينيرسه گورولور كه: بو كلامده‌كى مقصد و أساس، پك آز بر عذاب ايله فضله قورقوتمقدر. و بو كلامده اولان مذكور كلمه‌لر و قيدلر، تمامًا او مقصدى تقويه ايچون چاليشييورلر. أزجمله: شكّ و إحتمالى إفاده ايدن اِنْ شرطيه اولوب، عذابڭ آزلغنه و أهمّيتسزلگنه إشارتدر. و كذا ﴿نَفْحَةٌ﴾ صيغه‌سيله و تنوينيله، عذابڭ أهمّيتسزلگنه ايمادر. و كذا ﴿مَسَّ﴾ كلمه‌سى، عذابڭ شديد اولماديغنه إشارتدر. و كذا تبعيضى إفاده ايدن ﴿مِنْ﴾ و شدّتى گوسترن "نكال" كلمه‌سنه بدل، خفّتى ايما ايدن ﴿عَذَاب﴾ كلمه‌سى و رَبّ كلمه‌سندن ايما ايديلن شفقت، هپسى ده عذابڭ قلّت و أهمّيتسزلگنه إشارت ايتمكله، شو شعرى لسانِ حاللريله تمثّل ايدييورلر:
يعنى: "عباره‌لريمز آيرى آيرى ايسه ده، حُسنڭ بردر. هپسى ده او حسنه إشارت ايدييورلر."
اولان آيتِ كريمه‌در. بو آيتده مقصدِ أساس، قرآنڭ يوكسكلگنى گوسترمكدر. و بو مقصدى تقويه ايدن،
﴿الٓمٓ، ذٰلِكَ، الْكِتَاب، لَا رَيْبَ فِيهِ﴾ قيدلريدر. أوت بو قيدلر، إستناد ايتدكلرى پك اينجه و گيزلى دليللرينه إشارت ايتمكله برابر، او مقصدڭ تقويه‌سنه قوشويورلر.
أزجمله: ﴿الٓمٓ﴾ قَسَم اولديغى جهتله قرآنڭ عظمتنه و آلتنده مستتر، گيزلى او مذكور لطائف جهتيله ده دعوانڭ إثباتنه إشارت ايدر. و كذا ﴿ذٰلِكَ﴾ ذات ايله صفاتى گوسترن بر إشارت اولماسى إعتباريله هم قرآنڭ عظمتنه، هم عظمتى إثبات ايدن صفاتِ كماليه‌يه إشارت ايدر. و كذا ﴿ذٰلِكَ﴾ إشارتِ حسّيه‌يه مخصوص ايكن، إشارتِ عقليه‌ده قوللانيلماسى، تعظيم و أهمّيتى إفاده ايتديگى گبى؛ معقول اولان قرآنى محسوس صورتنده گوسترمسى، قرآنى أذهان و أنظارڭ نظرِ دقّتنه عرض ايتمكله، تستّرى ايجاب ايدن حيله، ضعفيت و سائر چركين شيلردن منزّه اولديغنى إظهار و إعتراف ايتديرمكدر. و كذا ﴿ذٰلِكَ﴾ نڭ ل واسطه‌سيله إفاده ايتديگى بُعد، قرآنڭ كمالنه دلالت ايدن علوِّ رتبه‌سنه إشارتدر. و كذا ﴿الْكِتَاب﴾ ده‌كى ال حصرِ عُرفى‌يى إفاده ايتديگندن، قرآنڭ عظمتنه و باشقه كتابلرڭ محاسننى جمع ايتمكله اونلرڭ فوقنده اولديغنه إشارتدر. و كذا كتاب تعبيرى، أهلِ قرائت و كتابتدن اولميان بر امّينڭ محصولى اولماديغنه إشارتدر. و كذا ﴿لَا رَيْبَ فِيهِ﴾ ، ضميرينڭ هر ايكى إحتمالنه بناءً قرآنڭ كمالنى إثبات ويا تأكيد ايدر. و كذا إستغراقى إفاده ايدن لَا قرآنڭ هر كوشه‌سنده ركز و هر يرنده ذكر ايديلن دليللر، برهانلر، هجومه گلن شك و شبهه‌لرى دفع ايله، قرآنڭ او گبى لكه‌لردن منزّه اولديغنى إعلان ايدر. و لسانِ حاليله شو شعرى اوقور:
يعنى: قرآنده تعييب ايديله‌جك هيچ بر نقطه يوقدر. قرآن گبى صحيح قَوللرى تعييب ايتمك، آنجق فهملرڭ سقامتندن ايلرى گلييور. و كذا ظرفيتى إفاده ايدن فِى تعبيرى، قرآنڭ سطحنه و ظاهرينه قونان شك و شبهه وارسه، ايچريسنده‌كى حقائق ايله دفع ايديله‌بيله‌جگنه إشارتدر.
آرقداش! تحليل واسطه‌سيله تركيبڭ قيمتنى و كلّ ايله جزءلر آراسنده‌كى فرقى إدراك ايده‌بيلديسه‌ڭ، بو مثاللرده‌كى قيود و هيئاته دقّت ايت. و او كلمه‌لردن نبعان ايدن زلالِ بلاغتى و كوثرِ فصاحتى طويونجيه قدر ايچ، "اَلْحَمْدُ ِللّٰه!" دى.
س - ﴿الٓمٓ ٭ ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ﴾ آيتِ كريمه‌سنڭ جمله‌لرى، عطف ايله بربريله باغلانمامش اولماسى نه‌يه بناءًدر؟
ج - او جمله‌لر آراسنده‌كى شدّتِ إتّصال، باغليلق و صاريلمقدن بر آيريلق يوقدر كه، بربريله باغلانمغه لزوم اولسون. زيرا او جمله‌لرڭ هر بريسى، آرقداشلرينه هم بابادر، هم اوغول. يعنى هم دليلدر، هم نتيجه‌در. أوت ﴿الٓمٓ﴾ لسانِ حاليله هم معارضه‌يه ميدان اوقور، هم معجز اولديغنى إعلان ايدر. ﴿ذٰلِكَ الْكِتَابُ﴾ هم بتون كتابلره فائق اولديغنى تصريح ايدر، هم مستثنا و ممتاز اولديغنى إظهار ايدر. ﴿لَا رَيْبَ فِيهِ﴾ هم قرآنڭ شك و شبهه يرى اولماديغنى تصريح ايدر، هم مستثنا و ممتاز اولديغنى إظهار ايدر. ﴿هُدًى لِلْمُتَّقِينَ﴾ هم طريقِ مستقيمى إرائه ايتمكله موظّف اولديغنى گوسترر، هم مجسّم بر نورِ هدايت اولديغنى إعلان ايدر. ايشته بو جمله‌لردن هر بريسى، إفاده ايتديگى برنجى معناسيله آرقداشلرينه دليل اولديغى گبى، ايكنجى معناسيله ده اونلره نتيجه‌در. صوڭره بو آيتڭ شو جمله‌لرى آراسنده إعجازه منبع، بلاغته مدار اولان اون ايكى مناسبت، علاقه و باغليلق واردر. بونلردن مثال اولارق اوچ دانه‌يى ذكر، ئوته‌كيلرى ده سڭا حواله ايدرم.
١ - ﴿الٓمٓ﴾ بتون معارضلرى، معارضه‌يه دعوت ايدر. اويله ايسه، أڭ يوكسك بر كتابدر. اويله ايسه، بر يقين صدفيدر. زيرا كتابڭ كمالى، يقين ايله‌در. اويله ايسه، نوعِ بشر ايچون مجسّم بر هدايتدر.
٢ - ﴿ذٰلِكَ الْكِتَابُ﴾ يعنى أمثالنه تفوّق ايتمشدر. اويله ايسه، مستثنادر. چونكه شك و شبهه يرى دگلدر. چونكه متّقيلره طوغرى يولى گوسترر. اويله ايسه، معجزدر.
٣ - ﴿هُدًى لِلْمُتَّقِينَ﴾ يعنى، طريقِ مستقيمه إرشاد ايدر. اويله ايسه، يقينياتدندر. اويله ايسه، ممتازدر. اويله ايسه، معجزدر.
أى آرقداش! شو ﴿هُدًى لِلْمُتَّقِينَ﴾ جمله‌سنده‌كى نورِ بلاغت و حسنِ كلام، درت نقطه‌دن تظاهر ايتمشدر.
١ - بو جمله‌ده مبتدا محذوفدر. بو حذف؛ (جمله‌يى تشكيل ايدن مبتدا ايله خبر
آراسنده‌كى إتّحاد اويله بر درجه‌يه وارمش كه، صانكه مبتدا حذف اولمايوب خبرڭ ايچريسنه گيرمش) خارجًا ايكيسى متّحد اولدقلرى گبى، ذهنًا ده متّحد اولدقلرينه إشارتدر.
٢ - هَادِى يرنده ﴿هُدًى﴾ يعنى إسمِ فاعل موقعنده مصدرڭ قوللانيلماسى، تجسّم ايدن نورِ هدايتدن جوهرِ قرآنڭ حصوله گلديگنه إشارتدر.
٣ - ﴿هُدًى﴾ ده‌كى تنوينِ تنكيردن آڭلاشيلييور كه، هدايتِ قرآن اويله اينجه بر درجه‌يه وارمشدر كه، حقيقتى إدراك ايديله‌مز و اويله گنيش بر ساحه‌يى إشغال ايتمشدر كه، إحاطه‌سى علمًا قابل دگلدر. چونكه معرفه‌نڭ ضدّى اولان "نكره"؛ يا شدّتِ خفادن اولور ويا كثرتِ ظهوردن نشئت ايدر. بوڭا بناءًدر كه، "تنكير" بعضًا تحقيرى بعضًا تعظيمى إفاده ايدر، دينلمشدر.
٤ - متعدّد كلمه‌لره بدل إسمِ فاعل صيغه‌سيله إختيار ايديلن ﴿مُتَّقِينَ﴾ كلمه‌سى ايله ياپيلان ايجاز، هدايتڭ ثمره‌سنه و تأثيرينه إشارت اولديغى گبى، هدايتڭ وجودينه ده بر دليلِ إنّى‌در.
سؤال: غايت محدود، آز بر قاچ نقطه‌دن بشرڭ طاقتندن خارج دينلن إعجازڭ طوغماسى إحتمالى وار ميدر؟
جواب: مادّى و معنوى هر شيده يارديمڭ و إجتماعڭ بيوك قوّت و تأثيرى واردر. أوت إنعكاس سرّيله، اوچ شيئڭ حسنى إجتماع ايدرسه، بش اولور. بش إجتماع ايدرسه، اون اولور. اون إجتماع ايدرسه، قرق اولور. چونكه هر شيده بر نوع إنعكاس و بر نوع تمثّل واردر. ناصلكه بربرينه مقابل طوتولان ايكى آيينه‌ده چوق آيينه‌لر گورونويور؛ كذالك ايكى اوچ نكته ويا ايكى اوچ حسن إجتماع ايتدكلرى زمان پك چوق نكته‌لر، پك چوق حُسنلر تولّد ايدر. بو سرّه بناءًدر كه، هر حسن صاحبنڭ و هر بر صاحبِ كمالڭ أمثاليله إجتماع ايتمگه فطرى بر مَيلى واردر كه، إجتماعلرى زماننده حُسنلرى، كماللرى بر ايكن ايكى اولور. حتّى بر طاش، طاشلغيله برابر قبّه‌لى بنالرده اوسته‌نڭ ألندن چيقار چيقماز باشنى أگر، آرقداشيله برلشمگه مَيل ايدر كه، سقوط تهلكه‌سندن قورتولسونلر. مع الأسف إنسانلر، تعاون سرّينى إدراك ايده‌مه‌مشلر. هيچ اولمازسه، طاشلر آراسنده‌كى يارديم وضعيتندن درس آلسينلر.
سؤال: بلاغت و هدايتدن مقصد، حقيقتى واضح بر شكلده گوستروب فكرلرى و ذهنلرى إختلافلردن قورتارمق ايكن؛ مفسّرلرڭ بو گبى آيتلرده ياپدقلرى إختلافات، گوستردكلرى إحتماللر، بيان ايتدكلرى آيرى آيرى بربرينه اويميان وجهلر آلتنده حق و حقيقت نه صورتله گوروله‌بيلير؟
جواب: معلومدر كه، قرآنِ عظيم الشان يالڭز بر عصره دگل، بتون عصرلره نازل اولمشدر. هم بر طبقه إنسانلره مخصوص دگل، بتون طبقاتِ بشره شمولى واردر. هم بر صنف إنسانلره عائد دگل، بتون بشرڭ صنفلرينه راجعدر. بناءً عليه هركس، هر طبقه، هر زمان، فهمنه، إستعدادينه گوره قرآنڭ حقائقندن حصّه آلابيلير و حصّه‌داردر. حالبوكه نوعِ بشر درجه إعتباريله مختلف و ذوق جهتيله متفاوت و كذا مَيل، إستحسان، لذّت، طبيعت إعتباريله بربرينه اويمايور. مثلا: بر طائفه‌نڭ إستحسان ايتديگى بر شى، اوته‌كى طائفه‌نڭ ذوقنه مخالفدر. بر قَومڭ مَيل ايتديگى بر شيدن، اوته‌كى قوم نفرت ايدييور. بو سرّه بناءًدر كه، قرآنِ كريم گناهلرڭ جزاسى ويا خيرلرڭ مكافاتى حقّنده ذكر ايتديگى آيتلرده تخصيصات ياپمامش؛ عام بر شكلده بيراقمشدر كه، هركس ذوقنه گوره فهم ايتسين.
خلاصه: قرآنِ معجز البيان آيتلرينى، جمله‌لرينى اويله بر شكلده نظم ايتمش و وضع ايتمشدر كه، هر جهتدن إحتمال يوللرى بولونسون كه، مختلف فهملر و إستعدادلر، ذوقلرينه گوره حصّه‌لرينى آلابيلسينلر. بناءً عليه علومِ عربيه‌نڭ قاعده‌لرينه موافق و بلاغتڭ پرنسبلرينه اويغون و علمِ اصوله مطابق اولمق شرطيله، مفسّرلرڭ بربرينه مخالف اولان بياناتى و إحتماللرى؛ زمانلره، طبقه‌لره و فهملره گوره مراد و جائزدر دييه حكم ايديله‌بيلير. بو نكته‌دن آڭلاشيلدى كه، قرآنڭ إعجاز وجهلرندن برى اودر كه؛ نظمى، اويله بر اسلوبده‌در كه، بتون عصرلره، طبقه‌لره إنطباق ايده‌بيلير.