﴿اَلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ﴾ : بو جمله‌نڭ أوّلكى جمله ايله نظمنى ايجاب ايتديرن مناسبت وجهلرى ايسه: بو جمله، مؤمنلرى مدح ايدر، أوّلكى جمله ده قرآنى مدح ايدر. شو هر ايكى مدح آراسنده بر إنصباب (دوكولمك) واردر كه؛ او اونى ايستر، او اونى ايستر. چونكه ايكنجى مدح، برنجى مدحڭ نتيجه‌سيدر و برنجى مدحه بر برهانِ إنّى‌در
و هدايتڭ ثمره‌سى و شاهديدر. و عين زمانده هدايته بر يارديمجى وظيفه‌سى گورويور. چونكه مؤمنلرى مدح ايتمكده ايمانه گلمك ايچون بر تشويق واردر. تشويق ايسه، بر نوع هدايتدر.
﴿اَلَّذِينَ﴾ ايله ﴿مُتَّقِينَ﴾ آراسنده‌كى مناسبته گلنجه: بونلرڭ برى تخليه، ديگرى تحليه‌در. تخليه، تطهير ايتمك و تميزله‌مكدر. تحليه ايسه، تزيين ايتمك و سوسلنديرمك معناسنه‌در. بونلر بربريله آرقداش اولوب بوراده اولديغى گبى، دائما بربرينى تعقيب ايدييورلر. اونڭ ايچون قلب، تقوا ايله سيّئاتدن تميزله‌نير تميزلنمز همان اونڭ آردنده ايمان ايله تزيين ايديلمش و سوسلنديريلمشدر.
قرآنِ كريم، تخليهِٔ سيّئاتى اوچ مرتبه‌سيله ذكر ايتمشدر: برنجيسى، شركى ترك؛ ايكنجيسى، معاصى‌يى ترك؛ اوچنجيسى، ماسواء اللّٰهى ترك ايتمكدر. تحليه ايسه، حسنات ايله اولور. حسنات ده، يا قلب ايله اولور ويا قالب و بدن ايله اولور وياخود مال ايله اولور. أعمالِ قلبينڭ شمسى، ايماندر. أعمالِ بدنيه‌نڭ فهرسته‌سى، نمازدر. أعمالِ ماليه‌نڭ قطبى، زكاتدر.
س - ﴿اَلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ﴾ حال إقتضاسنه گوره ايجاز ايسه ده، عين معنايى إفاده ايدن اَلْمُؤْمِنُونَ كلمه‌سنه نظرًا إطنابدر (اوزوندر). أوت ال حرفى ﴿اَلَّذِينَ﴾ ايله؛ مُؤْمِنُونَ كلمه‌سى ﴿يُؤْمِنُونَ﴾ فعليله تبديل ايديلمشدر. بو إطنابڭ ايجازه ترجيح سببى نه‌در؟
ج - ﴿اَلَّذِينَ﴾ أسماءِ مبهمه‌دن اولديغندن، اونى تعيين و تمييز ايدن يالڭز صله‌سيدر. ديمك بتون قيمت، صله‌سنه عائددر. باشقه صفتلرنده هيچ قيمت يوقدر. بو ايسه، بوراده صله‌سى اولان ايمانه بيوك بر عظمت ويرمكله إنسانلرى ايمان ايتمگه تشويق ايدر. امّا مُؤْمِنُونَ كلمه‌سنه بدل، فعل صيغه‌سيله ﴿يُؤْمِنُونَ﴾ نڭ ترجيحى؛ ايمان فعلنى خيال نظرينه گوستروب كيفيتڭ تصوير ايديلمسنه، داخلى و خارجى دليللرڭ تجلّيسيله ايمانڭ إستمرار و دوام ايله تجدّد ايتمسنه إشارتدر. أوت دلائلڭ ظهورى نسبتنده ايمان زياده‌لشير، تجدّد ايدر.
﴿بِالْغَيْبِ﴾ يعنى، نفاقسز إخلاصِ قلب ايله ايمان ايدييورلر. ويا ايمان ايديلن شيلر غائب اولمقله برابر ايمان ايدييورلر. وياخود غائبه ويا عالمِ غيبه ايمان ايدييورلر.
ايمان، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تبليغ ايتديگى ضرورياتِ دينيه‌يى تفصيلًا و ضرورياتڭ غيريسنى إجمالًا تصديق ايتمكدن حاصل اولان بر نوردر.
سؤال: عوامِ ناسدن، حقائقِ دينيه‌يى تعبير ايدن آنجق يوزده بردر؟
جواب: تعبير ايتمه‌مسى، بيلمه‌مسنه دليل اولاماز. أوت چوق دفعه لسان، إنسانڭ تصوّراتندن اينجه‌لرينى تعبيردن عاجز اولديغى گبى قلبنده‌كى و وجداننده‌كى اينجه‌لر ده عقله گورونمز. حتّى بلاغت داهيلرندن سكّاكى گبى بر ذات؛ إمرئ القيس ويا باشقه بر بدوينڭ إبراز ايتديگى بلاغت اينجه‌لرينى قاورامامشدر. مع هذا ايمانڭ وار اولوب اولماديغى صورغو ايله آڭلاشيلير. مثلا عامى بر آدمه، بو عالم بتون جهتلرى ايله، أجزاسيله قدرتنده، تصرّفنده بولنان صانعڭ ياراتديغى بو عالمڭ بر جهتنده اولوب اولماديغى گبى بر صورغو ياپيلديغى زمان، "هيچ بر جهتنده دگلدر" ديسه كافيدر. چونكه نفى جهتنڭ يعنى صانعسز اولاميه‌جغنڭ اونڭ وجداننده ثابت اولديغنه دلالت ايدر.
ايمان، سعدِ تفتازانينڭ تفسيرينه گوره: "جنابِ حقّڭ ايستديگى قولنڭ قلبنه، جزءِ إختيارينڭ صرفندن صوڭره إلقا ايتديگى بر نوردر." دينلمشدر. اويله ايسه ايمان، شمسِ أزليدن وجدانِ بشره إحسان ايديلن بر نور و بر شعاعدر كه، وجدانڭ ايچ يوزينى تماميله ايشيقلانديرر. و بو سايه‌ده بتون كائنات ايله بر اُنسيت، بر أمنيت پيدا اولور. و هر شيله كسبِ معارفه ايدر. و إنسانڭ قلبنده اويله بر قوّهِٔ معنويه حصوله گلير كه، إنسان او قوّت ايله هر مصيبته، هر حادثه‌يه قارشى مقاومت ايده‌بيلير. و اويله بر وسعت و گنيشلك ويرر كه، إنسان او وسعتله گچمش و گله‌جك زمانلرى يوتابيلير.
و كذا ايمان، شمسِ أزليدن إحسان ايديلمش بر نور اولديغى گبى؛ سعادتِ أبديه‌دن ده بر پاريلتيدر. و او پاريلتى ايله، وجداننده بولنان بتون أمل و إستعدادلرينڭ تخملرى، بر شجرهِٔ طوبٰى گبى نشو و نمايه باشلار، أبد مملكتنه طوغرى حركت ايدر، گيدر.