— 32 —
قرآنِ عظيم الشان، او قصّهِٔ مشهورهيى، گوموش ايكن يدِ بيضاسنه آلارق آلتون شكلنه إفراغيله اويله بر نقشِ بلاغته مظهر ايتمشدر كه، بتون أهلِ بلاغت، اونڭ بلاغتنه حيران اولمشلر، سجدهيه وارمشلردر. و كذا تيمّن، تبرّك و إستعانه گبى چوق وجهلرى حاوى؛ و توحيد، تنزيه، ثنا، جلال و جمال و إحسان گبى چوق مقاملرى تضمّن؛ و توحيد و نبوّت، حشر و عدالت گبى مقاصدِ أربعهيه إشارت ايدن بسمله، ذكر ايديلن يرلرڭ هر بريسنده بو وجهلردن، بو مقاملردن برى إعتباريله ذكر ايديلمش و ايديلمكدهدر. مع هذا هانگى سورهده تكرّر وارسه، او سورهنڭ روحيله مناسب اولان بر وجه بِالذّات قصد ايديلمكله، اوتهكى وجهلرڭ إستطرادى و تبعى ذكرلرى، بلاغته منافى دگلدر.
الٓمٓ : سورهلرڭ باشلرنده بولنان حروفِ مقطّعهيه عائد ايضاحاتى "درت مبحث"ده ذكر ايدهجكز.
برنجى مبحث:
الٓمٓ ايله، سورهلرڭ أوّللرنده بولنان حروفِ مقطّعهدن تنفّس ايدن إعجاز حقّندهدر. إعجاز، اينجى گبى اينجهجك لطائفِ بلاغتڭ پاريلتيلرينڭ إمتزاج و إجتماعندن تجلّى ايدن بر نوردر. بو مبحثده، بو نورى بر قاچ لطائف ضمننده ايضاح ايتمكله پارلاتاجغز. فقط هر بر لطيفه اينجه و ضياسى آز ايسه ده، لطائفڭ هيئتِ مجموعهسندن حاصل اولان تام بر ضيا ايله فجرِ صادق چيقاجقدر.
١ - هجا حرفلرينڭ عددى (ألفِ ساكنه خارج قالمق شرطيله) يگرمى سكز حرفدر. قرآنِ عظيم الشان، سورهلرڭ باشنده بو حرفلرڭ ياريسنى ذكر ايتمش، ياريسنى ده ترك ايتمشدر.
٢ - قرآنڭ آلمش اولديغى نصف، ترك ايتديگى نصفدن داها زياده كثير الإستعمالدر.
٣ - قرآن، سورهلرڭ باشنده ذكر ايتديگى قسم ايچنده، لسان اوزرينه داها سهولتلى اولان "ألف، لام"ى چوق تكرار ايتمشدر.
٤ - قرآن آلديغى حرفلرى، هجا حرفلرينڭ عددنجه سورهلره توزيع ايتمشدر.
— 33 —
٥ - هجا حرفلرينڭ مهموسه، مجهوره، شديده، رخوه، مستعليه، منخفضه، منطبقه، منفتحه گبى چيفتلى جنسلرينڭ هر بريسندن ينه نصف آلمشدر.
٦ - چيفتى، يعنى أشى اولميان (أوتار) قسمنده ثقيلدن آزى، خفيفدن چوغى آلمشدر. قلقله، ذلاقه گبى.
٧ - قرآنِ عظيم الشانڭ، سورهلرڭ باشندهكى حروفِ مقطّعهنڭ ذكر ايديلن منوال اوزرينه تنصيفلرى حقّنده إختيار ايتديگى طريق، بشيوز درت إحتمالدن إنتخاب ايديلمشدر. و إنتخاب ايديلن شو طريقدن باشقه هيچ بر إحتمال ايله مذكور تنصيف ممكن دگلدر. چونكه تقسيملر پك چوق بربرينه گيرمش و چوق متفاوتدر. بو گبى إعجاز لمعهلرندن حصّه آلاميان، ذوقنه لَوْم و عتاب ايتسين.
ايكنجى مبحث:
بو مبحثده ده بر قاچ لطائف واردر:
١ - الٓمٓ ايله أمثالنده گوزه چارپان غرابت، بو حرفلرڭ پك غريب و عجيب بر شيئڭ مقدّمهسى و كشف قوللرى اولدقلرينه إشارتدر.
٢ - بو سورهلرڭ باشلرندهكى تقطيعِ حروف ايله إسملرى هجالمك، مسمّانڭ مأخذينه و نهدن نشئت ايتديگنه إشارتدر.
٣ - بو حرفلرڭ تقطيعى؛ مسمّانڭ واحدِ إعتبارى اولوب، تركيبِ مزجى اولماديغنه إشارتدر.
٤ - بو حرفلرڭ تقطيع ايله تعدادى، صنعتڭ مادّه و مأخذينى مخاطبه گوسترمكله معارضهيه طالب اولانلره قارشى ميدان اوقويارق، "ايشته إعجاز صنعتنى، شو گورديگڭز حرفلرڭ نظم و نقشلرندن ياپدم. بيورڭز ميدانه!" دييه، اونلرڭ تحقيرانه تبكيتلرينه (تكديرلرينه) إشارتدر.
٥ - معنادن صويولمش شو هجا حرفلرينڭ ذكرى، معارضلرى حجّتسز بيراقمغه إشارتدر. أوت قرآنِ معجز البيان، شو معناسز حرفلرڭ لسانِ حاليله إعلان ايدييور كه: "بن سزدن بليغ معنالرى، حكملرى، حقيقتلرى إفاده ايدن يوكسك خطبهلرى و نطقلرى
— 34 —
إيستهميورم. يالڭز شو تعداد ايتديگم حرفلردن بر نظيره ياپيڭز، وَلَوْ إفترا و حكايهلردن عبارت بيله اولورسه اولسون!"
٦ - حرفلرى تعداد ايله هجالمك، يڭى قرائته و كتابته باشلايان مبتديلره مخصوصدر. بوندن آڭلاشيلييور كه: قرآن، اُمّى بر قَومه و مبتدى بر محيطه معلّملك ياپييور.
٧ - ا - ل - د گبى حرفلرى، مثلا "ألف، لام، دال" گبى إسملريله تعبير و ذكر ايتمك، أهلِ قرائت و أربابِ كتابتڭ إتّخاذ ايتدكلرى بر اصولدر. بوندن آڭلاشيلييور كه، هم سويلهين، هم ديڭلهين اُمّى اولدقلرينه نظرًا، بو تعبيرلر، سويلهيندن طوغمييور و اونڭ مالى دگلدر؛ آنجق باشقه بر يردن اوڭا گلييور.
أى آرقداش! بو لطائفڭ اينجه ايپلرندن طوقونان يوكسك نقشِ بلاغتى گورهمهين آدم، بلاغت أهلندن دگلدر. أربابِ بلاغته مراجعت ايتسين.
اوچنجى مبحث:
الٓمٓ إعجازڭ أساسلرندن ايجازڭ أڭ يوكسك و أڭ اينجه درجهسنه بر مثالدر. بونده ده بر قاچ لطائف واردر:
١ - الٓمٓ اوچ حرفيله اوچ حكمه إشارتدر. شويله كه: ألف، هٰذَا كَلَامُ اللّٰهِ الْاَزَلِىِّ حكمنه و قضيهسنه؛ لام، نَزَلَ بِهِ جِبْرِيلُ حكمنه و قضيهسنه؛ ميم عَلٰى مُحَمَّدٍ (عصم) حكمنه و قضيهسنه رمزًا و ايماءً إشارتدر.
أوت ناصلكه قرآنڭ حكملرى اوزون بر سورهده، اوزون بر سوره قيصه بر سورهده، قيصه بر سوره بر آيتده، بر آيت بر جملهده، بر جمله بر كلمهده، او كلمه ده "سين، لام، ميم" گبى حروفِ مقطّعهده إرتسام ايدر، گورونور. كذالك الٓمٓ ڭ هر بر حرفنده مذكور حكملردن برى تمثّل ايتمش گورونويور.
٢ - سورهلرڭ باشلرندهكى حروفِ مقطّعه، إلٰهى بر شفرهدر. بشر فكرى اوڭا يتيشهميور. آناختارى، آنجق حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامدهدر.
٣ - شفرهوارى شو حروفِ مقطّعهنڭ ذكرى، حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ فوق العاده بر ذكايه مالك اولديغنه إشارتدر كه: محمّد عليه الصلاة والسلام رمزلرى، ايمالرى و أڭ گيزلى شيلرى صريح گبى تلقّى ايدر، آڭلار.
— 35 —
٤ - شو حرفلرڭ تقطيعى؛ حرف و لفظلرڭ حاوى اولدقلرى قيمت، يالڭز إفاده ايتدكلرى معنالره گوره اولمايوب، علمِ أسرار الحروفده بيان ايديلديگى گبى، عدد و صاييلر مِثللو، حرفلرڭ آراسنده فطرى مناسبتلرڭ بولنديغنه إشارتدر.
(حاشيه): قرق سنه صوڭره رسالهِٔ النور بو لمعهِٔ إعجازى كورلره دخى گوسترمشدر.
٥ - الٓمٓ تقطيعيله، بتون حرفلرڭ أساس مخرجلرى اولان "حلق، وَسَط، شفه" مخرجلرينه إشارتدر. و ذهنلرڭ نظرِ دقّتنى شو مخرجلره چويرييور كه؛ ذهنلر، گرك بو اوچ مخرجده، گرك بونلره باغلى كوچك كوچك مخرجلرده لفظلرڭ و حرفلرڭ ناصل وجوده گلدكلرينى حيرت و عبرتله مطالعه ايتسينلر.
أى ذهننى بلاغتڭ بوياسيله بويايان آرقداش! بو لطائفى صيقاجق اولورسهڭ، هٰذَا كَلَامُ اللّٰهِ ايچندن چيقاجقدر.
دردنجى مبحث:
الٓمٓ أمثاليله برابر، تركيب شكلندن تقطيع صورتنده ذكرلرى، بو شكلڭ مستقل اولوب هيچ بر إمامه تابع اولماديغنه و هيچ كيمسهيى تقليد ايتمش اولماديغنه و اسلوبلرى عجيب، چشيدلرى غريب يڭى ساحهِٔ وجوده گلن بر بديعه اولديغنه إشارتدر. بو مبحثده ده بر قاچ لطائف واردر.
١ - خطيب و بليغلرڭ عادتندندر كه مسلكلرنده دائما بر مثاله تابع اولويورلر و بر ئورنك اوزرينه نقش طوقويورلر و ايشلنمش بر يولده يورويورلر. حالبوكه بو حرفلردن آڭلاشيلديغنه نظرًا، قرآن هيچ بر مثاله تابع اولمامشدر و هيچ بر نقشِ بلاغت ئورنگى اوزرينه نقش ياپمامشدر و ايشلنمهمش بر يولده يورومشدر.
٢ - قرآن باشدن آشاغىيه قدر، نازل اولديغى هيئت اوزرينه باقيدر. بو قدر قرآنى تقليد ايتمگه مشتاق اولان دوستلر و متهاجم دشمنلره رغمًا، شيمدىيه قدر قرآنڭ نه تقليدى ياپيلمش و نه ده بر مثالى گوستريلمشدر. أوت قرآن، ميليونلرجه عربى كتابلرله مقايسه ايديليرسه بڭزرى بولوناماز. او حالده قرآن يا هپسنڭ آلتندهدر، بو ايسه محالدر؛ اويله ايسه هپسنڭ فوقندهدر، اويله ايسه اللّٰهڭ كلاميدر.
٣ - بشرڭ صنعتى اولان بر شى، بدايتده چركين و غيرِ منتظم اولور، صوڭره يواش يواش