— 277 —
أجنبى فيلسوفلرڭ قرآنى تصديقلرينه دائر شهادتلرى
(بو فيلسوفلرڭ قرآن حقّندهكى ثنالرينڭ بر خلاصهسى كوچك تاريخچهِٔ حياتده و نور چشمهسى مجموعهسنده يازلمشدر.)
پرنس بيسمارقڭ بياناتى
سڭا معاصر بر وجود اولامديغمدن متأثّرم أى محمّد! (عصم)
مختلف دورلرده، بشريتى إداره ايتمك ايچون طرفِ لاهوتيدن گلديگى إدّعا اولونان بتون منزَل سماوى كتابلرى تام و أطرافيله تدقيق ايتدمسه ده، تحريف اولوندقلرى ايچون هيچ بريسنده آراديغم حكمت و تام إصابتى گورهمدم. بو قانونلر دگل بر جمعيت، بر خانه خلقنڭ سعادتنى بيله تأمين ايدهجك ماهيتدن پك اوزاقدر. لٰكن محمّديلرڭ (عصم) قرآنى، بو قيددن آزادهدر. بن قرآنى هر جهتدن تدقيق ايتدم، هر كلمهسنده بيوك حكمتلر گوردم. محمّديلرڭ (عصم) دشمنلرى، بو كتاب محمّدڭ (عصم) زادهِٔ طبعى اولديغنى إدّعا ايدييورلرسه ده، أڭ مكمّل حتّى أڭ متكامل بر دماغدن بويله خارقهنڭ ظهورينى إدّعا ايتمك، حقيقتلره گوز قپايارق كين و غرضه آلَت اولمق معناسنى إفاده ايدر كه؛ بو ده علم و حكمتله قابلِ تأليف دگلدر. بن شونى إدّعا ايدييورم كه؛ محمّد (عصم) ممتاز بر قوّتدر. دستگاهِ قدرتڭ بويله ايكنجى بر وجودى إمكان ساحهسنه گتيرمهسى إحتمالدن اوزاقدر.
سڭا معاصر بر وجود اولامديغمدن طولايى متأثّرم أى محمّد (عصم)! معلّمى و ناشرى اولديغڭ بو كتاب، سنڭ دگلدر؛ او لاهوتيدر. بو كتابڭ لاهوتى اولديغنى إنكار ايتمك، موضوع علملرڭ بطلاننى ايلرى سورمك قدر گولونجدر. بونڭ ايچون، بشريت سنڭ گبى ممتاز بر قدرتى بر دفعه گورمش، بوندن صوڭره گورهميهجكدر. بن، حضورِ مهابتڭده كمالِ حرمتله أگيليرم.
پرنس بيسمارق
٭ ٭ ٭
— 278 —
أڭ تميز و أڭ طوغرى دين مسلمانلقدر
مشهور محرّر، مستشرق، أدبياتِ عربيه متخصّصى و قرآنِ كريمڭ مترجمى دوقتور موريس شويله دييور:
بزانس خرستيانلرينى، ايچنه دوشدكلرى باطل إعتقادلر گريوهسندن، آنجق عربستانڭ حراء طاغنده يوكسهلن سس قورتارهبيلمشدر. إلٰهى كلمهيى أڭ علوى مقامه يوكسلتن سس، بو سس ايدى. فقط روملر بو سسى ديڭلهيهمهمشلردى. بو سس، إنسانلره أڭ تميز و أڭ طوغرى دينى تعليم ايدييوردى. او يوكسك دين كه، اونڭ حقّنده، غندو فِرهى هَسين گبى محقّق بر فاضل، شو سوزلرى پك حقلى اولارق سويلهيور: "بو دينده مقدّس صولر، شايانِ تبرّك أشيا، أصنام و عزيزلر، ياخود أعمالِ صالحهدن مجرّد ايمانى مفيد طانييان عقيدهلر، ياخود سكراتِ موت أثناسنده ندامتڭ بر فائده ويرهجگنى إفاده ايدن سوزلر، ياخود باشقهلرى طرفندن وقوع بولاجق دعا و نيازلرڭ گناهكارلرى قورتارهجغنه دائر إفادهلرى يوقدر. چونكه بو گبى عقيدهلر، اونلرى قبول ايدنلرى آلچالتمشدر."
زمانلر گچدكجه، قرآنڭ علوى سرلرى إنكشاف ايدييور
دوقتور موريس، (لو پارله فرانسس رومان) عنوانلى غزتهده قرآنڭ فرانسزجه مترجملرندن سلمان روناحڭ تنقيداتنه ويرديگى جوابده دييور كه:
قرآن نهدر؟ هر تنقيدڭ فوقنده بر فصاحت و بلاغت معجزهسيدر. قرآنڭ، اوچ يوز أللى ميليون مسلمانڭ گوگسنى حقلى بر غرورله قبارتان مزيتى، اونڭ هر معنايى حسنِ إفاده ايتمهسى إعتباريله، منزَل كتابلرڭ أڭ مكمّلى و أزلى اولماسيدر. خاير، داها ايلرى گيدهبيليرز: قرآن، قدرتِ أزليهنڭ، عنايت ايله إنسانه بخش ايتديگى كتبِ سماويهنڭ أڭ گوزليدر. بشريتڭ رفاهى نقطهِٔ نظرندن قرآنڭ بياناتى، يونان فلسفهسنڭ إفاداتندن پك زياده علويدر. قرآن، أرض و سمانڭ خالقنه حمد و شكرانله طولودر. قرآنڭ هر كلمهسى، هر شيئى يارادان و هر شيئى حائز اولديغى قابليته گوره سَوق و إرشاد ايدن ذاتِ كبريانڭ عظمتنده مندمجدر. أدبيات ايله علاقهدار اولانلر ايچون قرآن، بر كتابِ أدبدر.
— 279 —
لسان متخصّصلرى ايچون قرآن، بر ألفاظ خزينهسيدر. شاعرلر ايچون قرآن، بر آهنك منبعيدر. بوندن باشقه بو كتاب؛ أحكام و فقه نامنه بر محيطِ معارفدر. داودڭ (عس) زمانندن، ژان طالموسڭ دورينه قدر گوندريلن كتابلرڭ هيچ برى، قرآنِ كريمڭ آيتلريله موفّقيتلى بر شكلده رقابت ايدهمهمشدر. بوندن طولاييدر كه، مسلمانلرڭ يوكسك صنفلرى، حياتڭ حقيقتنى قاورامق نقطهِٔ نظرندن نه قدر تنوّر ايدرلرسه، او درجه قرآن ايله علاقهدار اولويورلر و اوڭا او قدر تعظيم و حرمت گوسترييورلر.
مسلمانلرڭ قرآنه حرمتلرى دائما تزايد ايتمكدهدر. إسلام محرّرلرى، قرآن آيتلرينى إقتباس ايله يازيلرينى سوسلرلر و او يازيلر او آيتلردن ملهم اولورلر. مسلمانلر، تحصيل و تربيه إعتباريله يوكسلدكجه، فكرلرينى او نسبتده قرآنه إستناد ايتديرييورلر. مسلمانلر، كتابلرينه عاشقدرلر و اونى قلبلرينڭ بتون صميميتيله مقدّس طانيرلر. حالبوكه كتبِ إلٰهيهيه نائل اولان ديگر ملّتلر، نه كتابلرينه أهمّيت ويررلر و نه ده اونلره حرمت گوستررلر. مسلمانلرڭ قرآنه حرمتلرينڭ سببى؛ بو كتاب پايدار اولدقجه، باشقه بر دينى رهبره عرضِ إحتياج ايتميهجكلرينى آڭلامالريدر. فى الحقيقه قرآنڭ فصاحت، بلاغت و نزاهت إعتباريله ممتازيتى، مسلمانلرى باشقه بلاغت آرامقدن وارسته قيلمقدهدر. أدبى دهالرڭ و يوكسك شاعرلرڭ، قرآن حضورنده أگيلدكلرى بر واقعهدر. قرآنڭ هر گون داها فضله تجلّى ايتمكده اولان گوزللكلرى، هر گون داها فضله آڭلاشيلان فقط بيتمهين أسرارى، شعر و نثرده استاد اولان مسلمانلرى، اسلوبنڭ نزاهت و علويتى حضورنده ديز چوكمگه مجبور ايتمكدهدر. مسلمانلر، قرآنى تا روزِ حشره قدر پايدار قالاجق قيمت بيچيلمز بر خزينه عدّ أيلرلر و اونڭله پك حقلى اولارق إفتخار ايدرلر. مسلمانلر، قرآنى أڭ فصيح سوزلرله، أڭ رقيق معنالرله جوشان بر نهره بڭزهتيرلر. شايد موسيو روناح، إسلام عالميله تماس ايتمك فرصتنى ألده ايدهجك اولورسه، منوّر و تربيهلى مسلمانلرڭ، قرآنه قارشى أڭ يوكسك حرمتى پرورده ايتدكلرينى و اونڭ أوامرِ أخلاقيهسنه فوق العاده رعايتكار اولدقلرينى و بونڭ خارجنه چيقمامغه غيرت ايتدكلرينى گوروردى. يڭى نسللر و عصرى مكتبلرڭ مأذونلرى ده، قرآنه و مسلمانلغه قارشى مستهزيانه بر جملهنڭ صرفنه تحمّل ايتمهمكدهدرلر. چونكه قرآن، ايكى صفتله بو أهليتى حائزدر:
— 280 —
بونلرڭ برنجيسى:بوگون أللرده تداول ايدن قرآنڭ حضرتِ محمّده (عصم) وحى اولونان كتابڭ عينى اولماسيدر. حالبوكه إنجيل ايله تورات حقّنده بر چوق شبههلر ايلرى سورولمكدهدر.
ايكنجيسى:مسلمانلر، قرآنى عربجهنڭ أڭ قوّتلى محافظى و أساساتِ دينيهنڭ عملى بر ماهيت آلماسنڭ أڭ قوّتلى منبعى تلقّى ايدرلر. بناءً عليه موسيو روناح أثرينى تصحيح ايدهجك اولورسه، بو ترجمهسيله، إنسانلرى تنوير خصوصنده إنسانلغه بيوك بر معاونتده بولونور و باطل إعتقادلرڭ حدودلرينى تار و مار ايتمگه خادم اولور.
دوقتور موريس
٭ ٭ ٭
(نور چشمهسنده و رسالهِٔ نورده يازيلان بو نوع فيلسوفلردن قرق آلتنجيسيدر.)
ذاتِ كبريا حقّندهكى آيتلرڭ علويتى و قرآنڭ قدسى نزاهتى
مستر ژون دهوهنپورت، "حضرتِ محمّد (عصم) و قرآنِ كريم" عنوانلى أثرنده قرآنِ كريمدن بحث ايدركن، شو سوزلرى سويلهيور:
قرآنڭ صاييسز خصوصيتلرى ايچنده بِالخاصّه ايكيسى فوق العاده مهمدر:
١ - ذاتِ كبريايى إفاده ايدن آياتڭ آهنگندهكى علويتدر. قرآنِ كريم، بشرى ضعفلردن هر هانگى برسنى ذاتِ كبريايه إسناددن منزّهدر.
٢ - قرآن (باشندن صوڭنه قدر) غيرِ بليغ، غيرِ أخلاقى، ياخود تربيهيه مخالف فكرلردن، جملهلردن و حكايهلردن تمامًا منزّهدر.
حالبوكه بتون بو نقيصهلر، خرستيانلرڭ أللرندهكى محرّف كتابِ مقدّسده مبذوليتله واردر.
ژون دهوهنپورت
٭ ٭ ٭
— 281 —
قرآن سراپا صميميت و حقّانيتله طولودر
قارلايل شويله دييور:
قرآنى بر كرّه دقّتله اوقورسهڭز، اونڭ خصوصيتلرينى إظهاره باشلاديغنى گورورسڭز. قرآنڭ گوزللگى، ديگر بتون أدبى أثرلرڭ گوزللكلرندن قابلِ تمييزدر. قرآنڭ باشليجه خصوصيتلرندن برى، اونڭ أصليتيدر. بنم فكر و قناعتمه گوره، قرآن سراپا صميميت و حقّانيتله طولودر. حضرتِ محمّدڭ (عصم) جهانه تبليغ ايتديگى دعوت، حق و حقيقتدر.
قارلايل
٭ ٭ ٭
مسلمانلق، تجسّد و تثليث عقيدهسنى ردّ ايدر
إنگلترهنڭ أڭ مشهور و أڭ بيوك مورّخلرندن أدوارد گيبون "روما إمپراطورلغنڭ إنحطاط و سقوطى" آدلى أثرنده شويله دييور:
غانژ نهرى ايله بحرِ محيطِ آطلاسى (آطلاس اوقيانوسى) آراسندهكى مملكتلر، قرآنى بر قانونِ أساسى و تشريعى حياتڭ روحى اولارق طانيمشلردر. قرآنڭ نظرنده، سطوتلى بر حكمدارله، زواللى بر فقير آراسنده فرق يوقدر. قرآن بو گبى أساسلر اوزرنده اويله بر تشريع وجوده گتيرمشدر كه، دنياده بر نظيرى يوقدر. مسلمانلغڭ أساساتى؛ تثليثيت و اللّٰهڭ تجسّديتنى و وحدتِ وجود عقيدهسنى ردّ ايتمكدهدر. بو متصوّفانه عقيدهلر اوچ قوّتلى الوهيتڭ موجوديتنى و مسيحڭ اللّٰهڭ اوغلى (حاشا) اولديغنى اوگرتمكدهدر. فقط بو عقيدهلر، آنجق متعصّب خرستيانلرى تطمين ايدهبيلير. حالبوكه قرآن بو گبى قاريشيقلقلردن، إبهاملردن آزادهدر. قرآن، اللّٰهڭ برلگنه أڭ قوّتلى دليلدر. فيلسوفانه بر دماغه مالك اولان بر مُوَحِّدْ، إسلاميتڭ نقطهِٔ نظرينى قبول ايتمكده هيچ تردّد ايتمز. مسلمانلق بلكه بوگونكى إنكشافِ فكريمزڭ سويهسندن داها يوكسك بر ديندر.
أدوارد گيبون
٭ ٭ ٭
— 282 —
خالقڭ حقوقيله مخلوقاتڭ حقوقنى أڭ مكمّل صورتده آنجق مسلمانلق تعريف ايتمشدر
قرآنڭ تلقين و حضرتِ محمّدڭ (عصم) تبليغ ايتديگى أساساتدن مكمّل بر أخلاق مجلّهسى وجود بولور. أساساتِ قرآنيهنڭ مختلف مملكتلرده إنسانلغه ايتديگى اييلگى و ايتدكدن صوڭره ده اللّٰهه تقرّب ايتمك ايستهين إنسانلرى جنابِ حقّه ربط ايتديگنى إنكار ايتمك ممكن دگلدر. خالقڭ حقوقى ايله مخلوقڭ حقوقى، آنجق مسلمانلق طرفندن مكمّل بر صورتده تعريف اولونمشدر. بونى يالڭز مسلمانلر دگل، خرستيانلر ده موسويلر ده إعتراف ايدييورلر.
مارمادق پيكتول
٭ ٭ ٭
قرآن ايله قوانينِ طبيعيه آراسنده تام بر آهنك واردر
يڭى كشفياتڭ وياخود علم و عرفانڭ يارديميله حلّ اولونان ياخود حلّنه اوغراشيلان مسائل آراسنده بر مسئله يوقدر كه؛ إسلاميتڭ أساساتيله تعارض ايتسين. بزم، خرستيانلغى قوانينِ طبيعيه ايله تأليف ايچون صرف ايتديگمز مساعىيه مقابل، قرآنِ كريم و قرآنڭ تعليميله قوانينِ طبيعيه آراسنده تام بر آهنك گورولمكدهدر. قرآن، هر حرمته شايان اولان أثردر.
لووازون
٭ ٭ ٭
قرآن، بتون اييلك و فضيلت أساسلرينى محتويدر. إنسانى هر درلو ضلالتلردن قورور.
قرآن، إنسانلره حقوق اللّٰهى طانيتمش، مخلوقاتڭ خالقدن نه بكلهيهجگنى، مخلوقاتڭ خالق ايله مناسباتنى أڭ صريح شكلده اوگرتمشدر. قرآن أخلاق و فلسفهنڭ بتون أساساتنى جامعدر. فضيلت و رذيلت، خير و شر، أشيانڭ ماهيتِ حقيقيهسى، خلاصه هر موضوع قرآنده إفاده اولونمشدر. حكمت و فلسفهنڭ أساسى اولان عدالت و
— 283 —
مساواتى اوگرهتن و باشقهلرينه اييلك ايتمهيى، فضيلتكار اولمايى تعليم ايدن أساسلر.. بونلرڭ هپسى قرآنده واردر. قرآن، إنسانى إقتصاد و إعتداله سَوق ايدر، ضلالتدن قورور، أخلاقى ضعفلرڭ قراڭلغندن چيقارير، تعالئِ أخلاق نورينه اولاشديرر؛ إنسانڭ قصورلرينى، خطالرينى إعتلاء و كماله قلب أيلر.
مستشرق سديو
٭ ٭ ٭
قرآن اويله بر پيغمبر سسيدر كه، اونى بتون دنيا ديڭلهيهبيلير. بو سسڭ عكسى سرايلرده، چوللرده، شهرلرده، دولتلرده چينلار!..
قرآن شعر ميدر؟ دگلدر، فقط اونڭ شعر اولوب اولماديغنى تفريق ايتمك مشكلدر. قرآن شعردن داها يوكسك بر شيدر. معمافيه قرآن نه تاريخدر، نه ترجمهِٔ حالدر، نه ده عيسىنڭ (عس) طاغده ايراد ايتديگى موعظه گبى بر مجموعهِٔ أشعاردر. حتّى قرآن، نه بودانڭ تلقيناتى گبى بر ما بعد الطبيعيه ياخود منطق كتابى، نه ده أفلاطونڭ هركسه ايراد ايتديگى نصيحتلر گبيدر. بو بر پيغمبرڭ سسيدر. اويله بر سس كه، اونى بتون دنيا ديڭلهيهبيلير. بو سسڭ عكسى سرايلرده، چوللرده، شهرلرده، دولتلرده چينلار! بو سسڭ تبليغ ايتديگى دين، أوّلا ناشرلرينى بولمش، صوڭره تجدّدپرور و إعمار ايديجى بر قوّت شكلنده تجلّى ايتمشدر. بو سايهدهدر كه؛ يونانستان ايله آسيانڭ برلشن ايشيغى، آوروپانڭ ظلمات آباد اولان قراڭلقلرينى يارمش و بو حادثه، خرستيانلغڭ أڭ قراڭلق دورلرينى يشاديغى زمان وقوع بولمشدر.
دوقتور ژونسون
٭ ٭ ٭
قرآنڭ جهانشمول حقيقتى:
قرآن، اللّٰهڭ برلگنه اينانمق حقيقتِ كبراسنى إعلان ايدر
إنگليزجه عربجه، عربجه إنگليزجه لغتلرڭ محرّرى دوقتور سيتى يانگست قرآن حقّنده شو سوزلرى سويلهيور:
— 284 —
قرآن، إنسانلرڭ يدِ إستفادهسنه گچن أثرلرڭ أڭ بيوكلرندن بريدر. قرآنده بيوك بر إنسانڭ خيال و سجيهسى، أڭ واضح شكلده گورولمكدهدر. قارلايل "قرآنڭ علويتى، اونڭ جهانشمول حقيقتندهدر" ديديگى زمان، شبههسز طوغرى سويلهمشدى. محمّدڭ (عصم) طوغريلغى، فعاليتى، حقيقتى تحرّيده صميميتى، صارصيلميان عزمى، ايمانى، كنديسنى ديڭلهمك ايستهميهنلره أزلى حقيقتى ديڭلتمك يولندهكى ثباتى؛ بڭا قاليرسه اونڭ او جسور و عزمكار پيغمبرڭ خاتمِ رسالت اولديغنڭ أڭ قطعى و أڭ أمين دليللريدر. قرآن عقائد و أخلاقڭ، إنسانلره هدايت و حياتده موفّقيت تأمين ايدن أساساتڭ مكمّل مجلّهسيدر. بتون بو أساساتڭ اُسّ الأساسى، عالمڭ بتون مقدّراتنى يدِ قدرتنده طوتان ذاتِ كبريايه ايماندر.
اللّٰهڭ برلگنه ايمان ايتمك حقيقتِ كبراسنى إعلان ايدييوركن، قرآن لسانِ بلاغتڭ أڭ يوكسگنه و نزاهتڭ شاهقهسنه وارر. قرآن اللّٰهڭ إرادهسنه إطاعتى، اللّٰهه عصيانڭ نتيجهلرينى ايضاح ايدركن، إنسانلرڭ مخيّلهسنى ألكتريقلهين أڭ سيّال لسانى قوللانير. رسولِ كبريايه تسلّى ويرمك و اونى تشويق ايتمك، ياخود خلقى سائر پيغمبرلرڭ أحواليله، ملّتلرينڭ عاقبتيله قورقوتمق ايجاب ايتديگى زمان، قرآنڭ لسانى أڭ قطعى جدّيتى آلمقدهدر. مادام كه قرآنڭ بربرينه دشمن قبيلهلرى، يكديگريله مجادله ايدن عنصرلرى درلى طوپلو بر ملّت حالنه گتيرديگنى، اونلرى أسكى فكرلرندن داها ايلرى بر سويهيه يوكسلتديگنى گورويورز؛ او حالده بلاغتِ قرآنيهنڭ مكمّليتنه حكم ايتملىيز. چونكه قرآنڭ بو بلاغتى، وحشى قبيلهلرى مدنى بر ملّت حالنه گتيرمش؛ دنيانڭ أسكى تاريخنه يڭى بر قوّت علاوه ايتمشدر. زمان و مكان إعتباريله بربرندن چوق اوزاق اولدقلرى گبى، فكرى إنكشاف إعتباريله ده بربرندن چوق فرقلى إنسانلره خارق العاده بر حسّاسيت إلهام ايدن و مخالفتى حيرته و إستحسانه قلب ايدن قرآن، أڭ شايانِ حيرت أثر طانينمغه لايقدر. قرآن، بشرڭ مقدّراتيله مشغول عالملر ايچون تتبّعه شايان أڭ فائدهلى موضوع صاييلير.
دوقتور سيتى يانگست
٭ ٭ ٭
— 285 —
قرآنڭ لسانى، نزاهت و بلاغت إعتباريله نظيرسزدر. قرآن بِذاته محتشم بر معجزهدر
قرآنڭ متعصّب منقّدى و مترجمى قورسل دييور كه:
قرآن، عربجهنڭ أڭ مكمّل و پك موثوق بر أثريدر. مسلمانلرڭ إعتقادى وجهيله؛ بر إنسان قلمى، بو إعجازكار أثرى وجوده گتيرهمز. قرآن بِذاته دائمى بر معجزهدر؛ هم اويله بر معجزه كه، ئولولرى ديريلتمكدن داها يوكسكدر. بو مقدّس كتابڭ تا كنديسى، منشئينڭ سماوى اولديغنى إثباته كافيدر. محمّد (عصم) بو معجزهيه إستنادًا، بر پيغمبر اولارق طانينماسنى ايستهمشدر. عربستانڭ چيپلاق و قيصير چوللرينى آيدينلاتان، شاعر و خطيبلره ميدان اوقويان قرآن، بر آيتنه بر نظيره ايستهمش؛ هيچ بر كيمسه بو تحدّىيه قارشى گلهمهمشدى. بوراده يالڭز بر مثال ايراد ايدهرك، بتون بيوك آدملرڭ، قرآنڭ بلاغتنه باش أگدكلرينى گوسترمك ايسترم.
حضرتِ محمّدڭ (عصم) زماننده، عربستان شاعرلرينڭ شهريارى شاعر لبيد ايدى. لبيد، معلّقاتدن برينڭ ناظميدر. او زمان پوتپرست اولان لبيد؛ قرآنڭ بلاغتى قارشيسنده لال قالمش، بو بلاغتى أڭ گوزل سوزلرله إفاده ايتمشدى. قرآنڭ بلاغتى قارشيسنده حيران قالان لبيد، مسلمانلغى قبول ايتمش، قرآنڭ آنجق بر پيغمبر لسانندن دويولاجغنى سويلهمشدر.
قرآنڭ لسانى بليغ و خارق العاده سيّالدر. جنابِ حقّڭ شان و جلالتنى، عظمت صفتلرينى إفاده ايدن آيتلرڭ أكثريسى، مستثنا بر گوزللگى حائزدر. قرآنى بىطرفانه ترجمهيه غيرت ايتدم ايسه ده؛ قارئلرم، قرآنڭ متننى صداقتكارانه بر إفادهيه موفّق اولاماديغمى گورهجكلردر. بو قصوريمه رغمًا قارئلر ترجمهمده بحث موضوعى ايتديگم محتشم آيتلرڭ بر چوقلرينى اوقوياجقلردر.
قورسل
٭ ٭ ٭
— 286 —
قرآن، بشريته إلٰهى بر لطفدر. قرآن، مظفّر جمهوريتلر ميدانه گتيرمشدر.
قرآن آيتلرينى نزول تاريخنه گوره ترجمه و ترتيب ايدن إنگلترهنڭ أڭ متعصّب پاپاسلرندن ردوهل (رودوهل)، شو حقيقتلرى إعتراف ايدييور:
قرآن عربستانڭ بسيط بدويلرينى اويله بر إستحالهيه اوغراتمشدر كه، بونلرڭ عادتا مسحور اولدقلرينى ظن ايدرسڭز. خرستيانلرڭ تلقّيسنه گوره قرآنڭ نازل اولمش بر كتاب اولديغنى سويلهيهجك اولسهق بيله، قرآن پوتپرستلگى إمحا، اللّٰهڭ وحدانيت عقيدهسنى تأسيس، جنلره، پريلره، طاشلره عبادتى إلغا، چوجقلرى ديرى ديرى گوممك گبى وحشى عادتلرى إزاله، بتون خرافهلرى إستيصال، تعدّدِ زوجاتى تحديد ايله، بتون عربلر ايچون إلٰهى لطف و نعمت اولمشدر. قرآن بتون كائناتى يارادان، گيزلى و آشكار هر شيئى بيلن قادرِ مطلق صفتيله ذاتِ كبريايى تقديس و تبجيل ايتديگندن، هر ستايشه شاياندر. قرآنڭ إفادهسى وجيز و مجمل اولمقله برابر؛ أڭ درين حقيقتى، أڭ قوّتلى و ملهم حكمتى تقرير ايدن ألفاظ ايله سويلهمشدر. قرآن، دواملى مملكتلر دگلسه ده، مظفّر جمهوريتلر وجوده گتيرمگه خادم اولاجق أساسلرى محتوى اولديغنى إثبات ايتمشدر. قرآنڭ أساسلريلهدر كه؛ فقر و سفالتلرى آنجق جهالتلريله قابلِ قياس اولان، صوسز و چيپلاق بر ياريم آطهنڭ سكنهسى، يڭى بر دينڭ، حرارتلى و صميمى سالكلرى اولمشلر، دولتلر قورمشلر، شهرلر إنشا ايتمشلردر. فى الحقيقه مسلمانلرڭ هيبتيدر كه؛ فسداد، بغداد، قورتوبا، دلهى بتون خرستيان آوروپايى تيترهتن بر عظمت و حشمت إحراز ايتمشلردر.
ردوهل
٭ ٭ ٭
مسلمانلق، دنيانڭ قوامى اولان بر ديندر؛ جهان مدنيتنڭ إستناد ايتديگى تمللرى محتويدر
فرانسهنڭ أڭ معروف مستشرقلرندن غاسطون قار، ١٩١٣ سنهسنده فيغارو غزتهسنده، ير يوزندن مسلمانلق قالقهجق اولورسه، مسالمتڭ محافظهسنه إمكان اولوب اولماديغى حقّنده مقالهلر سلسلهسى يازمش و او زمان بو مقالهلر شرق غزتهلرى طرفندن ترجمه اولونمشدى. فرانسز مستشرقى دييور كه:
— 287 —
"يوز ميليونلرجه إنسانڭ دينى اولان مسلمانلق، بتون سالكلرينه نظرًا، دنيانڭ قوامى اولان بر ديندر. بو عقلى دينڭ منبعى و دستورى اولان قرآن، جهان مدنيتنڭ إستناد ايتديگى تمللرى محتويدر. او قدر كه، بو مدنيتڭ، إسلاميت طرفندن نشر اولونان أساسلرڭ إمتزاجندن وجود بولديغنى سويلهيهبيليرز. فى الحقيقه بو عالى دين؛ آوروپايه، دنيانڭ إعماركارانه إنكشافى ايچون لازم اولان أڭ أساسلى قايناقلرى تأمين ايتمشدر. إسلاميتڭ بو فائقيتنى تسليم ايدهرك، اوڭا مديون اولديغمز شكرانى طانيمايورسهق ده، حقيقتڭ بو مركزده اولديغنده شكّ و شبهه يوقدر."
فرانسز محرّرى، داها صوڭره قرآنڭ عمومى مسالمتى محافظه خصوصندهكى خدمتنى بحث موضوعى ايدهرك دييور كه:
إسلاميت، ير يوزندن قالقهجق و بو صورتله هيچ بر مسلمان قالميهجق اولورسه، باريشى دوام ايتديرمگه إمكان قالير مى؟ خاير.. بوڭا إمكان يوقدر!
غاسطون قار
٭ ٭ ٭
قرآن بتون دينى كتابلره فائقدر
آلمان عالملرندن و مستشرقلرندن ژوحائم دو رولپه (يواهم دو راف) قرآنڭ صحّته ويرديگى أهمّيتدن بحث ايدركن شو سوزلرى سويلهيور:
إسلاميتڭ شيمدىيه قدر آوروپا محرّرلرندن هيچ برينڭ نظرِ دقّتنى جلب ايتمهين بر صفحهسنى بحث موضوعى ايتمك ايستهيورم. إسلاميتڭ بو صفحهسى، اونڭ صحّتى محافظه ايچون وقوع بولان أمرلريدر. أوّلا شونى إعتراف ايتمك لازمدر: قرآن، بو نقطهِٔ نظردن بتون دينى كتابلره فائقدر. قرآنڭ تعريف ايتديگى بسيط فقط مكمّل صحّى قاعدهلرى نظرِ دقّته آليرسهق؛ بو مقدّس كتاب سايهسنده بتون دنيانڭ بعض قسملريله، حشرات محشرى اولان آسيانڭ، مدهش بر تهلكه اولمقدن قورتولديغنى گورورز. مسلمانلق نظافتى، تميزلگى، نزاهتى بتون سالكلرينه فرض ايتمكله، بر چوق تخريبكار ميقروبلرى إمحا ايتمشدر.
يواهم
٭ ٭ ٭
— 288 —
قرآن آيتلرى إسلاميتڭ محتشم بُنْيهسنده آلتون بر قوردون گبى ايشلنمشدر
سمبرس آنسيكلوپديا ناميله إنتشار ايدن إنگليزجه محيط المعارفده، مسلمانلقدن شو صورتله بحث اولونمقدهدر:
إسلام پيغمبرينڭ سجيهسنى آيدينلاتان قرآن آيتلرى، صوڭ درجه مكمّل و صوڭ درجه مؤثّردر. بو قسم آيتلر، مسلمانلغڭ أخلاقى قاعدهلرينى إفاده ايدر. فقط بو قاعدهلر، بر ايكى سورهيه منحصر دگلدر. بو آيتلر، إسلاميتڭ محتشم بنياننده، آلتوندن بر قوردون گبى ايشلنمشدر. إنصافسزلق، يالانجيلق، حرص، إسراف، فحش، خيانت، غيبت؛ بونلرڭ هپسى قرآن طرفندن أڭ شدّتلى صورتده تقبيح اولونمش و بونلر، رذيلتڭ تا كنديسى طاننمشدى. ديگر طرفدن حسنِ نيّت صاحبى اولمق، باشقهلرينه اييلك ايتمك، عفّت، حيا، مسامحه، صبر و تحمّل، إقتصاد، طوغريلق، إستقامت، صلحپرورلك، حقپرستلك، هر شيدن فضله جنابِ حقّه إعتماد و توكّل، اللّٰهه إطاعت... مسلمانلق نظرنده حقيقى ايمان أساسلرى و حقيقى بر مؤمنڭ باشليجه صفتلرى اولارق گوستريلمشدر.
٭ ٭ ٭
رسولِ أكرم إدراك و شعور تمثاليدر
پروفسور أدوارد مونته، "خرستيانلغڭ إنتشارى و خصمى اولان مسلمانلر" عنوانلى أثرينڭ (١٧) و (١٨) نجى صحيفهلرنده دييور كه:
راسيوناليزم، يعنى عقليه كلمهسنڭ مفادينى و تاريخى أهمّيتنى توسيع ايدهبيليرسهك، مسلمانلغڭ عقلى بر دين اولديغنى سويلهيهبيليرز. عقل و منطق مصداقيله عقائدِ دينيهيى محاكمه ايدن مكتب، راسيوناليزم كلمهسنڭ، إسلاميته تماميله مطابق اولديغنى تسليم ايتمكده تردّد ايتمز. رسولِ أكرم شعور و إدراك تمثالى اولديغى، دماغنڭ ايمان ايشيقلرى و كامل بر يقين ايله پرنور اولديغى محقّقدر. رسولِ أكرم معاصرلرينى عين هيجانله آلَوْلهمش، بو صفتلرله تجهيز ايتمشدر. حضرتِ محمّد (عصم)، باشارمق ايستديگى إصلاحاتى، إلٰهى بر وحى اولارق تقديم ايتمشدر. بو،
— 289 —
إلٰهى بر وحيدر. حضرتِ محمّدڭ (عصم) دينى ايسه، عقل قاعدهلرينڭ إلهاملرينه تماميله موافقدر. أهلِ إسلامه گوره إسلاميتڭ أساس عقائدى، شو صورتله خلاصه اولونهبيلير: اللّٰه بردر، محمّد (عصم) اونڭ پيغمبريدر. فى الحقيقه إسلاميتڭ أساسلرينى سكونتله و درين بر تأمّل ايله تدقيق ايتديگمز زمان، بونلرڭ اللّٰهڭ برلگنه و محمّدڭ (عصم) رسالتنه، صوڭره حشر و نشره إعتقاده منتهى اولدقلرينى گورورز. بِالذّات دينڭ أساسلرى طانينان بو ايكى عقيده، بتون ديندار إنسانلرجه عقل و منطغه مستند تلقّى اولنمقده و بونلر قرآنڭ عقيدهلرينڭ خلاصهسى بولونمقدهدر. قرآنڭ إفادهسندهكى سادهلك و برّاقلق، مسلمانلغڭ إنتشار و إعتلاسنى بِلا توقّف تمادى ايتديرن سائق قوّت اولمشدر. رسولِ إسلام طرفندن تبليغ اولونان مقدّس تعليماتڭ جهانشمول ترقّيسنه رغمًا، مسلمانلرڭ إلهام قايناغى و أڭ قوّتلى إلتجاگاهى قرآن اولمشدر. أڭ تقديسكار و قناعت بخش بر لسانله، باشقه بر كتابِ منزَلڭ تفوّق ايدهميهجگى بر إفاده ايله تقرير ايدن كتاب، قرآندر. بو قدر مكمّل و أسرارأنگيز، هر إنسانڭ تدقيقنه بو قدر آچيق اولان بر دين؛ محقّق إنسانلرى كنديسنه مجلوب ايدن إعجازكار قدرتى حائزدر. مسلمانلغڭ بو قدرتى حائز اولديغنده شبهه يوقدر.
أدوارد مونته