— 260 —
وَ اِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلٰئِكَةِ اِنِّى جَاعِلٌ فِى الْاَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا اَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَ يَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ قَالَ اِنِّى اَعْلَمُ مَالَا تَعْلَمُونَ
يعنى:دوشون او زمانى كه، ربّڭ ملائكهيه خطابًا: "بن يرده بر خليفهيى ياراتهجغم!" ديدى. ملائكه ده: "يرده فساد ياپهجق، قان دوكهجك كيمسهلرى مى ياراتهجقسڭ! حالبوكه بز، حمدڭله سنى تسبيح و تقديس ايدييورز." ديديلر. ربّڭ ده: "سزڭ بيلمهديگڭزى بن بيلييورم!" دييه اونلره جواب ويردى.
آرقداش! ملائكهنڭ وجودينى تصديق و قبول ايتمك ايمانڭ ركنلرندن بريدر. بر قاچ مقامده بو ركنى إثبات و ايضاح ايدهجگز.
برنجى مقام:
أرضڭ أجرامِ علويهيه نسبةً پك كوچك و سفلى اولديغى حالده جانلى مخلوقاتله طولو اولديغنى گوروب عالمڭ ده نظام و إنتظامنه دقّت ايدن إنسان، أجرامِ علويهنڭ ده او يوكسك برجلرنده، حياتلى ساكنلرى اولديغنه قطعى بر شكلده حكم ايدر.
أوت او برجلرده ملائكهنڭ وجودينى قبول ايتمهين آدمڭ مَثلى شويله بر آدمڭ مَثلنه بڭزر: او آدم، بيوك بر شهره گيدركن، شهرڭ بر كنارنده پك كوچك بر بنايه تصادف ايدر. باقار كه إنسانلرله طولودر. و عرصهلرينه باقار كه، جانلى مخلوقاتله طولو. و غدالرينه باقار كه؛ نباتات، باليق وسائره گبى حيات شرطلرى يرندهدر. صوڭره باقار كه؛ پك اوزاقده ميليونلرجه آپارتمانلر، كوشكلر وار. آرالرنده، اوزون اوزون ميدانلر، تنزّهگاهلر بولونور. فقط او كوچك بنادهكى إنسانلرڭ حيات شرطلرى، او بيوك بنالرده بولنمديغندن؛ او يوكسك، مزيَّن سرايلرى، ساكنلردن بوش، خالى اولديغنى إعتقاد ايدر.
— 261 —
ملائكهنڭ وجودينى تصديق ايدن آدمڭ مَثلى ايسه شويله بر شخصڭ مَثلى گبيدر: او آدم، او كوچك خانهنڭ إنسانلر ايله طولو اولديغنى گورور گورمز، بِلا تردّد او يوكسك قصرلرڭ ده حيات يرى و اونلرده ده اونلره مناسب ساكنلر بولنديغنه حكم ايدر. و او يوكسك قصرلره مخصوص و مناسب حيات شرطلرى واردر. فقط اورالرڭ ساكنلرى پك اوزاق اولدقلرندن گورونمهمهلرى، يوق اولدقلرينه دلالت ايتمز.
بناءً عليه أرضڭ ذوى الحياتله طولو اولماسندن قطعيتله آڭلاشيلييور كه؛ بو گنيش بوشلقده طورمقده اولان سمالرده، ييلديزلرده، برجلرده و چوق قسملره منقسم و مشتمل سماواتده، شريعتڭ ملائكه ايله تسميه ايتديگى ذىحياتلر موجوددر.
ايكنجى مقام:
بوندن أوّل إثبات و ايضاح ايديلديگى گبى؛ حيات، موجوداتڭ كشّافيدر، بلكه موجوداتڭ نتيجهسيدر. بناءً عليه بو گنيش فضانڭ ساكنلردن و شو يوكسك سماواتڭ شنلكلردن خالى اولدقلرينڭ إمكانى وار ميدر؟ أوت بتون عقلاءِ عقل و نقل، معنوى بر إجماع و إتّفاقله ملائكهنڭ معنا و حقيقتلرينه حكم ايتمشلردر؛ فقط تعبيرلرى چشيد چشيددر. مثلا: مشائيون، أنواعِ موجوداتى إداره ايدن روحانى ماهيتِ مجرّده ايله؛ اشراقيّون ايسه، عقول و أرباب الأنواع ايله؛ دينلر دخى مَلك الجبال، مَلك البحار، مَلك الأمطار گبى تعبيرلرله تعبير ايتمشلردر. حتّى عقللرى كور گوزلرنده بولنان مادّيون طائفهسى ده، ملائكهنڭ معناسنى إنكار ايتمگه مجال بولامدقلرندن، فطرتڭ ناموسلرينه نفوذ ايدن قواىِ ساريه ايله تعبير ايتمشلردر.
س- كائناتڭ إرتباطنى، حياتنى تأمين ايچون، خلقتده جريان ايدن ناموسلر، قانونلر كافى گلمز مى؟
ج- سنڭ ديديگڭ او سارى قانونلر، ناموسلر؛ إعتبارى و وهمى أمرلردر. معيّن وجودلرى، مشخّص هويتلرى آنجق اونلرى تمثيل ايدن و اونلرڭ معكسى بولنان و اونلرڭ يولارلرينى أله آلان ملائكه ايله ثابت اولور.
و كذا تشكّلِ أرواحه مناسبتى اولميان شو جامد عالمِ شهادته وجودڭ منحصر اولماديغنه، عقل و نقل متّفقًا حكم ايتمشلردر. بناءً عليه أرواحه مناسب و موافق
— 262 —
چوق عالملره مشتمل اولان عالمِ غيب، ملائكه ايله طولو و عالمِ شهادتڭ حياتنه مظهردر.
خلاصه:ملائكهنڭ معناىِ حقيقتى، بو ايضاح ايديلن أمرلردن تبارز ايتدى. بناءً عليه ملائكهنڭ صورتلرى، أشكاللرى آراسنده، عقولِ سليمهنڭ قبول ايتديگى وجهله، شريعتڭ ايضاح و بيان ايتديگى شكلدر كه: مَلكلر مكرّم عبددرلر، أمرلره مخالفتلرى يوقدر و مختلف قسملره منقسم و لطيف و نورانى جسملردر.
اوچنجى مقام:
آرقداش! ملائكه مسئلهسى اويله مسئلهلردندر كه؛ بر جزئڭ ثبوتيله، كلّ ثابت اولور؛ بر فردڭ وجوديله، نوع تحقّق ايدر. زيرا إنكار ايدن كلّنى إنكار ايدر. بناءً عليه زمانِ آدمدن شيمدىيه قدر بتون دين آدملرى هر عصرده إجماع و إتّفاقله ملائكهنڭ وجودينه و آرالرنده محاورهنڭ ثبوتنه و مشاهدهلرينڭ تحقّقنه و اونلردن ايديلن روايتلرڭ نقلنه حكم ايتدكلرى حالده ملائكهنڭ هيچ بريسنڭ إنسانلره گورونمديگى ويا وجودلرى حسّ ايديلمديگى ألبته محالدر. كذالك بشرڭ عقائدينه قاريشوب هيچ بر زمانده، هيچ بر إنقلابده إعتراضلره معروض قالميهرق دوام ايدن ملائكه إعتقادينڭ بر حقيقته، بر أصله طايانمامسى و مبادئِ ضروريهدن تولّد ايتمهمسى محالدر. هر حالده بشرڭ بو عمومى إعتقادى، مبادئِ ضروريهدن نشئت ايدن و مشاهدات واقعهلرندن حاصل اولان و مختلف أمارهلردن تولّد ايدن حدسى بر حكمڭ نتيجهسيدر. أوت بو إعتقادِ عمومينڭ سببى؛ قطعى بر صورتده معنوى بر تواتر قوّتنى ويرن، پك چوق دفعهلر وقوعه گلن ملائكهنڭ مشاهدهلرندن حاصل اولان ضرورى و قطعى دليل و أمارهلردر. چونكه ملائكه مسئلهسى، بشرڭ معلوماتِ يقينيهسندندر. أگر بونده شبهه اولورسه، بشرڭ يقينياتنده أمنيت قالماز.
خلاصه:روحانيلردن بر فردڭ بر زمانده وجودى تحقّق ايتسه، بو نوعڭ وجودى تحقّق ايدر. نوعڭ وجودى تحقّق ايتسه، هر حالده شريعتڭ بيان ايتديگى گبى اولاجقدر.
بو آيتڭ، سابق آيتله درت وجهله إرتباطى واردر:
برنجى وجه:بو آيتلر، بشره ويريلن بيوك نعمتلرى تعداد ايدييور. برنجى آيتله أڭ بيوك نعمته إشارت ايديلمشدر كه؛ بشر، خلقتڭ نتيجهسيدر و أرضڭ مشتملاتى اوڭا
— 263 —
تسخير ايديلمشدر، ايستديگى گبى تصرّف ايدر. بو آيت ايله ده، بشرڭ أرضه حاكم و خليفه قيلنمش اولديغنه إشارت ايديلمشدر.
ايكنجى وجه:.........
اوچنجى وجه:أوّلكى آيتله، جانلى مخلوقاتڭ مسكنلرى اولان أرض و سماواته إشارت ايديلمشدر. بو آيت ايله ده، او مسكنلرڭ ساكنلرى اولان بشر و ملائكهيه إشارت ايديلمشدر. و كذا او آيت، خلقتڭ سلسلهسنه؛ بو آيت ايسه، ذوى الأرواحڭ سلسلهسنه إشارت ايتمشلردر.
دردنجى وجه:أوّلكى آيتده خلقتدن مقصد بشر اولديغى و خالقڭ ياننده بشرڭ بر موقع صاحبى بولونديغى تصريح ايديلديگنده سامعڭ ذهننه گلدى كه: "بو قدر فساد، شرور و كوتولگى ياپان بشره بو قدر قيمت نهدن ويريلدى؟ جنابِ حقّه عبادت و تقديس ايچون شو فسادجى بشرڭ وجودينه حكمتڭ إقتضاسى و رضاسى وار ميدر؟" سامعڭ بو وسوسهسنى دفع ايچون شويله بر إشارتده بولندى كه: بشرڭ او شرور و فسادلرى، اونده وديعه بيراقيلان سرّه مقابله ايدهمز، عفو اولور. و جنابِ حق اونڭ عبادتنه محتاج دگلدر. آنجق علّام الغيوبڭ علمندهكى بر حكمت ايچوندر.
جملهلرڭ آراسندهكى إرتباطه گلدك:
وَ اِذْ : بو كلمه، وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ جملهسنه عطفدر. حالبوكه آرالرنده مناسبت اولماديغى گبى اِذْ ، ديگر بر اِذْ ى إقتضا ايدر. بناءً عليه بويله بر تقديره لزوم واردر: اِذْ خَلَقَ مَا خَلَقَ مُنْتَظَمًا وَ اِذْ قَالَ رَبُّكَ إلٰى آخر... بو تقديرده، ايكنجى اِذْ برنجيسنه عطف اولور و هر ايكى جمله آراسنده ده مناسبت بولونور.
اِنِّى جَاعِلٌ فِى الْاَرْضِ خَلِيفَةً : جنابِ حق مشاوره يولنى اوگرتمك ايله بشرڭ خلافتندهكى حكمتڭ سرّينى ملائكهيه إستفسار ايتديرمك اوزره بو جملهيى سويلهدى. سامعڭ ذهنى، اوچ نقطهيى نظره آلارق حركته گچدى: ١- ملائكه نه ديديلر؟ ٢- تعجّبله حكمتى صورديلر. ٣- جنلره خليفه اولمقله برابر، بشرده ده قوّهِٔ غضبيه و شهويه خلق ايديلمشدر. بونلر، جنلردن داها زياده فساد ياپاجقلردر. ايشته
— 264 —
قرآنِ كريم قَالُوا اَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَ يَسْفِكُ الدِّمَاءَ جملهسيله او اوچ نقطهيه إشارت ايتمشدر. ملائكهنڭ سؤالِ تعجّب و إستفسارلرى بيتدكدن صوڭره، سامع، جنابِ حقدن ويريلهجك جوابى بكلركن قرآنِ كريم قَالَ اِنِّى اَعْلَمُ مَالَا تَعْلَمُونَ جملهسيله جواب ويرمشدر. يعنى "أشيا و أحكام، سزڭ معلوماتڭزه منحصر دگلدر. عدمِ علمڭز، اونلرڭ وجوده گلميهجكلرينه سبب اولاماز. بنم، بشرڭ خلقتى حقّنده بر حكمتم واردر؛ او حكمتڭ خاطرهسى ايچون، فسادلرينى نظره آلمام." فرمان ايتمشدر.
جملهلرڭ هيئت و نكتهلرينه گلدك:
وَ اِذْ قَالَ رَبُّكَ إلٰى آخر...: عطفى إفاده ايدن بو "واو"، مناسبتِ عطفيهنڭ إقتضاسنه بناءً وَ اِذْ قَالَ رَبُّكَ إلٰى آخر جملهسنه معطوف عليه اولمق اوزره اِذْ خَلَقَ مَا خَلَقَ مُنْتَظَمًا جملهسنڭ تقديرينه إشارتدر.
و كذا اِذْ زمانِ مضىيى إفاده ايتديگى جهتله، صانكه ذهنلرى گچمش زمانلرڭ سلسلهسنه گوتورور ويا او سلسلهيى بو زمانه گتيرر، إحضار ايدر كه؛ ذهنلر، او زمانلرده وقوعه گلمش اولان حادثهلرى گورسونلر.
رَبُّكَ : بو تعبير، ملائكهنڭ عليهنه بر حجّت و بر دليلدر. يعنى اللّٰه سنى تربيه ايتمشدر، حدِّ كماله ايريشديرمشدر و سنى بشره مرشد قيلمشدر كه، فسادلرينى إزاله ايدهسڭ. ديمك نوعِ بشرڭ أڭ بيوك حسنهسى سنسڭ كه، اونلرڭ مفسدتلرينى ستر ايدييورسڭ.
لِلْمَلٰئِكَةِ جنابِ حقّڭ مشاوره شكلنده ملائكه ايله ياپديغى محاوره، ملائكهنڭ بشر ايله فضله بر إرتباط و علاقه و مناسبتلرى اولديغنه إشارتدر. چونكه ملائكهنڭ بر قسمى إنسانلرى حفظ ايدييور، بر قسمى كتابت ايشلرينى گورويور. ديمك إنسانلرله علاقهلرى زياده اولديغندن، إنسانلرڭ أحوالنه أهمّيت ويرييورلر.
اِنِّى : ملائكهنڭ اَتَجْعَلُ ايله ياپدقلرى إستفهامدن آڭلاشيلان تردّدلرينى ردّ ايتمكله، مسئلهنڭ عظمت و أهمّيتنه إشارتدر.
— 265 —
اِنِّى : بوراده ى متكلّمِ وحده ايله وَ اِذْ قُلْنَا ده، متكلّمِ مع الغير ضميرنڭ ذكرلرندن شويله بر إشارت چيقييور كه: جنابِ حقّڭ خلق و ايجاد فعلنده واسطهنڭ بولونمديغنه، كلام و خطابنده واسطهلرڭ بولنديغنه إشارتدر. بو نكتهيه دلالت ايدن باشقه آيتلر ده واردر. أزجمله:
اِنَّا اَنْزَلْنَا اِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا اَرٰيكَ اللّٰهُ
آيتِ كريمهسنده عظمته دلالت ايدن نَا ضميرِ جمعى، وحيده واسطهنڭ بولنديغنه إشارت اولديغى گبى؛ بِمَا اَرٰيكَ اللّٰهُ ده مفرد حكمنده اولان لفظهِٔ جلال، معنالرى إلهام ايتمكده واسطهنڭ بولونمديغنه إشارتدر.
جَاعِلٌ كلمهسنڭ، خَالِقٌ كلمهسنه ترجيحًا ذكرى: ملائكهنڭ مدارِ شبهه و موجبِ إستفسارلرى، خلق و ايجاد فعلى دگلدر. زيرا وجود خيرِ محضدر، خلق اللّٰهڭ فعليدر، اللّٰهڭ فعلى لا يسئلدر. آنجق ملائكهيى شبههيه دعوت ايدن و إستفسارلرينه موجب اولان جعلدر. يعنى جنابِ حقّڭ بشرى أرضڭ تعميرينه تخصيص ايتمهسيدر.
فِى الْاَرْضِ دهكى فِى نڭ عَلٰى يه ترجيحى: بشرڭ ير اوستنده اولديغى، عَلٰى كلمهسنڭ معناسنه موافق و مناسب ايكن ترجيحًا فِى نڭ ذكر ايديلمهسى؛ بشرڭ بر روح گبى أرضڭ جسدينه نفخ و نفوذ ايتديگنه و بشرڭ ئولوب إنقراض ايتمهسيله أرضڭ ييقيلماسنه إشارتدر.
خَلِيفَة : بو تعبير، أرضڭ إنسانلرڭ حياتنه ألويريشلى شرائطى حائز اولمازدن أوّل أرضده إدراكلى بر مخلوقڭ بولونمش اولديغنه و او مخلوقڭ حياتنه او زماندهكى أرضڭ أوّلكى وضعيتلرى موافق و مساعد بولنديغنه إشارتدر. خَلِيفَة تعبيرينڭ بو معنايه دلالتى، مقتضاىِ حكمتدر. امّا مشهور اولان معنايه نظرًا، او إدراكلى مخلوق، جنلردن بر نوع ايمش؛ ياپدقلرى فساددن طولايى إنسانلر ايله مبادله ايديلمشلردر.
قَالُوا اَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَ يَسْفِكُ الدِّمَاءَ : بو جمله مستأنفهدر. بو إستينافدن آڭلاشيلييور كه؛ جنابِ حقّڭ ملائكه ايله اولان خطابى، سامعى شويله بر
— 266 —
سؤاله مجبور ايتمشدر كه: "عجبا ملائكهلر قومشولقلرينه گلهجك إنسانلرى ناصل قارشيلايهجقلردر؟ هم اونلر ايله برابر اولمغه و قومشو اولمغه رضالرى وار ميدر؟ هم فكرلرى نهدر؟" قرآنِ كريم قَالُوا اَتَجْعَلُ جملهسيله او سؤالى جوابلانديرمشدر.
س- قَالُوا اَتَجْعَلُ إلٰى آخر... جملهسى اِذْ قَالَ جملهسنه جزا اولديغنه نظرًا، آرالرنده لزوم لازمدر. حالبوكه لزوم گورونميور؟
ج- ملائكه أرضڭ مؤكّللرى بولندقلرى جهتله، أرض اونلرڭ إدارهسنده اولور. بو إعتبارله إنسانلرڭ أرضه خليفه قيلنماسى حقّنده ملائكهنڭ فكرلرينى إظهار ايتمك لزومى واردر.
قَالَ - قَالُوا تعبيرلرى، مقاوله و محاوره شكلنده مشاوره اُسلوبنى إنسانلره اوگرتمك ايچوندر. يوقسه جنابِ حق مشاورهدن منزّهدر.
ملائكهنڭ اَتَجْعَلُ ايله ياپدقلرى إستفهامدن مقصد، جعله إعتراض، جعلى إنكار ايتمك دگلدر. چونكه جنابِ حقّڭ فعللرينه إعتراض ايتمگه عصمتلرى مانعدر. آنجق جعلڭ سببى مخفى اولديغندن، تعجّبله سبب و حكمتنى صورمشلردر. جعل تعبيرندن آڭلاشيلييور كه؛ إنسانڭ أحوالى، وضعيتلرى نه طبيعتڭ إقتضاسيدر و نه ده فطرتڭ ايجابيدر، آنجق بر جاعلڭ جعلى ايلهدر.
س- فِيهَا : مسافه پك قيصه اولديغى حالده، ايكنجى فِيهَا نڭ ذكرينه نه إحتياج واردر؟
ج- برنجى فِيهَا ايله، بشرڭ بر روح گبى أرضه نفوذ ايتمهسيله أرضى إحيا ايتمسنه؛ ايكنجى فِيهَا ايسه، بشرڭ فسادى دخى عزرائيل گبى أرضڭ قلبنه قدر پنچهسنى صوقوب أرضى إماتهسنه إشارتدر. ديمك بشر، بر طرفدن أرضڭ شفاسى ايچون بر علاج ايكن، ديگر طرفدن ئولومنى إنتاج ايدن بر زهردر.
مَنْ : بشردن كنايهدر. كنايهنڭ تصريحه سببِ ترجيحى: ملائكهنڭ مقصدى، بشرڭ شخصيتى اولمايوب، آنجق كنديلرينه ثقيل، آغير گلن بر مخلوقڭ اللّٰهه عصيان ايتمسنه إشارتدر.
— 267 —
يُفْسِدُ : فسادڭ عصيانه بدل ذكرى، عصيانلرينڭ نظامِ عالمڭ فسادينه سبب اولاجغنه إشارتدر. دوام ايله تجدّدى إفاده ايدن مضارع صيغهسيله فسادڭ ذكر ايديلمهسى، ملائكهنڭ أصل ايستهمدكلرى و إنكار ايتدكلرى، آنجق عصيانلرينڭ دوام و إستمرار ايله وقوعه گلهجگنه عائد اولديغنه إشارتدر. ملائكه بشرڭ عصيانلرينڭ دوام و إستمرارينى، يا جنابِ حقّڭ إعلاميله بيلمشلردر ويا لوحِ محفوظه باقوب اوندن آلمشلردر وياخود إنسانلردهكى قوّهِٔ غضبيه و شهويهدن آڭلامشلردر.
فِيهَا : قوّهِٔ شهويه ايله أرضده فساد حاصل اولور، قوّهِٔ غضبيهنڭ تجاوزيله قتل و قتاله محل اولور. حالبوكه أرض، تقوا اوزرينه تأسيس ايديلمش بر مسجد حكمندهدر.
و : فساد ايله سفك گبى ايكى رذيلهيى بربرينه عطف و جمع ايدر. چونكه فساد، سفكِ دمايه سببدر.
يَسْفِكُونَ نڭ يَقْتُلُونَ يه ترجيحًا ذكرندن آڭلاشيلييور كه؛ سفك، ظلمًا ياپيلان قتلدر. بو ايسه فساده داها مناسبدر. چونكه قتلڭ إفاده ايتديگى معنا، قتلڭ مباح قسمنه ده شاملدر. جهادده ويا بر جماعتى قورتارمق ايچون ياپيلان قتللر گبى كه؛ بو قتل، فساده مناسب اولماز.
الدِّمَاءَ : سفك كلمهسنڭ دلالت ايتديگى إراقهِٔ دمدهكى دمى تأكيددر.
وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ : بشرڭ جعلندهكى حكمتى صوران ملائكهيه، صانكه شويله بر إعتراض وارد اولمشدر: "بشرڭ اللّٰهه ياپاجغى عبادت و تقديس، اونڭ جعلنه سببِ كافى گلمز مى كه، جعلنڭ حكمتنى صورييورسڭز؟" ايشته "واوِ حاليه" ايله ذكر ايديلن وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ إلٰى آخر جملهسى، گويا او إعتراضى دفع ايتمگه إشارتدر.
نَحْنُ : معاصيدن معصوم ملائكهنڭ جماعتلرندن كنايهدر. جملهنڭ جملهِٔ إسميه شكلنده ذكر ايديلمهسى؛ تسبيحڭ ملائكهيه بر سجيه اولديغنه و ملائكهنڭ تسبيحاته ملازم و مداوم اولدقلرينه إشارتدر.
— 268 —
نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ : بزلر، بتون عبادتلرڭ سڭا مخصوص اولديغنى كائناته إعلان و جنابِ الوهيتڭه لايق اولميان شيلردن منزّه اولديغڭه ايمان و بتون أوصافِ عظمت و جلال ايله متّصف اولديغڭه إعتقاد ايدييورز.
وَ نُقَدِّسُ لَكَ بو "ل" يا صلهدر، بر معنايى إفاده ايتمز ويا تعليل و سببيت ايچوندر. برنجى إحتماله گوره، نُقَدِّسُكَ تقديرنده اولور. يعنى "سنى تقديس و تطهير ايدييورز" ديمكدر. ايكنجى إحتماله نظرًا، نُقَدِّسُ لِاَجْلِكَ تقديرنده اولور. يعنى بز نفسلريمزى، فعللريمزى گناهلردن تميزلهمكله برابر، قلبلريمزى ماسواڭدن چويرييورز ديمكدر.
بو "واو" ايسه، ايكى رذيلهيى جمع و بربرينه عطف ايدن يَسْفِكُ دهكى "واو"ڭ عكسنه و عنادينه اولارق، برى تقديس، ديگرى تسبيح ايكى فضيلتى جمع و بربرينه عطف ايدييور.
قَالَ اِنِّى اَعْلَمُ مَالَا تَعْلَمُونَ : بو جمله، ملائكهنڭ إستفسارندن صوڭره عجبا جنابِ حق إستفسارلرينه ناصل جواب ويردى و تعجّبلرينى نه ايله إزاله ايتدى و بشرڭ اونلره ترجيحندهكى حكمت نهدر دييه سامعڭ قلبنه گلن سؤاله إجمالى بر جوابدر، تفصيلى صوڭره گلهجكدر.
اِنِّى اَعْلَمُ دهكى اِنَّ ، تحقيقى إفاده ايتمكله تردّد و شبههيى دفع ايتمك ايچوندر. بو ايسه، مسلّم اولميان نظرى حكملرده اولور. حالبوكه بوراده اللّٰهڭ خلقڭ بيلمدكلرينى بيلمسى مسلّم و بديهى بر حكمدر؛ حاشا ملائكهنڭ بو حكمده تردّدلرى يوقدر. بناءً عليه بوراده بو اِنَّ ، قرآنِ كريمڭ ايجاز ايچون إختصارًا إجمال ايتديگى بر قاچ جملهيه إشارتدر:
١ - بشردهكى مصلحتلر و بشرڭ خيرِ كثيره نسبةً مفسدتلرى، شرِّ قليلدر. شرِّ قليل ايچون خيرِ كثيرى ترك ايتمك، حكمته مخالفدر.
٢ - بشرڭ خلافته اولان سرِّ لياقتى، ملائكهجه مجهول، خالقجه معلومدر.
— 269 —
٣ - بشرڭ اونلره ترجيح حقّنى ويرن حكمت، ملائكهجه مجهولدر.
٤ - اِنَّ نڭ إفاده ايتديگى تحقيق، بعضًا صريح حكمه دگل، جملهنڭ بر قيدندن إستفاده ايديلن ضمنى بر حكمه راجع اولور. بوراده اِنَّ نڭ تحقيقى، لَا تَعْلَمُونَ قيدندن إستفاده ايديلن حُكمِ ضمنىيه راجعدر. يعنى "سزلر محقّق بيلمييورسڭز و كذا اللّٰهڭ علمى لازم، بشرڭ وجودى ملزومدر." بو جملهده علمِ إلٰهينڭ وجودينه دلالت ايدن اَعْلَمُ دن، بشرڭ وجوده گلهجگى تبارز ايدر. چونكه اَعْلَمُ نڭ دلالتنه گوره، علمِ إلٰهى تعلّق و تحقّق ايتمشدر. اويله ايسه بشرڭ وجودى هر حالده اولاجقدر.
ملائكهيه ويريلن او إجمالى جوابڭ تحقيقى حقّنده اِنَّ اللّٰهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ آيتندن شويله بر ايضاحات آلينهبيلير كه: جنابِ حقّڭ أفعالى حكمتلردن، مصلحتلردن خالى دگلدر. اويله ايسه موجودات، خلقڭ معلوماتنده منحصر دگلدر. اويله ايسه ملائكهنڭ عدمِ علملرى، بشرڭ عدمِ وجودينه دليل اولاماز. و كذا جنابِ حق خيرِ محض اولارق ملائكهيى ياراتمشدر، شرِّ محض اولارق ده شيطانى ياراتمشدر، خير و شردن محروم اولارق بهائم و حيواناتى خلق ايتمشدر. حكمتڭ إقتضاسنه گوره، خير و شرّه قادر و جامع اولارق دردنجى قسمى تشكيل ايدن بشرڭ ياراديلماسى ده لازمدر كه؛ بشرڭ شهويه و غضبيه قوّتلرى قوّهِٔ عقليهسنه منقاد و مغلوب اولورسه، بشر مجاهدهسندن طولايى ملائكهيه تفوّق ايدر. عكسى حالده حيواناتدن داها آشاغى اولور، چونكه عذرى يوقدر.