هُوَ الَّذِى خَلَقَ لَكُمْ مَا فِى الْاَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوٰى اِلَى السَّمَاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ

بو آيتڭ سابق آيتله جهتِ إرتباطى:

أوّلكى آيتده كفر ايله كفران، دلائلِ أنفسيه ايله إنكار ايديلمشدر. بو آيتده، دلائلِ آفاقيه‌يه إشارت ايديلمشدر. و كذا أوّلكى آيتده وجود و حيات نعمتلرينه إشارت ايديلمش، بو آيتده بقا نعمتنه إشارت ايديلمشدر. و كذا أوّلكى آيتده، صانعڭ وجودينه دليل اولمقله حشره بر مقدّمه اولديغنه إشارت ايديلمش؛ بو آيتده ايسه، آخرتڭ تحقيقيله شبهه‌لرڭ إزاله‌سنه إشارت ايديلمشدر. أوت صانكه اونلر دييورلر كه: "إنسانه بو قدر قيمت و أهمّيت ويريلمسى نره‌دن و نه‌يه بناءًدر؟ و اللّٰهڭ ياننده موقعى نه‌در كه اونڭ ايچون قيامتى قوپارييور؟" اونلره جوابًا قرآنِ كريم، بو آيتڭ إشارتيله دييور كه: "إنسانڭ پك يوكسك بر قيمتى اولماسه ايدى، سماوات و أرض اونڭ إستفاده‌سنه مطيع و مسخّر اولمازدى. و كذا إنسان أهمّيتسز اولسيدى، مخلوقات اونڭ ايچون خلق ايديلمزدى. أگر إنسان أهمّيتسز و قيمتسز اولسه ايدى، او وقت إنسان مخلوقات ايچون خلق اولوناجقدى. و كذا إنسانڭ خالقى ياننده موقعى پك بيوك اولديغى ايچوندر كه؛ عالمِ دنيايى كنديسى ايچون دگل، بشر ايچون؛ بشرى ده عبادتى ايچون خلق ايتمشدر.

خلاصه:إنسان ممتاز و مستثنادر؛ حيوانلر گبى دگلدر. اونڭ ايچون إنسان وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ جوهرينه بر صدف اولمشدر.

بو آيتده‌كى جمله‌لرڭ نكته‌لرينه گچييورز:

أى آرقداش! برنجى جمله‌ده جَمِيعًا ، ايكنجى جمله‌ده ثُمَّ ، اوچنجى جمله‌ده سَبْعَ كلمه‌لرى ايچون بر تحقيقات لازمدر. او تحقيقاتى، آلتى نقطه‌ده ايضاح ايده‌جگز:

برنجى نقطه:

آشاغيده بيان ايديلديگى گبى، حياتڭ اويله بر خاصيتى واردر كه، حيات جزئى كلّ، جزئى‌يى كلّى، فردى نوع، مقيّدى مطلق، بر شخصى بر عالم گبى قيلار. بناءً عليه تك بر إنسان، "دنيا بنم أويمدر. دنياده‌كى أنواع بنم قَوممدر و بنم عشيرتمدر و بتون أشيا ايله معارفه‌م و مناسبتم واردر." دييه‌بيلير.

ايكنجى نقطه:

بيليرسڭ كه؛ عالمده ثابت بر نظام واردر، محكم بر إرتباط واردر و دائمى دستورلر، أساسلى قانونلر واردر. بو إعتبارله عالم، بر ساعت ويا منتظم بر ماكينه گبيدر. هر بر چرخڭ، هر بر ويدانڭ، هر بر چيوينڭ؛ ماكينه‌نڭ نظام و إنتظامنده بر حصّه‌سى و ماكينه‌نڭ نتيجه و فائده‌لرنده بر تأثيرى اولديغى گبى، أهلِ حيات ايچون و بِالخاصّه بشر ايچون ده بر فائده‌سى وار.

اوچنجى نقطه:

آشاغيده ايشيده‌جگڭ گبى، استفاده‌ده مزاحمت و مناقشه يوقدر. ناصلكه زيد دييه‌بيلير كه: "شمس بنم لامبامدر، دنيا بنم أويمدر." عمر ده اويله دييه‌بيلير و آرالرنده مناقشه ده اولماز. أوت زيد مثلا دنياده تك فرض ايديليرسه، إستفاده‌سى ناصلسه، بتون إنسانلر ايچنده ايكن إستفاده‌سى ينه اويله‌در، نه فضله اولور نه نقصان. يالڭز غارَيْنه عائد اولان قسم مستثنادر. زيرا ييه‌جك، ايچه‌جك وسائره شيلرده مناقشه اولور.

دردنجى نقطه:

عالم ايچون تك بر يوز، بر جهت دگل، پك چوق عمومى و مختلف وجهلر واردر. و فائده‌لرى تأمين ايدن، كثرتله عمومى و متداخل يعنى بربرى ايچنده جهتلر واردر. و إستفاده يوللرينڭ ده أنواعًا درلو درلو طريقلرى واردر. مثلا سنڭ گوزل بر باغچه‌ڭ واردر. او باغچه، بر جهتدن سنڭ إستفاده‌ڭه تخصيص ايديلديگى گبى، ديگر بر جهتدن ده خلقى فائده‌لنديرر. مثلا او باغچه‌نڭ حُسننه، گوزللگنه هر باقان بر ذوق آلير، بر إنشراح پيدا ايدر؛ بونده بر مانع يوقدر. كذالك إنسانڭ بش ظاهرى، بش

باطنى اولمق اوزره اون دانه حاسّه‌سى و طويغوسى واردر. إنسان بو طويغولريله و كذا جسميله، روحيله، قلبيله دنيانڭ هر بر جزئندن إستفاده ايده‌بيلير؛ مانع يوقدر.

بشنجى نقطه:

بو آيتله ديگر بعض آيتلردن آڭلاشيلييور كه؛ بو بيوك دنيا، إنسان ايچون ياراديلمشدر. و ياراديليشنده، إنسانڭ إستفاده‌سى علّهٔ‌ِ غائيه اولارق نظره آلينمشدر. حالبوكه أرضدن پك بيوك اولان زحلڭ، مثلا بشرى فائده‌لنديرن، يالڭز زينتى و ضعيف بر ضياسيدر. بو جزئى فائده ايچون نه صورتله بشر اوڭا علّهٔ‌ِ غائيه اولور؟

الجواب:بر فائده‌يى تعقيب ايدن آدم، بتون فكرينى، خيالنى او فائده‌يه حصر ايدر و اوندن ماعدا بر شيئه باقماز و هر شيئه كندى حسابنه باقار، كيمسه‌يى نظره آلماز، حتّى كنديسنى علّهٔ‌ِ غائيه ظن ايدر. بناءً عليه بو گبى آدمه قارشى مقامِ إمتنانده سويله‌نيلن او گبى كلاملرده مبالغه يوقدر. أوت بيڭلرجه حكمتلر ايچون ياراديلان زحلڭ هر بر حكمتنده بيڭلرجه جهتلر و هر بر جهتنده بيڭلرجه إستفاده ايدنلر بولونديغى حالده، "خلقتنده او آدمڭ إستفاده‌سى، علّهٔ‌ِ غائيه‌دن بر جزء اولارق دوشونلمشدر" دينليرسه نه مانعى وار؟ چونكه علّهٔ‌ِ غائيه، دائما بسيط بر شيدن عبارت دگلدر.

آلتنجى نقطه:إمامِ علينڭ

وَ تَزْعُمُ اَنَّكَ جِرْمٌ صَغِيرٌ ٭ وَ فِيكَ انْطَوَى الْعَالَمُ الْاَكْبَرُ

أمر ايتديگى گبى، إنسان كوچك بر جسم ايسه ده، بيوك عالمى ايچنه آلاجق قدر بيوكدر. اويله ايسه جزئى إستفاده‌سى كلّى اولور، اويله ايسه عبثيت يوقدر.

ايكنجى مسئله:ثُمَّ حقّنده‌در.

أى آرقداش! بو آيت، أرضڭ سمادن أوّل ياراديلمش اولديغنه دلالت ايدر. و وَ الْاَرْضَ بَعْدَ ذٰلِكَ دَحٰيهَا آيتى ده سماواتڭ أرضدن أوّل خلق ايديلديگنه دالّدر. و كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا آيتى ايسه ايكيسنڭ بر مادّه‌دن برابر خلق ايديلمش و صوڭره بربرندن آييرد ايديلمش اولدقلرينى گوسترييور. شريعتڭ نقلياتنه نظرًا، جنابِ حق بر جوهره‌يى، بر مادّه‌يى ياراتمشدر. صوڭره او مادّه‌يه تجلّى ايتمكله بر قسمنى بخار، بر قسمنى ده مايع قيلمشدر؛ صوڭره مايع قسمى ده، تجلّيسيله تكاثف ايدوب "زبد" كوپوك كسيلمشدر؛ صوڭره أرض ويا يدى كُرهٔ‌ِ أرضيه‌يى او كوپوكدن خلق ايتمشدر.

بو إعتبارله هر بر أرض ايچون هواءِ نسيميدن بر سما حاصل اولمشدر. صوڭره او مادّهٔ‌ِ بخاريه‌يى بسط ايتمكله يدى قات سماواتى تسويه ايدوب ييلديزلرى ايچنه زرع ايتمشدر و او ييلديزلر تخمنه مشتمل اولان سماوات إنعقاد ايتمش، وجوده گلمشدر.

حكمتِ جديده‌نڭ نظرياتى ايسه شو مركزده‌در كه: گورمكده اولديغمز منظومهٔ‌ِ شمسيه ايله تعبير ايديلن گونشله اوڭا باغلى ييلديزلر جماعتى، بسيط بر جوهره ايمش؛ صوڭره بر نوع بخاره إنقلاب ايتمشدر؛ صوڭره او بخاردن، مايعِ نارى حاصل اولمشدر؛ صوڭره او مايعِ نارى برودت ايله تصلّب ايتمش يعنى قاتيلاشمش، صوڭره شدّتِ حركتيله بعض بيوك پارچه‌لرى فيرلاتمشدر. او پارچه‌لر تكاثف ايده‌رك سيّارات اولمشلردر؛ شو أرض ده اونلردن بريدر. بو ايضاحاته توفيقًا، شو ايكى مسلك آراسنده مطابقت حاصل اولابيلير. شويله كه:

"ايكيسى ده بربرينه بيتيشكدى، صوڭره آيرى ايتدك" معناسنده اولان كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا نڭ إفاده‌سنه نظرًا، منظومهٔ‌ِ شمسيه ايله أرض، دستِ قدرتڭ مادّهٔ‌ِ أثيريه‌دن يوغورمش اولديغى بر خمور شكلنده ايمش. مادّهٔ‌ِ أثيريه، موجوداته نظرًا آقيجى بر صو گبى موجوداتڭ آرالرينه نفوذ ايتمش بر مادّه‌در. وَ كَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ آيتى، شو مادّهٔ‌ِ أثيريه‌يه إشارتدر كه، جنابِ حقّڭ عرشى، صو حكمنده اولان شو أثير مادّه‌سى اوزرنده ايمش. أثير مادّه‌سى ياراديلدقدن صوڭره، صانعڭ ايلك ايجادلرينڭ تجلّيسنه مركز اولمشدر. يعنى أثيرى خلق ايتدكدن صوڭره، جواهرِ فرده قلب ايتمشدر. صوڭره بر قسمنى كثيف قيلمشدر و بو كثيف قسمدن، مسكون اولمق اوزره يدى كره ياراتمشدر. أرض، بونلردندر. ايشته أرضڭ (هپسندن أوّل تكاثف و تصلّب ايتمكله عجله قابوق باغلايه‌رق اوزون زمانلردن بَرى منشأِ حيات اولماسى إعتباريله) خلقتِ تشكّلى سمواتدن أوّلدر. فقط أرضڭ بسط ايديلمسيله نوعِ بشرڭ تعيّشنه ألويريشلى بر وضعيته گلديگى، سماواتڭ تسويه و تنظيمندن صوڭره اولديغى جهتله، خلقتى سمواتدن صوڭره باشلارسه ده بدايتده، مبدأده ايكيسى برابر ايمشلر. بناءً على هذا او اوچ آيتڭ آرالرنده بولنان ظاهرى مخالفت، بو اوچ جهتله مطابقته إنقلاب ايدر.

ايكنجى بر جواب:أى آرقداش! قرآنِ كريم تاريخ، جغرافيا معلّمى دگلدر. آنجق عالمڭ نظام و إنتظامندن بحثله، صانعڭ معرفت و عظمتنى جمهورِ ناسه درس ويرن مرشد بر كتابدر. بناءً عليه بونده ايكى مقام واردر:

برنجى مقام:نعمتلرى، إحسانلرى، مرحمتلرى گوسترمكله دلائلِ ظاهريه‌يى بيان ايتمكدن عبارتدر. بو إعتبارله أرض، سمواتدن أوّلدر.

ايكنجى مقام:عظمت، عزّت، قدرت دليللرينى گوسترر بر مقامدر. بو جهتله سماوات، أرضدن أوّلدر.

ثُمَّ مابعدينڭ ماقبلندن بر زمان صوڭره وجوده گلديگنه دلالت ايدر كه، بوڭا "تراخى" دينلير. ديمك بوراده أرض ايله سماوات آراسنده بر اوزاقلق واردر. بو اوزاقلق، أرضڭ سمواتدن أوّل خلق ايديلديگنه گوره ذاتيدر. عكسى حالده رُتَبِى و تفكّريدر. يعنى سماواتڭ خلقتى برنجى ايسه ده، تفكّرجه رتبه‌سى ايكنجيدر؛ أرضڭ خلقتى ايكنجى ايسه ده، تفكّرى برنجيدر. يعنى أوّلا أرضڭ تفكّرى، صوڭره سماواتڭ تفكّرى لازمدر. بوڭا گوره ثُمَّ ايله اِسْتَوٰى آراسنده اِعْلَمُوا وَ تَفَكَّرُوا مقدّردر. تقديرِ كلام: ثُمَّ اِعْلَمُوا وَ تَفَكَّرُوا اَنَّهُ اسْتَوٰى إلٰى آخردر.

اوچنجى مسئله:سَبْعَ كلمه‌سى حقّنده‌در.

أى آرقداش! سماواتڭ طوقوز طبقه‌دن عبارت اولديغى، أسكى حكمتڭ خرافه‌لرندن بريدر. اونلرڭ او خرافه‌وارى فكرلرى، أفكارِ عامّه‌يى إستيلا ايتمشدى. حتّى بعض مفسّرلر، بعض آيتلرڭ ظاهرينى اونلرڭ مذهبلرينه مَيل ايتديرمشلردر. حكمتِ جديده ايسه، فضا دينلن شو بوشلقده يالڭز ييلديزلرڭ معلّق بر وضعيتده طورمقده اولدقلرينه قائلدر. بونلرڭ مذهبندن، سماواتڭ إنكارى چيقييور. و بو ايكى حكمتڭ بريسى إفراطه وارمشسه ده ئوته‌كيسى تفريطده قالمشدر. شريعت ايسه، جنابِ حقّڭ يدى طبقه‌دن عبارت سماواتى خلق ايتمش اولديغنه حاكمدر و ييلديزلرڭ ده باليق گبى او سمالر دڭزلرنده يوزمكده اولدقلرينه قائلدر. حديث ايسه، سمانڭ مَوْجٌ مَكْفُوفٌ دن عبارت بولونديغنى أمر ايدييور. شو حق اولان مذهبڭ، آلتى مقدّمه ايله تحقيقاتنى ياپاجغز.

برنجى مقدّمه:شو گنيش بوشلغڭ أثير ايله طولو اولديغى، فنًّا و حكمةً ثابتدر.

ايكنجى مقدّمه:أجرامِ علويه‌نڭ قانونلرينى ربط ايدن و ضيا و حرارتڭ أمثالنى نشر و نقل ايدن فضايى طولديرمش بر مادّه موجوددر.

اوچنجى مقدّمه:مادّهٔ‌ِ أثيريه‌نڭ ينه أثير اولارق قالمق شرطيله، سائر مادّه‌لر گبى مختلف تشكّلاتى و آيرى آيرى نوعلرى واردر. بخار ايله صو و بوزڭ تشكّلاتلرى گبى.

دردنجى مقدّمه:أجرامِ علويه‌يه دقّت ايديليرسه، طبقه‌لرى آراسنده مخالفت گورونور. أوت يڭى تشكّله و إنعقاده باشلامش ميليارلرجه ييلديزلردن عبارت كهكشان ايله آڭيلان طبقهٔ‌ِ أثيريه، ثابت ييلديزلرڭ طبقه‌سنه مخالفدر. بو ده منظومهٔ‌ِ شمسيه‌نڭ طبقه‌سنه و هكذا يدى طبقه‌يه قدر بربرينه مخالف طبقه‌لر واردر.

بشنجى مقدّمه:آراشديرمالر نتيجه‌سنده ثابت اولمشدر كه: بر مادّه‌ده تشكيل، تنظيم، تسويه‌لر واقع اولورسه، بربرينه مخالف طبقه‌لر حصوله گلير. بر معدندن كول، كومور، ألماس ميدانه گلير؛ آتشدن آلَوْ، دومان حصوله گلير. مولّد الماء ايله مولّد الحموضه‌نڭ إمتزاجندن صو، بوز، بخار تولّد ايدر.

آلتنجى مقدّمه:شو متعدّد أماره‌لردن آڭلاشيلدى كه؛ سماوات متعدّددر، شريعت صاحبى ده يديدر ديمشدر، اويله ايسه يديدر. مع هذا يدى، يتمش، يدى يوز صاييلرى عرب اسلوبلرنده كثرت ايچون قوللانيلير.

آرقداش! پك گنيش بولنان قرآنِ كريمڭ خطابلرينه، معنالرينه، إشارتلرينه دقّت ايديلمكله بر عاميدن طوت بر ولى‌يه قدر بتون طبقاتِ ناسه و عموم أفكارِ عامّه‌يه اولان مراعاتلرى، اوقشامالرى فوق العاده حيرته، تعجّبه موجبدر. مثلا: سَبْعَ سَمٰوَاتٍ كلمه‌سندن بعض إنسانلر هواءِ نسيميه‌نڭ طبقه‌لرينى فهم ايتمشدر. اوبر بعض ده، أرضمز ايله آرقداشلرى اولان حياتدار كره‌لرى إحاطه ايدن نسيمى كره‌لرى فهم ايتمشدر. بر قسم ده، سيّاراتِ سبعه‌يى فهم ايتمشدر. بر قسمى ده، منظومهٔ‌ِ شمسيه ايچنده أثيرڭ يدى طبقه‌سنى فهم ايتمشدر. بر قسم ده، شو بيلديگمز منظومهٔ‌ِ شمسيه

ايله برابر آلتى دانه داها منظومهٔ‌ِ شمسيه‌يى فهم ايتمشدر. بر قسم ده أثيرڭ تشكّلاتى يدى طبقه‌يه إنقسام ايتديگنى فهم ايتمشدر.

خلاصه:هر بر قسم إنسانلر، إستعدادلرينه گوره فيضِ قرآندن حصّه‌لرينى آلمشلردر. أوت قرآنِ كريم بتون شو مفهوملره شاملدر دييه‌بيليرز.

برنجى جمله:

هُوَ الَّذِى خَلَقَ لَكُمْ مَا فِى الْاَرْضِ جَمِيعًا : بو جمله‌نڭ بش وجهله ماقبليله إرتباطى واردر:

برنجى وجه:أوّلكى آيت، وجود و حيات نعمتلرينه إشارتدر. بو آيت، بقا و بقانڭ أسباب و لوازماتنه إشارتدر.

ايكنجى وجه:قرآنِ كريم وقتا كه أوّلكى آيتله بشر ايچون مرتبه‌لرڭ أڭ يوكسگى اولان رجوعى إثبات ايتدى، سامعڭ ذهننه شويله بر سؤال گلدى: شو ذليل إنسانلرڭ بو يوكسك مرتبه‌يه لياقتلرى نره‌دن گلمشدر؟ قرآنِ كريم بو جمله ايله او سؤالى شويله‌جه جوابلانديرمشدر: بتون دنيا دستِ إطاعت و تسخيرينه ويريلن إنسانڭ، ألبته خالقنڭ ياننده بيوك بر موقعى واردر.

اوچنجى وجه:أوّلكى آيت بشر ايچون حشر و قيامتڭ وجودينه إشارت ايتمه‌سى، سامعجه گويا "بشرڭ نه قيمتى واردر كه اونڭ سعادتى ايچون قيامت قوپاجق؟" دييه وارد اولان سؤال، بو آيتله: "أرض بتون مشتملاتيله إستفاده‌سى ايچون ياراديلان و بتون أنواع إطاعت و أمرينه ويريلن إنسان، نتيجهٔ‌ِ خلقتدر. ألبته و ألبته اونڭ سعادتى ايچون قيامت قوپاجقدر." دييه جوابلانديريلمشدر.

دردنجى وجه:أوّلكى آيت، قيامتده أسباب و وسائطڭ اورته‌دن قالقماسيله، إنسانڭ مرجعى يالڭز جنابِ حقّه منحصر قالاجغنه إشارت ايتمشدر. بو آيت ايسه، دنياده ده إنسانڭ مرجعِ حقيقيسى جنابِ حقّه منحصر اولديغنى سويله‌يور. زيرا أسباب و وسائطڭ آرقه‌سنده، قدرتڭ شعاعى گورونور؛ تأثير اونڭدر، أسباب ايسه پرده‌در.

بشنجى وجه:أوّلكى آيت، سعادتِ أبديه‌يه إشارتدر. بو آيت ده، سعادتِ أبديه‌نڭ إنسانه ويريلمه‌سنى إقتضا ايدن و سبب اولان جنابِ حقدن سبقت ايتمش

فضل و إنعامه إشارتدر كه؛ كنديسنه أرضڭ مشتملاتى إحسان ايديلمش إنسانڭ ألبته سعادتِ أبديه‌يه لياقتى واردر.

ثُمَّ اسْتَوٰى اِلَى السَّمَاءِ : بونڭ ماقبليله جهتِ إرتباطى درتدر:

برنجى جهت:أرض و سما توئم يعنى ايكيزدرلر، بربرندن آيريلمازلر؛ ذكرده، فكرده دائما برابر طولاشييورلر. بو جمله‌دن أوّلكى جمله‌ده أرض ذكر ايديلديگى گبى، بو جمله‌ده ده سما ذكر ايديلمشدر.

ايكنجى جهت:بشرڭ أرضدن إستفاده‌سنى إكمال و إتمام ايدن، آنجق سماواتڭ تنظيميدر.

اوچنجى جهت:أوّلكى آيت، إحسان و فضل دليللرينه إشارت ايتمشدر. بو آيت ده، قدرت و عظمته إشارت ايدييور.

دردنجى جهت:بو جمله، بشرڭ إستفاده‌سى يالڭز أرضه منحصر اولماديغنه، سما دخى اونڭ إستفاده‌سنه تسخير ايديلديگنه إشارتدر.

فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ : بو جمله‌نڭ ماقبليله إرتباطى، اوچ چشيددر:

١ - كُنْ ايله فَيَكُونُ آراسنده‌كى إرتباط گبيدر. ناصلكه مأمورڭ حصولى كُنْ أمرينه باغليدر؛ سماواتڭ تسويه‌سى ده اِسْتَوٰى يه باغليدر.

٢ - قدرتڭ تعلّقيله إراده‌نڭ تعلّقى آراسنده‌كى إرتباط گبيدر. يعنى إستوى إراده‌نڭ تعلّقنه، تسويه ده قدرتڭ تعلّقنه بڭزر بر إرتباطدر.

٣ - نتيجه ايله مقدّمه آراسنده بولنان إرتباط گبيدر. چونكه سماواتڭ تسويه‌سى، مقدّمه‌سى اولان "إستوى"يه ترتّب ايدر.

وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ : بو جمله ماقبليله ايكى وجهله مربوطدر:

برنجى وجه:بو جمله‌ده‌كى علمِ كلّى، سماواتڭ تنظيم و تسويه‌سنه دليل اولديغى گبى، تنظيم و تسويه‌نڭ وجودى ده علمِ كلّينڭ وجودينه دليلدر.

ايكنجى وجه ايسه:أوّلكى جمله قدرتِ كامله‌يه، بو جمله ايسه كلّى و شموللى علمه دلالت ايدر.

جمله‌لرڭ نكته‌لرينى بيان ايده‌جگز:

هُوَ الَّذِى إلٰى آخر... بو جمله ماقبليله باغلى دگلدر. آنجق مستأنفه اولوب بش سؤال ايله جوابلرينه إشارتدر كه، بوندن ئوڭجه بيان ايديلديگندن تكرارينه لزوم يوقدر.

هُوَ الَّذِى ده‌كى هُوَ مبتدادر، اَلَّذِى صله‌سيله برابر خبردر. بو جمله‌ده مبتدا ايله خبرڭ تعريفلرى توحيده إشارت اولديغى گبى، حصره ده دلالت ايدر. يعنى مشتملاتِ أرضيه‌نڭ خلقى جنابِ حقّه منحصر اولديغى گبى، خالقى ده يالڭز جنابِ حقدر. بو حصر، ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ جمله‌سنده اِلَيْهِ نڭ تقديميله حاصل اولان حصره دليلدر. يعنى مشتملاتِ أرضيه‌نڭ خلقى جنابِ حقّه منحصر اولديغى ايچون، قيامتده مرجعيت ده جنابِ حقّه منحصردر.

اَلَّذِى صله‌سيله برابر خبردر. خبرڭ أصلى و مستحقّى، نكره اولمقدر. بوراده معرفه اولارق گلمسى، حكمڭ ظاهر و معلوم اولديغنه إشارتدر. يعنى: "جنابِ حقّڭ مشتملاتِ أرضيه‌نڭ خالقى اولديغى معلوم و ظاهردر."

منفعت ايچون قوللانيلان لَكُمْ ده‌كى "ل" أشيانڭ خلقةً مباح، حلال، منفعتلى اولارق ياراديلوب، بعض عارضه‌لردن طولايى حرام اولمش اولدقلرينه إشارتدر. مثلا أغيارڭ مالى، عصمتِ شرعيه ايچون حرام اولمشدر. إنسانڭ أتى، حرمت و كرامت ايچون؛ زهر، ضرر ايچون؛ لاشه أتى، نجاست ايچون حرام اولمشلردر. و كذا هر بر شيده بر فائده، بر منفعت اولديغنه رمزدر. و كذا بشر ايچون هر شيده بر منفعتى بولنديغنه رمزدر. أوت هانگى شى اولورسه اولسون، بشره بر جهتدن بر إستفاده‌يى تأمين ايدر، وَلَوْ عبرت آلمق ايچون اولسون. و كذا أرضڭ قارننده إستقبال إنسانلرينى إنتظار ايدن پك چوق رحمتڭ خزينه و دفينه‌لرينڭ بولنديغنه رمزدر.

لَكُمْ جار و مجرورينڭ مَا فِى الْاَرْضِ اوزرينه تقديمى، بشره عائد إستفاده‌لرڭ هر غايه‌دن أوّل و أولٰى اولديغنه إشارتدر.

عمومى إفاده ايدن مَا هر شيده منفعتلرى آرامغه إنسانلرى ترغيب و تشويق ايچوندر.

فِى الْاَرْضِ ده‌كى فِى نڭ عَلٰى يه ترجيحى، أڭ چوق منفعتلرڭ أرضڭ قارننده اولديغنه و أرضڭ قارننده‌كى أشيانڭ تحرّيسنه إنسانلرى تشجيع ايتديگنه إشارتدر. و كذا أرضڭ ايچنده‌كى معدن و مادّه‌لرڭ إستفادهٔ‌ِ بشر ايچون ياراديليشى، أرضڭ ايچنده هنوز كشف ايديله‌ميه‌ن عناصر و مادّه‌لردن (تكاليفِ حياتڭ زحمتلرندن مستقبلڭ إنسانلرينى قورتاره‌جق) بعض غدائى وسائره مادّه‌لرڭ وجودى ممكن اولديغنه دلالت ايدر.

جَمِيعًا : أرضده‌كى بعض أشيانڭ عبث و فائده‌سز اولدقلرينه عائد أوهامى دفع ايتمك ايچوندر.

ثُمَّ اسْتَوٰى ده‌كى ثُمَّ أرضڭ خلقتيله سماواتڭ تسويه‌سى آراسنده‌كى جنابِ حقّڭ أفعال و شئوناتنڭ سلسله‌سنه إشارتدر. و كذا بشره منفعت خصوصنده، سماواتڭ تسويه‌سى أرضڭ خلقتندن رتبه‌جه اوزاق اولديغنه دلالت ايدر. ايجاز و إختصار ايچون اَرَادَ اَنْ يُسَوِّى يرنده اِسْتَوٰى دينلمشدر.

اِسْتَوٰى كلمه‌سنڭ إستعمالى، بوراده مجازدر. يعنى هدفه قصدينى حصر ايدوب صاغه صوله باقميانلر گبى، سماواتڭ تسويه‌سنى إراده ايتمشدر.

اِلَى السَّمَاءِ : بو سمادن مقصد، سماواتڭ مادّه‌سى اولان بخاردر.

فَسَوّٰيهُنَّ ده‌كى ف تفريعى إفاده ايتديگنه نظرًا، تسويه‌نڭ إستوايه باغلانماسى؛ فَيَكُونُ نڭ كُنْ أمرينه ويا قدرتڭ تعلّقى إراده‌نڭ تعلّقنه ويا قضانڭ قدره اولان ترتّبلرينه بڭزه‌يور و تعقيبى إفاده ايتديگنه گوره، مقدّر بعض فعللره ايمادر. تقديرِ كلام: نَوَّعَهَا وَ نَظَّمَهَا وَ دَبَّرَ الْاَمْرَ بَيْنَهَا فَسَوّٰيهُنَّ إلٰى آخر...دن عبارتدر. يعنى: "نوعلره آييردى، تنظيم ايتدى، آرالرنده لازم گلن أمرلرى، تدبيرلرى ياپدى؛ صوڭره يدى طبقه‌يه تسويه ايتدى."

سَوّٰى : يعنى "منتظم، مستوى؛ أنواعى، أجزالرى متساوى اولارق ياراتدى."

هُنَّ : بو ضميرڭ جمعى، سماوات اولاجق مادّه‌نڭ نوعلره منقسم اولديغنه إشارتدر.

سَبْعَ تعبيرى، سماوات طبقه‌لرينڭ كثرتنه إشارتدر و بو طبقه‌لرڭ تشكّلاتِ أرضيه‌نڭ أدوارِ سبعه‌سيله صفاتِ سبعه‌يه مناسبتدار اولديغنه ايمادر.

سَمٰوَاتٍ : بو سمالرڭ بر قسمى، سيّارات باليقلرينه دڭزدر؛ بر قسمى ده ثابت ييلديزلره مزرعه‌در؛ بر قسمى ده سما چيچكلرى حكمنده اولان "درارى" ييلديزلره باغچه و بوستاندر.

وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ : بو "واو" عطف ايچوندر. حالبوكه بوراده عطفڭ طرَفَيْنى آراسنده مناسبت يوقدر. اويله ايسه، بو مناسبتى بولمق ايچون تقديره إحتياج واردر. شويله كه: وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ "اويله ايسه، بو بيوك أجرامڭ خالقى اودر." وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ "اويله ايسه او أجرامده‌كى صنعتى تنظيم، تحكيم ايدن اودر."

إلصاقى إفاده ايدن بِكُلِّ كلمه‌سنده‌كى ب ؛ علمڭ، معلومدن إنفكاك و إنفصالنڭ ممكن اولماديغنه إشارتدر.

كُلِّ ، تعميمى إفاده ايدن بر أداتدر. بوراده إفاده ايتديگى تعميمدن هيچ بر شيئڭ، هيچ بر فردڭ تخصيصى و دائرهٔ‌ِ شمولندن إخراجى يوقدر. بو إعتبارله مَا مِنْ عَامٍ اِلَّا وَقَدْ خُصَّ مِنهُ الْبَعْضُ اولان قاعدهٔ‌ِ كلّيه‌يى تخصيص ايدييور. چونكه كنديسى بو قاعده‌نڭ شمولندن خارج قالمشدر.

شَيْءٍ : بو كلمه؛ واجب، ممكن، ممتنعه شاملدر.

عَلِيمٌ : يعنى، ذاتى ايله علم آراسنده ضرورى، لزومى بر ثبوت واردر.