— 240 —
كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَكُنْتُمْ اَمْوَاتًا فَاَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
يعنى:"نه صورتله اللّٰهى إنكار ايدييورسڭز؟ حالبوكه سزڭ حياتڭز يوقدى، او سزه حياتى ويردى؛ صوڭره سزى ئولديرهجكدر، صوڭره ينه حيات ويرهجكدر، صوڭره اوڭا رجوع ايدوب گيدهجكسڭز."
آيتلرڭ نظمنه عائد اوچ وجه، بو آيتده ده جاريدر:
بو آيتڭ ماقبليله إرتباطى:
أوت قرآنِ كريم، وقتا كه إنسانلرى عبادته و اللّٰهه ايمان ايتمگه دعوت ايتدى. و ايمانڭ إعتقاد ايديلهجك أساسلريله ياپيلاجق حكملرينى إجمالًا، دليللرينه إشارةً ذكر ايتدى. أوّلجه مجملًا إشارت ايديلن دليللرى تضمّن ايدن نعمتلرڭ تعداديله، بو آيتده ده ذكر ايتمگه عودت ايتدى.
أوت بو آيتله، أڭ بيوك نعمت اولان حياته إشارت ايديلمشدر. ايكنجى آيتله، بقا نعمتنه إشارت ايديلمشدر. أوت سماوات و أرضڭ تنظيماتى، حياتڭ كمال و سعادتنى تأمين ايدر. اوچنجى آيتله، بشرڭ كائنات اوزرينه تفضيل و تكريمنه إشارتدر. دردنجى آيتله، بشره تعليمِ علم نعمتنه إشارت ياپيلمشدر. بو نعمتلرڭ صورتنه، يعنى نعمت اولدقلرى جهته باقيليرسه؛ عنايتِ إلٰهيهيه دليل اولدقلرى گبى، عبادته ده دليلدرلر. چونكه نعمتلرى ويرنه شكر، واجبدر؛ كفرانِ نعمت، عقلًا ده حرامدر. أگر او نعمتلرڭ حقيقتلرينه باقيليرسه، مبدأ و معادى إثبات ايدن دليللردر.
و كذا بو آيت، گچن كافر و منافقلرڭ بحثنه ده ناظردر. اونڭ ايچون تعجّبى إفاده ايتمكله إنكارى تضمّن ايدن كَيْفَ ايله ياپيلان إستفهام، اونلرڭ تهديدلرينه إشارتدر.
— 241 —
شيمدى، بو جملهلرڭ آرالرندهكى إرتباط و مناسبتلردن بحث ايدهجگز:
أوت قرآنِ كريم، أوّلجه غائبانه ياپديغى حكايهدن صوڭره، بوراده خطابه باشلادى. بو ده، بلاغتجه معلوم بر نكته ايچوندر. شويله كه:
إنسان، بر آدمڭ فنالغندن، عيبلرندن بحث ايدركن حدّتى، غضبى او قدر غلبه ايدر كه؛ خيالًا، خيالى بر إحضار ايله خطاب صورتيله كنديسنه توجيهِ كلام ايتمگه باشلار. ويا اييلكلرندن بحث ايدركن شوقى و عشقى غليانه گلير، همان خيالنڭ قارشيسنه گتيرر، كنديسنه خطاب ايله قونوشمغه باشلار. بو إلتفات ايله تسميه ايديلن بر قاعدهدر. بو قاعدهنڭ لسانِ عربده بيوك بر موقعى واردر. ايشته قرآنِ كريم بو قاعدهيى تعقيبًا كَيْفَ تَكْفُرُونَ دييهرك، صيغهِٔ خطاب ايله اونلره توجيهِ كلام ايتمشدر. صوڭره وقتا كه بو مقامده تعقيب ايديلن مقصد؛ ايمان، عبادت ايتمك و كفرانِ نعمت ايتمهمك، كفرى ردّ ايتمك گبى گچن اصول و أساسلرى إثبات ايچون لازم اولان دليللرى ذكر ايتمكدر و دليللرڭ أڭ واضحى، أحوالِ بشر سلسلهسندن إستفاده ايديلن دليللردر و نعمتلرڭ أڭ بيوگى، او سلسلهنڭ عقده و دوگوملرندهدر. قرآنِ كريم
وَكُنْتُمْ اَمْوَاتًا فَاَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
اولان آيتِ كريمه ايله، بش دوگوملى، مرتّب او سلسلهِٔ عجيبهيه إشارت ايتمشدر. بز ده او بش دوگومى، بش مسئلهده حلّ و بيان ايدهجگز.
برنجى مسئله:كُنْتُمْ اَمْوَاتًا عقدهسنى، دوگومنى آچييور. شويله كه:
إنسانڭ جسدينى تشكيل ايدن ذرّهلر، عالمڭ ذرّاتى ايچنده جامد، طاغنيق بر شكلده ايكن، باقارسڭ كه؛ مخصوص بر قانون ايله، معيّن بر نظام ايله إنتظام آلتنه آلينهرق عالمِ عناصره گوندريلير. عالمِ عناصرده ساكت، ساكن، گيزلى بر وضعيتده ايكن، بردن بره قافله قافله، معيّن بر دستور ايله، يومى بر إنتظام ايله، بر قصد و حكمت آلتنده عالمِ مواليده إنتقال ايدر. عالمِ مواليدده ده، سكوت ايچنده ايكن بردن بره عجيب، غريب بر طرز ايله نطفهيه إنقلاب ايدر. صوڭره متسلسل إنقلابلر ايله علقه
— 242 —
اولور؛ صوڭره مضغه اولور، صوڭره أت، كميك اولور. بو إنقلابلرڭ هر بريسى، أوّلكيسنه نسبةً داها مكمّل ايسه ده، لايقنه گوره مواتدر، يعنى حياتسزدر.
س- موت، حياتڭ زواليدر. حالبوكه او ذرّهلرده حيات يوقدر كه، زوالى موت اولسون؟
ج- موتڭ او ذرّهلره إطلاق ايديلمسى، مجازدر. سببى ايسه؛ اوچنجى، دردنجى دوگوملرى ذهنه قبول ايتديرمك اوزره، ذهن ايچون بر حاضرلامادر.
ايكنجى مسئله:فَاَحْيَاكُمْ دوگومنى آچييور. أوت حيات، قدرتِ أزليهنڭ أڭ بيوك و أڭ اينجه و أڭ عجيب بر معجزهسيدر و بتون نعمتلردن اوستوندر و مبدأ و معادڭ برهانلرندن أڭ ظاهر برهاندر.
أوت حيات نوعلرينڭ أڭ أدناسى نبات حياتيدر. حياتِ نباتيهنڭ باشلانغيجى، چكردكده ويا حبّهده حيات دوگومنڭ اويانوب آچيلماسيدر. بونڭ كيفيتى او قدر ظاهر، او قدر عمومى، او قدر مألوف ايكن، زمانِ آدمدن شيمدىيه قدر حكمتِ بشردن و فلسفهسندن گيزلى قالمشدر. ايشته حياتڭ نه درجه اينجه اولديغى آڭلاشيلدى.
و كذا حياتى اولميان بر جسم، أڭ بيوك بر طاغ ده اولسه تكدر، يتيمدر، مكانندن باشقه بر شيله مناسبتى يوقدر. لٰكن بال آريسى گبى كوچك بر جسم، حياته مظهر اولديغى زمان، بتون كائناتله مناسبتدار اولور و هر شيله آليش ويريش ياپار؛ حتّى دييهبيلير كه: "كائنات بنم ملكمدر، بنم يرمدر." كائناتڭ هر طرفنه گيدر، حواسّيله تصرّف ايدر، بتون أشيا ايله كسبِ معارفه ايدر. بِالخاصّه حياتِ إنسانيه طبقهسنه چيقان حيات، عقلڭ نوريله عالملرى گزمش اولور. عالمِ جسمانيده تصرّف ايتديگى گبى، عالمِ روحانيده گزر، عالمِ مثاله سياحت ايدر؛ كنديسى او عالملرى زيارته گيتديگى گبى، او عالملر ده، اونڭ روحنڭ آيينهسنده تمثّل ايتمكله إعادهِٔ زيارت ايتمش گبى اولورلر. حتّى إنسان "عالم، اللّٰهڭ فضليله بنم ايچون خلق اولنمشدر" دييهبيلير. حياتِ إنسانيه؛ هر بريسى چوق طبقهلره شامل اولارق حياتِ مادّيه، حياتِ روحانيه،
— 243 —
حياتِ معنويه، حياتِ جسمانيه گبى نوعلره آيريلير، إنبساط ايدر. ديمك ضيا، رنك و جسملرڭ گورونمسنه سبب اولديغى گبى؛ حيات ده، موجوداتڭ كاشفى و سببِ ظهوريدر. أوت حيات، بر ذرّهيى بر كره گبى ياپار؛ أصحابِ حياتڭ هر بريسى، عالم بنمدر دييهبيلير. آرالرنده مزاحمه و مناقشه ده اولماز؛ مزاحمه و مناقشه، يالڭز نوعِ بشرده اولور. ايشته حياتڭ نه بيوك بر نعمت اولديغى آڭلاشيلدى.
و كذا جامد، طاغنيق بعض ذرّهلرڭ بردن بره بر وضعيتدن چيقوب، معقول بر سبب اولماديغى حالده ديگر بر وضعيته گيرمهسى، صانعڭ وجودينه ظاهر بر دليلدر. حتّى حيات؛ حقيقتلرڭ أڭ أشرفى، أڭ تميزيدر؛ هيچ بر جهتله خسّتى يوقدر، چركين بر لكهسى يوق. حياتڭ طيشى ده ايچى ده هر ايكى يوزى ده لطيفدر. حتّى أڭ كوچك و خسيس بر حيوانڭ حياتى بيله يوكسكدر. بونڭ ايچوندر كه، حيات ايله قدرت آراسنده ظاهرى بر سبب توسّط ايتمييور. حياته بِالذّات قدرتڭ مباشرتى، عزّته منافى دگلدر. حالبوكه امورِ خسيسهيه قدرتڭ ظاهرًا مباشرتى گورونمهمك ايچون أسبابِ ظاهره وضع ايديلمشدر. ديمك حياتده خسّت يوقدر. ايشته بوندن آڭلاشيلدى كه؛ حيات، صانعڭ وجودينه أڭ ظاهر بر دليلدر.
و كذا أڭ بسيط بر جسمڭ گچيرمش اولديغى إنقلابات و تحوّلاته دقّتله باقيليرسه گورولور كه؛ عالمِ ذرّاتدهكى ذرّهلر، عالمِ عناصره إنتقال ايدنجه باشقه صورتلره گيررلر، عالمِ مواليدده باشقه صورتلره دونرلر، نطفهده باشقه وضعيت آليرلر، صوڭره علقه اولور، صوڭره مضغه اولور، صوڭره بر إنسان صورتنى گيهر، اورتهيه چيقارلر. بو قدر إنقلاباتِ عجيبه أثناسنده، ذرّهلر اويله منتظم حركات و معيّن دستورلر اوزرينه جريان ايدرلر كه؛ صانكه بر ذرّه، مثلا عالمِ ذرّاتده ايكن وظيفهلنديريلمش و عبد المجيدڭ گوزنده ير آلوب وظيفه گورمك اوزره يوله چيقاريلمشدر. بو حالى، بو وضعيتى، بو إنتظامى گورن بر ذهن، بِلا تردّد حكم ايدر كه؛ او ذرّهلر، بر قصد ايله و بر حكمت آلتنده گوندريلير. ايشته ذرّاتڭ حياته مظهريتى ايچون گچيرديگى بو قدر عجيب و غريب طورلر، إنسانه ايكنجى بر حياتڭ بو حياتدن داها قولاى و داها سهل اولديغنه ده بر قناعت گتيرر. ايشته حياتڭ مبدأ و معاده دليل اولديغى بو حقيقتلردن آڭلاشيلدى.
— 244 —
فَاَحْيَاكُمْ جملهسى، ثُمَّ يُمِيتُكُمْ جملهسنه بر دليل گبيدر. هپسى ده برلكده، كَيْفَ دن إستفاده ايديلن إنكاره دليلدر.
اوچنجى مسئله:ثُمَّ يُمِيتُكُمْ عقدهسنى آچار. أوت موتڭ ده حيات گبى مخلوق اولديغنه، موتڭ إعدام و عدمِ محض اولماديغنه دلالت ايدر. موت، آنجق روحڭ جسد قفسندن چيقماسيله تبديلِ مكان ايتمهسندن عبارتدر. و كذا نوعِ بشرده موجود أمارات و إشاراتِ كثيرهدن قطعيتله آڭلاشيلير كه، إنسان ئولدكدن صوڭره بر شيئى باقى قالير؛ او شيئى ده، آنجق روحدر. ديمك روحڭ بقاسى، خاصّهِٔ ذاتيهدر. بو خاصّهِٔ ذاتيهنڭ بر فردده موجود اولماسى، نوعڭ تمامنده موجود اولماسنى إستلزام ايتمكله؛ موجبهِٔ جزئيهنڭ موجبهِٔ كلّيه حكمنده اولديغنه بر مثال تشكيل ايدييور. بناءً عليه موت، حيات گبى بر معجزهِٔ قدرتدر. يوقسه حيات شرطلرى بولنمديغندن عدمڭ دائرهسنه گيرمش دگلدر.
س- ئولوم ناصل نعمت اولور و نه صورتله نعمتلرڭ صيرهسنه داخل ايديلمشدر؟
ج- أوّلا: ئولوم، سعادتِ أبديهيه مقدّمهدر؛ بو إعتبارله نعمت صاييلابيلير. چونكه نعمتڭ مقدّمهسى ده نعمتدر. نتهكيم واجبڭ مقدّمهسى، واجب؛ حرامڭ مقدّمهسى، حرامدر.
ثانيًا: ئولوم، مضر حيوانلرله طولو بر حپسدن گنيش بر صحرايه چيقمق گبيدر. بناءً عليه روح، جسد قفسندن چيقارسه نجات بولور.
ثالثًا: ئولوم اولماسه ايدى، كُرهِٔ أرض نوعِ بشرى إستيعاب ايدهمزدى و نوعِ بشر مدهش پريشانيتلره معروض قاليردى.
رابعًا: إختيارلق يوزندن اويله بر درجهيه گلنلر وار كه، تكاليفِ حياتيهيه قادر اولاماز، دائما ئولومنى ايسترلر.
ايشته بونڭ ايچون، ئولوم نعمتدر.
دردنجى مسئله:ثُمَّ يُحْيِيكُمْ عقدهسنڭ بيانندهدر. أوت بو حيات، ايكنجى
— 245 —
حياتدر كه؛ ئولومدن صوڭره، حشردن أوّل وقوعه گلير. ديمك حياتِ اُخرويه بو ايكنجى حياتله باشلار. بناءً عليه بو يُحْيِيكُمْ دهكى خطاب، يالڭز إنسانلره عائد دگلدر، بِالجمله كائناته راجعدر. چونكه بو حياتِ اُخرويه، بتون كائناتڭ نتيجهسيدر. أگر بو حيات اولماسه، كائناتده حقيقت دينلن هر شى، ضدّينه إنقلاب ايدر. مثلا: نعمت نقمت اولور، عقل بلا اولور، شفقت ييلان اولور.
بشنجى مسئله:ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ نڭ عقدهسى حقّندهدر. أوت جنابِ حق، عالمِ كون و فساد دينلن شو عالمده حُسن، قبح، نفع، ضرر گبى ضدلرى، چوق حكمتلره بناءً قاريشق بر طرزده ياراتمشدر. هم ده إظهارِ عزّت ايچون، وسائط و أسبابى وضع ايتمشدر. حشر و قيامتده كائنات تصفيه عملياتنى گورديگى زمان، ضدلر بربرندن آيريلير و أسباب ايله وسائط ده اورتهدن قالقار؛ اورتهدهكى پرده و حجاب قالقدقدن صوڭره، هركس صانعنى گورور و حقيقى مالكنى بيلير.
تتمّه
مذكور آيتدهكى جملهلرڭ آراسندهكى إرتباطڭ خلاصهسنه بر ذيلدر
جنابِ حق، وقتا كه اونلرڭ كفرينى، إستفهام إفاده ايدن كَيْفَ ايله ردّ ايتدى و خلقى ده تعجّبه دعوت ايتدى و اوندن صوڭره گلن درت بيوك إنقلابى گوسترن درت جمله ايله برهان گتيرهرك إثبات ايتدى؛ او إنقلابلرڭ هر بريسى چوق طورلره، وضعيتلره و مرتبهلره شامل اولديغى گبى، كندندن صوڭره گلن إنقلابلرى حاضرلاييجى برر مقدّمه اولدى. برنجى إنقلابه وَ كُنْتُمْ اَمْوَاتًا جملهسيله إشارت ايديلمشدر. يعنى بر إنسانڭ جسدينى تشكيل ايدن ذرّهلرڭ عالمِ ذرّاتده گچيرمش اولديغى وضعيتلردن صوڭ وضعيتنه إشارتدر كه، فَاَحْيَاكُمْ جملهسيله إشارت ايديلن ايكنجى إنقلابه مقدّمه اولور. حقائقِ كونيهنڭ أڭ عجيبى اولان شو ايكنجى إنقلاب ده چوق مرتبهلره، چوق طورلره شاملدر كه؛ صوڭ طورى، وضعيتى ثُمَّ يُمِيتُكُمْ جملهسيله إشارت ايديلن اوچنجى إنقلابه مقدّمه اولور. بو إنقلاب دخى پك چوق برزخى طورلره شامل اولوب،
— 246 —
صوڭ وضعيتى ثُمَّ يُحْيِيكُمْ جملهسيله إشارت ايديلن دردنجى إنقلابده تماملانير. بو دردنجى إنقلاب دخى، بر چوق قبرى و حشرى وضعيتلره شامل اولوب، أڭ صوڭ وضعيتى ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ جملهسيله ختام بولور. ديمك بر ذىحياتڭ جسدى، برنجى إنقلابڭ برنجى وضعيتندن باشلامق اوزره دائما تجدّد ايدر، تازهلنير؛ يعنى بر لباسدن، بر قيافتدن چيقار، داها گوزل بر لباسه، بر قيافته گيرر. و هكذا بويلهجه سعادتِ أبديهيه مظهر اولونجهيه قدر دوام ايدر. بناءً على هذا بر ذىحياتڭ شو متسلسل وضعيتلرينه باقان بر آدم، ناصل إنكاره جسارت ايدهبيلير.
شيمدى مذكور آيتدهكى جملهلرڭ هيئتلرندن بحث ايدهجگز:
برنجى جمله:كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللّٰهِ بو جمله ايله ياپيلان إستفهام، او كافرلرڭ ذهنلرينى، گوزلرينى؛ ياپدقلرى كوتولگه، فنالغه چويرتير. تا كه، بِالذّات شقاوتلرينى گورسونلر؛ بلكه إنصافه گلوب إقرار ايدرلر. تَكْفُرُونَ دهكى خطاب، جنابِ حقّڭ شدّتِ غضبنه إشارتدر. چونكه غيبتدن خطابه ياپيلان إلتفات؛ يا شدّتِ حدّته ويا كثرتِ محبّته إشارتدر.
تَكْفُرُونَ يه بدل لَا تُؤْمِنُونَ نڭ ذكر ايديلمهمسى، اونلرڭ شدّتِ عنادلرينه إشارتدر. چونكه اونلر، حقّانيتى دلائل ايله ثابت اولان ايمانى ترك و بطلانى برهانلر ايله ثابت اولان كفرى قبول ايتديلر.
وَ كُنْتُمْ اَمْوَاتًا : بو جملهدهكى "واو"، واوِ حاليهدر. يعنى مابعدينڭ ماقبلنه حال اولديغنه دلالت ايدر. ديمك كُنْتُمْ اَمْوَاتًا ، تَكْفُرُونَ نڭ فاعلنه حالدر. حالڭ، ذوى الحالڭ عاملى ايله برابر اولماسى شرطدر. حالبوكه بوراده درت جمله واردر. بونلردن ايكيسى ماضى، ايكيسى مستقبل اولدقلرندن، ذوى الحالڭ عاملى اولان تَكْفُرُونَ ايله زمانجه مقارن دگلدرلر. بناءً عليه "واو"ڭ حاليتى، بر مقدّره إشارتدر. تقديرِ كلام: وَ تَعْلَمُونَ اِنْ كُنْتُمْ اَمْوَاتًا بو إعتبارله، تَكْفُرُونَ نڭ فاعلنه تَعْلَمُونَ جملهسى حال اولور. اوتهكى جملهلر اِنْ ه خبر اولورلر.
— 247 —
س- اونلر، برنجى ئولوم ايله بر حياتى بيليرلرسه ده، اللّٰهدن اولديغنى بيلمزلر، إنكار ايدرلر. ايكنجى حيات ايله اللّٰهه رجوعى ذاتًا إنكار ايدرلر؟
ج- جهلى إزاله ايدهجك دليللر ظاهر ايكن او وجهله جهل دينلمهمسى، بلاغتڭ قاعدهلرندن بريدر. بوڭا بناءً، برنجى موت ايله برنجى حياتڭ أطوار و أحوالنه ياپيلان دقّت، صانعى إقرار و تصديق ايتمگه إجبار ايدر و عين زمانده أوّلكى حيات و مماتڭ اللّٰهدن اولديغنى بيلمك، ايكنجى بر حياتڭ اولاجغنه ده ذهنى إقناع و إجبار ايدر. حال بويله ايكن، جاهل تلقّى ايتديگڭ او كافرلر، عالملر صيرهسنه داخلدرلر.
كُنْتُمْ دهكى خطابدن، اونلرڭ عالمِ ذرّاتده دخى بر نوع وجود و تعيّنلرى اولديغى آڭلاشيلييور. يوقسه او ذرّات، تصادف ايله راست گله معيّن جسملرى تشكيل ايدهمز.
اَمْوَاتًا تعبيرى، لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا نڭ مئالنه ايمادر.
فَاَحْيَاكُمْ : بو ف تعقيب و إتّصالى إفاده ايدر. يعنى، ماقبليله مابعدينڭ آراسنده مسافه اولميهجقدر. حالبوكه بوراده، موت ايله حيات آراسنده اوزون بر مسافه واردر. أوت فقط بو ف ، صانعى إثبات ايدن دليللرڭ منشئنه إشارتدر كه؛ او ذرّاتڭ هيچ بر واسطه و أسباب اولمقسزين جماديتدن حيوانيته دفعةً إنتقال ايتمهسى، ذهنى صانعى إقرار ايتمگه مجبور ايدر. و كذا او ذرّات، موات حالنده ايكن وضعيتلرى ثابت اولماديغندن، شأنلرى و إقتضالرى، فاصلهسز تعقيبدر.
س- اَحْيَاكُمْ ڭ يرينه نه ايچون صِرْتُمْ اَحْيَاءً دينلمهمشدر؟
ج- اَحْيَاكُمْ ، حياتڭ جنابِ حق طرفندن إعطا ايديلديگنه صراحةً دلالت ايدر. صِرْتُمْ اَحْيَاءً ده او دلالت يوقدر. يالڭز "حيات صاحبى اولديڭز" معناسنه دلالت ايدر.
ثُمَّ يُمِيتُكُمْ : بونڭ يرينه تَمُوتُونَ ذكر ايديلمهمسى؛ موتڭ، قدرڭ تقديريله، قدرتڭ بيوك بر تصرّفى اولديغنه إشارتدر. أوت عمرِ طبيعيسنى بيتيروب
— 248 —
صوڭره ئولنلر پك آزدر. قسمِ أعظمى، عمرِ طبيعيسى أثناسنده ئولورلر. ديمك موت، طبيعى بر نتيجه دگلدر؛ آنجق جسدڭ إنحلاليله طاغيلماسندن عبارتدر، يوقسه روحڭ فناسيله دگلدر. موت ايله جسد طاغيلير، روح باقى قالير.
ثُمَّ يُحْيِيكُمْ : ماقبليله مابعدى آراسنده بُعْدِ مسافهيى إفاده ايدن ثُمَّ ، إماته ايله ايكنجى إحيا آراسنده قوجهمان عالمِ برزخڭ فاصله اولديغنه إشارتدر.
ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ : بو ثُمَّ ايسه، ايكنجى إحيا ايله رجوع آراسنده موجود بيوك بر پرده و حجابڭ بولنديغنه إشارتدر.
تُرْجَعُونَ يعنى: أسباب پردهسنڭ كشفى ايله، وسائطڭ طرديله اللّٰهه رجوع ايدهجكسڭز.
سؤال:اللّٰهه رجوع ايتمك، اللّٰهدن گلمگى إقتضا ايدر. بونڭ ايچون بر قسم إنسانلر، اللّٰه ايله إنسان آراسنده إتّصالى توهّم ايتمشلردر و بعض صوفيلر ده شبههيه دوشمشلردر؟
جواب:دنياده إنسانڭ وجود و بقاسى اولديغى گبى، آخرتده ده وجود و بقاسى واردر. دنيادهكى وجود، واسطهسز دستِ قدرتدن چيقار. دنياده تركيب، تحليل، تصرّف، تحوّل ايله قاريشق بقا مسئلهسى سابقًا ذكر ايديلن حكمت اوزرينه أسباب، وسائط، علل، مسئلهيه مداخله ايدوب آرايه گيررلر. آخرتده ايسه وجود و بقا، هر ايكيسى ده لوازماتيله، تركيباتيله بِالذّات دستِ قدرتدن چيقارلر و هركس حقيقى مالكنى بيلير. ايشته بونى آڭلايان، رجوعڭ نه ديمك اولديغنى آڭلار.