اِنَّ اللّٰه‌َ لَا يَسْتَحْيِى اَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَاَمَّا الَّذِينَ اٰمَنُوا فَيَعْلَمُونَ اَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ اَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا اَرَادَ اللّٰه‌ُ بِهٰذَا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَ يَهْدِى بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ اِلَّا الْفَاسِقِينَ ٭ اَلَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰه‌ِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ مَا اَمَرَ اللّٰه‌ُ بِهِ اَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِى الْاَرْضِ اُولٰئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

غايت قيصه‌جق بر مئالى:يعنى "جنابِ حق قوللرينى إرشاد و ايقاظ ايتمك اوزره، سيورى سينك گبى حقير، قيمتسز بر حيوانله ويا بر مخلوقله مثال گتيرمگى، كافرلرڭ كيفى ايچون ترك ايتمز. ايمانى اولانلر، اونڭ ربلرندن حق اولديغنى بيليرلر. امّا كافرلر، اللّٰه‌ بو گبى حقير مثاللردن نه‌يى إراده ايتمشدر دييورلر. اللّٰه‌ اونڭ ايله چوقلرينى ضلالته آتار و چوقلرينى ده هدايته گوتورور. فقط فاسقلردن ماعدا ضلالته آتديغى يوقدر. فاسقلر ده اول آدملردر كه؛ اللّٰهڭ طاعتندن خروجله، ميثاقِ أزليدن صوڭره عهدلرينى بوزارلر و اللّٰهڭ أقربالر آراسنده ويا مؤمنلر بيننده أمر ايتديگى خطِّ مواصله‌يى كسرلر؛ ير يوزنده ايشلرى إفساددر؛ دنيا و آخرتده ضرر و خسرانه معروض قالان آنجق اونلردر."

بو آيتڭ ده سائر آرقداشلرى گبى موضوعِ بحث اولاجق وجوهِ إرتباطى و جهاتِ نظميه‌سى اوچدر. مع هذا بو آيتڭ مئالى هم ماقبلنه، هم مابعدينه، هم قرآنڭ تمامنه باقييور.

مابعدينه اولان وجهِ إرتباطى:

أوت وقتا كه قرآنِ عظيم الشان سينكدن عنكبوتدن مثال گتيردى، قارينجه ايله بال آريسندن بحث ايتدى؛ مشركلر، منافقلر، يهوديلر إعتراض ايچون فرصت بولارق أحمقانه ديديلر كه:

"اللّٰه‌ عظمتيله برابر، بويله خسيس، حقير شيلردن بحث ايتمگه تنزّل ايدر مى؟ حالبوكه أصحابِ كمال، بو گبى قيمتسز شيلردن بحث ايتمگه تنزّل ايتمزلر، حيا ايدرلر." قرآنِ كريم بو آيتله آغزلرينى ووره‌رق قپاتدى.

ماقبلنه جهتِ نظم و إرتباطى:

أوت قرآنڭ إحتوا ايتديگى صفات و مزايانڭ هيچ بر كلامده، هيچ بر كتابده، هيچ بر شخصده بولنمديغى سوره باشنده إثبات ايديلديگى گبى، حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ نبوّتى ده قرآنڭ إعجازيله إثبات ايديلدى. قرآنڭ إعجازى دخى تحدّى ايله، يعنى مخالفلرى معارضه، مبارزه ميداننه دعوت ايتمكله إثبات ايديلدى. چونكه معارضه‌يه ياپيلان دعوت، سكوت ايله جوابلانديريلدى. بويله جهان‌شمول بر إنقلابى سونديرمك ايچون ياپيلان دعوت اوزرينه مبارزه ميداننه گيتمه‌يوب سكوت ايتمك، ألبته أثرِ عجزدر. قرآنِ كريمڭ بو إثباتلرينه قارشى كافرلر حبط اولوب آغزلرينى آچامدقلرى گبى، نبضلرى بيله فلجه اوغرادى. يالڭز قرآن هر خصوصده حدِّ كماله بالغ اولديغندن، اوزاقدن اوزاغه بعض اوفاق إعتراض طاشلرينى آتمشلردر. أزجمله: كَمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَارًا و اَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ گبى عادى، قيمتسز مثاللردن قرآنڭ گتيرديگى تمثيللر، يوكسك كلاملرڭ كمالنه ياقيشماز. بو گبى تمثيللر، بين الناس ياپيلان مكالمه‌لره، قونوشمالره بڭزه‌يورلر، دييه مغالطه ايله خلط ايتمشلردر. قرآنِ كريم اونلرڭ او خلطلرينى بو آيتله باشلرينه وورمشدر.

آرقداش! عجله ايتمه، بوراده بر پارچه طورمق ايجاب ايدر. اونلرڭ پك واهى و ضعيف شبهه‌لرى واردر. بو شبهه‌لر، متسلسل بعض وهملردن نشئت ايتمشدر. او وهملر ده، بعض مغالطه‌لردن حصوله گلمشلردر.

اونلرڭ قرآنڭ كمالنى تنزيل ايتمك ايچون، قرآنڭ تمثيللرينى إنسانلرڭ تمثيللرينه قياس ايتمه‌لرى، "قياسِ مع الفارق"در؛ آرالرنده دنيالر قدر فرق واردر. اونلرى مغالطه ايله بو قياسه سَوق ايدن نقطه‌لر:

١ - اونلر هر شيئه، مألوفلرينه باقدقلرى نظر ايله باقييورلر.

٢ - اونلر إنسانڭ ذهننڭ، فكرينڭ، لساننڭ، سمعنڭ جزئى اولدقلرينى و جزئى اولدقلرندن، قصدًا و بِالذّات ايكى شيئه برابر تعلّق ايده‌مدكلرينى نظره آلمشلردر.

٣ - همّتڭ يوكسك و آلچاق قسملرينى تفريق ايدن مقياسڭ، إشتغال و إهتمامدن عبارت اولديغنى دوشونمشلردر. يعنى يوكسك شيلره إهتمام ايدنڭ همّتى يوكسكدر، آلچاق ايشلرده إشتغال ايدنڭ همّتى آلچاقدر.

٤ - قيمت و عظمتڭ، همّت نسبتنده اولديغنى ظن ايتمشلردر. حتّى كوچك ويا آلچاق بر شيئى، يوكسك و بيوك شخصلره إسناد ايتمزلر. گويا عظيم إنسانلر، قيمتى اولميان شيلره تنزّل ايتمزلر و ضعيف، كوچك بر شى، او بيوك همّت و عظمتى تحمّل ايده‌مز.

ايشته او بوش قفاليلر، بو نقطه‌لره إستنادًا جنابِ حقّى ده إنسانلره قياس ايده‌رك دييورلر كه: "اللّٰه‌ جلال و عظمتيله إنسانلرڭ قونوشدقلرى گبى ناصل إنسانلر ايله تكلّم ايتمگه تنزّل ايدر؟ و بو جزئى و حقير شيلردن ناصل بحث ايدر؟ عظمتنه ياقيشير مى؟" عجبا او سفها طاقمى؛ اللّٰهڭ إراده‌سى، علمى، قدرتى گبى سائر صفتلرينڭ ده كلّى، عمومى، شامل، محيط اولدقلرينى بيلمزلر مى؟ و ينه بيلمزلر مى كه؛ جنابِ حقّڭ عظمتنه مقياس، آنجق مجموع آثاريدر، يالڭز بر أثر مقياس اولاماز! و ينه بيلمزلر مى كه؛ جنابِ حقّڭ تجلّيسنه ميزان اولاجق، كافّهٔ‌ِ كلماتيدر كه؛ أشجار قلم، دڭزلر مركّب اولسه، او كلماتى يازوب بيتيره‌مزلر.

(حاشيه): بو مئالده‌كى آيتده بر مبالغه، بر مزايده گورونور. فقط حقيقته، واقعه باقيليرسه زياده‌لك يوقدر. چونكه "كلمه"، بر معنايى إفاده ايدن شيئه دينير. امّا نحويلرڭ لفظ ايله تقييد و تخصيص ايتدكلرى، اونلره مخصوص بر إصطلاحدر. أوت برى قال، ديگرى حال اولمق اوزره ايكى لسان واردر. لسانِ قالڭ كلماتى ألفاظ ايسه، لسانِ حالڭ كلماتى ده أحوالدر. بناءً عليه قدسى شاعرڭ وَ فِى كُلِّ شَيْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ ديديگى گبى؛ كتابِ كبيرِ كائناتده ياراديلان هر هانگى بر شى، خالقڭ عظمتنه دلالت ايدن بر كلمهٔ‌ِ حاليه‌در. أشجار ايله دڭزلر، كائنات كتابنده موجود كلماتِ حاليه‌لرڭ يازيلماسنه كافى گلديگى تقديرده، او دڭزلرڭ قطره‌لرى، او آغاجلرڭ ذرّه‌لرى برر حالى كلمه اولديغندن، اونلرڭ ده يازيلمسى ايچون مركّب، قلم لازمدر. اويله ايسه اونلر ايچون ده، اونلر قدر باشقه أشجار و دڭزلر لازمدر. و هكذا هر بر برنجينڭ قطره‌لرى و كلماتى يازيلدقدن صوڭره، اوڭا ده اونڭ قدر ايكنجى بر طاقم أشجار و دڭزلر لازمدر. حال بويله‌جه إلى‌غير النهايه تسلسل ايدر گيدر. جنابِ حقّڭ كلماتى، يعنى جنابِ حقّڭ عظمتنه دلالت ايدن كلماتِ حاليه‌سى بيتمز. ديمك حقيقتده اَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّى وَ لَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا آيتنڭ إفاده ايتديگى معناده هيچ بر جهتله مبالغه، مزايده يوقدر، بلكه تناقص واردر.

مترجم عبد المجيد

مثلا: شمس عاقل، إختيار و إراده صاحبى فرض ايديلسه، ضياسنى بتون عالمه نشر ايتديگى بر صيراده پيس، ملوّث بر ذرّه

ده اونڭ ضياسندن إستفاده ايتديگى وقت، شمسه قارشى "نه ايچون بو پيس، بو ملوّث ذرّه ايله مشغول اولدى و نه ايچون اوڭا ضياسنى ويردى" دييه إعتراض ايديله‌بيلير مى؟ حاشا! شمسڭ عظمتنه بر نقيصه گلير مى؟ يوق. بناءً عليه غايت بيوك اولان بو عالمى، بيوك بر صنعت ايله و بيوك بر إهتمامله خلق ايتديگى گبى، جوهرِ فرد ايله تعبير ايديلن ذرّه ده اونڭ دستگاهِ قدرتندن چيقان بر أثرِ صنعتيدر. چونكه او بيوك قدرتڭ نظرنده جواهرِ فرد، يعنى ذرّه‌لرله نجومِ سيّاره، يعنى گزيجى ييلديزلر مساويدرلر. زيرا او بيوك اللّٰهڭ قدرتى، علمى، إراده‌سى، كلامى، ذاتى صفتلريدر. ذاتِ أقدسه لازمدرلر. اونلرده تجدّد يوق، زياده و نقصان اولمغه قابليت يوق، تغيّرلرى يوق كه، مرتبه‌لرى اولسون. مع هذا عجز بو صفتلرڭ ضدّى اولديغندن، اونلرڭ ايچنه گيروب اوطوراماز. بناءً عليه قدرتِ إلٰهيه‌ده ذرّه ايله شمس آراسنده فرق يوقدر. مثلا ترازونڭ هر ايكى گوزنده ايكى گونش ويا ايكى ذرّه بولونديغى فرض ايديلسه، آرالرنده مساوات و موازنه بولنديغندن خارجدن بر قوّت بر گوزينه باصارسه، اوته‌كى گوز هوايه قالقار. ايستر او گوزده ذرّه اولسون، ايستر گونش اولسون، او قوّته گوره فرقلرى يوقدر؛ ايكيسى ده بردر. كذالك ممكن اولان بر شيئڭ طرَفَيْنى، يعنى وجود و عدمى آراسنده، ترازونڭ گوزلرى گبى مساوات اولديغندن، قدرتِ أزليه هانگى طرفه باصارسه، اوته‌كى طرف هبا گبى هوايه قالقار. گونش، سينك، ذرّه بو خصوصده هپسى ده بردر.

خلاصه:ذرّه گبى كوچك شيلر ويا عادى فعللر، خالقڭ خلقيله وجوده گلدكلرى ايچون، اونڭ دائرهٔ‌ِ علمنده داخل اولدقلرى بديهيدر. بو إعتبارله اونلردن بحث ايتمكده بِالبداهه مشاحّت (مناقشه ايتمك) يوقدر. قرآنِ كريم

اَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ

آيتيله بو سرّه إشارت ايتمشدر. يعنى خلق ايدن خالق، مخلوقنى بيلمز مى و بيلمه‌مسنڭ إمكانى وار مى؟ اويله ايسه مخلوقندن نه ايچون بحث ايتمه‌سين، نه ايچون مخلوقيله قونوشماسين؟

ايكنجى مغالطه:اونلر "قرآنڭ اسلوبلرى و شيوه‌سى آلتنده بر إنسانڭ تمثالى گورونور" دييورلر. چونكه قرآنده بحث ايديلن عادى ايشلر و حقير شيلر، إنسانلرڭ آراسنده ياپيلان محاوره و قونوشمالر گبيدر. بو جاهل حريفلر بيلمزلر مى كه سويله‌نيلن

بر كلام، بر جهتدن متكلّمنه باقارسه بر قاچ جهتدن ده مخاطبنه باقار. چونكه مخاطبڭ أحوالنى نظره آلمق لازمدر كه، سويله‌نيلن سوز او أحوالڭ إقتضاسى اوزرينه سويلنسين. بناءً عليه قرآنڭ مخاطبى بشردر. قرآنڭ مقصدى ده تفهيمدر. يعنى بشرڭ بيلمديگى شيلرى بيلديرمكدر. بوڭا بناءًدر كه، بلاغتڭ إقتضاسى اوزرينه قرآن بشرڭ حسّياتيله ممزوج اولان اُسلوبلرينى گيه‌ر و شيوه‌سيله سويلر كه، بشرڭ فهمى سويله‌نيلن سوزدن توحّش ايدوب ئوركمه‌سين. أوت يوكسك بر إنسان، بر چوجقله قونوشديغى زمان چوجقلرڭ شيوه‌سيله قونوشورسه، چوجغڭ ذهننى اوقشامش اولور. چوجغڭ فهمى، اونڭ چات پات سويله‌ديگى سوزلر ايله اُنسيت پيدا ايدر؛ سويله‌دكلرينى ديڭلر و آڭلار. عكسى حالده او إنسان ايله او چوجق آراسنده بر معلومات آليش ويريشى اولاماز. اللّٰه‌ ايله بشر آراسنده‌كى أخذ و إعطالر ده بويله‌در. أگر جنابِ حق بشره إعطا ايده‌جگى معلوماتى بشرڭ ترازوسيله طارتوب ويرمزسه، بشر قطعيًا نه باقار و نه ده آلير. چونكه بشر آنجق آليشمش اولديغى ترازىسنڭ ديلندن آڭلار، بو فنّى ترازيلرڭ ديلندن آڭلاماز.

س- حقيقةً أشيانڭ حقارتى، خسّتى؛ قدرتڭ عظمتنه، كلامڭ نزاهت و نزاكتنه منافيدر؟

ج- بعض شيلرده ويا ايشلرده گورونن حقارت، چركينلك؛ أشيانڭ ملك جهتنه عائددر. يعنى طيش يوزينه ناظردر و بزم نظريمزده اويله گورونور. و بونڭ ايچون، أشيا ايله يدِ قدرت آراسنه پرده اولارق أسبابِ ظاهريه وضع ايديلمشدر كه، سطحى نظريمزده يدِ قدرتڭ او گبى أشيا ايله مباشرتى گورونمسين. فقط ملكوت جهتى، يعنى ايچ يوزى ايسه شفّاف و يوكسكدر. قدرتڭ تعلّق ايتديگى بو جهتده، هيچ بر شى قدرتڭ تعلّقندن خارج دگلدر. أوت عظمتِ إلٰهيه أسبابِ ظاهريه‌نڭ وضعنى إقتضا ايتديگى گبى، وحدت و عزّتِ إلٰهيه ده قدرتڭ بتون أشيايه شمولنى و كلامڭ هر شيئه إحاطه‌سنى إقتضا ايدرلر. مع هذا بر ذرّه اوستنده ذرّه‌لر ايله يازيلان بر قرآن، صحيفهٔ‌ِ سماده ييلديزلر ايله يازيلاجق قرآندن حُسن و گوزللكده آشاغى دگلدر. و كذا

(حاشيه-١): سيورى سينگڭ باشنده مزراق گبى بر خرطوم واردر. فيلڭ باشنه قونار، خرطومنى فيلڭ خرطومنه باتيرير، فيل قاچمغه باشلار، هيچ بر صورتله ألندن قورتولاماز. ديمك جنابِ حق، سيورى سينگى فيله غالب و حاكم قيلمشدر. بناءً عليه خلقتجه دون ايسه ده، جسارت خصوصنده فائقدر.

مترجم عبد المجيد

بر سيورى سينگڭ ياراديليشى، صنعتجه فيلڭ خلقتندن دون دگلدر. كلام صفتى ده عينًا قدرت صفتى گبيدر. بر چوجقله قونوشوب سوز آڭلاتمق، بر فيلسوفله قونوشمقدن آشاغى دگلدر.

س- شو تمثيللرده گورونن حقارتِ ظاهريه نه‌يه عائددر؟

ج- او گبى حاللر تمثيل گتيرنه عائد دگلدر، آنجق ممثّلِ لهه عائددر. يعنى كيمه و نه شيئه تمثيل گتيريلمش ايسه، اوڭا عائددر. ذاتًا كلامڭ گوزللگى، بلاغتى؛ ممثّلِ لهه مطابقتى نسبتنده‌در. أوت بر پادشاه بر چوبانه، چوبانلره مخصوص بر عبا، بر پالطو و كلبنه ده بر كميك ويررسه، "پادشاه ايى ياپمدى" دييه كيمسه إعتراض ايده‌مز. چونكه هر شيئى لايقنه ويرمشدر. بناءً عليه ممثّلِ لَهُ نه قدر حقير اولورسه، تمثيلى ده او قدر حقير اولور و نه قدر بيوك اولورسه، تمثيلى ده او قدر بيوك اولور. أوت صنملر پك عادى، حقير اولدقلرندن؛ جنابِ حق سينگى

(حاشيه-٢): بر أعرابينڭ طاپديغى بر صنمى وارمش. بر گون عبادته گيتمش. باقمش كه، بر تيلكى صنمڭ باشنه بَول ايتمش. بو حالى گورونجه، اَرَبٌّ يَبُولُ الثَّعْلَبَانُ بِرَاْسِهِ ديمكله، صنمى قيرمش آتمش. ديمك صنملرڭ حقارتندن، يالڭز سينكلر دگل، تيلكيلر ده باشلرينه چيقار، تلويث ايدر.

مترجم عبد المجيد

اونلره مسلّط قيلمشدر؛ و عبادتلرى ده او قدر چركيندر كه، نسج العنكبوت ايله يعنى ئورومجگڭ آغيله تعبير ايديلمشدر.

اوچنجى مغالطه:اونلر دييورلر كه: "حقيقتى إظهار ايتمكده، عجزى ايما ايدن بو گبى تمثيلاته نه إحتياج واردر؟"

الجواب:قرآنى إنزال ايتمكدن مقصد، جمهورِ ناسى إرشاد ايتمكدر. جمهور ايسه

عوامدر. عوامِ ناس، چيپلاق اولان حقائقى گوره‌مز؛ الفت پيدا ايتمدكلرى عقلياتِ محضه‌يى و مجرّداتى فهملرى آلاماز. بونڭ ايچون جنابِ حق لطف و إحسانيله حقيقتلرى اونلرڭ الفت ايتدكلرى بر لباس ايله، بر شيوه ايله گوسترمشدر كه، توحّش ايدوب ئوركمه‌سينلر. بو بحث، متشابهات بحثنده گچمشدر.

بو آيتڭ جمله‌لرى آراسنده‌كى إرتبا‌طه گله‌لم:

أوت

اِنَّ اللّٰه‌َ لَا يَسْتَحْيِى اَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا

جمله‌سى اونلرڭ ايراد ايتدكلرى آشاغيده‌كى متسلسل إعتراضلرى ردّ ايدييور.

١ - اللّٰهڭ بشر ايله قونوشماسنده و اونلره قهر و عتاب ايتمكده و اونلردن شكايت ايتمكده نه حكمت واردر؟ حالبوكه بو گبى شيلردن آڭلاشيلير كه؛ عالمده إنسانڭ ده باشقه بر تصرّفى، بر تأثيرى واردر.

٢ - إنسانلر آراسنده جريان ايدن قونوشمالر گبى تمثيللرڭ گتيريلمسى... زيرا بو قرآنڭ بشر كلامى اولديغنه علامتدر.

٣ - كلامڭ آرقه‌سنده، اسلوبلرڭ آراسنده إنسانڭ تمثالى گورونور.

٤ - حقائق، تمثيلاتله تصوير ايديلييور. بو ايسه، حقيقتى إظهار ايتمكدن عاجز اولديغنه دلالت ايدر.

٥ - گتيريلن تمثيللر، عادى تمثيللردر. بو ايسه، متكلّمڭ ذهنى إنحصار آلتنده اولديغنه أماره‌در.

٦ - حقير و قيمتسز شيلردن تمثيللر گتيريلييور. بو ده متكلّمڭ ضعيف اولديغنه دليلدر.

٧ - گتيريلن تمثيللره مجبوريت اولماديغندن، تركى ذكرندن أولادر.

٨ - بِالخاصّه، أهلِ عزّتڭ حيا ايده‌رك تنزّل ايتمدكلرى شيلردن تمثيل گتيريلمشدر.

قرآنِ كريم بو إعتراض سلسله‌سنى، اِنَّ اللّٰه‌َ لَا يَسْتَحْيِى اَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا إلٰى آخر جمله‌سيله بر ضربه‌ده قيرمش و ييقمشدر.

١ - أشيانڭ ايچ يوزلرى يوكسك و شفّاف اولديغندن، بو يوزلردن بحث ايتمك عظمت و جلاله منافى اولماديغى گبى، الوهيتڭ إقتضاسى اوزرينه طيش يوزلرى چركين گوروننلرڭ بحث ايديلمكدن، ذكر ايديلمكدن خارج طوتولمالرى، الوهيت قانوننه مخالفدر. چونكه بر حاكم، تبعه‌سندن چنگانه‌لرى حقوقِ مدنيه‌دن إخراج ايتمز.

٢ - بلاغت و حكمتڭ إقتضاسى اوزرينه، حقير معنالرى إفاده ايچون حقير تمثيللرڭ ذكرنده بر مخالفت يوقدر.

٣ - عادى تمثيللرده بر بأس يوقدر، تربيه و إرشاد اويله ايستر.

٤ - عنايتِ إلٰهيه‌نڭ إقتضاسى اوزرينه، حقائق تمثيلاتله تصوير ايديلير.

٥ - ربوبيت و تربيه‌نڭ إقتضاسنه بناءً، إنسانلرى كندى آرالرنده جريان ايدن محاوره‌لرى، اسلوبلرى، شيوه‌لريله إرشاد ايتمك لازمدر.

٦ - حكمت و نظامڭ إقتضاسى اوزرينه، جنابِ حقّڭ إنسانلر ايله قونوشماسى ضروريدر.

خلاصه:جنابِ حق إنسانلره جزءِ إختيارى ويرمكله، اونلرى عالمِ أفعاله مصدر ياپدى. او عالمِ أفعالى بر نظام آلتنه آلمق اوزره كلامنى، يعنى قرآننى ده او عالمِ أفعاله گوندردى. بناءً عليه تنظيف و تنظيم ايچون ياپيلان إلٰهى بر پروغرام، إعتراضلره محل اولاماز.

فَاَمَّا الَّذِينَ اٰمَنُوا فَيَعْلَمُونَ اَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ

بو جمله‌يى أوّلكى جمله ايله باغلايان علاقه‌يه گلنجه: أوّلكى جمله‌ده‌كى حكمى إثبات ايچون بو جمله، بر دليلڭ يولنى گوسترييور و ذهنه گلن وهملرى ده دفع ايدييور. شويله كه:

هر كيم عنايتِ أزليه ايله ربوبيتِ إلٰهيه‌يى گوز اوڭنه گتيروب اللّٰه‌ جانبندن، قدرتڭ عظمتى آلتنده باقارسه، بَعُوضَة و أمثاليله گتيريلن تمثيللرڭ، بلاغت قانونلرينه موافق و جنابِ حقدن حق اولديغنى تصديق ايدر. فقط هر كيم نفسنڭ أمرى آلتنده ممكناتى نظره آلارق باقارسه، شبهه‌سز وهملر اونى هوالانديرير، ضلالتڭ باتاقلغنه آتار. بو ايكى

طائفه إنسانلرڭ مَثلى، شويله ايكى شخصڭ مَثلنه بڭزر كه: اونلردن بريسى يوقارى‌يه، ديگرى آشاغى‌يه گيدر. هر ايكيسى ده پك چوق صو آرقلرينى گورورلر. يوقارى‌يه گيدن شخص، طوغرى چشمه‌نڭ باشنه گيدر، صويڭ منبعنى بولور؛ طاتلى، تميز بر صو اولديغنى آڭلار. صوڭره او چشمه‌دن تشعّب ايدوب طاغيلان بتون آرقلرڭ تميز و طاتلى اولدقلرينه حكم ايدر و هانگى آرقه تصادف ايدرسه، طاتلى و تميز اولديغنده تردّد ايتمز. ايشته بو إعتبارله، كنديسنه وهملر تسلّط ايتمزلر. آشاغى‌يه گيدن اوته‌كى شخص ايسه آرقلره باقار، صويڭ منبعنى گوره‌مديگندن، هر راست گلديگى آرق صوينڭ طاتلى اولوب اولماديغنى آڭلامق ايچون دليللرى، أماره‌لرى آرامغه مجبور اولور. بوندن طولايى وهملره معروض قالير. أدنا بر وهم، او قفاسزى يولدن چيقارير. ياخود او ايكى طائفه‌نڭ مثالى، أللرنده بر آيينه بولنان ايكى شخصڭ مثالنه بڭزر كه؛ بريسى آيينه‌نڭ شفّاف يوزينه باقار، ايچنده كنديسنى گورديگى گبى چوق شيلرى ده گوره‌بيلير. اوته‌كى آدم ايسه، آيينه‌نڭ رنكلى يوزينه باقار، بر شى آڭلايه‌ماز.

خلاصه:اللّٰهڭ صنعنه، أفعالنه، كلامنه، تمثيلاتنه، اُسلوبلرينه؛ عنايت و ربوبيتنى ملاحظه ايتمكله برابر اللّٰهڭ جانبندن باقمق لازمدر. بو باقيش ده آنجق نورِ ايمانله اولور. بو إعتبارله وهملر اولسه بيله، آنجق ئورومجك آغينڭ قيمت و قوّتنده اولور. أگر ممكنات جهتندن جزئى فكريله، مشترى نظريله باقارسه، ضعيف بر وهم بيله اونڭ نظرنده بر طاغ گبى اولور. جودى‌ طاغنى گوزڭ رؤيتندن منع ايدن سينگڭ قنادى گبى؛ ضعيف، كوچك بر وهم ده، حقيقتى اونڭ گوزينڭ گورمسندن ستر ايدر. وَ اَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا إلٰى آخر... بو جمله‌نڭ أوّلكى جمله ايله جهتِ إرتباطى:

أوت تمثيلاتِ قرآنيه‌ده‌كى حكمتى فهم ايتمك ايچون اللّٰه‌ جانبندن نورِ ايمانله باقمق لازم اولديغنه أوّلكى جمله ايله إشارت ايديلمشدر. بو جمله‌ده ايسه، مذكور تمثيلاتده‌كى حكمتڭ عدمِ فهمنى إنتاج ايدن و عين زمانده أوهام و بهانه‌لر يوواسنه گيدن يول گوستريلمشدر. شويله كه:

آلچاق نفس طرفندن هر شيئى قراڭلقلى گوسترن كفر ظلمتيله تمثيلاتِ قرآنيه‌يه باقان اولورسه؛ طبيعى او تمثيلاتڭ حكمتنى آڭلايه‌ماز، أوهامه قاپيلير. قلبنده‌كى مرضڭ

يارديميله، هر وهم اونڭ نظرنده بر ديو كسيلير، طريقِ حقّى غائب ايدر، تردّدلره معروض قالير. صوڭره إستفهامه، يعنى صوروب سؤال ايتمگه باشلار؛ ايچندن چيقه‌ماز، أڭ نهايت ايش إنكاره طايانير، إنكارڭ ايچنده قالير. قرآنِ كريم إختصار و كنايه طريقيله اونلرڭ إنكارى تضمّن ايدن إستفهاملرينه، مَاذَا اَرَادَ اللّٰه‌ُ بِهٰذَا مَثَلًا جمله‌سيله إشارت ايتمشدر. و بو إشارت ايچوندر كه، أوّلكى جمله‌ده مذكور اولان يَعْلَمُونَ يه مطابقت ايچون، بوراده لَا يَعْلَمُونَ نڭ ذكرى لازم ايكن مَاذَا اَرَادَ اللّٰه‌ُ بِهٰذَا مَثَلًا إلٰى آخر دينلمشدر.

يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَ يَهْدِى بِهِ كَثِيرًا : بو جمله، اونلرڭ تمثيلاتنڭ سببنى، علّهٔ‌ِ غائيه‌سنى آڭلامق اوزره مَاذَا ايله ياپدقلرى إستفهامه جوابدر. فقط قرآنِ كريم اصول إتّخاذ ايتديگى ايجاز و إختصاره بناءً، تمثيلاتڭ عاقبتنى يعنى تمثيلاته ترتّب ايدن ضلالت و هدايتى، علّهٔ‌ِ غائيه منزله‌سنده گوسترمشدر. أوت ضلالت و هدايت، تمثيلاته علّت اولاماز. أگر علّت اولسه، جبر اولور. آنجق تمثيلاتڭ سبب و علّهٔ‌ِ غائيه‌سى، جمهورِ عوامى ايقاظ و إرشاددر. صانكه اونلر "نه ايچون بويله اولدى؟ نه ايچون إعجاز بديهى اولمادى؟ نه ايچون اللّٰهڭ كلامى اولديغى ضرورى اولمادى؟ نه ايچون بو تمثيلات يوزندن وهملره ميدان ويريلدى؟" دييه بر چوق سؤاللرى اورته‌يه چيقارديلر. قرآنِ كريم يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَ يَهْدِى بِهِ كَثِيرًا جمله‌سيله، او سؤال كومه‌سنى طاغيتدى. شويله كه:

او تمثيلاتى نورِ ايمان ايله تفكّر ايدنڭ نورِ ايمانى إنكشاف ايدر، قوّت بولور. كفر ظلمتيله و تنقيد حرصيله باقانڭ ده، ظلمتى زياده‌لشير و گوزى كور اولور. چونكه نظريدر، بديهى دگلدر. أوت بو تمثيلات، تميز و يوكسك روحلرى، ملوّث و آلچاق روحلردن تفريق ايچوندر. بو ده، يوكسك إستعدادلرى نشو و نمالانديرمقله پيس إستعدادلردن تمييز ايچوندر. بو دخى، صاغلام فطرتلرى، مجاهده ايله بوزوق و خسته فطرتلردن آييرمق ايچوندر. بونى ده، إمتحانِ بشر إستلزام ايدييور. بونى دخى، سرِّ تكليف إقتضا ايتمشدر. تكليف ايسه سعادتِ بشر ايچوندر. سعادت ايسه تكمّلدن صوڭره‌در.

سؤال:دييورسڭ كه تكليف، سعادت ايچوندر. حالبوكه أكثر ناسڭ شقاوتنه سبب، تكليفدر. تكليف اولماسه ايدى، بو قدر تفاوتِ شقاوت ده اولمازدى؟

جواب:جنابِ حق ويرديگى جزءِ إختيارى ايله أفعالِ إختياريه عالمنى كسبيله تشكيل ايتمگه إنسانى مكلّف قيلديغى گبى، روحِ بشرده وديعه اولارق أكيلن غيرِ متناهى تخملرى صولامق و نشو و نمالانديرمق ايچون ده بشرى تكليف ايله مكلّف قيلمشدر. أگر تكليف اولماسه ايدى، روحلرده‌كى او تخملر نشو و نما بولامازدى. أوت نوعِ بشرڭ أحوالنه دقّتله باقيليرسه گورولور كه؛ روحڭ معنًا ترقّيسنى، وجدانڭ تكاملنى، عقل و فكرڭ إنكشاف و ترقّيسنى تلقيح ايدن يعنى آشيلايان، شريعتلردر؛ وجود ويرن، تكليفدر؛ حيات ويرن، پيغمبرلرڭ گوندريلمسيدر؛ إلهام ايدن، دينلردر. أگر بو نقطه‌لر اولماسه ايدى، إنسان حيوان اولارق قالاجقدى و إنسانده‌كى بو قدر كمالاتِ وجدانيه و أخلاقِ حسنه تمامًا يوق اولورلردى. فقط إنسانلرڭ بر قسمى، آرزو و إختياريله تكليفى قبول ايتمشدر. بو قسم، سعادتِ شخصيه‌يى ألده ايتديگى گبى نوعڭ سعادتنه ده سبب اولمشدر. امّا إنسانلرڭ بيوك بر قسمى، إختيارى ايله كفرى قبول و تكاليفِ إلٰهيه‌يى ردّ ايتمشلرسه ده، تكليفڭ بعض نوعلرندن سوزولن تربيه‌وى، أخلاقى وسائره گوزل شيلرى آلدقلرندن، تكليفڭ او نوعلرينى ضمنًا و إضطرارًا قبول ايتمش بولنورلر. ايشته بو إعتبارله، كافرڭ هر صفتى و هر حالى كافر دگلدر.

س- إنسانلردن بيوك بر قسمڭ شقاوتى ميدانده ايكن، يالڭز كوچك بر قسمڭ سعادتى ناصل نوعڭ سعادتنه سبب اولور كه، "شريعت رحمتدر" دييورسڭز. حالبوكه نوعڭ سعادتى، يا بتون أفرادڭ ويا قسمِ أكثريسنڭ سعادتيله اولابيلير؟

ج- آلتنه يوز يمورطه بيراقيلان طاووق، او يمورطه‌دن يگرميسنى جيوجيو چيقاروب سكساننى إفساد ايتسه، بو طاووق، يمورطه نوعنه خدمت ايتمش اولور. چونكه بر جيوجيو، بيڭ يمورطه‌نڭ آننه‌سى اولابيلير. ويا يوز دانه چكردك طوپراغه أكيلسه و صو ايله صولانوب بِالآخره يگرميسى نشو و نما بولوب خرما آغاجى اولسه و سكسانى چورويوب محو اولسه، يگرمى چكردگڭ سنبلله‌نوب آغاج اولماسنه سبب اولان صو، ألبته چكردك نوعنه خدمت ايتمش اولور. وياخود بر معدن آتشده أريتيلسه، بشده برى

آلتون، متباقيسى طوپراق چيقسه؛ ألبته آتش، او معدنڭ كمالنه، سعادتنه سبب اولور. بناءً عليه تكليف ده إنسانلرڭ بشده برينى قورتارسه، او بشده برڭ سعادتِ نوعيه‌يه سبب و عامل اولديغنه قطعيتله حكم ايديله‌بيلير. مع هذا يوكسك حسّيات ايله گوزل أخلاقڭ نشو و نماسى، آنجق مجاهده و إجتهادله اولور. أوت صاغ أل، دائما چاليشديغى ايچون، صول ألدن داها قوّتليدر. و بر حكومت، مجاهده ايتدكجه جسارتى آرتار، ترك ايتديگى زمان جسارتى آزالير و بِالنَّتيجه جسارت ده، حكومت ده سونر، محو اولور. و كذا هر شيئڭ و هر ايشڭ تكاملى، ضدلرينڭ مقابله و رقابت ايتمه‌لريله اولور. مثلا هدايتڭ تكاملنه ضلالت يارديم ايتديگى گبى، ايمانڭ تكاملنه ده كفر يارديم ايدر. چونكه كفر و ضلالتڭ نه درجه پيس و ضررلى اولدقلرينى گورن بر مؤمنڭ ايمانى و هدايتى، بردن بيڭه چيقار. بو ايكى جهت، تكليفڭ أثر و ثمره‌سيدر. و بو ايكى جهت إعتباريله تكليف، سعادتِ نوعيه‌نڭ يگانه عامليدر.

وَمَا يُضِلُّ بِهِ اِلَّا الْفَاسِقِينَ : بو جمله‌نڭ ماقبليله مناسبتى: أوت قرآنِ كريم يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا جمله‌سنده ضلالته آتيلانلر كيملر اولديغنى بيان ايتمه‌يوب مبهم بيراقديغندن، سامع قورقدى. "عجبا او ضلالته آتيلانلر كيملردر؟ سبب نه‌در؟ قرآنڭ نورندن ظلمت ناصل گلييور؟" دييه صورديغى بو اوچ سؤال، شو جمله ايله جوابلانديريلمشدر كه: "اونلر، فاسقلردر. ضلالته آتيلمالرى، فسقلرينڭ جزاسيدر. فسق سببيله، فاسقلر حقّنده نور ناره، ضيا ظلمته إنقلاب ايدر." أوت شمسڭ ضياسيله، پيس مادّه‌لر تعفّن ايدر، قوقار، برباد اولور.

اَلَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰه‌ِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ مَا اَمَرَ اللّٰه‌ُ بِهِ اَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِى الْاَرْضِ

بو جمله‌نڭ أوّلكى جمله ايله وجهِ نظمى: أوت بو جمله ايله فسق، شرح و بيان ايديلمشدر. شويله كه: فسق؛ حقدن عدول، آيريلمق، حددن تجاوز، حياتِ أبديه‌دن چيقوب ترك ايتمكدر. فسقڭ منشئى؛ قوّهٔ‌ِ عقليه، قوّهٔ‌ِ غضبيه، قوّهٔ‌ِ شهويه دينلن اوچ

قوّتڭ إفراط و تفريطندن نشئت ايدر. أوت إفراط ويا تفريط، دليللره قارشى بر عصياندر. يعنى صحيفهٔ‌ِ عالمده ياراديلان دلائل، عهودِ إلٰهيه حكمنده‌در. او دلائله مخالفت ايدن، جنابِ حقله فطرةً ياپمش اولديغى عهدينى بوزمش اولور. و كذا إفراط و تفريط حياتِ نفسيه و روحيه‌نڭ مرض و خسته‌لغنى إنتاج ايدن أسبابدندر. بوڭا فسقڭ برنجى صفتى اولان يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰه‌ِ جمله‌سيله إشارت ايديلمشدر. و كذا إفراط و تفريط، حياتِ إجتماعيه‌يه قارشى عصيان آتشنى ياقان ايكى عاملدر. أوت بو عامللر حياتِ إجتماعيه‌يى نظام و إنتظام آلتنه آلان رابطه‌لرى، قانونلرى كسر آتار. أوت شهوت ويا غضب حدّينى آشارسه، عِرض و ناموسلر پايمال اولور، معصوملر محو اولور. بوڭا ده، فسقڭ ايكنجى صفتى اولان وَ يَقْطَعُونَ مَا اَمَرَ اللّٰه‌ُ بِهِ اَنْ يُوصَلَ جمله‌سيله إشارت ايديلمشدر. و كذا دنيا نظامنڭ بوزولماسنى إنتاج ايدوب فساد و إختلاله سببيت ويرن ايكى إختلالجيدرلر. بوڭا دخى، فسقڭ اوچنجى صفتى اولان وَ يُفْسِدُونَ فِى الْاَرْضِ جمله‌سيله إشارت ايديلمشدر. أوت فاسق اولان كيمسه‌نڭ قوّهٔ‌ِ عقليه و فكريه‌سى إعتدالى غائب ايدوب سفسطه‌لره دوشرسه، إعتقاداته عائد رابطه‌لرى كسمكله، حياتِ أبديه‌سنى ييرتار آتار. و كذا قوّهٔ‌ِ غضبيه‌سى حدِّ وسطى تجاوز ايدرسه، حياتِ إجتماعيه‌نڭ هم يوزينى، هم آستارينى ييرتار، آلت اوست ايدر. و كذا قوّهٔ‌ِ شهويه‌سى حدّى آشارسه هواءِ نفسه تابع اولور، قلبندن شفقتِ جنسيه زائل اولور، كنديسى برباد اولاجغى گبى باشقه‌لرينى ده برباد ايده‌جكدر. بو إعتبارله فاسقلر هم نوعنڭ ضررينه، هم أرضڭ فسادينه چاليشمش اولور.

اُولٰئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ : بو جمله، أوّلكى جمله‌نڭ نتيجه‌سى و عين زمانده تأكيديدر. شويله كه:

أوّلكى جمله‌ده عهدى بوزمق، صلهٔ‌ِ رحمى كسمك، أرضده فساد ياپمق گبى فاسقڭ جنايتلرينى قورقونج بر شكلده سويله‌دكدن صوڭره، بو جمله‌ده أوّلكى تهديد و قورقويى تأكيد ايچون، فاسقڭ جنايتلرينڭ نتيجه و جزاسنى شويله بيان ايتمشدر: او فاسقلر، آخرتلرينى ويروب دنيايى آلدقلرى گبى، هدايتى ضلالتله تبديل ايدن قفاسز آدملردر.

شيمدى اوچنجى وظيفه‌يه گلدك. يعنى بو آيتڭ إحتوا ايتديگى جمله‌لرڭ هيئتلرندن بحث ايده‌جگز:

أوّلا بونى بيلمك لازمدر كه، قرآنِ كريمڭ آيتلرى و آيتلرڭ جمله‌لرى و جمله‌لرڭ هيئتلرى؛ ثانيه، دقيقه، ساعتلرى صايان ساعتڭ ميللرى گبيدرلر. ميللرڭ هر ايكنجيسى برنجيسنه يارديم ايتديگى گبى، بر آيت بر مقصدى تعقيب ايتديگى زمان، جمله‌لرى ده او مقصدڭ أطرافنده طولاشيرلر؛ جمله‌لرڭ هيئتلرى دخى، جمله‌لرڭ ايزينى تعقيب ايدييورلر. وضعيتلرى اويله بر نقطه‌يه گلير كه؛ حاللرى، لسانِ حال ايله شو بيتى اوقويور:

عِبَارَاتُنَا شَتّٰى وَ حُسْنُكَ وَاحِدٌ وَ كُلٌّ اِلٰى ذَاكَ الْجَمَالِ يُشِيرُ

يعنى:"سويله‌ديگمز سوزلر آيرى آيرى ايسه ده، سنڭ حُسنڭ بردر. بتون سوزلريمز، او حسنِ جماله إشارت ايدييورلر." بونڭ ايچوندر كه، قرآنِ كريمڭ سلاستى و يوكسك بلاغتى و نقشنده‌كى اينجه‌لگى طبقهٔ‌ِ إعجازه واصل اولمشدر.

اِنَّ اللّٰه‌َ لَا يَسْتَحْيِى اَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا

بو جمله‌ده‌كى كلمه‌لرڭ نكته‌لرندن بحث ايده‌جگز:

اِنَّ كلمه‌سى، هم حكمڭ حقيقته باغلى اولديغنه، هم حكمده واقع اولان تردّد و إنكارلرڭ دفعنه دلالت ايدر. اويله ايسه بو اِنَّ ، آيتڭ باشنده ذكر ايديلن متسلسل تردّدلره إشارتدر.

اَللّٰه‌ كلمه‌سى، بوندن ئوڭجه ذكر ايديلن جنابِ حق ايله ممكنات آراسنده ياپدقلرى قياسده‌كى خطايى، ذهنڭ گوزينه صوقويور. يعنى "ناصل اللّٰه‌ دييورسڭز و ناصل اللّٰهى ممكناته قياس ايدييورسڭز، اللّٰه‌ عنواننى طاشييان ذات، ممكناته قياس ايديله‌بيلير مى؟"

س- لَا يَسْتَحْيِى حيا، نفسڭ صيقيلماسيله يوزده پيدا اولان قيزارتيدن عبارت اولديغندن، جنابِ حق حقّنده بو كلمه‌نڭ قوللانيلماسى محالدر؛ محالى نفى

ايتمكده فائده يوقدر. بناءً عليه لَا يَسْتَحْيِى يرنده لَا يَتْرُكُ دينلمش اولسيدى، محاليته محل قالمازدى؟

ج- بعوضه ايله ياپيلان تمثيلى إقتضا ايدن و حُسننى تقدير ايدن حكمت، بلاغت وسائره گبى أسبابه قارشى تمثيلى ترك ايتمك ايسته‌ين، حيادن ماعدا تك بر أسباب يوقدر. حيا ده جنابِ حق حقّنده محالدر. اويله ايسه او تمثيلى ترك ايتمگه أصلا سبب بولونمديغنه إشارةً، لَا يَسْتَحْيِى كلمه‌سى لَا يَتْرُكُ كلمه‌سنه ترجيح ايديلمشدر. چونكه لَا يَتْرُكُ كلمه‌سى، بو معنايى إفاده ايده‌مز. ياخود يَسْتَحْيِى نڭ ذكرى، اونلرڭ أحمقجه‌سنه سويله‌دكلرى اَمَا يَسْتَحْيِى رَبُّ مُحَمَّدٍ اَنْ يُمَثِّلَ بِهٰذِهِ الْمُحَقَّرَاتِ يعنى "محمّدڭ ربّى بو حقير شيلردن تمثيل گتيرمگه حيا ايتمز مى؟" دييه سويله‌دكلرى سوزلرنده‌كى يَسْتَحْيِى كلمه‌سنه مشاكلت و مشابهت ايچوندر. قرآنِ كريم بلاغتجه قيمتلى اولان مُشَاكَلَةً فِى الصُّحْبَةِ اُسلوبنه بناءً، اونلرڭ قوللاندقلرى يَسْتَحْيِى كلمه‌سنى عينًا قوللانمشدر.

اونلرڭ بو سوزلرينه مشاكلت و مشابهت نقطهٔ‌ِ نظرندن اَنْ يَضْرِبَ يرنده مِنَ الْمَثَلِ الْحَقِيرِ دينلمسى، مشابهتى صاقلامق ايچون داها مناسب اولوردى. فقط بو مناسبتڭ نظره آلينمامسى، لطيف بر اسلوبه إشارتدر كه: تمثيللر، مُهر ويا إمضالر گبى تصديق و إثبات ايچوندر. ناصلكه يازيلان بر شى مُهرلنمكله تصديق ايديلمش اولور؛ عينًا بونڭ گبى، سويله‌نيلن بر سوز ده بر مثال ايله تصديق و إثبات ايديلمش اولور. ياخود اَنْ يَضْرِبَ ايله پاره‌نڭ ضربنه ايما ايديلمشدر. يعنى تمثيللرڭ ضربى و ضربِ مَثللر، سكّه‌نڭ ضربى قدر كلامه قيمت ويرييور. يعنى ناصلكه سكّه؛ گوموش و آلتونه قيمت ويرييور، ضربِ مَثللر ده كلاملره او نسبتده قيمت و إعتبار ويرييور. و بو إشارتله، وهملرى دفع ايتمك ايچون تمثيللرڭ گوزل بر واسطه اولدقلرينه و تمثيللرڭ بدعه اولمايوب بلاغت ساحه‌سنده ايشلك و گوزل بر جادّه اولديغنه ايما ايديلمشدر. أوت ضروبِ أمثال، معلوم قاعده‌لردندر. داها قيصه و مختصر اولان ضَرْب مصدرى اوزرينه اَنْ يَضْرِبَ نڭ فعل صيغه‌سيله ترجيحًا ذكر ايديلمه‌سى، إعتراضلرينڭ منشئى بِالذّات تمثيل اولمايوب، بعوضه‌نڭ حقارتى اولديغنه إشارتدر. چونكه تمثيللر حدِّ ذاتنده قيمتلى

اولوب، إعتراضلره محل دگلدرلر. زيرا اَنْ يَضْرِبَ فعلدر. فعل، مستقل و ثابت اولماديغندن، صانكه لطيفدر. متكلّمڭ قصدى اونده طورمييور، مفعوله گچييور. مصدر اولان "ضرب" ايسه إسمدر. إسم، مستقل و ثابت اولديغى ايچون صانكه كثيفدر. متكلّمڭ قصدينى جذب ايدوب، مفعوله ويرمه‌مسى إحتمالى واردر.

بناءً عليه اِنَّ اللّٰه‌َ لَا يَسْتَحْيِى ضَرْبَ الْبَعُوضَةِ مَثَلًا دينلمش اولسيدى؛ إستحيا محلّى، "ضرب" اولوردى. حالبوكه إستحيانڭ محلّى، "بعوضه"در.

مَثَلًا : بوندن مراد، تمثيلڭ خاصيتى اولان عقلى بر شيئى، حسّى بر شيله و أصلى اولميان موهوم بر شيئى محقّق و موجود اولان بر شيله و غائب اولان بر شيئى، حاضر بر شيله تصوير ايتمكدر. مَثَلًا ده‌كى تنكيردن آڭلاشيلير كه، بوراده مدارِ نظر، بِالذّات مَثلڭ ذاتيدر، صفتلرى دگلدر. صفتلرى ايسه مقامڭ إقتضاسنه ويا ممثّلِ لهڭ حالنه حواله ايديلمشدر.

مَا تعميمى إفاده ايتديگندن، قاعده‌نڭ عمومى اولديغنه إشارتدر كه، جواب يالڭز اونلرڭ إعتراض ايتدكلرى شيئه منحصر قالماسين.

بَعُوضَةً : پك چوق كوچك و حقير شيلر و حيوانلر بولونديغى حالده بعوضه‌نڭ تخصيصى، عند البلغا تمثيل ايچون إستعمالى چوق اولديغنه بناءًدر.

فَمَا فَوْقَهَا يعنى: قيمت و بلاغتجه بعوضه‌نڭ (سينك) مافوقى ويا كوچكلكده بعوضه‌نڭ مادونى وياخود هم قيمتده هم كوچكلكده بعوضه‌نڭ مادونى اولان شيلر. فقط مَا فَوْقَهَا تعبيرى، كوچك شيئڭ بلاغتجه داها غريب، خلقتجه داها عجيب اولديغنه إشارتدر.

فَاَمَّا الَّذِينَ اٰمَنُوا فَيَعْلَمُونَ اَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ اَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا اَرَادَ اللّٰه‌ُ بِهٰذَا مَثَلًا

بو جمله‌نڭ أوّلكى جمله‌دن تفرّع و تشعّب ايتديگنى إفاده ايدن ف ، بو جمله‌يى هر ايكى شقّيله إنتاج ايدن ضمنى و گيزلى بر دليله إشارتدر. تصويرى شويله اولسه گركدر:

جنابِ حق، تمثيلى ترك ايتمز. زيرا بلاغتڭ إقتضا ايتديگى بر تمثيلدر. بلاغتڭ إقتضا ايتديگى شى ترك ايديلمز. اويله ايسه جنابِ حق بو تمثيلى ترك ايتمز. بناءً عليه إنصافى اولان، او تمثيلڭ بليغ، حق و اللّٰهدن اولديغنى بيلير. عناد ايله باقان آدم ايسه حكمتنى بيلمز، تردّده دوشر، صورار، سؤال ايدر، أڭ نهايت إستحقار ايله إنكاره گيرر. خلاصه: مؤمن، إنصافلى اولديغى ايچون اللّٰهدن اولديغنى تصديق ايدر. كافر اولان آدم عنادجى اولديغندن، "بونده نه فائده وار؟" دير.

اَمَّا: بو اَمَّا شرط أداتيدر. داخل اولديغى هر ايكى جمله‌يى برنجيسى ملزوم، ايكنجيسى لازم؛ ويا أوّلكيسى شرط، ئوته‌كيسى مشروط اولمق اوزره، ايكنجيسنى برنجى ايله باغلار. أوت بو اَمَّا ، ايكى جمله آراسنده لزومى تأسيس ايتمك ايچون وضع ايديلمشدر. بناءً عليه بوراده فَيَعْلَمُونَ اَنَّهُ الْحَقُّ جمله‌سنڭ اَلَّذِينَ اٰمَنُوا جمله‌سنه لازم و ضرورى اولديغنه دلالت ايدر. يعنى ايمانى اولانڭ شأنى، اونڭ حق اولديغنى بيلمكدر.

كنديسندن داها قيصه اولان اَلْمُؤْمِنُونَ كلمه‌سنه بدل اَلَّذِينَ اٰمَنُوا دينلمسى، اونڭ حق اولديغنى بيلمك ايمان سببيله اولديغنه و كذا اونڭ حق اولديغنى بيلمك ايمان اولديغنه إشارتدر.

بلاغت نقطهٔ‌ِ نظرندن مقامه داها مناسب اولان اَنَّهُ الْبَلِيغُ جمله‌سنه ترجيحًا اَنَّهُ الْحَقُّ دينلمسى، اونلرڭ إعتراضلرندن قصد ايتدكلرى صوڭ نتيجه‌يه إشارتدر. چونكه اونلرڭ مقصدلرى، اللّٰهدن اولديغنى نفى ايتمكدر.

اَنَّهُ الْحَقُّ حقّانيتڭ او تمثيله حصر ايديلمه‌سندن آڭلاشيلير كه، تقبيح ايديلمه‌يوب إستحسان ايديلن يالڭز بعوضه تمثيليدر. بعوضه‌نڭ غيريسى و بعوضه‌دن داها اييسى، عيبلردن خالى اولسه بيله، بلاغتجه بعوضه‌نڭ يرينى طوتاماز. چونكه يالڭز عيبلردن سلامت، كماله دليل اولاماز.

مِنْ رَبِّهِمْ : او تمثيلڭ، ربلرندن نازل اولديغنى إفاده ايدن بو قيد، اونلر إعتراضلرينه هدف إتّخاذ ايتدكلرى، او تمثيلڭ نزولى اولديغنه إشارتدر.

وَ اَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا : بو اَمَّا أوّلكى اَمَّا گبى ماقبللرنده‌كى إجمالى تفصيل ايتمكله، تحقيق و تأكيدى إفاده ايدييور.

اَلَّذِينَ كَفَرُوا نڭ اَلْكَافِرُونَ كلمه‌سنه ترجيحًا ذكر ايديلمه‌سى، اونلرڭ بو إنكارى، قلبلرنده رسوخ پيدا ايدن كفردن نشئت ايتديگنه و اونڭ ايچون اونلرى ينه كفره گوتورديگنه إشارتدر.

أوّلكى جمله‌ده‌كى يَعْلَمُونَ نڭ مطابقتى ايچون بوراده فَلَا يَعْلَمُونَ دينمه‌سى مناسب ايكن، اونڭ يرينه ذكر ايديلن فَيَقُولُونَ ايجاز و إختصار ايچون مقدّر اولان حاللردن كنايه‌در. تقديرِ كلام: "كفرى اولان آدم، حقيقتى بيلمز، تردّده دوشر، إنكاره گيرر، إستفهام شكلنده إستحقار ايدر، حقير گورور." و كذا كنديلرى ضلالتده اولدقلرى گبى، آغزلريله خلقى ده ضلالته سوروكلدكلرينه إشارتدر.

يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَ يَهْدِى بِهِ كَثِيرًا : بو جمله‌دن أوّلكى جمله‌ده اَلَّذِينَ اٰمَنُوا مقدَّم اولديغنه نظرًا، بوراده اوڭا مناسب اولان يَهْدِى بِهِ نڭ تقديمى لازم ايكن، يُضِلُّ بِهِ تقديم ايديلمشدر. چونكه بو كلامدن مقصد، إنكار ايدنلرڭ إعتراضلرينى ردّ ايتمكدر. بوڭا بناءً يُضِلُّ بِهِ كسبِ أهمّيت ايتديگندن، تقديم حقّنى قزانمشدر.

س- ضلالت يرينه يُضِلُّ ، هدايت يرينه يَهْدِى يعنى مصدردن فعله اولان عدولدن مقصد نه‌در؟

ج- فعلِ مضارع تجدّد و إستمراره دلالت ايتديگندن؛ يگرمى اوچ سنه دوام ايدن نزولِ قرآنڭ پارچه پارچه تجدّدى نسبتنده، اونلرڭ ظلمتِ كفريه‌لرينه قات قات ظلمتلرڭ علاوه‌سنه سببيت ويرديگنه، مؤمنلرڭ ده نزولڭ تجدّدى نسبتنده نورِ ايمانلرينڭ درجه درجه يوكسلمسنه باعث اولديغنه إشارتدر. و كذا بو جمله مَاذَا اَرَادَ اللّٰه‌ُ إلٰى آخره جمله‌سيله إشارت ايديلن إستفهامه جواب اولديغى ايچون، هر ايكى فرقه‌نڭ وضعيتلرينى بيان ايتمك ايجاب ايتمشدر. و بو ايجابه بناءً، مصدره ترجيحًا فعل ذكر ايديلمشدر. يعنى بر فرقه‌نڭ وضعيتى ضلالت، اوته‌كيسنڭ ده هدايتدر.

كَثِيرًا : أوّلكى كَثِيرًا دن كميت و عددجه چوقلق إراده ايديلمشدر. ايكنجى كَثِيرًا دن كيفيت و قيمتجه چوقلق قصد ايديلمشدر. و عين زمانده، قرآنڭ نوعِ بشره رحمت اولديغنڭ سرّينه إشارتدر. أوت إنسانلرڭ آز بر قسمنڭ فضيلت و هدايتلرينى چوق گورمك و گوسترمك، قرآنڭ بشره قارشى مرحمتلى و لطفكار اولديغنى گوسترر. و كذا بر فضيلت صاحبى، بيڭ فضيلتسزه مقابلدر. بو إعتبارله فضيلتى طاشييان آز اولسه ده، چوق گورونور.

وَمَا يُضِلُّ بِهِ اِلَّا الْفَاسِقِينَ : أوّلكى جمله‌ده مطلق و مبهم اولارق ذكر ايديلن كَثِيرًا دن حاصل اولان وسوسه‌لرى، قورقولرى، تردّدلرى بو جمله ايله شويله دفع ايتمشدر كه: ضلالته گيدنلر، فاسقلردر. ضلالتلرينڭ منشئى ده فسقدر. فسقڭ سببى ايسه، كسبلريدر. صوچ اونلرده اولوب، قرآنده دگلدر. ضلالتى خلق ايتمك، ياپدقلرينڭ جزاسى ايچوندر.

ينه بيلينمسى لازمدر كه؛ بو جمله‌لرڭ هر بريسى ماقبلنى شرح و بيان ايدر؛ مابعدى ده اونى تفسير ايدر. ديمك هر جمله، ماقبلنه دليل، مابعدينه نتيجه‌در. ايكى سلسله ايله بونى ايضاح ايده‌جگز:

١ - اللّٰه‌، او تمثيلدن حيا ايتمز. چونكه او تمثيلى ترك ايتمز. هم او تمثيل، بليغدر. هم او تمثيل حقدر. هم او تمثيل، اللّٰهڭ كلاميدر. بونى ده، مؤمن اولان كيمسه‌لر بيلير.

٢ - اللّٰه‌ منكِرلرڭ ديدكلرى گبى، او تمثيلدن حيا ايتمز. او منكِرلر، "او تمثيلڭ تركى لازمدر" دييورلر. زيرا او تمثيلڭ حكمتنى بيلمزلر، هم "بونده نه فائده وار" ديرلر. هم إنكار ايدييورلر، زيرا حقير گورويورلر. هم ايشيتمه‌لريله ضلالته گيرديلر، زيرا قرآن اونلرى ضلالته آتدى. هم اونلر فسقله قابوقلرندن چيقديلر، هم اللّٰهه اولان عهدلرينى بوزديلر، هم صلهٔ‌ِ رحمى كسديلر، هم أرضده اللّٰهڭ نظام و إنتظامنى إفساد ايتديلر. بناءً عليه خاسر و ضررلى اونلردر. دنياده وجدان، قلب و روحڭ عذابى ايله، آخرتده ده اللّٰهڭ غضبيله أبدى بر عذاب ايچنده قالان اونلردر.

اَلَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰه‌ِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ مَا اَمَرَ اللّٰه‌ُ بِهِ اَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِى الْاَرْضِ

أوّلا بيلينمسى لازمدر كه؛ قرآنِ كريمڭ إعجاز و نظمنده شكّ و شبهه‌لرى ايقاع ايدن فاسقلرڭ بِالخاصّه بو مقامده، بو جمله‌ده مذكور صفتلر ايله توصيفلرى، پك يوكسك و لطيف بر مناسبتى طاشييور. أوت صانكه قرآنِ كريم دييور كه: "قرآنِ أكبر دينلن كائناتڭ نظامنده قدرتِ أزليه‌نڭ إعجازينى گوره‌مه‌ين ويا گورمك ايسته‌مه‌ين او فاسقلرڭ؛ قرآنِ كريمڭ ده نظم و إعجازنده تردّدلرى و كور گوزلريله إعجازينى گوره‌مه‌يوب إنكار ايتمه‌لرى، بعيد و غريب دگلدر. زيرا اونلر، كائناتده‌كى نظام و إنتظامى تصادفه و تحوّلاتِ غريبه‌يى و إنقلاباتِ عجيبه‌يى عبثيته و تصادفه إسناد ايتدكلرندن، بوزولمش اولان روحلرينڭ گوزندن او نظام تستّر ايدوب گورونمديگى گبى، پيس فطرتلريله ده، قرآنڭ معجز اولان نظمنى قاريشق، مقدّمه‌لرينى عقيم، ثمره‌لرينى آجى گورديلر.

يَنْقُضُونَ : ئورولمش قالين بر شريدى آچوب طاغيتمق معناسنى إفاده ايدن "نقض" تعبيرى، يوكسك بر اسلوبه إشارتدر. صانكه جنابِ حقّڭ عهدى؛ مشيئت، حكمت، عنايتڭ ايپلريله ئورولمش نورانى بر شريددر كه، أزلدن أبده قدر اوزانمشدر. بو نورانى شريد، كائناتده نظامِ عمومى شكلنده تجلّى ايده‌رك سلسله‌لرينى كائناتڭ أنواعنه طاغيتير ايكن، أڭ عجيب سلسله‌سنى نوعِ بشره اوزاتمشدر و روحِ بشرده پك چوق إستعداد و قابليتلرڭ تخملرينى أكمشدر. فقط او إستعدادلرڭ تربيه‌سنى و نتيجه‌سنى جزءِ إختيارينڭ ألنه ويرمشدر. او جزءِ إختيارينڭ يولارى ده شريعتڭ و دلائلِ نقليه‌نڭ ألنه ويريلمشدر. بناءً عليه جنابِ حقّڭ عهدينى بوزمامق و ايفا ايتمك، آنجق او إستعدادلرى لايق و مناسب يرلرينه صرف ايتمكله اولور. عهدڭ نقضى ايسه، بوزمق و پارچه‌لامقدن عبارتدر. مثلا: بعض أنبيايه ايمان و تصديق، بعضلرينى إنكار و تكذيب؛ بعض حكملرى قبول، بعضلرينى ردّ؛ بعض آيتلرى تحسين، بعضلرينى قبيح و چركين گورمك گبى. زيرا بويله‌جه ياپيلان نقضِ عهد؛ نظمى، نظامى، إنتظامى إخلال ايدر، بوزار.

وَ يَقْطَعُونَ مَا اَمَرَ اللّٰه‌ُ بِهِ اَنْ يُوصَلَ بو جمله‌ده‌كى أمر، ايكى قسمدر:

بريسى، تشريعيدر كه، صلهٔ‌ِ رحم ايله تعبير ايديلن أقربا و مؤمنلر آراسنده شرعًا أمر ايديلن مواصله خطّيدر.

ديگرى، أمرِ تكوينيدر كه، فطرى قانونلر ايله عادت اللّٰهڭ تضمّن ايتديگى أمرلردر. مثلا علمڭ إعطاسى، معنًا عملى أمر ايدييور؛ ذكانڭ إعطاسى، علمى أمر ايدييور؛ إستعدادڭ بولنماسى، ذكايى؛ عقلڭ ويريلمسى، معرفت اللّٰهى؛ قدرتڭ ويريلمسى، چاليشمايى؛ جسارتڭ ويريلمسى، جهادى معنًا و تكوينًا أمر ايدييور.

ايشته او فاسقلر، بو گبى شيلرڭ آراسنده شرعًا و تكوينًا تأسيس ايديلن مواصله خطّنى كسييورلر. مثلا عقللرى معرفت اللّٰهه، ذكالرى علمه كوس اولديغى گبى؛ أقربالره و مؤمنلره دخى طارغين اولوب، گيدوب گلمه‌يورلر.

وَ يُفْسِدُونَ فِى الْاَرْضِ : أوت فسقله بوزولان بر آدم، باتاقلغه دوشوب چيقاميان بر شخص گبى چوقلرڭ ده او باتاقلغه دوشمه‌لرينى ايسته‌يور كه، معروض قالديغى او دهشتلى حالت، بر پارچه خفيف اولسون. چونكه مصيبت عمومى اولورسه، خفيف اولور. و كذا بر شخصڭ قلبنده بر إختلال، بر فنالق حسّى اويانيرسه؛ يوكسك حسّياتى، كمالاتى سقوط ايتمگه باشلار؛ قلبنده تخريباته، فنالغه بر مَيل، بر ذوق پيدا اولور. يواش يواش او مَيل قلبنده بيور؛ صوڭره او شخص بتون لذّتنى، ذوقنى تخريباتده، فنالقده بولور. ايشته او وقت او شخص، تام معناسيله أرضده ييرتيجى بر حيوان، إختلالى چيقاروب بيوتن بر بلا، فسادى طورمايوب قاريشديران بر آفت كسيلير.

س- بر فاسقڭ فسقيله أرضڭ متأثّر اولماسى عقلدن اوزاقدر؟

ج- مادام كه أرضده نظام وار، موازنه ده اولماليدر. حتّى نظام موازنه‌يه تابعدر. بناءً عليه بر ماكينه‌نڭ ديشلرى آراسنه كوچك بر شى دوشرسه ماكينه متأثّر اولور، بلكه فعاليتى ده طورور. ويا فرضا ايكى طاغ بر ترازيله طارتيلير ايكن، ترازو موازى اولديغى وقت بر گوزينه بر جويز علاوه ايديليرسه موازنه‌سى بوزولور. دنيانڭ ده معنوى نظام ماكينه‌سى بويله‌در. متمرّد بر فاسقڭ فسقى، أرضڭ موازنهٔ‌ِ معنويه‌سنڭ بوزولماسنه وسيله اولابيلير.

اُولٰئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ : اُولٰئِكَ اوچ شيئى إفاده ايدييور. بريسى إحضار، ايكنجيسى محسوسيت، اوچنجيسى اوزاقلقدر. ديمك بو اُولٰئِكَ غائب اولان او فاسقلرى إحضار ايدر، محسوس بر شكلده گوسترر.

س- اونلرڭ إحضارينى ايجاب ايدن سبب نه‌در؟

ج- سامعڭ طلب و ايستگيدر. أوت اونلرڭ پيس أحوالنى ايشيدن سامع، اونلره قارشى حسّ ايتديگى حدّت و نفرتنى إزاله ايچون؛ خسران ايله تجزيه و توصيفلرنده، صانكه اونلرى قارشيسنده حاضر اولارق گورمك ايسته‌يور، تا "اوخ! اوخ!" ديمكله قلبى راحت اولسون. مشاهده‌لرى ممكن اولماديغى حالده اُولٰئِكَ ايله محسوس گوستريلمه‌لرى؛ گويا پيس أحواللرى، خبيث صفتلرى و شهرت و كثرتلرى اويله بر حدّه بالغدر كه، هركسڭ نظرِ نفرتى ئوڭنده اونلرڭ او حاللرينى تجسّم ايتديره‌رك محسوس بر شكلده گوسترر. و بو إشارتدن، خسارته محكوم اولدقلرينڭ سببى ده آڭلاشيلمش اولور.

او فاسقلره راجع اولان اُولٰئِكَ نڭ إفاده ايتديگى اوزاقلق ايسه، اونلرڭ طريقِ حقدن اوزاقلقلرى اويله بر درجه‌يه بالغدر كه، بر داها طريقِ حقّه رجوعلرى ممكن اولمايوب، بو يوزدن ذمّه، تحقيره مستحق اولدقلرينه إشارتدر.

حصرى إفاده ايدن هُمْ ، خسارتڭ اونلره منحصر اولديغنه دلالت ايدر. حتّى مؤمنلرڭ بعض دنيا لذّتلرنده خسارتلرى، خسارت صاييلماز؛ و ينه مؤمنلردن أهلِ تجارتڭ تجارتلرنده واقع اولان ضررلرى خسارت دگلدر.

الْخَاسِرُونَ ده‌كى حرفِ تعريف، جنسى و حقيقتى إفاده ايدر. يعنى خسران گورنلرڭ حقيقتنى، جنسلرينى گورمك ايسته‌ين وارسه، اونلره باقسين. و كذا اونلرڭ مسلكلرى محضِ خسارتدر، باشقه خسارتلره بڭزه‌ميور.

خَاسِرِين : خسارتڭ مطلق بيراقيلماسى، يعنى بر شيله تقييد ايديلمه‌مسى، خسارتڭ بتون أنواعنه شامل اولديغنه إشارتدر. مثلا: وفاءِ عهدده نقض ايله خسارت ايتديلر، صلهٔ‌ِ رحمده قطع ايله، إصلاحده إفساد ايله، ايمانده كفر ايله، سعادتِ أبديه‌ده شقاوتله ياپدقلرى خسارتلر گبى.

٭ ٭ ٭