— 202 —
وَبَشِّرِ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هٰذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَاُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا وَلَهُمْ فِيهَا اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
يعنى:"ايمان ايدن و ايى ايشلر ايشلهين مؤمنلره بشارت وير كه، آلتنده نهرلر آقان جنّتلر اونلرڭدر. او جنّتلردن بر ميوه ييدكلرى زمان؛ بو، بوندن أوّل ييديگمز ميوهدر ديرلر. بربرينه بڭزر بر صورتده رزقلرى گتيريلوب ويريلير. و او جنّتلرده اونلر ايچون تميز قادينلر واردر. و اونلر او جنّتلرده ده دائمى بر شكلده قالاجقلردر."
آرقداش! بو آيتڭ أوّلا ماقبليله اولان إرتباطندن بحث ايدهجگز. شويله كه:
بو آيتڭ گچن آيتلر ايله متفاوت چوق إرتباطلرى واردر. يعنى مذكور جملهلره طوغرى بو آيتدن اوزانوب گيدن مختلف خطلر واردر. باقڭز، قرآنِ كريمڭ بو آيتله إشارت ايتديگى نتيجه، ايمانله عملِ صالحڭ ثمرهسى، سورهنڭ باشنده مؤمنلره ياپديغى مدح و ثنايه باقييور.
و ينه سورهنڭ باشنده، كافر و منافقلره ياپديغى ذمّ و تحقيرلردن صوڭره طوتدقلرى يولڭ اونلرى أبدى بر شقاوته سَوق ايدهجگنى بيان ايتمشدر. بو آيتله تصريح ايتديگى سعادتِ أبديهنڭ نورينى گوسترهرك، اونلرڭ بو بيوك نعمتلرى غائب ايتدكلرندن چكدكلرى حسرتلرى تزييد و آرتديرمشدر.
و ينه يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا ايله أمر ايتديگى بر قسم دنيا لذّتلرينڭ تركنه باعث اولان عبادتدن نشئت ايدن زحمت و مشقّتلره قارشى، بو آيتله جنّتڭ قپوسنى آچارق، جنّتڭ لذائذينى گوسترمكله مؤمنلرڭ قلبلرينى تطمين و تأمين ايتمشدر.
— 203 —
و ينه تكليفڭ أساسى و ايمانڭ برنجى ركنى اولان توحيدى، أوّلجه إثبات ايتمشدر. بو آيتده دخى توحيدڭ ثمرهسنى و رحمتڭ عنواننى جنّت و سعادتِ أبديه ايله گوسترمشدر.
و ينه يوقاريده نبوّتِ محمّديه (عصم) اِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ إلٰى آخر آيتيله إشارت ايديلن إعجاز ايله إثبات ايديلمشدر. بوراده ده، تبشير و إنذار گبى نبوّت وظيفهلرينه لسانِ قرآن ايله إشارت ايديلمشدر.
و ينه يوقاريده ايعاد و إنذار؛ يعنى تخويف و تهديدلر ياپيلمشدر. بوراده ده وعدلر، رغبتلر، بشارتلر ياپيلمشدر. بونلرڭ آراسندهكى مناسبت، تضادى بر مناسبتدر.
و ينه نفسى و وجدانى، عقلڭ حكملرينه إطاعتلرينى دوام ايتديرن ترغيب و ترهيب، يعنى اُميد و قورقو حسلرى لازمدر. بو حسلرڭ وجود بولوب دوام ايتمهلرى آنجق ترغيب و ترهيب يعنى اميدلنديرمك و قورقوتمقله اولور. ترغيب و ترهيبڭ دوامى آنجق وجدانده موجود تحريك ايديجى بر آمرڭ وجوديله اولور. ايشته بو آيتله، ترغيب حسّى اويانديريلمشدر. أوّلكى آيتلر ايله ده ترهيب حسّى تحريك ايديلمشدر. بو إعتبارله آرالرنده تضادى بر مناسبت واردر. و ينه گچن آيتلرده آخرتڭ بر شقّنه، يعنى جهنّمه إشارت ياپيلمشدر. بو آيتده، ايكنجى شقّى اولان جنّتدن خبر ويرلمشدر. بو إعتبارله آخرتڭ هر ايكى شقّى ده ذكر ايديلمش بولنويور.
آرقداش! جنّت و جهنّم، شجرهِٔ خلقتدن أبده طوغرى اوزانوب گيدن ايكى دالدن تظاهر ايدن ايكى ثمرهدر و كائناتڭ تسلسلًا گلمكده اولان سلسلهلرينڭ ايكى نتيجهسيدر و أبده طوغرى آقوب گيدن كائنات سَيْلنڭ ايكى مخزنى و ايكى حوضيدر. أوت جنابِ حق غيرِ متناهى حكمتلر ايچون بو عالمى، إمتحانه صحنه ياپدى؛ ينه صوڭسز حكمتلر ايچون تغيّراته، تحوّلاته، إنقلابلره محل اولماسنى إراده ايتدى؛ و ينه صوڭسز غايهلر ايچون خير ايله شرّى، نفع ايله ضررى، حُسن ايله قبحى، خلاصه اييلكله كوتولگى قاريشق بر شكلده جنّت و جهنّمه تخم اولمق اوزره كائناتڭ شو مزرعهسنه سرپدى. أوت مادام كه بو عالم، نوعِ بشرڭ إمتحان ميدانيدر و مسابقه
— 204 —
يريدر؛ اييلكله كوتولگڭ بربرندن تفريق ايديلهميهجك درجهده مختلط و قاريشق اولمالرى لازمدر كه، إنسانلرڭ درجهلرى تظاهر ايتسين. إمتحان و تجربه زمانلرى بيتدكدن صوڭره، كوتو إنسانلر: وَ امْتَازُوا الْيَوْمَ اَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ "أى مجرملر! بر طرفه چكيلڭز" دييه اولان توى اورپرتيجى، صاعقهوارى، شدّتلى أمرِ إلٰهىيه معروض قالاجقلرى گبى؛ ايى إنسانلر ده فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ "دائمى قالمق اوزره جنّته گيريڭز" دييه اولان جنابِ حقّڭ منعمانه، شفيقانه، لطفكارانه أمرلرينه مظهر اولاجقلردر. إنسانلر بو ايكى قسمه آيرلدقدن صوڭره، كائنات ده تصفيه عملياتنه اوغرايهجق. كوتولگى، شرّى، ضررى توليد ايدن مادّهلرڭ بر طرفه چكيلمهسيله جهنّمڭ؛ اييلگى، خيرى، نفعى طوغوران مادّهلرڭ ده ديگر طرفه چكيلمهسيله جنّتڭ تجهيزاتلرى إكمال ايديلهجكدر.
مقدّمه
بو آيت ماقبليله برابر قيامته، حشره إشارت ايدر. بناءً عليه بو مسئلهده نظره آلينهجق درت نقطه واردر:
برنجيسى:عالمڭ إمكانِ خرابيتيله ئولوميدر. ايكنجيسى: خرابيتڭ وقوعه گلمسيدر. اوچنجيسى: تعمير و إحياسيدر. دردنجيسى: تعميرينڭ إمكانى و وقوعيدر.
أوّلا:خرابيتِ عالم إمكان دائرهسنده اولوب اولماديغندن بحث ايدهجگز. أوت عالمده تكامل قانونى واردر. بو قانونه تابع اولان، نشو و نما قانوننه داخلدر. بو قانونه داخل اولانڭ بر عمرِ طبيعيسى واردر. عمرِ طبيعيسى اولانڭ، أجلِ فطريسى واردر؛ أجلڭ پنچهسندن قورتولاماز. أوت كائناتڭ إحتوا ايتديگى أنواعڭ و بو أنواعڭ إحاطه ايتديگى أفرادڭ قسمِ أكثريسى بو قانونلره تابعدرلر. بناءً عليه عالمِ صغير دينلن إنسان، ئولومدن و خرابيتدن قورتولامديغى گبى؛ إنسانِ كبير دينلن عالمڭ ده ئولومدن نجاتى يوقدر. و كذا كائناتڭ بر آغاجى ئولومدن، طاغيلمقدن خلاص اولماديغى گبى، شجرهِٔ خلقتدن اولان كائنات سلسلهسنڭ ده خرابيتدن قورتولوشى يوقدر. أوت أگر
— 205 —
كائنات عمرِ فطريسندن أوّل خارجى بر تخريباته ويا صانعى طرفندن بر هدم و قيامته معروض قالماسه بيله، فنّى بر حساب ايله كائناتڭ اويله بر گونى گلهجكدر كه؛
اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ٭ اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ٭ اِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ
گبى آيتلره ماصدق اولاجقدر و إنسانِ كبير دينلن قوجه كائنات، شو بوشلغى سكراتنڭ باغيرتيلريله طولديرهجقدر.
ايكنجى نقطه:خرابيتِ عالمڭ وقوعه گلهجگيدر. أوت بتون سماوى دينلر، عالمڭ خراب اولاجغنده متّفقدرلر. هم هر بر فطرتِ سليمه، عالمڭ ئولهجگنه شهادت ايدر. و كائناتده گوزله گورونن شو قدر نوعى، فردى، يومى، شهرى، سنوى تغيّرات، تحوّلات، إنقلابلرڭ يالڭز إشارتلريله دگل، صراحتلريله، قيامتڭ گلهجگى ثابتدر. أگر بو إجمال ايله قناعت حاصل ايدهمديسهڭ بر پارچه ايضاحات ويرهلم.
آرقداش! كائنات ديديگمز شو آپارتمانِ إلٰهى اويله علوى، يوكسك، درين، اينجه نظاملره تابع و اويله عجيب غريب رابطهلره باغليدر كه، أگر بر ديوارى ويا بر طاشى، "يرندن چيق!" أمرينه هدف اولسه؛ درحال عالم، ئولوم خستهلغنه دوشر، سكراته باشلار؛ ييلديزلر آراسنده مصادمهلر، أجرام آراسنده محاربهلر وقوعه گلير. شو غيرِ متناهى بوشلق؛ پك شدّتلى صيحهلر، پك دهشتلى صاعقهلر، پك قورقونج سسلر، صدالر، گورولتيلر و گومبورتولرله طولار. أوت إنسانِ كبيرڭ ئولومى، كوچك بر ئولوم دگلدر. سكراته باشلاديغى زمان، ميليارلرجه كرهلرڭ چارپيشماسندن حصوله گلن فورطنهنڭ نه تصوّرى و نه تعريفى و نه ده گورولمهسى إمكان دائرهسنده دگلدر.
ايشته بو شدّتلى ئولوم ايله خلقت باييلير، كائنات ياييلير، خلقتڭ ياغى آيرانى بربرندن آيريلير. جهنّم مادّهسيله، عشيرتيله بر طرفه چكيلير؛ جنّت ده لطافتيله، لذائذيله و بتون گوزل عنصرلريله تجلّى و إنجلا ايدر.
س- كائنات ايلك ياراديليشنده أبده ألويريشلى اولارق ثابت بر شكلده ياراديلسه ايدى؛ بويله تغيّراتلى، إنقلابلى، مائلِ إنهدام بر صورتده ياراديلوب، بِالآخره تخريبدن صوڭره أبديته قابل، متين بر شكلده ياپيلماسندن داها ايى و داها قيصه اولماز مى ايدى؟
— 206 —
ج- وقتا كه جنابِ حق، حكمتِ أزليه ايله عنايتِ أزليهنڭ إقتضاسنجه، إنسانلرڭ قابليتلرينڭ تظاهرينى و إستعدادلرينڭ نشو و نماسنى إراده ايتمكله، نوعِ بشرى إمتحان و تجربهيه تابع طوتدى، ضررلرى منفعتلره قاتدى، شرلرى خيرلرڭ ايچنه آتدى، گوزللكلرى چركينلكلرله جمع ايتدى؛ هپسنى بربرينه قاريشديرارق كائناتڭ خمورى ايله برابر ياراديليش تكنهسنده يوغوردقدن صوڭره، كائناتى تغيّر، تبدّل، تكامل قانونلرينه تابع طوتدى.
وقتا كه إمتحان پردهسى قپانير و تجربه زمانى نهايت بولور و كائنات تارلاسنڭ وقتِ حصادى حلول ايدر. صانعِ حكيم عنايتيله، بربريله قاريشق يوغورديغى ضدلرى تصفيه ايدر، ايچلرندن تغيّرى طوغوران أسبابى آييرر و إختلاف مادّهلرينى تفريق ايدر. صوڭره جهنّم أبده ألويريشلى اولارق متين و قوى بر جسمله تشكّل ايدهرك، وَامْتَازُوا خطابنه هدف اولور. جنّت ايسه أساساتيله برابر أبدى و محكم بر شكلده تجلّى ايدر و منجلى اولور. أوت گرك جهنّمى، گرك جنّتى تشكيل ايدن أجزا و مادّهلر آراسنده مناسبت واردر، ضدّيت يوقدر. مناسبت إنتظامڭ شرطيدر، نظام ده دوامه سببدر. و كذا بو ايكى منزلڭ خلقى ده أبدى اولدقلرى ايچون وجودلرينى تشكيل ايدن أجزا، تغيّره معروض دگلدر. چونكه دنيادهكى جسملرينڭ تركيب و تحليللرى آراسنده موازنه يوقدر. يعنى جسم بُنْيهلرينه گيرنلرڭ، چيقانلرڭ آراسنده نسبت يوقدر. اونڭ ايچون إنحلاله يوز طوتارلر. فقط آخرتدهكى جسملرڭ ياپيليشى اويله دگلدر. أجزالرى آراسنده تام معناسيله موازنه واردر كه؛ إنحلاله محل قالماز.
اوچنجى و دردنجى نقطهلر:
يعنى دنيانڭ ايكنجى تعميريله حشرڭ وقوعيدر. أوت توحيد و نبوّتڭ إثباتلرى، يالڭز دليلِ نقلى ايله صحيح دگلدر. چونكه دَور لازم گلير. أوت قرآن و حديثدن عبارت اولان نقلى دليللرڭ صحّتى، نبوّتڭ صحّت و صدقنه باغليدر. أگر نبوّت ده دليلِ نقلى ايله إثبات ايديليرسه، محال لازم گلير. بونڭ ايچون قرآنِ كريم، توحيد ايله نبوّتى دلائلِ عقليه ايله إثبات ايتمشدر. امّا حشر مسئلهسنڭ هم عقلى هم نقلى دليللر ايله إثباتى صحيحدر.
— 207 —
دليلِ عقلى ايله إثباتى،وَ بِاْلٰاخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ آيتِ كريمهسنڭ بحثنده بيان ايديلمشدر. خلاصهسى: وجودلرنده شك و شبهه اولميان نظام، رحمت و نعمت، آنجق و آنجق حشرڭ گلمسيله و ايكنجى بر حياتڭ تحقّقى ايله نظام، رحمت، نعمت اولابيليرلر. أگر حشر گلمزسه و ايكنجى بر حيات تحقّق ايتمزسه، بونلرى أسماء الأضداددن عدّ ايتمك لازم گلير.
دليلِ نقلى ايسه:
قرآنِ معجز البيان ايله بتون أنبيا، حشرڭ گلهجگنه إتّفاق ايتمشلردر.
عقلى و نقلى دليللر ايسه:
فخر الدّين الرازينڭ تفسيرنده بو قبيل دليللرى بيلديرن آيتلر بيان ايديلمشدر. خلاصه: بِالخاصّه حيوانات و نباتاتده دائما وقوعه گلن حشرلره دقّت ايدوب تأمّل ايدن آدم، ألده ايدهجگى متفرّق أمارهلرله حشرڭ وقوعنه، حدس ايله يعنى بر سرعتِ إنتقال ايله حكم ايدهجكدر.
شيمدى بو آيتڭ جملهلرينى بربرينه باغلايان مناسبتلره گلهلم.
أوت بو آيتڭ جوهرلرينى نظم ايدن و جملهلرينڭ سلسلهسنه مدارِ بحث اولان نقطه، سعادتدر. شويله كه:
سعادتِ أبديه ايكى قسمدر:
برنجى و أڭ برنجى قسمى:اللّٰهڭ رضاسنه، لطفنه، تجلّيسنه، قربيتنه مظهر اولمقدر.
ايكنجى قسمى ايسه،سعادتِ جسمانيهدر. بونڭ أساسلرى؛ مسكن، أكل، نكاح اولمق اوزره اوچدر. و بو اوچ أساسڭ درجهلرينه گوره سعادتِ جسمانيه تبدّل ايدر. و بو قسم سعادتى إكمال و إتمام ايدن، خلود و دوامدر. چونكه سعادت دوام ايتمزسه، ضدّينه إنقلاب ايدر.
برنجى قسم سعادتڭ أقسامى، تفصيلدن مستغنيدر ويا غيرِ قابلدر.
ايكنجى قسم سعادتڭ أقسامى ايسه:
أوت مسكنڭ أڭ لطيفى، أڭ جاذبهدار شكلى؛ أطرافِ أربعهسى درلو درلو گُل و چيچكلر ايله مزيَّن، باغ و باغچهلرله محاط،
— 208 —
آلتنده صولر، نهرلر آقان قصر و كوشكلردر. أوت جامد قلبلرى عشق و شوقله إحيا ايدن، سونمش اولان روحلرى شن و شاد ايدن، شاعرلره سرمايه اولارق شاعرانه تشبيهلرى، تمثيللرى، اسلوبلرى إلهام ايدن؛ صولر ايله خضروات و نباتاتدر. سعادتڭ ايكنجى أساسى اولان "أكل" ايسه، مأكولات (ييهجك) قوت ويرديگى جهتله، أڭ اييسى، أڭ لذيذى، مألوف اولان قسمدر. يعنى إنسانه غريب، وحشى اولميان شيلردر. چونكه الفتله، او نعمتڭ درجهِٔ قيمتى بيلينير؛ لذّت ويرديگى جهتله ده لذّتڭ أڭ بيوك لذّتى، تجدّد و تبدّلندهدر. و كذا أكل لذّتنى إكمال ايدن أسبابدن برى ده، او رزقڭ كندى عملنڭ اجرتى اولديغنى بيلمكدر؛ ايكنجى بر سبب ده او رزقڭ منبعنڭ دائما گوز اوڭنده حاضر بولونماسيدر كه، قلبى مطمئن اولسون، رزق ايچون تلاش ايتمهسين. سعادتڭ أساسلرندن "نكاح" ايسه: أوت إنسانڭ أڭ فضله إحتياجنى تطمين ايدن، قلبنه مقابل بر قلبڭ موجود بولونماسيدر كه، هر ايكى طرف سَوْگيلرينى، عشقلرينى، شوقلرينى مبادله ايتسينلر و لذائذده بربرينه اورتاق، غم و كدرلى شيلرده ده يكديگرينه معاون و يارديمجى اولسونلر. أوت بر ايشته متحيّر قالان ويا بر شيئه طالارق تفكّر ايدن آدم وَلَوْ ذهنًا اولسون، ايستر كه؛ بريسى گلسين، كنديسيله او حيرتى، او تفكّرى پايلاشسين. قلبلرڭ أڭ لطيفى، أڭ شفيقى؛ قسمِ ثانى ايله تعبير ايديلن قادين قلبيدر. فقط قادين ايله روحى إمتزاجى (گچيمى) إكمال ايدن، قلبى اُنسيت و اُلفتى إتمام ايدن، صورى و ظاهرى اولان آرقداشلغى صميميلشديرن؛ قادينڭ عفّتيله، أخلاقِ سيّئهدن تميز و پاك بولنماسى و چركين عارضهلردن خالى اولماسيدر.
س- ييهجك، ايچهجك شخصى وجودى إبقا ايتمك ايچوندر. چونكه وجوددن أرييوب آيريلان شيلرڭ يرينى طولديروب تعمير ايتمك، يمك و غدا ايله اولور. نكاح ده، نوعڭ بقاسى ايچوندر. حالبوكه آخرتده أشخاص أبدى اولديغندن، وجودلرنده أرييوب آيريلان بر شى يوقدر كه غدايه إحتياج اولسون و آخرتده تناسل يوقدر كه نكاحه لزوم اولسون؟
ج- يمك، ايچمك و نكاحڭ فائدهلرى، يالڭز بقايه و تناسله منحصر دگلدر. أوت شو ألملى، كدرلى عالمده اونلرده پك بيوك لذّت و فائدهلر اولسون ده، لذّتلر يرى اولان عالمِ سعادتده نه ايچون داها نزيه لذّت و فائدهلرى اولماسين؟
— 209 —
س- بو عالمده لذّت، ألمڭ دفعندن حاصل اولور. حالبوكه آخرتده ألم يوقدر؟
ج- ألمڭ دفعى، لذّتڭ سببلرندن بريدر. يوقسه لذّت، اوڭا منحصر دگلدر. و كذا عالمِ أبدينڭ بو عالمه بڭزهتيلمسى، قياسِ مع الفارقدر. يعنى، آرالرنده چوق فرقلر بولنديغندن، بربرينه بڭزهمز. جنّت ايله خورخور باغچهسنڭ (حاشيه): خورخور، وانده مؤلّفڭ مدرسهسنڭ آديدر. آراسنده نه نسبت وارسه، جنّتڭ لذّتلريله دنيانڭ لذّتلرى آراسنده ده عين او نسبت واردر. جنّتڭ خورخور باغچهسندن درجهلرى نه قدر چوق يوكسك ايسه، اُخروى لذّتلر ده دنيا لذّتلرينه گوره اويلهدر. هر ايكى عالم آراسنده بو بيوك تفاوته، ابن عبّاس لَيْسَ فِى الْجَنَّةِ اِلَّا اَسْمَائُهَا جملهسيله إشارت ايتمشدر. يعنى "جنّتده، دنيا ميوهلرينڭ يالڭز إسملرى واردر." يعنى إسملرى بردر، فقط لذّتلرى آيريدر.
جنّتده لذّتڭ دوامى مسئلهسى ايسه: أوت لذّتڭ حقيقى لذّت اولماسى، زوال گورميوب دوام ايتمهسندندر. زيرا ألمڭ زوالى لذّت اولديغى گبى، لذّتڭ زوالى ده ألمدر؛ حتّى زوالنڭ تصوّرى بيله ألمدر. أوت بتون مجازى عاشقلرڭ أنينلرى، باغيروب چاغيرمالرى، بو قسم ألمدندر و بتون ديوانلريله ياپدقلرى آغلامهلر، واويلالر، هپ محبوبلرڭ فراق و زواللرينڭ تصوّرندن نشئت ايدن ألمدندر. أوت پك چوق موقّت لذّتلر وار كه، زواللرى دائمى ألملرى إنتاج ايتديگى گبى؛ چوق ألملرڭ زوالى ده، لذيذ لذّتلره باعث اولور. لذّت و نعمت ايسه، دوام ايتمك شرطيله لذّت و نعمت صاييلابيلير.
خلاصه:إنسان، أبد ايچون ياراديلمشدر. اونڭ حقيقى لذّتلرى، آنجق معرفت اللّٰه، محبّت اللّٰه، علم گبى امورِ أبديهدهدر.
بو آيتڭ جملهلرى آراسندهكى رابطهلرى گوردك. شيمدى جملهلرينڭ إشغال ايتدكلرى يرلر ايله مناسبتلرينه باقهجغز:
أوت وَ بَشِّرِ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بو جملهنڭ، بو موقع ايله مناسبتى: أوت جنابِ حق عبادتى تكليف ايتدى و نبوّتى إثبات ايتدى و پيغمبريمزى
— 210 —
(عصم) تبليغِ اموره مأمور ياپدى و دنيوى بعض لذّتلره جواز ويرمهين و مشقّتلرى تضمّن ايدن عبادته مؤمنلرڭ إمتثاللرينى تأمين ايتمك ايچون، مؤمنلره وعد بويوريلان تبشيرلرى تبليغ ايتمهيى رسولِ أكرمه (عصم) أمر ايتدى. چونكه او حضرت (عصم) إنذار و تخويفه (قورقوتما) مأمور اولديغى گبى؛ اللّٰهڭ رضاسنى، لطفنى، قربيتنى و سعادتِ أبديه گبى تبشيراتنى ده تبليغه مأموردر.
اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِى : إنسانڭ إحتياجاتِ ضروريهسى ايچنده أڭ أوّل لازم اولان، مكان و مسكندر. مكانڭ أڭ گوزلى، نباتات و أشجاره مشتمل اولان يرلردر؛ و أڭ لطيفى، نباتلرى آراسنده صولرڭ مجراسى اولان باغچهلردر؛ و أڭ كامل قسمى، آغاجلرينڭ آراسندن آقان نهرلرينڭ چوقلقله بولونماسيدر. قرآنِ كريم بو قسمه تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ جملهسيله إشارت ايتمشدر.
مسكندن صوڭره إنسانڭ أڭ فضله محتاج اولديغى؛ جسمانى لذّتلردن ييهجك، ايچهجكدر. بو قسمه ده، جَنّة، نَهْر كلمهلريله إشارت ايديلمشدر. صوڭره رزقڭ أڭ أكملى، مألوف اولان قسمدر كه، درجهِٔ قيمتى بيلينسين. ميوهلرڭ لذّتى، تجدّد و تبدّلندهدر. لذّتڭ أڭ صافيسى، حاضر و ياقين اولانيدر و أڭ لذيذى، عملنڭ اجرتى اولديغنى بيلمكدر. قرآنِ كريم بو قسمه ده كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هٰذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ جملهسيله إشارت ايتمشدر.
مِنْ قَبْلُ : يعنى "بوندن ئوڭجه ييديگمز ميوهلردر ويا دنياده ييديگمز ميوهلردر." چونكه جنّتڭ ميوهلرى بربرينه بڭزهديگى گبى، دنيا ميوهلرينه ده ظاهرًا بڭزرلر.
وَ اُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا : يعنى رزقلرى بربرينه متشابه اولارق گتيريلير. حديثده ده وارد اولديغنه گوره، جنّتڭ ميوهلرى رنكجه بردر؛ امّا طاتلرى، طعملرى بر دگلدر. بو جملهده مجهول صيغهسيله ذكر ايديلن اُتُوا كلمهسندن آڭلاشيلديغى گبى، رزقڭ إنسانه گوتورولمهسى، بيوك بر شرف و كرامته دلالت ايتديگندن، بيوك بر لذّتى إنتاج ايدييور.
— 211 —
وَ لَهُمْ فِيهَا اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ : مسكن و مأكلدن صوڭره إنسانڭ أڭ زياده محتاج اولديغى، أشيدر. بو إحتياجنڭ جنّتده تأمين ايديلمش اولديغنه، بو جمله ايله إشارت ايديلمشدر. أوت إنسان بر رفيقهيه ويا بر رفيقه محتاجدر كه، طرفَيْن آرالرنده، حياتلرينه لازم اولان شيلرى معاونت صورتيله ياپابيلسينلر و رحمتدن نشئت ايدن محبّت إقتضاسيله، يكديگرينڭ زحمتلرينى تخفيف ايتسينلر و غملى، كدرلى زمانلرينى، فرح و سروره تبديل ايدهبيلسينلر. ذاتًا دنياده إنسانلرڭ تام انسيتى، آنجق رفيقهسيله اولور.
وَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ : إنسان بر نعمته ويا بر لذّته مظهر اولديغى زمان، أڭ أوّل فكرينى بوزان، وسوسه ويرن؛ او نعمتڭ ويا او لذّتڭ دوام ايدوب ايتميهجگى دوشونجهسيدر. بو وسوسهلى دوشونجهيه محل قالمهمق اوزره، قرآنِ كريم بو جمله ايله اونلرڭ أزواجيله، لذائذيله برابر جنّتده على الدوام قالاجقلرينى تبشير ايتمكله، او كدرلى دوشونجهدن قورتارمشدر.
بو آيتدهكى جملهلرڭ صدفلرنده بولنان جوهرلرى گوسترهجگز:
وَ بَشِّرِ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
جملهسنڭ باشنده بولنان و حرفِ عطفدر. عطفڭ هر ايكى طرفى آراسنده مناسبت لازمدر. حالبوكه بوراده تبشير ايله ماقبلى آراسنده مناسبت گورونميور. آنجق ماقبلنده إنذار واردر. اويله ايسه بو تبشير، او ماقبلندن ترشّح ايدن إنذاره عطفدر.
بَشِّرْ : "بشارت" تعبيرى؛ جنّتڭ، جنابِ حقّڭ فضلِ كرمندن بر هديهِٔ إلٰهيه اولوب، عملڭ اجرتى مقابلنده واجب بر حق اولماديغنه إشارتدر. چونكه حق و اجرتڭ ويريلمسى، بشارتله تعبير ايديلهمز. بوڭا بناءً ياپيلان عبادت، جنّت ايچون اولمامليدر. تبشيرڭ صيغهِٔ أمر قيافتيله ذكرى، تبليغڭ تقديرينه إشارتدر. چونكه رسولِ أكرم (عصم) تبليغه مأموردر، تبشيره مكلّف دگلدر. تقديرِ كلام: "مژدهليهرك تبليغ ايت" ديمكدر.
س- اَلَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا بو صله و موصوله تعبيرى، إسمِ فاعل صيغهسى اولان اَلْمُؤْمِنِينَ دن داها اوزون اولديغى حالده نهيه إشارتدر؟
— 212 —
ج- سورهنڭ باشنده، تفصيلًا ذكر ايديلن اَلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ إلٰى آخر اولان صله و موصوله إشارتدر كه؛ اوراده ياپيلان تفصيل، بوراده ياپيلان إجماله بيان اولسون.
س- سورهنڭ باشنده اَلَّذِينَ نڭ صله دينلن داخل اولديغى جمله، مضارع صيغهسيله ذكر ايديلديگى حالده، بوراده ماضى صيغهسيله ذكر ايديلمشدر. أسبابى نهدر؟
ج- اوراده مقام، ايمان و عمله تشويق و مدح مقاميدر. بوڭا مناسب، مضارع صيغهسيدر. بوراده مقام، مكافات و اجرتى ويرمك مقاميدر. بوڭا ده مناسب، ماضى صيغهسيدر. چونكه اجرت، خدمتدن صوڭره ويريلير.
وَ عَمِلُوا : بو "واو" حرفِ عطفدر. عطفڭ طرَفَيْنى آراسنده مناسبت لازم اولديغى گبى، مغايرت ده لازمدر. بوراده آرالرنده بولنان مغايرت، مذهبِ إعتزالڭ خلافنه، عملڭ ايمانه داخل اولماديغنه و عملسز ايمانڭ ده كافى گلمديگنه دلالت ايتديگى گبى؛ "عمل" تعبيرى ده، تبشير ايديلهنڭ اجرت گبى اولديغنه إشارتدر.
الصَّالِحَاتِ : بو كلمه، بر شى ايله تقييد و تخصيص ايديلميهرك، مطلق و مبهم بيراقيلمشدر. مصر مفتيسى شيخ محمّد عبدهڭ تلقّيسنه گوره: "ايى شيلر معناسنده اولان "صالحات" كلمهسى، بين الناس مشهور و معلوم اولديغندن، مطلق بيراقيلمشدر." بن ده دييورم كه: سورهنڭ باشنه إعتمادًا بوراده مبهم بيراقيلمشدر. چونكه سوره باشنده ذكر ايديلن يُقِيمُونَ الصَّلٰوةَ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ آيتى، بورادهكى صَالِحَاتِ يى بياندر.
اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ : بو آيتدن مقصد، مكافاتدن نشئت ايدن نشئهلى لذّت و سروردر. بو مقصدڭ تقويهسنه إشارت ايدن قيدلر:
١ - اَنَّ نڭ تأكيدى.
٢ - ل ڭ إختصاصى.
٣ - لَهُمْ ڭ تقديمى.
— 213 —
٤ - جنّت ڭ جمعيله تنكيرى.
٥ - جريان ڭ ذكرى.
٦ - تَحْت ايله برابر مِنْ ڭ ذكرى.
٧ - نهر تعبيريله تعريفيدر.
بو قيدلرڭ او مقصدڭ تحقّقنه چاليشدقلرينه بر پارچه ايضاحات ويرهجگز. شويله كه:
پك بيوك بر شى تبشير ايديلديگى زمان، عقل تردّد ايدر، ايناناماز؛ اينانديرمق ايچون تأكيده إحتياج اولور. و كذا نشئه و سُرور مقاملرى، أوهامدن خالى اولماليدر. چونكه أدنا بر وهمله، سُرور زائل اولور. بوڭا بناءً بوراده او بيوك تبشيرات، اَنَّ ايله تأكيد ايديلمشدر كه؛ هم عقل اينانسين، هم او سرورى إزاله ايدهجك هيچ بر أوهام قالماسين. و كذا بو تبشيراتڭ يالڭز بر وعددن عبارت اولمايوب، بر حقيقت اولديغنه إشارتدر.
إختصاصى إفاده ايدن لَهُمْ دهكى "ل" تبشير ايديلن شيئڭ اونلره مخصوص و اونلرڭ ملكى و اونلرڭ فضلى إستحقاقلرى اولديغنه دلالت ايدر كه؛ لذّتلرى تمام، سرورلرى مزداد اولسون. و إلّا بر پادشاه، بر فقيرى مسافر ايدرسه؛ مادام او مسافرلك و او صحبت أبدى دگلدر، قيمتى يوقدر.
لَهُمْ ڭ تقديمى حصرى إفاده ايتديگندن، بين الناس جنّتڭ اونلره تخصيص قيلنديغنه و طولاييسيله أهلِ نارڭ ده پريشان حاللرينى اونلرڭ گوزلرى ئوڭنه گتورمگه سبب اولديغنه دلالت ايدر. و بو إعتبارله جنّتڭ لذّتى آرتار و قيمتى تظاهر ايدر.
جنّتڭ جمعى، جنّتلرڭ تعدّدينه و عمللره گوره جنّتڭ مرتبهلرينه إشارتدر. و كذا جنّتڭ هر بر جزئى، جنّت گبى بر جنّت اولديغنه و هر بر مؤمنه دوشن قسم، بيوكلگنه نظرًا تام بر جنّت گبى گورونديگنه إشارتدر.
— 214 —
جنّتڭ تنكيرى ايسه، گوزللگنڭ قابلِ تعريف و توصيف اولماديغنه ويا سامعلرڭ إشتها و إستحسانلرينڭ فوق العادهلگنه إشارتدر.
تَجْرِى : باغچهلرڭ أڭ گوزلى، ايچنده صويى بولنانلردر. بونلرڭ ده أڭ گوزلى، ايچلرندن صولرى آقانلردر. بونلرڭ ده أڭ اييسى، آقنتيسى دواملى اولانلردر. ايشته جريانڭ صيغهِٔ مضارع قيافتنده ذكر ايديلمهسى، او جريانلرى تصوير ايتمكله، دواملى اولديغنه إشارتدر.
مِنْ تَحْتِهَا : خضروات (يشيللك) و نباتات ايچنده جريان ايدن صولرڭ أڭ اييسى؛ نبعان صورتيله باغچهنڭ ايچندن چيقمقله يوكسك كوشكلرڭ آلتندن كندينه مخصوص ترنّماتيله گچن، أشجار و نباتاته طاغيلان صولردر. مِنْ تَحْتِهَا كلمهسى، بو قسم صولره إشارتدر.
الْاَنْهَارُ : صولرڭ چوقلغى، باغچهلره داها زياده منفعت، رَونق و گوزللك ويرر. كذالك كوچك كوچك آرقلردن تجمّع ايدن نهرلر، داها گوزل منظرهلرى تشكيل ايدر. بِالخاصّه صولرى برّاق، زلال، طاتلى، صوغوق اولورسه فوق العاده بر قيمت، بر لذّت ويرييور. ايشته الْاَنْهَارُ كلمهسى جمعيله، تعريفيله، مادّهسيله بو چشيد صولره إشارت ايدر.
كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هٰذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ : بو بيوك جمله، چوق كوچك كوچك جملهلرى تضمّن ايتمشدر. أوت بو جمله ماقبليله باغلى دگلدر، مستأنفهدر؛ وظيفهسى مقدّر بر سؤالى جوابلانديرمقدر. مقدّر سؤال ايسه، سكز سؤالڭ ممزوج و معجونيدر. شويله كه: وقتا كه ايمان ايدنلر و عملِ صالح ايشلهينلر، جنّت گبى يوكسك بر مسكنله تبشير ايديلديلر، بردن بره سامعڭ ذهننه گلدى: "عجبا او مسكنده رزق اولاجق بر شى وار ميدر؟ وارسه، او رزق نرهدن حاصل اولور و نرهدن گلير؟ او رزقلر او جنّتدن حاصل اولديغى تقديرده، نهسندن نشئت ايدييور؟ ثمراتندن ميدانه گليرسه، دنيا ثمراتنه بڭزرلر مى؟ بڭزهديگى تقديرده، بربرينه ده بڭزرلر مى؟ بربرينه مشابه اولورلرسه، طاتلرى بر ميدر، يوقسه آيرى آيرى ميدر؟ طاتلرى مختلف
— 215 —
اولديغى تقديرده، قوپاريلدقلرى زمان يرلرى بوش مى قالير، يوقسه درحال طولار مى؟ تبدّل ايتدكلرى تقديرده، دواملى ميدرلر؟ دواملى ايسهلر، اونلرى يينلر سَوينيرلر مى؟ سَويندكلرى زمان نه ديرلر؟"
آرقداش! بو سؤاللرى آووجنه قوى. بن ده بو جملهلرى آچار، ايچلرينه باقارم. سن ده دقّت ايت، باقالم مطابق اولاجق ميدر؟
كُلَّمَا كلمهسى، دوام و تحقيقه دلالت ايدر.
رُزِقُوا صيغهِٔ ماضيسيله وقوعنڭ تحقّقنه دلالت ايتديگى گبى، مادّهسيله ده دنيادهكى رزقلرينى إخطار ايدر. و بناءِ مجهول صيغهسيله ذكرى، او رزقده مشقّتڭ بولونمامسنه و اونلرڭ (آغالر و بگلر گبى) رزقلرى آياقلرينه گلديگنه دلالت ايدر.
مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ دينلمكدنسه مِنْ ثَمَرَاتِهَا دينلمش اولسيدى، داها مختصر و داها گوزل اولوردى. فقط مذكور سؤاللردن ايكى سؤاله جواب اولديغندن، مِنْهَا آيرى مِنْ ثَمَرَةٍ آيرى سويلهمك ايجاب ايتمشدر.
مِنْ ثَمَرَةٍ دهكى تنكير، تعميمى إفاده ايتديگى جهتله، جنّتڭ بتون ثمرهلرى رزق اولمغه شايان اولديغنه إشارتدر.
رِزْقًا كلمهسنڭ تنكيرى ايسه، آجلغى گيدرمك ايچون يديگڭز گورديگڭز رزق اولماديغنه إشارتدر.
قَالُوا تفاعل بابنڭ معناسى اولان شركتى آڭديرييور. يعنى "او رزقڭ عجيب كيفيتندن ايتدكلرى تعجّب و إستغرابى بربرينه سويلهمگه باشلاديلر."
هٰذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ : بو جملهده مبهم بيراقيلوب، بيان ايديلمهين "رزق" كلمهسنڭ درت معنايه إحتمالى واردر:
برنجيسى:رزقدن مقصد، عملِ صالحدر. يعنى "بو دارِ دنياده رزق اولارق بزه نصيب قيلينان عملِ صالح، يعنى شيمدى ييديگمز رزقلر دنياده ياپديغمز عملِ صالحڭ
— 216 —
نتيجهسيدر." يعنى عمل ايله جزا آراسنده او قدر إتّصال (باغليلق) واردر كه؛ صانكه دنيادهكى عمل، آخرتده تجسّم ايدوب ثواب كسيلمشدر. اونلرڭ سَوينجلرى، بو نقطهدن حاصل اولمشدر.
ايكنجيسى:رزقدن مقصد، دنيانڭ طعام و ييمكلريدر. يعنى: "دنياده رزق اولارق بزه ويريلن طعاملر، بونلردر. امّا ذوقلرى، طاتلرى آراسنده طاغلر قدر فرق واردر." ايشته اونلرڭ إستغرابلرى بو نقطهدندر.
اوچنجيسى:بو ثمرهلر، برآز أوّل ييديگمز ثمرهلر گبيدر، امّا صورتلرى بر، معنالرى، طاتلرى آيريدر. ديمك صورتًا، شكلًا بر اولدقلرندن، الفت لذّتنى ويرييور؛ طاتلرينڭ آيرى اولماسيله ده تجدّد لذّتى حاصل اولويور. ايشته سَوينجلرى بو نقطهدندر.
دردنجيسى:همان شيمدى ييديگمز ميوهلر، بو داللردهكى ميوهلردر. ديمك بر ميوه قوپاريلديغى زمان، يرى بوش قالمييور، درحال يرينه بر ميوه پيدا اولور. ايشته بوندندر كه، جنّتڭ ميوهلرنده نقصانيت اولمايور.
وَ اُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا : بو جمله، إعتراضيهدر. يعنى يڭى بر حكمى إفاده ايتمك ايچون ذكرينه لزوم اولماديغى حالده، هٰذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ جملهسندهكى حكمى تصديق و علّتنى بيان ايتمك اوزره، أوّلكى جملهيه بر ذيل و بر فذلكه اولارق ذكر ايديلمشدر.
بناءِ مجهول صيغهسيله اُتُوا نڭ ذكر ايديلمهسى، أهلِ جنّتڭ ايشلرى، خدمهلرى طرفندن گورولمكده اولديغنه إشارتدر.
مُتَشَابِهًا : يعنى ظاهرًا و شكلًا بر اولديغندن، الفت لذّتنى ويرييور؛ باطنًا و طعامًا ده آيرى اولديغى جهتله، تجدّد لذّتنى ويرييور. بو إعتبارله مُتَشَابِهًا كلمهسى، هر ايكى لذّتى ايما ايدييور.
وَ لَهُمْ فِيهَا اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ : بو جمله، لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِى إلٰى آخر جملهسنه عطفدر. عطفڭ طرَفَيْنى آراسنده لازم اولان مناسبتڭ إقتضاسنجه تقديرِ كلام شويله
— 217 —
اولسه گركدر: "اونلر، كندى جسملرى ايچون بر مسكنه محتاج اولدقلرى گبى، قادينلرى ايچون ده بر مسكنه محتاجدرلر."
لَهُمْ كلمهسى إختصاصى إفاده ايتديگى جهتله، او أزواجڭ اونلرڭ ملكى و اونلره مخصوص اولدقلرينه دلالت ايتديگى گبى، دنيا قادينلرندن باشقه حُورٌ عِينٌ ايله تعبير ايديلن بر قسم قادينلر ده اونلر ايچون ياراديلمش اولديغنى ايماءً گوسترييور.
فِيهَا : جنّت او قادينلره ظرف و مسكن اولديغندن آڭلاشيلير كه، او قادينلر او يوكسك جنّته لايقدرلر و عين زمانده جنّت درجهلرينڭ يوكسكلگى نسبتنده اونلرڭ حُسنلرى ده يوكسهلييور. و كذا جنّتڭ ده اونلر ايله مزيَّن اولديغنه گيزلى بر ايما واردر.
مُطَهَّرَةٌ تفعيل بابندن إسمِ مفعول اولديغندن، هر حالده تطهير ايديجى بر فاعل واردر. او فاعل ده، آنجق يدِ قدرتدر. بناءً عليه يدِ قدرتڭ تطهير و تنزيه ايتديگى قادينلرڭ توصيفلرى قابل دگلدر. و كذا مُطَهَّرَةٌ كلمهسى متعدّى اولديغنه نظرًا، او قادينلرڭ طهارتلرى كنديلرندن اولمايوب، باشقهسندن اونلره سرايت ايتمش اولديغى آڭلاشيلير. بناءً عليه دنيا قادينلرى ده جنّته گيردكدن صوڭره بر تطهّر و تصفيه و تصيقل عملياتيله گوزللكده حوريلرڭ درجهلرينه چيقهجقلرينه دلالت ايدر.
وَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ : يعنى: اونلر ده، أزواجلرى ده، جنّت ده، جنّتڭ لذائذى ده هپ أبديدرلر.