— 165 —
نبوّت حقّنده
وَاِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلٰى عَبْدِنَا فَاْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ٭ فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا
فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِى وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ اُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ
غايت قيصه بر مئالى: يعنى "عبديمز اوزرينه إنزال ايتديگمز قرآنده بر شبههڭز وارسه، قرآنڭ مِثلندن بر سوره ياپيڭز؛ هم ده اللّٰهدن باشقه، ايشلريڭزده كنديلرينه مراجعت ايتديگڭز شهدا و معينلريڭزى ده چاغيريڭز، يارديم ايتسينلر. أگر سوزيڭزده صادق ايسهڭز هپڭز برابر چاليشڭز، قرآنڭ مِثلندن بر سوره گتيريڭز. أگر بر مِثل گتيرهمديگڭز تقديرده، ذاتًا گتيرهمزسڭز يا، اويله بر آتشدن صاقينڭز كه؛ اودونى، إنسانلر ايله طاشلردر."
مقدّمه
كتابڭ أوّلنده بيان ايديلديگى گبى، قرآنِ كريمڭ تعقيب ايتديگى أساس مقصد درتدر. برنجى مقصدى اولان "توحيد"، أوّلكى آيتله بيان ايديلمشدر. بو آيتله ده، ايكنجى مقصد اولان "نبوّت" بيان و ايضاح ايديلمشدر. يالڭز بر شى وار كه، بو آيت نبوّتِ محمّديهنڭ (عصم) إثباتى حقّندهدر؛ نبوّتِ مطلقه حقّنده دگلدر. حالبوكه مقصد، مطلق نبوّتدر. فقط كلّى، جزئيده داخلدر. جزئينڭ إثباتيله كلّى ده إثبات ايديلمش اولور. بو آيت، حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ نبوّتنى، أڭ بيوك معجزهسى اولان إعجازِ قرآندن بحثله إثبات ايدييور. او ذاتڭ (عصم) نبوّتنه دائر
— 166 —
دلائل، باشقه رسالهلريمزده بيان ايديلمشدر. بوراده يالڭز بر قسمنى خلاصةً آلتى مسئله ضمننده بيان ايدهجگز:
برنجى مسئله:
أنبياءِ سالفينده نبوّته مدار و أساس طوتولان نقطهلر و اونلرڭ امّتلريله اولان معاملهلرى حقّنده (يالڭز زمان و مكانڭ تأثيريله بعض حصوصات مستثنا اولمق شرطيله) ياپيلاجق تام بر تفتيش و قونترول نتيجهسنده، حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامده داها أكمل، داها يوكسگى بولونمقده اولديغى تحقّق ايدر. بناءً عليه نبوّت مرتبهسنه نائل اولانلرڭ هيئتِ مجموعهسى، معجزهلريله وسائر أحواللريله، لسانِ حال و قال ايله، نوعِ بشرڭ سنّى كماله گلديگنده استاد البشر عنواننى طاشييان حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ صدقِ نبوّتنه إعلانِ شهادت ايتمشلردر. او حضرت ده (عصم) بتون معجزهلريله صانعڭ وجود و وحدتنى، نورلى بر برهان اولارق عالمه إعلان ايتمشدر.
ايكنجى مسئله:
او ذاتڭ (عصم) أوّل و آخر بتون أحوال و حركاتى نظرِ دقّتدن گچيريليرسه، هر بر حركتى، هر بر حالى خارق العاده دگلسه ده اونڭ صدقنه دلالت ايدر. أزجمله: غار مسئلهسنده، أبو بكر الصدّيق ايله برابر خلاص و قورتولوش اميدى تماميله كسيلديگى بر آنده، لَا تَخَفْ اِنَّ اللّٰهَ مَعَنَا "قورقمه، اللّٰه بزمله برابردر" دييه أبو بكر الصدّيقه ويرديگى تسلّى و طوقِ بشرڭ فوقنده بر جدّيتله، بر متانتله، بر شجاعتله، خوفسز، تردّدسز گوسترديگى وضعيت؛ ألبته صدقنه و نقطهِٔ إستنادى اولان خالقنه إعتماد ايتديگنه گونش گبى بر برهاندر. كذالك سعادتِ داريْن ايچون تأسيس ايتديگى أساسلرده إصابت ايتمش اولديغى و إظهار ايتديگى قواعدڭ حقيقتله متّصل و حقّانيتله ياپيشيق اولديغى، بتون عالمجه مظهرِ قبول و تصديق اولمش و اولمقدهدر.
إخطار:او ذاتڭ (عصم) أحوال و حركاتى برر برر، يعنى تك تك اونڭ صدق و حقّانيتنى گوسترر ايسه؛ هيئتِ مجموعهسى، اونڭ صدقِ نبوّتنه اويله بر دليل اولور كه، شيطانلرى بيله تصديقه مجبور ايدر.
اوچنجى مسئله:
او ذاتڭ (عصم) صدقِ نبوّتنى يازوب تصديق ايدن بر قاچ صحيفه واردر. شيمدى او صحيفهلرى اوقوياجغز:
— 167 —
برنجى صحيفه:او حضرتڭ ذاتيدر. فقط بو صحيفهيى مطالعهدن أوّل، درت نكتهيه دقّت لازمدر:
برنجى نكته:
لَيْسَ الْكَحْلُ كَالتَّكَحُّلِ
يعنى: فطرى قره گوزليلك، صنعى (ياپمه) قره گوزليلك گبى دگلدر. يعنى ياپمه و صنعى اولان بر شى نه قدر گوزل و نه قدر كامل اولورسه اولسون، فطرى و طبيعى اولان شيلرڭ مرتبهسنه يتيشهمز و اونڭ يرينه قائم اولاماز. هر حالده صنعيلگڭ ياڭليشلقلرى، اونڭ أحوالندن، أطوارندن بللى اولاجقدر.
ايكنجى نكته:أخلاقِ عاليهيى و يوكسك خويلرى حقيقته ياپيشديران و او أخلاقى دائما ياشاتديران، جدّيت ايله صدقدر. أگر صدق قالقوب آرايه كذب گيررسه، روزگارلره اويونجق اولان ياپراقلر گبى، او آدم ده إنسانلره اويونجق اولور.
اوچنجى نكته:متناسب اولان أشيا آراسنده مَيل و جذبه واردر. يعنى، بربرينه تمايل ايدرلر و يكديگرينى جلب ايدرلر. آرالرنده إتّحاد اولور. فقط بربرينه ضد اولان أشيانڭ آرالرنده نفرت واردر، چكهمهمزلك اولور.
دردنجى نكته:جماعتده اولان قوّت، فردده يوقدر. مثلا چوق ايپلرڭ هيئتِ مجموعهسنڭ تشكيل ايتديگى اورغاندهكى قوّت، ايپلر بربرندن آيرى اولديغى زمان بولنماز.
بو نكتهلر گوز اوڭنه گتيرلمكله او حضرتڭ صحيفهسى اوقونمهليدر. أوت او ذاتڭ بتون آثارى، سيرتلرى، تاريخچهِٔ حياتى وسائر أحوالى اونڭ پك بيوك، عظيم أخلاق صاحبى اولديغنه شهادت ايدييورلر. حتّى دشمنلرى بيله اونڭ أخلاقجه پك يوكسكلگندن طولايى كنديسنى محمّد الأمين ايله لقبلانديرمشلردر.
معلومدر كه، بر ذاتده إجتماع ايدن أخلاقِ عاليهنڭ إمتزاجندن عزّتِ نفس، حيثيت، شرف، وقار گبى؛ خسيس، آلچاق شيلره تنزّل ايتمگه مساعده ايتمهين يوكسك حاللر حصوله گلير. أوت ملائكه علوِّ شانلرندن، شيطانلرى ردّ ايدر، قبول ايتمزلر. كذالك بر ذاتده إجتماع ايدن أخلاقِ عاليه؛ كذب، حيله گبى آلچاق حاللرى ردّ ايدر.
— 168 —
أوت يالڭز شجاعتله إشتهار ايدن بر ذات، قولاى قولاى يالانه تنزّل ايتمز. بتون أخلاقِ عاليهيى جمع ايدن بر ذات، ناصل يالانه و حيلهيه تنزّل ايدر؛ إمكانى وار ميدر؟
خلاصه:حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلام كندى كندينه گونش گبى بر برهاندر. و كذا او ذاتڭ (عصم) درت ياشندن قرق ياشنه قدر گچيرمش اولديغى گنجلك دورهسنده بر حيلهسى، بر خيانتى گورولمهمش و بر يالانى ايشيديلمهمشدر. أگر او ذاتڭ يراديليشنده، طبيعتنده بر فنالق، بر كوتولك حسّى و مَيلى اولمش اولسيدى؛ بهمهحال گنجلك سائقهسيله طيشارىيه ويرهجكدى. حالبوكه بتون ياشنى، عمرينى كمالِ إستقامتله، متانتله، عفّتله، بر إطّراد و إنتظام اوزرينه گچيرمش، دشمنلرى بيله حيلهيه إشارت ايدن بر حالنى گورمهمشلردر. و كذا ياش قرقه بالغ اولديغنده ايى اولسون، كوتو اولسون و ناصل بر أخلاق اولورسه اولسون رسوخ پيدا ايدر، مَلكه حالنه گلير، داها تركى ممكن اولماز. بو ذاتڭ تام قرق ياشنڭ باشنده ايكن ياپديغى او إنقلابِ عظيمى، عالمه قبول و تصديق ايتديرن و عالمى جلب و جذب ايتديرن، او ذاتڭ (عصم) أوّل و آخر هركسجه معلوم اولان صدق و أمانتى ايدى. ديمك او ذاتڭ (عصم) صدق و أمانتى، دعواىِ نبوّتنه أڭ بيوك بر برهان اولمشدر.
دردنجى مسئله:
ايكنجى صحيفهيى اوقوياجغز. بو صحيفه، ماضى يعنى زمانِ سعادتدن أوّلكى زماندر. شو صحيفهنڭ حاوى اولديغى أنبياءِ سالفينڭ أحوال و قصّهلرى، او ذاتڭ صدقِ نبوّتنه برر برهاندر. يالڭز درت نكتهيه دقّت لازمدر:
برنجى نكته:إنسان بر فنّڭ أساسلرينى و او فنّڭ حياتنه تعلّق ايدن نقطهلرى بيلمكله، يرلى يرنجه قوللانماسنه واقف اولدقدن صوڭره دعواسنى او أساسلره بنا ايتمهسى، او فنده ماهر و متخصّص اولديغنه دليلدر.
ايكنجى نكته:فطرتِ بشريهنڭ إقتضاسندندر كه؛ عادى بر إنسان ده اولسه، حتّى چوجق ده اولسه، حتّى كوچك بر قوم ايچنده ده بولونسه، پك قيمتسز بر دعوا خصوصنده جمهوره مخالفت ايدوب يالان سويلهمگه جسارت ايدهمز. عجبا پك بيوك بر حيثيت صاحبى، عالمشمول بر دعواده، پك عنادلى و كثرتلى بر قوم ايچنده،
— 169 —
اُمّى يعنى اوقور يازار صنفندن اولماديغى حالده، عقلڭ تك باشنه إدراكدن عاجز اولديغى بعض شيلردن بحث ايدوب كمالِ جدّيتله عالمه نشر و إعلان ايتمهسى اونڭ صدقنه دليل اولديغى گبى، او مسئلهنڭ اللّٰهدن اولديغنه ده بر برهان اولماز مى؟
اوچنجى نكته:معلومدر كه، مدنى إنسانلرجه معلوم و مألوف پك چوق علملر، صفتلر، فعللر واردر كه، بدويلرجه مجهول اولور و او گبى شيلردن خبرلرى يوقدر. بناءً عليه بِالخاصّه گچمش زمانلردهكى بدويلرڭ أحوالندن بحث ايتمك ايستهين بر آدم، خيالًا او زمانلره، او چوللره گيدوب اونلر ايله گوروشمليدر. زيرا اونلرڭ أحوالنى أزبردن، اونلرى گورمهدن محاكمه ايتمكله ايستديگى معلوماتى ألده ايدهمز.
دردنجى نكته:اُمّى بر آدم، بر فنّڭ علماسيله مناقشهيه گيريشهرك، بَين العلما إتّفاقلى اولان مسئلهلرى تصديق و إختلافلى اولانلرى ده تصحيح ايدرسه؛ او آدمڭ بو خارقه اولان حالى، اونڭ پك يوكسكلگنه و اونڭ علمنڭ ده وهبى اولديغنه دلالت ايتمز مى؟
بو درت نكتهيى گوز اوڭنه گتير، محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامه باق كه: او ذات هركسجه مسلّم أمّيلگيله برابر، گچمش أنبيا ايله قَوملرينڭ أحواللرينى گورمش و مشاهده ايتمش گبى قرآنڭ لسانيله سويلهمشدر. و اونلرڭ أحوالنى، سرلرينى بيان ايدهرك عالمه نشر و إعلان ايتمشدر. بِالخاصّه نقل ايتديگى اونلرڭ قصّهلرى، بتون ذكيلرڭ نظرِ دقّتنى جلب ايدن دعواىِ نبوّتنى إثبات ايچوندر. و نقل ايتديگى أساسلرى، بَين الأنبيا إتّفاقلى اولان قسمى تصديق، إختلافلى اولانى ده تصحيح ايدوب دعواسنه مقدّمه ياپمشدر. صانكه او ذات، وحىِ إلٰهينڭ معكسى اولان معصوم روحيله زمان و مكانى طىّ ايدهرك، او زمانڭ أڭ درين درهلرينه گيرمش و گورديگى گبى سويلهمشدر. بناءً عليه او ذاتڭ بو حالى اونڭ بر معجزهسى اولوب نبوّتنه دليل اولديغى گبى، أوّلكى أنبيانڭ ده نبوّت دليللرى معنوى بر دليل حكمنده اولوب، او ذاتڭ نبوّتنى إثبات ايدر.
بشنجى مسئله:
عصرِ سعادته و بِالخاصّه جزيرة العرب مسئلهسنه دائردر. بونده ده درت نكته واردر.
— 170 —
برنجى نكته:عالمجه معلومدر كه، آز بر قَومڭ عادتلرندن حقير، أهمّيتسز بر عادتى قالديرمق ويا ذليل، مسكين بر طائفهنڭ جزئى، ضعيف خويلرينى رفع ايتمك؛ بيوك بر حكمداره، اوزون بر زمانده بيله چوق زحمتلره باغليدر. عجبا حاكم اولمامقله برابر، آز بر زمانده، نهايت درجهده عادتلرينه متعصّب، عنادجى و كثرتلى بر قَومده رسوخ و قوّت پيدا ايتمش اولان عادتلرى رفع و قلبلرده إستقرار پيدا ايدن و زمانلرجه دوام و إستمرار ايدن أخلاقلرينى ترك ايتديرن؛ هم يرلرينه غايت يوكسك عادتلرى، گوزل أخلاقلرى تأسيس ايدن بر ذات، خارق العاده اولماز مى؟
ايكنجى نكته:ينه عالمجه معلومدر كه، دولت بر شخصِ معنويدر. (چوجق گبى) تشكّلى، بيومسى تدريجيدر. و كذا يڭى تشكّل ايدن بر دولتڭ، بر ملّتڭ روحنه قدر نفوذ ايدن أسكى بر دولته غلبه ايتمهسى ينه تدريجيدر، زمانه متوقّفدر. عجبا محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ بتون أساساتِ عاليهيى حاوى اولان و مادّى معنوى بتون ترقّيات و مدنيتِ إسلاميهنڭ قپوسنى آچان، قيصه بر زمانده دفعةً تشكيل ايتديگى بر دولتله، دنيانڭ بتون دولتلرينه غلبه ايدوب مادّى معنوى حاكميتنى محافظه و إبقا ايتديرن، خارق العادهلگى دگل ميدر؟
اوچنجى نكته:أوت قهر و جبر ايله ظاهرى بر حاكميت، سطحى بر تحكّم، قيصه بر زمانده إبقا ايديلهبيلير. فقط بتون قلبلره، فكرلره، روحلره إجراىِ تأثير ايدهرك، ظاهرًا و باطنًا بگنديرمك شرطيله وجدانلر اوزرينه حاكميتنى محافظه و إبقا ايتمك، (أڭ بيوك خارقه اولمقله) آنجق نبوّتڭ خاصّهلرندن اولابيلير.
دردنجى نكته:أوت تهديدلرله، قورقولرله، حيلهلرله أفكارِ عامّهيى باشقه بر مجرايه چويرتمك ممكن اولور. فقط تأثيرى جزئيدر، سطحيدر، موقّت اولور. محاكمهِٔ عقليهيى آز بر زمانده قپاتهبيلير. امّا إرشاديله قلبلرڭ درينلكلرينه قدر نفوذ ايتمك، حسّياتڭ أڭ اينجهلرينى هيجانه گتيرمك، إستعدادلرڭ إنكشافنه يول آچمق، أخلاقِ عاليهيى تأسيس و آلچاق خويلرى إمحا و إزاله ايتمك، جوهرِ إنسانيتدن پردهيى قالديروب حقيقتى تشهير ايتمك، حرّيتِ كلامه سربستى ويرمك، آنجق شعاعِ حقيقتدن مقتبس خارق العاده بر معجزهدر.
— 171 —
أوت عصرِ سعادتدن أوّلكى زمانلرده قلب قاتيلغى و مرحمتسزلك اويله بر حدّه بالغ اولمشدى كه، قوجهيه ويرمكدن عار ايدهرك قيزلرينى ديرى ديرى طوپراغه گومرلردى. عصرِ سعادتده إسلاميتڭ طوغورديغى مرحمت، شفقت، إنسانيت سايهسنده، أوّلجه قيزلرينى گومرلركن متأثّر اولميانلر، إسلاميت دائرهسنه گيردكدن صوڭره قرينجهيه بيله آياق باصماز اولديلر. عجبا بويله روحى، قلبى، وجدانى بر إنقلاب هيچ بر قانونه تطبيق ايديلهبيلير مى؟
بو نكتهلرى جيبِ قلبنه صوقدقدن صوڭره، بو نقطهلره ده دقّت ايت:
١ - تاريخِ عالمڭ شهادتيله ثابتدر كه؛ پارمقله گوستريلن أڭ بيوك بر داهى، آنجق عمومى بر إستعدادى إحيا و عمومى بر خصلتى ايقاظ و عمومى بر حسّى إنكشاف ايتديرهبيلير. أگر بويله بر حسّى ده ايقاظ ايدهمهمش ايسه سعيى هپ هبا اولور.
٢ - تاريخ بزه گوسترييور كه؛ أڭ بيوك بر إنسان، حميتِ ملّيه، حسِّ اخوّت، حسِّ محبّت، حسِّ حرّيت گبى حسّياتِ عموميهدن بر ويا ايكى وياخود اوچ حسّى ايقاظ ايتمگه موفّق اولور. عجبا أوّلكى زمانلرڭ جهالت، شقاوت، ظلم ظلمتلرى آلتنده گيزلى قالان بيڭلرجه حسّياتِ عاليهيى، جزيرة العرب مملكتنده، بدوى و طاغنيق بر قوم ايچنده إنكشاف ايتديرمك خارق العاده دگل ميدر؟ أوت شمسِ حقيقتڭ ضياسندندر.
بو نقطهلرى عقلنه صوقاميانڭ، جزيرة العربى بز گوزينه صوقارز. أى معنّد! جزيرة العربه گيت، أڭ بيوك فيلسوفلردن يوز دانهيى ده إنتخاب ايت، برابر گوتور. اونلر ده اوراده أخلاقڭ و معنوياتڭ إنكشافى خصوصنده چاليشسينلر. محمّدِ عربينڭ او وحشتلر زماننده او وحشى بدويلره ويرديگى جلايى، سنڭ او فيلسوفلرڭ شو مدنيت و ترقّيات دورنده يوزده بر نسبتنده ويرهبيليرلر مى؟ چونكه او ذاتڭ ياپديغى او جلا؛ إلٰهى، ثابت، لايتغيّر بر جلادر و اونڭ بيوك معجزهلرندن بريدر.
و كذا بر ايشده موفّقيت ايستهين آدم، اللّٰهڭ عادتلرينه قارشى صفوت و موافقتنى محافظه ايتسين و فطرتڭ قانونلرينه كسبِ معارفه ايتسين و هيئتِ إجتماعيه رابطهلرينه مناسبت پيدا ايتسين. عكسى تقديرده فطرت، عدمِ موافقتله جواب ويرهجكدر.
— 172 —
و كذا هيئتِ إجتماعيهده، عمومى جريانه مخالفت ايتمهمك لازمدر. مخالفت ايديلديگى تقديرده، دولابڭ اوستندن دوشر، آلتنده قالير. بناءً عليه او جريانلرده، توفيقِ إلٰهينڭ مساعدهسنه مظهريتى طولاييسيله، او دولابڭ اوستنده محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ حق ايله متمسّك اولديغى ثابت اولور.
أوت حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ گتيرديگى شريعتڭ حقائقى، فطرتڭ قانونلرندهكى موازنهيى محافظه ايتمشدر. إچتماعياتڭ رابطهلرينه لازم گلن مناسبتلرى إخلال ايتمهمشدر. زمان اوزادقجه، آرالرنده إتّصال پيدا اولمشدر. بوندن آڭلاشيلير كه؛ إسلاميت، نوعِ بشر ايچون فطرى بر ديندر و إجتماعياتى تزلزلدن وقايه ايدن يگانه بر عاملدر.
بو نكتهلر ايله شو نقطهلرى نظره آل، محمّدِ هاشمى عليه الصلاة والسلامه باق. او ذات، أمّيلگيله برابر، بر قوّته مالك دگلدى. نه اونڭ و نه ده أجدادينڭ بر حاكميتلرى سبقت ايتمهمشدى؛ بر حاكميته، بر سلطنته مَيللرى يوقدى. بويله بر وضعيتده ايكن مهمّ بر مقامده، تهلكهلى بر موقعده، كمالِ وثوق و إطمئنان ايله بيوك بر ايشه تشبّث ايتدى. بتون أفكارِ عامّهيه غلبه چالدى، بتون روحلره كنديسنى سَوْديردى، بتون طبيعتلرڭ اوستنه چيقدى. قلبلردن بتون وحشت عادتلرينى، چركين أخلاقلرى قالديرهرق، پك يوكسك عادات و گوزل أخلاقى تأسيس ايتدى. وحشتڭ چوللرنده سونمش اولان قلبلردهكى قساوتى، اينجه حسّياتله تبديل ايتديردى و جوهرِ إنسانيتى إظهار ايتدى. اونلرى او وحشت كوشهلرندن چيقارهرق، أَوْجِ مدنيته يوكسلتدى و اونلرى او زمانه، او عالمه معلّم ياپدى. و اونلره اويله بر دولت تشكيل ايتدى كه، ساحرلرڭ سحرلرينى يوتان عصاىِ موسى گبى، باشقه ظالم دولتلرى يوتدى و نوعِ بشرى إستيلا ايدن ظلم، فساد، إختلال، شقاوت رابطهلرينى ياقدى، ييقدى و آز بر زمانده، دولتِ إسلاميهيى شرقدن غربه قدر توسيع ايتديردى. عجبا او ذاتڭ شو ماجراسى، اونڭ مسلگى حق و حقيقت اولديغنه دلالت ايتمز مى؟
آلتنجى مسئله:
بو مسئله، إستقبال صحيفهسنه باقار. بو صحيفهده دخى درت نكته واردر:
— 173 —
برنجى نكته:بر إنسان، نه قدر يوكسك اولورسه اولسون، آنجق درت بش فنده متخصّص و مَلكه صاحبى اولابيلير.
ايكنجى نكته:بعضًا اولور كه، ايكى آدمڭ سويلهدكلرى بر سوز، بر كلام متفاوت اولور؛ بريسنڭ جهلنه سطحيلگنه، اوتهكيسنڭ علمنه مهارتنه دلالت ايدر. شويله كه:
بر آدم دوشونمهدن، غيرِ منتظم بر صورتده سويلر؛ ئوتهكيسى او سوزڭ أوّل و آخرينه باقار، سياق و سباقنى دوشونور و او سوزڭ باشقه سوزلر ايله مناسبتلرينى تصوّر ايدر و مناسب بر موقعده، منبت بر يرده زرع ايدر. ايشته بو آدمڭ شو طرزِ حركتندن، درجهِٔ علم و معرفتى آڭلاشيلير. قرآنِ كريمڭ فنلردن بحث ايدركن آلديغى فذلكهلر، بو قبيل كلاملردندر.
اوچنجى نكته:بو زمانده وسائط، آلات و أدوات، صنايعڭ تكمّليله چوجقلرڭ اويونجقلرى گبى عاديلشمش اولان چوق شيلر واردر كه، أگر اونلر بوندن ايكى اوچ عصر أوّل وجوده گلمش اولسيديلر، خارقهلردن عدّ ايديلهجكدى. كذالك كلاملرده، سوزلرده ده زمانڭ تأثيرى واردر. مثلا بر زمانده قيمتلى بر سوزڭ، باشقه بر زمانده قيمتى قالماز. بناءً عليه شو قدر اوزون زمانلر، عصرلر بوينجه گنجلگنى، گوزللگنى، طاتليلغنى، غرابتنى محافظه ايدن قرآن، ألبته و ألبته خارقهدر.
دردنجى نكته:إرشادڭ تام و نافع اولماسنڭ برنجى شرطى، جماعتڭ إستعدادينه گوره اولماسى لازمدر. جماعت، عوامدر. عوام ايسه حقائقى چيپلاق اولارق گورهمز، آنجق اونلرجه معلوم و مألوف اُسلوب و ألبسه آلتنده گورهبيليرلر. بونڭ ايچوندر كه قرآنِ كريم يوكسك حقائقى، متشابهات دينلن تشبيهلر، مثاللر، إستعارهلر ايله تصوير ايدوب، جمهوره يعنى عوامِ ناسڭ فهملرينه ياقينلاشديرمشدر. و كذا تكمّل ايتمهين عوامِ ناسڭ تهلكهلى غلطلره دوشمهمسى ايچون، حسِّ ظاهرى ايله گوردكلرى و إعتقاد ايتدكلرى گونش، أرض گبى مسئلهلرده إجمال و إبهام ايتمش ايسه ده، ينه حقيقتلره إشارةً بعض أمارهلر، قرينهلر وضع ايتمشدر.
بو نكتهلرى عقلنه قويدقدن صوڭره، شو گلن فذلكهيه دقّت ايت: شريعتِ إسلاميه، عقلى برهانلر اوزرينه مؤسّسدر. بو شريعت، علومِ أساسيهنڭ حياتى نقطهلرينى تماميله
— 174 —
تضمّن ايتمش اولان علوم و فنوندن مُلَخّصدر. أوت تهذيب الروح، رياضة القلب، تربية الوجدان، تدبير الجسد، تدوير المنزل، سياسة المدنيه، نظامات العالم، حقوق، معاملات، آدابِ إجتماعيه وسائره وسائره گبى علوم و فنونڭ إحتوا ايتدكلرى أساساتڭ فهرستهسى، شريعتِ إسلاميهدر. و عين زمانده، لزوم گورولن مسئلهلرده، إحتياجه گوره ايضاحاتده بولونمشدر. لزوملى اولميان يرلرده ويا ذهنلرڭ إستعدادى اولميان مسئلهلرده وياخود زمانڭ قابليتى اولميان نقطهلرده، بر فذلكه ايله إجمال ايتمشدر. يعنى أساسلرى وضع ايتمش، فقط او أساسلردن آلينهجق حكملرى ويا أساساته بنا ايديلهجك فروعاتى عقللرڭ مشورتنه حواله ايتمشدر. بويله بر شريعتڭ إحتوا ايتديگى فنلرڭ اوچده برى بيله؛ شو زمانِ ترقّيده، أڭ مدنى يرلرده، أڭ ذكى بر إنسانده بولوناماز. بناءً عليه وجدانى إنصاف ايله مزيَّن اولان ذات، بو شريعتڭ حقيقتنڭ بتون زمانلرده، بِالخاصّه أسكى زمانده، طاقتِ بشريهدن خارج بر حقيقت اولديغنى تصديق ايدر. أوت ظاهرًا إسلاميت دائرهسنه گيرمهين دشمن فيلسوفلرى بيله، بو حقيقتى تصديق ايتمشلردر. أزجمله، آمريقالى فيلسوف قارلايل (آلمان أديبِ شهيرى گوتهدن نقلًا) قرآنڭ حقائقنه دقّت ايتدكدن صوڭره، "عجبا إسلاميت ايچنده عالمِ مدنيتڭ تكمّلى ممكن ميدر؟" دييه صورمشدر. ينه بو سؤاله جوابًا ديمشدر كه: "أوت محقّقلر، شيمدى او دائرهدن إستفاده ايدييورلر." ينه قارلايل ديمشدر كه: "حقائقِ قرآنيه، طلوع ايتديگى زمان آتش گبى بتون دينلرى يوتدى. ذاتًا بو اونڭ حقّى ايدى. چونكه نصارا و يهوديلرڭ خرافهلرندن بر شى چيقمدى." ايشته بو فيلسوف،
فَاْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ... فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ
إلٰى آخر اولان آيتِ كريمهنڭ مئالنى تصديق ايتمشدر.
(حاشيه): قرق سنه صوڭره نشر اولان رسالهِٔ نورده قارلايل، گوته و بيسمارق گبى قرق مشهور فيلسوفلرڭ تصديقلرى بيان ايديلمش. إن شاء اللّٰه بو كتابڭ ذيلنده دخى يازيلاجق.
س- گرك قرآنِ كريم اولسون، گرك تفسيرى اولان حديثِ شريف اولسون؛ هر فندن، هر علمدن برر فذلكه آلمشلردر. بر كتاب ويا بر شخصڭ يالڭز فذلكهلرى إحاطه ايتمكله خارقه اولماسى لازم گلمز. بر شخص، پك چوق فذلكهلرى إحاطه ايدهبيلير؟
— 175 —
ج- بحث ايتديگمز فذلكه، سَلَّمَهُ السَّلام فذلكهلر دگلدر. آنجق حسنِ إصابتله مناسب بر موقعده و منبت بر يرده، ايشيديلمهمش چوق إشارتلرى تضمّن ايتمكله إستعمال و زرع ايديلن فذلكهلردر. قرآن ويا حديثڭ آلدقلرى فذلكهلر، بو قبيل فذلكهلردر. بو قبيل فذلكهلر، تام بر مَلكه و إطّلاعدن صوڭره حاصل اولابيلير كه، هر بر فذلكه، مأخذى اولان فن ويا علمڭ حكمنده اولور. بو ايسه، بر شخصده اولاماز.
عزيز آرقداش! بو مسئلهلرده يازيلان محاكمهلرڭ نتيجهسى اولارق شو گلن قاعدهلرى ده قوينڭه قوى، سڭا لازم اولور.
١ - بر شخص، چوق فنلرده إختصاص صاحبى اولاماز.
٢ - ايكى شخصدن صدور ايدن بر سوز، إستعدادلرينه گوره تفاوت ايدر. يعنى بريسنه گوره آلتون، اوتهكيسنه نظرًا كومور قيمتنده اولور.
٣ - فنون؛ فكرلرڭ برلشمهسندن حاصل اولوب، زمانڭ گچمهسيله تكامل ايدر.
٤ - أسكى زمانده نظرى اولوب، بو زمانده بديهى اولمش اولان چوق مسئلهلر واردر.
٥ - زمانِ ماضى، بو زمانه قياس ايديلهمز؛ آرالرنده چوق فرق واردر.
٦ - صحرا و چول آدملرى بسيط و صاف إنسانلر اولديغندن، مدنيلرڭ مدنيت پردهسى آلتنده گيزليهبيلدكلرى حيله و دسيسهلرى بيلمزلر و گيزليهمزلر. هر ايشلرى مردانهدر، قلبلرى و لسانلرى بردر.
٧ - چوق علم و فنلر واردر كه؛ عادتلرڭ تلقينيله، وقوعاتڭ تعليميله و زمانله، محيطڭ يارديميله حصوله گليرلر.
٨ - بشرڭ نظرى إستقباله نفوذ ايدهمز، خصوصى كيفيات و أحوالى گورهمز.
٩ - بشر ايچون بر عمرِ طبيعى اولديغى گبى، ياپديغى قانونلر ايچون ده بر عمرِ طبيعى واردر؛ اونڭ نهايتى اولديغى گبى، بونڭ ده نهايتى واردر.
١٠ - إنسانلرڭ صفتلرنده، طبيعتلرنده، أحوالنده زمان و مكانڭ چوق تأثيرى واردر.
— 176 —
١١ - أسكى زمانلرده خارقه عدّ ايديلن چوق شيلر واردر كه، مبادى و وسائطڭ تكامليله عادى شيلر حكمنه گچمشلردر.
١٢ - دفعةً بر فنّڭ ايجادينه و إكمال ايديلمسنه، بر ذكاءِ خارقه اولسه بيله، مقتدر اولاماز. او فن، آنجق چوجق گبى تدريجًا كماله أرر.
عزيز قارداشم! بو قاعدهلرى برر برر صايوب قفاڭه قويدقدن صوڭره، زمانڭ خيال و خوليالرندن، محيطڭ أوهام و خرافهلرندن تجرّد ايت، چيپلاق اول؛ بو عصرڭ ساحلندن طال، جزيرة العرب يارم آطهسنه چيق؛ او ياريم آطهنڭ محصولاتندن اولان إنسانلرڭ قيلق و قيافتلرينه گير، فكرلرينى باشڭه طاق، پك گنيش اولان او صحرايه باق. گورهجكسڭ كه: بر إنسان تك باشنه... نه معينى وار و نه يارديم ايدنى؛ نه سلطنتى وار و نه دفينهسى. ميدانه چيقمش، بتون دنيايه قارشى مبارزه ايدييور. و عموم إنسانلره هجوم ايتمگه حاضرلانمشدر. و اوموزلرينه كُرهِٔ أرضدن داها بيوك بر حقيقت آلمشدر. ألنده ده إنسانلرڭ سعادتنى تأمين ايدن بر شريعت طوتمشدر كه، لباسه بڭزهميور؛ جلد و درى گبى ياپيشيق اولوب، إستعدادِ بشرڭ إنكشافى نسبتنده توسّع و إنكشاف ايتمكله، سعادتِ داريْنى إنتاج و نوعِ بشرڭ أحوالنى تنظيم ايدر. او شريعتڭ قانونلرى، قاعدهلرى نرهدن گلمش و نرهيه قدر دوام ايدر گيدر دييه صورولديغى زمان، ينه او شريعت، لسانِ إعجازيله جوابًا دييهجكدر كه: بز كلامِ أزليدن آيريلدق، نوعِ بشرڭ فكريله برابر أبده قدر دوام ايدوب گيدهجگز. فقط نوعِ بشر دنيادن قطعِ علاقه ايتدكدن صوڭره، بز ده صورتًا تكليف جهتيله إنسانلردن آيريلهجغز. فقط معنوياتمز و أسراريمزله نوعِ بشرڭ آرقداشلغنه دوام ايدوب، اونلرڭ روحلرينى غدالانديرارق، اونلره دليل اولمقدن آيريلميهجغز.
أى آرقداش! بو گورديگڭ غريب، عجيب صحيفهنڭ باشدن نهايته قدر إحتوا ايتديگى حاللر، إنقلابلر، وضعيتلر؛ فَاْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ دهكى أمرِ تعجيزىيى، نوعِ بشره تكرار تكرار إعلان ايدييورلر.
عزيز قارداشم! بر قپو داها آچيلدى، اورايه باقالم. وَاِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا إلٰى آخر اولان آيتِ كريمهنڭ إشارت ايتديگى گبى، جماعتڭ إستعدادينه گوره إرشادڭ
— 177 —
ياپيلماسى لزومندن و شارعڭ جمهورى إرشاد ايتمكده تعقيب ايتديگى مقصددن غفلتلرى و جهللرى طولاييسيله بعض إنسانلر، قرآن حقّنده چوق شك و شبههلره معروض قالمشلردر. او شك و شبههلرڭ منشئى اوچ أمردر:
١ - دييورلر كه: قرآنده "متشابهات و مشكلات" دينلن، حقيقى معنالرى آڭلاشيلميان بعض شيلرڭ بولنماسى، إعجازينه منافيدر. زيرا قرآنڭ إعجازى، بلاغت اوزرينه مؤسّسدر؛ بلاغت ده، آنجق إفادهنڭ ظهور و وضوحنه مبنيدر.
٢ - دييورلر كه: ياراديلشه عائد مسئلهلر، مبهم و مطلق بيراقيلمشدر. و كذا كائناته دائر فنوندن پك آز بحث ايديلمشدر. بو ايسه، تعليم و إرشاد مسلگنه منافيدر.
٣ - دييورلر كه: قرآنڭ بعض آيتلرى ظاهرًا عقلى دليللره مخالفدر. بوندن، او آيتلرڭ خلافِ واقع اولدقلرى ذهنه گلييور. بو ايسه، قرآنڭ صدقنه مخالفدر.
او حريفلرڭ زعملرنجه قرآنه بر نقيصه و شك و شبههلره سبب عدّ ايتدكلرى شو اوچ أمر، قرآنِ كريمه بر نقيصه تشكيل ايتمز. آنجق قرآنڭ إعجازينى بر قات داها إثبات ايتمگه و إرشاد خصوصنده قرآنڭ أڭ بليغ بر إفاده ايله أڭ يوكسك بر اسلوبى إختيار ايتمسنه صادق شاهد و قطعى دليلدر. ديمك قباحت، اونلرڭ فهملرندهدر، حاشا قرآنِ كريمده دگلدر.
أوت وَ كَمْ مِنْ عَائِبٍ قَوْلًا صَحِيحًا ٭ وَ اٰفَتُهُ مِنَ الْفَهْمِ السَّقِيمِ شاعرڭ ديديگى گبى، فهملرى خسته اولديغندن، صاغلام سوزلرى تعييب ايدييورلر ويا آيى گبى أللرى اوزوم صالقيمنه يتيشهمديگندن، أكشيدر دييورلر. بونلرڭ ده فهملرى قرآنڭ او يوكسك إعجازينه يتيشهمديگندن، تعييب ايدييورلر.
قرآنِ كريمده متشابهات واردر ديدكلرى برنجى شبههلرينه جواب: أوت قرآنِ كريم، عمومى بر معلّم و بر مرشددر. حلقهِٔ درسنده اوطوران، نوعِ بشردر. نوعِ بشرڭ أكثريسى عوامدر. مرشدڭ نظرنده أقلّ، أكثره تابعدر. يعنى عمومى إرشادينى أقلّڭ خاطرى ايچون تخصيص ايدهمز. مع هذا عوامه ياپيلان قونوشمالردن خواص حصّهلرينى آليرلر. عكسى حالده عوام، يوكسك قونوشمالرى آڭلايهمديغندن محروم قالير. و كذا عوامِ ناس،
— 178 —
الفت ايتدكلرى اسلوبلردن و افادهلرڭ چشيدلرندن و دائما خياللرنده بولنان ألفاظ، معانى و عبارهلردن فكرلرينى آييرامدقلرندن، چيپلاق حقيقتلرى و عقلياتى فهم ايدهمزلر. آنجق او يوكسك حقائقڭ، اونلرڭ الفت ايتدكلرى إفادهلر ايله آڭلاتيلماسى لازمدر. فقط قرآنڭ بويله إفادهلرينڭ حقيقت اولديغنه إعتقاد ايتمهمليدرلر كه؛ جسميت و جهتيت گبى محال شيلره ذاهب اولماسينلر. آنجق او گبى إفادهلره، حقائقه گچمك ايچون بر وسيله نظريله باقيلماليدر. مثلا جنابِ حقّڭ كائناتده اولان تصرّفنڭ كيفيتى، آنجق بر سلطانڭ تختِ سلطنتنده ياپديغى تصرّفله تصوير ايديلهبيلير. بوڭا بناءًدر كه؛ اِنَّ اللّٰهَ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوٰى ده كنايه طريقى إختيار ايديلمشدر.
حسّياتى بو مركزده اولان عوامِ ناسه ياپيلان إرشادلرده، بلاغت و إرشادڭ إقتضاسنجه، عوامڭ فهملرينه مراعات، حسّياتنه إحترام، فكرلرينه و عقللرينه گوره يورومك لازمدر. ناصلكه بر چوجقله قونوشان، كنديسنى چوجقلشديرر و چوجقلر گبى چات پات ايدهرك قونوشور كه، چوجق آڭلايهبيلسين. عوامِ ناسڭ فهملرينه گوره إفاده ايديلن قرآنِ كريمڭ اينجه حقيقتلرى، اَلتَّنَزُّلَاتُ الْاِلٰهِيَّةُ اِلٰى عُقُولِ الْبَشَرِ ايله آڭيلمقدهدر. يعنى إنسانلرڭ فهملرينه گوره جنابِ حقّڭ خطاباتنده ياپديغى بو تنزّلاتِ إلٰهيه، إنسانلرڭ ذهنلرينى حقائقدن تنفير ايدوب قاچيرتمامق ايچون إلٰهى بر اوقشامهدر. بونڭ ايچون، متشابهات دينلن قرآنِ كريمڭ اسلوبلرى، حقيقتلره گچمك ايچون و أڭ درين اينجهلكلرى گورمك ايچون، عوامِ ناسڭ گوزينه بر دوربين ويا نومرولى برر گوزلكدر. بو سرّه بناءًدر كه؛ بلغا، بيوك بر ئولچوده اينجه حقيقتلرى تصوّر و طاغنيق معنالرى تصوير و إفاده ايچون إستعاره و تشبيهلره مراجعت ايدييورلر. متشابهات دخى اينجه و مشكل إستعارهلرڭ بر قسميدر. زيرا متشابهات، اينجه حقيقتلره صورتلردر.
قرآنده مشكلات واردر ديدكلرى برنجى شبههنڭ ايكنجى قسمنه جواب: إشكال ديدكلرى شى يا اُسلوبڭ پك يوكسك و مختصر اولماسيله معنانڭ چوق درين و اينجهلگندن ايلرى گلير، قرآنڭ مشكلاتى بو قبيلدندر. ويا عبارهده قاريشق و دوگوملى نقطهلرڭ بولونماسندن نشئت ايدر؛ قرآنِ كريم، بو قسم مشكلاتدن مبرّا و منزّهدر. عجبا جمهورڭ ذهنندن اوزاق و پك درين حقيقتلرى قولاى و قيصه بر صورتله عوامِ ناسڭ
— 179 —
فهملرينه ياقينلاشديرمق عينِ بلاغت دگل ميدر؟ بلاغت، مقتضاىِ حالى مراعاتدن عبارت دگل ميدر؟ هَىْ گوزلرڭ كور اولسون حريف!
ياراديلشده و مادّياته دائر مسئلهلرده قرآن مبهم گچمشدر ديدكلرى ايكنجى شبههلرينه جواب، شويله كه:
شجرهِٔ عالمده، مَيل الإستكمال واردر. يعنى كائناتڭ، بر آغاج گبى بتون ذرّاتى و أجزاسى كماله مَيل ايدر و كماله طوغرى يورومكدهدرلر. او عمومى مَيل الإستكمالدن آيرى اولارق، إنسانده ده مَيل الترقّى واردر. بو مَيل الترقّى چكردك گبيدر؛ نشو و نماسى پك چوق تجربهلر واسطهسيله اولور؛ و چوق فكرلرڭ محصولى اولان نتيجهلرڭ إجتماعيله تشكّل و توسّع ايتمكله فنونى إنتاج ايدر. بو فنون ده، مرتّبهدر. يعنى هر ايكنجى فن، برنجيسنڭ نتيجهسيدر. برنجيسى اولماسه، او اولاماز. برنجيسنڭ اوڭا مقدّمه و علومِ متعارفه حكمنده اولماسى شرطدر. بوڭا بناءً بوندن اون عصر أوّل گلن إنسانلره فنونِ حاضرهيى درس ويرمك ويا غريب مسئلهلردن بحث ايتمك؛ اونلرڭ ذهنلرينى شاشيرتمقدن و او إنسانلرى سفسطهلره آتمقدن غيرى بر فائده ويرمزدى. مثلا: قرآنِ كريم، "أى إنسانلر! شمسڭ سكوننه، أرضڭ حركتنه
(حاشيه): خسته حالمده، نوم ايله يقظه آراسنده إخطار ايديلن بر نكتهدر: شمسڭ يرنده مولوىوارى ياپديغى سماوى حركتى، قوّهِٔ جاذبهيى توليد ايتمك ايچوندر. قوّهِٔ جاذبه ده منظومهِٔ شمسيه ايله آڭيلان گونشه باغلى ييلديزلرى دوشمك تهلكهسندن قورتارمق ايچوندر. ديمك شمسڭ محورنده دائرهوارى جريان و حركتى اولماسه، ييلديزلر دوشرلر.
سعيد النورسى
محترم مؤلّف، ديگر بر رسالهسنده شويله دييور:
أوت گونش بر ميوهداردر، سيلكينير تا دوشمهسين سيّار اولان يميشلرى
أگر سكونيله سكونت أيلهسه، جذبه قاچار، آغلار فضاده منتظم مجذوبلرى.
مترجم
و بر قطره صو ايچنده بيڭلرجه حيواناتڭ بولنديغنه دقّت ايديڭز كه عظمتِ إلٰهيهيى آڭلايهسڭز." ديمش اولسيدى، بتون او زمانلرڭ إنسانلرينى تكذيبه سَوق ايتمش اولوردى. چونكه حسِّ ظاهرىيه
— 180 —
مخالفدر. مع هذا اون عصردن بَرى گلوب گچن إنسانلرى شاشيرتمق، يالڭز فنونِ جديدهنڭ ظهورندن صوڭره گلن إنسانلرى ممنون ايتمك؛ مقامِ إرشاده مخالف اولديغى گبى، روحِ بلاغتله ده قابلِ تأليف دگلدر.
سؤال:كشفياتِ فنّيه و فنونِ حاضره أسكى إنسانلره مجهول و غيرِ مألوف اولديغندن، اونلرى اونلره درس ويرمك خطادر دييورسڭ. بِالخاصّه آخرته عائد أحوال گبى، مستقبلدهكى نظريات ده بويله دگل ميدر؟ اونلر ده بزه مجهول و غيرِ مألوفدرلر. اونلردن بحث ايتمك نه ايچون خطا اولمايور؟
جواب:مستقبلدهكى نظريات، بِالخاصّه آخرته عائد أحواله هيچ بر جهتله حسِّ ظاهرى تعلّق ايتمهمشدر كه، او حسّڭ خلافنى سويلهمك شاشيرتما اولسون. بناءً عليه او گبى شيلر، دائرهِٔ إمكاندهدرلر. اويله ايسه اونلره إعتقاد و اونلر ايله إطمئنان پيدا ايتمك ممكندر. اويله ايسه او گبى شيلرڭ حقِّ صريحى، اونلرى تصريح ايتمكدر. لٰكن كشفياتِ فنّيه؛ أسكى إنسانلره گوره، إمكان و إحتمال دائرهسندن چيقوب، محال و إمتناع درجهسنه گيرمشلردر. چونكه گوزلريله گوردكلرى شيلر، اونلرجه بداهت درجهسنه گيرمكله، اونڭ خلافى اونلرجه محالدر. اويله ايسه، اونلرڭ حسّياتنه حرمةً، او گبى مسئلهلرده بلاغتڭ إقتضاسى، إبهام و إطلاقدر كه، اونلره بر شاشيرتما اولماسين. فقط قرآنِ كريم، إرشادينى نقصان بيراقمامشدر. بو زمانڭ فنجيلرينى ده إستفادهدن محروم ايتمهمك اوزره، چوق قرينه و أمارهلرڭ وضعيله، حقيقتلره إشارتلر ياپمشدر.
(حاشيه): معجزاتِ قرآنيه رسالهِٔ نوريهسى تماميله بو حقيقتى إثبات ايتمش.
مترجم
أى إنصافسز! سنى إنصافه دعوت ايدييورم. بر كرّه كَلِّمِ النَّاسَ عَلٰى قَدَرِ عُقُولِهِمْ اولان مشهور دستورى نظره آلمقله، زمانلريله محيطلرينڭ مساعدهسزلگنى دوشونهرك، تلاحق ايدن بيڭلرجه أفكارڭ نتيجهلرندن طوغان شو كشفياتِ فنّيهيى او زمانلردهكى إنسانلرڭ قفا معدهلرى آلوب هضم ايدهمدكلرينه دقّت ايدرسهڭ
— 181 —
آڭلايهجقسڭ كه؛ قرآنِ كريمڭ او گبى مسئلهلرده إختيار ايتديگى إبهام و إطلاق يولى، عينِ بلاغت اولديغى گبى، يوكسك إعجازينى ده إثباته آشكار بر دليل اولديغنى گوزڭ كور دگلسه گورهجكسڭ.
قرآنده دلائلِ عقليهيه و فنّڭ كشفياتنه مخالف بعض آيتلر واردر ديدكلرى اوچنجى شبههلرينه جواب:
قرآنِ كريمده تعقيب ايديلن مقصدِ أصلى؛ إثباتِ صانع، نبوّت، حشر، عدالت ايله عبادت أساسلرينه جمهورِ ناسى إرشاد و ايصال ايتمكدر. بناءً عليه قرآنِ كريمڭ كائناتدن ياپديغى بحث تَبَعيدر، قصدى دگلدر. يعنى لِغيرهدر، لِذاته دگلدر. يعنى قرآنِ كريم جنابِ حقّڭ وجود، وحدت و عظمتنه إستدلال صورتيله كائناتدن بحث ايتمشدر. يوقسه كائناتڭ بِالذّات كيفيتنى ايضاح ايتمك ايچون دگلدر. چونكه قرآنِ كريم جغرافيا، قوزموغرافيا گبى قصدًا كائناتڭ كيفيتندن معناىِ إسميله بحث ايدن بر فن، بر كتاب دگلدر. آنجق كائنات صحيفهسنده يازيلان صنعتِ إلٰهيهنڭ نقشلرى و قدرتڭ خلقت معجزهلرى و قوزموغرافياجيلرى حيرتده بيراقان نظام و إنتظامله، معناىِ حرفيله صانع و نظّامِ حقيقىيه إستدلال كيفيتنى اوگرتمك ايچون نازل اولان بر كتابدر. بناءً عليه صنعت، قصد، نظام كائناتڭ هر ذرّهسنده بولونور، مطلوب حاصل اولور. تشكّلى ناصل اولورسه اولسون، بزم مطلوبمزه تعلّقى يوقدر. فبناءً على ذالك مادامكه قرآنڭ كائناتدن بحثى إستدلال ايچوندر و دليلڭ ده مدّعادن أوّل معلوم اولماسى شرطدر و دليلڭ مخاطبلرجه وضوحى مستحسندر؛ بعض آيتلرڭ اونلرڭ حسّياتنه و أدبى معلوماتلرينه إماله ايتمهسى و بڭزتمهسى، مقتضاىِ بلاغت و إرشاد اولماز مى؟ فقط بو آيتلرڭ، حسّياتلرينه إماله ايتمهسى مسئلهسى، او حسّياته قصدًا دلالت ايتمك ايچون دگلدر. آنجق كنايه قبيلندن او حسّياتى اوقشامق ايچوندر. مع هذا حقيقته أهلِ تحقيقى ايصال ايچون، قرينه و أمارهلر وضع ايدلمشدر. مثلا أگر قرآنِ كريم، مقامِ إستدلالده شويلهجه ديمش اولسه ايدى كه: "أى إنسانلر! گونشڭ ظاهرى حركتيله حقيقى سكوننه و أرضڭ ظاهرى سكونيله حقيقى حركتنه و ييلديزلر آراسنده جاذبهِٔ عموميهنڭ غريبهلرينه و ألكتريقڭ عجيبهلرينه و يتمش عنصر آراسنده حاصل اولان إمتزاجاته و بر
— 182 —
آووج صو ايچنده بيڭلر ميقروبڭ بولنماسنه دقّت ايديڭز كه، بو گبى خارقه شيلردن جنابِ حقّڭ هر شيئه قادر اولديغنى آڭلايهسڭز." ديسه ايدى؛ دليل، مدّعادن بيڭلرجه درجه داها خفى، داها مشكل اولوردى. حالبوكه دليلڭ مدّعادن داها خفى اولماسى، مقامِ إستدلاله اويماز. مع هذا اونلرڭ حسّياتنه إماله ايديلن آيتلر كنايه قبيلندن اولوب، إفاده ايتدكلرى ظاهرى معنالرى صدق ويا كذبه مدار اولاماز. أوت گورمييور ميسڭ قَالَ دهكى "ألف" خفّتى إفاده ايدييور. أصلى "واو" اولسون، "يا" اولسون، نه اولورسه اولسون بزه تعلّق ايتمز.
خلاصه:مادام كه قرآن، بتون زمانلردهكى بتون إنسانلره نازل اولمشدر، شو شبهه عدّ ايتدكلرى امورِ ثلاثه، قرآنه نقيصه دگل، قرآنڭ يوكسك إعجازينه دليللردر. أوت قرآنِ معجز البيانى تعليم ايدن جنابِ حقّه قَسَم ايدرم كه؛ او بشير و نذيرڭ (عصم) بصر و بصيرتى، حقيقتى خيالدن تفريق ايدهمهمكدن منزّهدر، جليلدر، جليدر ويا إنسانلرى قانديرارق مغلطهلره دوشورتمكدن، مسلكِ عاليلرى غنيدر، عاليدر، تميزدر، طاهردر.
يدنجى مسئله:
حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ إظهار ايتديگى محسوس و ظاهرى و إنسانلرجه مشهور و معلوم اولان خارقه و معجزهلرينڭ أكثريسى، تاريخ و سِيَر كتابلرنده مذكوردر و عين زمانده، محقّقينِ علما طرفندن ايضاح و بيان ايديلمشلردر. بناءً عليه تفصيلاتنى او كتابلره حواله ايله يالڭز او خارقهلرڭ نوعلرينى إجمالًا ايضاح ايدهجگز. أوت پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ ظاهرى خارقهلرينڭ هر بريسى آحادى اولوب متواتر دگلسه ده، او آحاديلرڭ هيئتِ مجموعهسى و چوق نوعلرى، متواترِ بِالمعنادر. يعنى لفظ و عبارهلرى متواتر دگلسه ده، معنالرى چوق إنسانلر طرفندن نقل ايديلمشدر. او خارقهلرڭ نوعلرى اوچدر:
برنجيسى:"إرهاصات" ايله آڭيلمقدهدر كه، حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ نبوّتندن أوّل ظهور ايدن خارقهلردر. مجوسى ملّتنڭ طاپديغى آتشڭ سونمهسى، صاوه دڭزينڭ صولرينڭ چكيلمهسى، كسرى سراينڭ ييقيلماسى و غائبدن ياپيلان تبشيرلر گبى شيلردر. صانكه او حضرتڭ (عصم) زمانِ ولادتى، حسّاس و كرامت صاحبى ايمش گبى او ذاتڭ قدوم و گلمسنى شو گبى حادثهلر ايله تبشيراتده بولونمشدر.
— 183 —
ايكنجى نوع:إخباراتِ غيبيهدر كه، بِالآخره وقوعه گلهجك پك چوق غريب شيلردن بحث ايتمشدر. أزجمله؛ كسرى و قيصرڭ دفينهلرينڭ إسلام ألنه گچمهسى، روملرڭ مغلوب ايديلمسى، مكّهنڭ فتحى، قسطنطنيهنڭ آلينمهسى گبى حادثاتدن خبر ويرمشدر. صانكه او ذاتڭ جسدندن تجرّد ايدن روحى، زمان و مكانڭ قيدلرينى قيرارق إستقبالڭ هر طرفنه اوچوب گزمش و گورديگى وقوعاتى سويلهمشدر و سويلهديگى گبى ده وقوعه گلمشدر.
اوچنجى نوع:حسّى خارقهلردر كه، معارضه زمانلرنده كنديسندن طلب ايديلن معجزهلردر. طاشڭ قونوشماسى، آغاجڭ يورومسى، آيڭ ايكى پارچهيه بولنمهسى، پارمقلرندن صو آقماسى گبى... تفسيرِ كشّافڭ مؤلّفى زمخشرينڭ ديديگنه گوره، او حضرتڭ بو نوع خارقهلرى بيڭه بالغ اولمشدر. و بر قسمى ده متواترِ بِالمعنادر. حتّى قرآنى إنكار ايدنلردن بر قسمى، إنشقاقِ قمر معناسنده تصرّف ايتمهمشلردر.
@
(٭): دياربكرده وان واليسى جودت بگڭ أونده ١٩/شباط/١٣٣١ تاريخنده جمعه گيجهسى بو تفسيرڭ ايلك عربى نسخهسنى تبييض ايدركن، شو شكلِ غريب، توافقًا واقع اولمشدر. و او گيجه وقوعه گلن بيتليسڭ سقوطيله مؤلّف بديع الزمانڭ أسارتنه راست گلير. صانكه شو شكلِ غريبڭ، شو معجزهلر و خارقهلر بحثنده او گيجه حصوله گلمسى، مؤلّفڭ روسلره أسير دوشديگنه و برابرنده بولنان بعض طلبهلرينڭ شهيد اولارق قانلرينڭ دوكولمهسنه خارقه بر إشارتدر.
سعيدڭ كوچك قارداشى، يگرمى سنهلك طلبهسى عبد المجيد
و كذا بو نقش، باشى كسيلمش بر ييلانڭ قويروغنى مؤلّف بديع الزمانه صارمش اولديغنه و مؤلّفڭ يارهلى اولارق اوتوز ساعت ئولومه منتظرًا صو آرقينڭ ايچنده قالديغى يره بڭزهيور و او وضعيتى آڭديرييور.
أسكى سعيدڭ أهمّيتلى طلبهسى حمزه