— 142 —
يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِى خَلَقَكُمْ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ٭ اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَاَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَاَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ فَلَا تَجْعَلُوا ِللّٰهِ اَنْدَادًا وَ اَنْتُمْ تَعْلَمُونَ
يعنى:"أى إنسانلر! سزى و سزدن أوّلكيلرى يارادان ربّڭزه عبادت ايديڭز كه، تقوا مرتبهسنه واصل اولاسڭز. و ينه ربّڭزه عبادت ايديڭز كه؛ أرضى سزه دوشك، سمايى بناڭزه دام ياپمش و سمادن صولرى اينديرمش كه، سزلره رزق اولمق اوزره يردن ميوه و سائر غدالرى چيقارتسين. اويله ايسه، اللّٰهه مِثل و شريك ياپمايڭز. بيليرسڭز كه، اللّٰهدن باشقه معبود و خالقڭز يوقدر."
مقدّمه
عقائدى و ايمانى حكملرى قوى و ثابت قيلمقله مَلكه حالنه گتيرن آنجق عبادتدر. أوت اللّٰهڭ أمرلرينى ياپمقدن و نهيلرندن صاقينمقدن عبارت اولان عبادتله، وجدانى و عقلى اولان ايمانى حكملر تربيه و تقويه ايديلمزسه، أثرلرى و تأثيرلرى ضعيف قالير. بو حاله، عالمِ إسلامڭ حالِ حاضردهكى وضعيتى شاهددر. و كذا عبادت، دنيا و آخرت سعادتلرينه وسيله اولديغى گبى، معاش و معاده، يعنى دنيا و آخرت ايشلرينى تنظيمه سببدر و شخصى و نوعى كمالاته واسطهدر و خالق ايله عبد آراسنده پك يوكسك بر نسبت و شرفلى بر رابطهدر.
عبادتڭ دنيا سعادتنه وسيله اولديغنى ايضاح ايدن جهتلر:
بريسى:إنسان، بتون حيوانلردن ممتاز و مستثنا اولارق، عجيب و لطيف بر مزاج ايله ياراديلمشدر. او مزاج يوزندن، إنسانده چشيد چشيد مَيللر، آرزولر ميدانه
— 143 —
گلمشدر. مثلا: إنسان أڭ منتخب شيلرى ايستر، أڭ گوزل شيلره مَيل ايدر، زينتلى شيلرى آرزو ايدر، إنسانيته لايق بر معيشت و بر شرفله ياشامق ايستر.
شو مَيللرڭ إقتضاسى اوزرينه ييهجك، گيهجك و سائر حاجتلرينى، ايستديگى گبى گوزل بر شكلده تداركنده چوق صنعتلره إحتياجى واردر. او صنعتلره وقوفى اولماديغندن، أبناىِ جنسيله تشريكِ مساعى ايتمگه مجبور اولور كه؛ هر بريسى، ثمرهِٔ سعييله آرقداشنه مبادله صورتيله يارديمده بولونسون و بو سايهده إحتياجلرينى تسويه ايدهبيلسينلر.
فقط إنساندهكى قوّهِٔ شهويه، قوّهِٔ غضبيه، قوّهِٔ عقليه صانع طرفندن تحديد ايديلمهديگندن و إنسانڭ جزءِ إختياريسيله ترقّيسنى تأمين ايتمك ايچون بو قوّتلر باشى بوش بيراقيلديغندن، معاملاتده ظلم و تجاوزلر وقوعه گلير. بو تجاوزلرى ئوڭلهمك ايچون، جماعتِ إنسانيه چاليشمالرينڭ ثمرهلرينى مبادله ايتمكده عدالته محتاجدر. لٰكن هر فردڭ عقلى، عدالتى إدراكدن عاجز اولديغندن، كلّى بر عقله إحتياج واردر كه؛ فردلر، او كلّى عقلدن إستفاده ايتسينلر. اويله كلّى بر عقل ده آنجق قانون شكلنده اولور. اويله بر قانون، آنجق شريعتدر.
صوڭره او شريعتڭ تأثيرينى، إجراسنى، تطبيقنى تأمين ايدهجك بر مرجع، بر صاحب لازمدر. او مرجع و او صاحب ده، آنجق پيغمبردر. پيغمبر اولان ذاتڭ ده، ظاهرًا و باطنًا خلقه اولان حاكميتنى دوام ايتديرمك ايچون، مادّى و معنوى بر علويته و بر إمتيازه إحتياجى اولديغى گبى، خالق ايله اولان درجهِٔ مناسبت و علاقهسنى گوسترمك ايچون ده، بر دليله إحتياجى واردر. بويله بر دليل ده آنجق معجزهلردر.
صوڭره جنابِ حقّڭ أمرلرينه و نهيلرينه إطاعت و إنقيادى تأسيس و تأمين ايتمك ايچون، صانعڭ عظمتنى ذهنلرده تثبيت ايتمگه إحتياج واردر. بو تثبيت ده آنجق عقائد ايله، يعنى أحكامِ ايمانيهنڭ تجلّيسيله اولور. ايمانى حكملرڭ تقويه و إنكشاف ايتديريلمسى، آنجق تكرار ايله تجدّد ايدن عبادتله اولور.
ايكنجيسى:عبادت، فكرلرى صانعِ حكيمه چويرتديرمك ايچوندر. عبدڭ صانعِ حكيمه اولان توجّهى، إطاعت و إنقيادينى إنتاج ايدر. إطاعت و إنقياد ايسه، عبدى
— 144 —
إنتظامِ أكمل آلتنه إدخال ايدر. عبدڭ إنتظام آلتنه گيرمهسيله و نظامه إتّباع ايتمهسيله، حكمتڭ سرّى تحقّق ايدر. حكمت ايسه، كائنات صحيفهلرنده پارلايان صنعت نقشلريله تبارز ايدر.
اوچنجيسى:إنسان سانترال گبى، بتون خلقتڭ نظاملرينه و فطرتڭ قانونلرينه و كائناتدهكى نواميسِ إلٰهيهنڭ شعاعلرينه بر مركزدر. بناءً عليه إنسانڭ او قانونلره إنتساب و إرتباط ايتمهسى و او ناموسلرڭ أتكلرينه ياپيشوب تمسّك ايتمهسى لازمدر كه، عمومى جريانى تأمين ايتسين. و طبقاتِ عالمده دوران ايدن دولابلرڭ حركتلرينه مخالفتله او دولابلرڭ چرخلرى آلتنده أزيلمهسين. بو ده آنجق، او أمر و نواهيدن عبارت اولان عبادتله اولور.
دردنجيسى:أمرلرى إمتثال، نهيلردن إجتناب ايتمك سايهسنده بر فرد، هيئتِ إجتماعيهده چوق مرتبهلرله نسبت پيدا ايدر و علاقهدار اولور. بِالخاصّه أحكامِ دينيه و مصالحِ عموميه خصوصنده بر فرد، بر نوع حكمنه گچر. يعنى پك چوق حقوقلر، حيثيتلر، إرشادلر، تعليملر، إصلاحلر گبى وظيفهلر بر شخصه يوكلهنير. أگر او أمرى إمتثال، نواهيدن إجتناب ايدن او شخص اولماسه؛ او وظيفهلر تمامًا پايمال اولور.
بشنجيسى:إنسان إسلاميت سايهسنده، عبادت سائقهسيله بتون مسلمانلره قارشى ثابت بر مناسبت پيدا ايدر و قوى بر إرتباط و باغليلق ألده ايدر. بونلر ايسه صارصيلماز بر اخوّته، حقيقى بر محبّته سبب اولور. ذاتًا هيئتِ إجتماعيهنڭ كمالنه و ترقّيسنه ايلك و أڭ برنجى باصامقلر، اخوّت ايله محبّتدر.
عبادتڭ شخصى كمالاته سبب اولديغنڭ ايضاحى:
إنسان جسمًا كوچك، ضعيف و عاجز اولمقله برابر، حيواناتدن عدّ ايديلديگى حالده، پك يوكسك بر روحى طاشييور و پك بيوك بر إستعداده مالكدر و حصر ايديلميهجك درجهده مَيللرى واردر و غيرِ متناهى أمللر صاحبيدر و عدّ ايديلهمز فكرلرى واردر و غيرِ محدود شهويه و غضبيه گبى قوّهلرى واردر و اويله عجائب بر ياراديليشى واردر كه، صانكه بتون أنواع و عالملره فهرسته اولارق ياراديلمشدر.
— 145 —
ايشته بويله بر إنسانڭ او يوكسك روحنى إنبساط ايتديرن، عبادتدر؛ إستعدادلرينى إنكشاف ايتديرن، عبادتدر؛ مَيللرينى تمييز و تنزيه ايتديرن، عبادتدر؛ أمللرينى تحقّق ايتديرن عبادتدر؛ فكرلرينى توسيع و إنتظام آلتنه آلان، عبادتدر؛ شهويه و غضبيه قوّهلرينى حدّ آلتنه آلان، عبادتدر؛ ظاهرى و باطنى عضولرينى و طويغولرينى كيرلتن طبيعت پاصلرينى إزاله ايدن، عبادتدر؛ إنسانى مقدّر اولان كمالاتنه يتيشديرن، عبادتدر؛ عبد ايله معبود آراسنده أڭ يوكسك و أڭ لطيف اولان نسبت، آنجق عبادتدر. أوت كمالاتِ بشريهنڭ أڭ يوكسگى، شو نسبت و مناسبتدر.
إخطار:عبادتڭ روحى، إخلاصدر. إخلاص ايسه، ياپيلان عبادتڭ يالڭز أمر ايديلديگى ايچون ياپيلماسيدر. أگر باشقه بر حكمت و بر فائده عبادته علّت گوستريلسه، او عبادت باطلدر. فائدهلر، حكمتلر يالڭز مرجّح اولابيليرلر، علّت اولامازلر.
قرآنِ كريم وقتا كه يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا أمريله إنسانلرى عبادته دعوت ايتدى؛ صانكه لسانِ حال ايله: "نه ايچون عبادت ياپالم، علّتى نهدر؟" دييه صورولان سؤالى، قرآنِ كريم رَبَّكُمُ الَّذِى خَلَقَكُمْ إلخ.. جملهلريله جوابلانديرمق اوزره صانعڭ وجود و وحدتنه دائر برهانلرى ذكر ايتمگه باشلادى.
مقدّمه
آتشڭ دومانه اولان دلالتى گبى، مؤثّردن أثره ياپيلان إستدلاله "برهانِ لمّى" دينلديگى گبى؛ دومانڭ آتشه اولان دلالتى گبى، أثردن مؤثّره اولان إستدلاله ده "برهانِ إنّى" دينير. برهانِ إنّى، شبههلردن داها سالمدر.
بو آيتڭ، صانعڭ وجود و وحدتنه إشارت ايدن دليللرندن برى ده، "عنايت دليلى"در. بو دليل؛ كائناتى و كائناتڭ أجزاسنى و أنواعنى إختلالدن، إختلافدن، طاغيلمقدن قورتاروب بتون خصوصاتنى إنتظام آلتنه آلمقله كائناته حيات ويرن نظامدن عبارتدر. بتون مصلحتلرڭ، حكمتلرڭ، فائدهلرڭ، منفعتلرڭ منشئى، بو نظامدر. منفعتلردن، مصلحتلردن بحث ايدن بتون آياتِ قرآنيه، بو نظام اوزرينه يورويور و بو
— 146 —
نظامڭ تجلّيسنه مظهردر. بناءً عليه بتون مصالحڭ، فوائدڭ و منافعڭ مرجعى اولان و كائناته حيات ويرن بر نظام؛ ألبته و ألبته بر ناظمڭ وجودينه دلالت ايتديگى گبى، او ناظمڭ قصد و حكمتنه ده دلالت ايتمكله، كور تصادفڭ وهملرينى نفى ايدر.
أى إنسان! أگر سنڭ فكرڭ، نظرڭ شو يوكسك نظامى بولمقدن عاجز ايسه و إستقراءِ تام ايله، يعنى عمومى بر آراشديرمه ايله ده او نظامى ألده ايتمگه قادر دگلسهڭ، إنسانلرڭ تلاحقِ أفكار دينلن فكرلرينڭ برلشمهسندن طوغان و نوعِ بشرڭ حواسّى (طويغولرى) حكمنده اولان فنون ايله كائناته باق و صحيفهلرينى اوقو كه، عقللرى حيرتده بيراقان او يوكسك نظامى گورهسڭ.
أوت كائناتڭ هر بر نوعنه دائر بر فن تشكّل ايتمش ويا ايتمكدهدر. فن ايسه قواعدِ كلّيهدن عبارتدر. قاعدهنڭ كلّيتى ايسه، نظامڭ يوكسكلگنه و گوزللگنه دلالت ايدر. زيرا نظامى اولميهنڭ كلّيتى اولاماز. مثلا: هر عالمڭ باشنده بياض بر عمامه وار. كلّيتله سويلهنيلن شو حكم، علما نوعنده إنتظامڭ بولنماسنه باقار. اويله ايسه، عمومى بر تفتيش نتيجهسنده فنونِ كونيهدن هر بريسى، قاعدهلرينڭ كلّيتى ايله كائناتده يوكسك بر نظامڭ بولنماسنه بر دليلدر. و هر بر فن نورلى بر برهان اولوب، موجوداتڭ سلسلهلرنده صالقيملر گبى آصيلوب صاللانان مصلحت ثمرهلرينى و أحوالڭ دگيشمهسنده گيزلى اولان فائدهلرى گوسترمكله صانعڭ قصد و حكمتنى إعلان ايدييورلر. عادتا وهم شيطانلرينى طرد ايتمك ايچون هر بر فن، برر نجمِ ثاقبدر. يعنى باطل وهملرى دلوب ياقان برر ييلديزدرلر.
أى آرقداش! او نظامى بولمق ايچون عموم كائناتى آراشديرمقدنسه، شو مثاله دقّت ايت، مطلوبڭ حاصل اولور: گوز ايله گورونمهين بر ميقروب، بر حيوانجق، كوچكلگيله برابر پك اينجه و غريب بر ماكينهِٔ إلٰهيهيى حاويدر. او ماكينه ممكناتدن اولديغندن، وجود و عدمى متساويدر. علّتسز وجوده گلمسى محالدر. او ماكينهنڭ بر علّتدن وجوده گلديگى ضروريدر. او علّت ايسه، أسبابِ طبيعيه دگلدر. چونكه او ماكينهدهكى اينجه نظام، بر علم و شعورڭ أثريدر. أسبابِ طبيعيه ايسه علمسز، شعورسز، جامد شيلردر. عقللرى حيرتده بيراقان او اينجه ماكينهنڭ أسبابِ طبيعيهدن
— 147 —
نشئت ايتديگنى إدّعا ايدن آدم، أسبابڭ هر بر ذرّهسنه أفلاطونڭ شعورينى، جالينوسڭ حكمتنى إعطا ايتمكله برابر؛ او ذرّات آراسنده بر مخابرهنڭ ده موجود اولماسنى إعتقاد ايتمليدر. بو ايسه، اويله بر سفسطه و اويله بر خرافهدر كه، مشهور سوفسطائىيى بيله اوتانديرييور. مع هذا أسبابِ مادّيهده أساس إتّخاذ ايديلن قوّهِٔ جاذبه ايله قوّهِٔ دافعهنڭ، إنقسامه قابليتى اولميان بر جزءده برلكده إجتماعلرى إلتزام ايديلمشدر. حالبوكه بونلر بربرلرينه ضد اولدقلرندن، إجتماعلرى جائز دگلدر. فقط جاذبه و دافعه قانونلرندن مقصد، "عادات اللّٰه" ايله تعبير ايديلن قوانينِ إلٰهيه ايسه و طبيعتله تسميه ايديلن شريعتِ فطريه ايسه، جائزدر. لٰكن قانونلقدن طبيعته، وجودِ ذهنيدن وجودِ خارجىيه، امورِ إعتباريهدن امورِ حقيقيهيه، آلَت اولمقدن مؤثّر اولمغه چيقمهمق شرطيله مقبولدر. عكسى تقديرده جائز دگلدر.
أى آرقداش! مثال اولارق گوسترديگم او كوچك خردهبينى حيوانجغڭ يعنى ميقروبڭ بيوك فابريقهسندهكى نظام و إنتظامى عقلڭ ايله گورديگڭ تقديرده باشڭى قالدير، كائناته باق! أمين اول كه، كائناتڭ وضوح و ظهورى نسبتنده او يوكسك نظامى، كائناتڭ صحيفهلرنده پك ظاهر و اوقوناقلى بر شكلده گوروب اوقوياجقسڭ.
أى آرقداش! كائناتڭ صحيفهلرنده "دليل العنايه" ايله آڭيلان نظامه عائد آيتلرى اوقويامادى ايسهڭ، صفتِ كلامدن گلن قرآنِ عظيم الشانڭ آيتلرينه باق كه؛ إنسانلرى تفكّره دعوت ايدن بتون آيتلرى شو دليل العنايهيى توصيه ايدييورلر. و نعمتلرى و فائدهلرى صايان آيتلر دخى، دليل العنايه دينلن او يوكسك نظامڭ ثمرهلرندن بحث ايدييورلر. أزجمله: بحثنده بولونديغمز شو آيت
اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَ اَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَاَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ
جملهلريله، او نظامڭ فائدهلرينى و نعمتلرينى قوپاروب إنسانلره ويرييورلر.
دليلِ إختراعى:
مذكور آيتڭ صانعڭ وجود و وحدتنه إشارت ايدن دليللرندن برى ده، اَلَّذِى خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ جملهسيله إشارت ايتديگى "دليلِ إختراعى"در. دليلِ إختراعينڭ خلاصهسى شويله ايضاح ايديلهبيلير:
— 148 —
جنابِ حق خصوصى أثرلرينه منشأ و كنديسنه لايق كمالاتنه مأخذ اولمق اوزره، هر فرده و هر نوعه خاص و مستقل بر وجود ويرمشدر. أزل جهتنه صوڭسز اولارق اوزانوب گيدن هيچ بر نوع يوقدر. چونكه بتون أنواع، إمكاندن وجوب دائرهسنه چيقمامشلردر. و تسلسلڭ ده باطل اولديغى ميداندهدر. و عالمده گورونن شو تغيّر و تبدّل ايله بر قسم أشيانڭ حدوثى، يعنى يڭى وجوده گلديگى ده گوز ايله گورونويور. بر قسمنڭ ده حدوثى، ضرورتِ عقليه ايله ثابتدر. ديمك هيچ بر شيئڭ أزليتى جهتنه گيديلهمز.
و كذا علم الحيوانات و علم النباتاتده إثبات ايديلديگى گبى، أنواعڭ صاييسى ايكى يوز بيڭدن زيادهدر. بو نوعلر ايچون برر آدم و برر أوّل بابا لازمدر. بو أوّل بابالرڭ و آدملرڭ دائرهِٔ وجوبده اولمايوب آنجق ممكناتدن اولدقلرينه نظرًا، بهمهحال واسطهسز قدرتِ إلٰهيهدن وجوده گلدكلرى ضروريدر. چونكه بو نوعلرڭ تسلسلى، يعنى صوڭسز اوزانوب گيتمهلرى باطلدر. و بعض نوعلرڭ باشقه نوعلردن حصوله گلمهلرى توهّمى ده باطلدر. چونكه ايكى نوعدن طوغان نوع، على الأكثر يا عقيمدر ويا نسلى إنقطاعه اوغرار. تناسل ايله بر سلسلهنڭ باشى اولاماز.
خلاصه:بشريت و سائر حيواناتڭ تشكيل ايتدكلرى سلسلهلرڭ مبدئى أڭ باشده بر باباده كسيلديگى گبى، أڭ نهايتى ده صوڭ بر اوغولده كسيلوب بيتهجكدر.
أوت شعورسز، إختيارسز، جامد، بسيط اولان أسبابِ طبيعيهنڭ، بتون عقللرى حيرتده بيراقان او أنواع سلسلهلرينڭ ايجادينه قابليتى اولديغى دائرهِٔ إمكاندن خارجدر. و كذا قدرت معجزهلرندن برر نقشِ غريب و برر صنعتِ عجيب طاشييان او أنواعڭ إحتوا ايتدكلرى أفرادڭ ده إختراع و ياراديليشلرينى او أسبابه إسناد ايتمك، يالڭز بر محالڭ دگل، محالاتڭ أڭ خرافهسيدر. بناءً عليه او سلسلهلرى تشكيل ايدن أنواع ايله أفراد، حدوث و إمكان لسانيله، خالقلرينڭ وجوبِ وجودينه قطعى بر شهادتله شهادت ايدييورلر.
سؤال:بتون سلسلهلرڭ خالقڭ وجوبِ وجودينه قطعى شهادتلرى گوز اوڭنده اولديغى حالده، بعض إنسانلرڭ مادّه ايله مادّهنڭ حركتنڭ أزليتى جهتنه ذاهب اولمقله ضلالته دوشدكلرينڭ أسبابى نهدندر؟
— 149 —
جواب:قصد و دقّتله دگل، سطحى و دقّتسز بر نظرله، محال و باطله، ممكن نظريله باقيلهبيلير. مثلا:
بر بايرام آقشامى، گوكده آى و هلالى آرايانلر ايچنده إختيار بر ذات ده بولونور. بو ذات، گوكدهكى هلالى گورمك ايچون بتون قصد و دقّتيله نظرينى گوگه توجيه ايدوب هلالى آراشديرمقله مشغول ايكن، گوزينڭ كيرپيكلرندن اوزانان و گوزينڭ حدقهسى اوزرينه أگيلن بياض بر قيل ناصلسه گوزينه ايليشير. او ذات درحال "هلالى گوردم" دير. "ايشته بو گورديگم آيدر" دييه حكم ايدر.
ايشته سطحى و دقّتسز نظرلر بو گبى خطالره دوشدكلرى گبى، يوكسك بر جوهره و مكرّم بر ماهيته مالك اولان إنسان، قصدى و دقّتى ايله دائما حق و حقيقتى آراركن، بعضًا سطحى و دقّتسز بر نظرله باطله باقار. او باطل ده إختيارسز، طلبسز، دعوتسز فكرينه گلير. فكرى ده چار ناچار آلير صاقلار، يواش يواش قبول و تصديقنه ده مظهر اولور. فقط اونڭ او باطلى قبول و تصديقى، بتون حكمتلرڭ مرجعى اولان نظامِ عالمدن غفلت ايتمهسندن و مادّه ايله حركتنڭ أزليته ضد اولديغنه كورلك گوسترديگندن ايلرى گلمشدر كه، شو غريب نقشلرى و عجيب صنعت أثرلرينى أسبابِ جامدهيه إسناد ايتمك مجبوريتيله او ضلالتلره دوشمشلردر.
حسينِ جسرينڭ ديديگى گبى، آثارِ مدنيتله مزيَّن و بتون زينتلره مشتمل بر أوه گيرن بر آدم، أو صاحبنى گورهمديگندن او زينتى، او أساساتى، تصادفه و طبيعته إسناد ايتمگه مجبور اولمشدر.
كذالك نظامِ عالمدهكى بتون حكمتلرڭ، فائدهلرڭ تام بر إختياره و شامل بر علمه و كامل بر قدرته ياپدقلرى شهادتدن غفلت ايدن غافللر، سطحى نظرلرنجه، تأثيرِ حقيقىيى أسبابِ جامدهيه ويرمگه مجبور قالمشلردر.
أى آرقداش! جنابِ حقّڭ پك اينجه آثارِ صنعتندن و پك يوكسك عجائبِ قدرتندن صرفِ نظر ايدهرك، يالڭز طبيعت دينلن شو آثار و أسبابدن، أڭ ظاهر اولان إنعكاس و إرتسام كيفيتنه باق. مثلا: بر آيينهيى سمايه قارشى طوتديغڭ زمان سمايى
— 150 —
إرتفاعيله، نقشلريله، ييلديزلريله جلب ايدوب آيينهده إنعكاس و إرتسام ايتديرن علّتِ مؤثّرهنڭ، آيينهنڭ يوزندهكى خاصيت اولديغنه قناعت حاصل ايدهبيلير ميسڭ؟ حاشا! وياخود حقيقتده بر أمرِ وهميدن عبارت اولان جاذبهِٔ عموميهنڭ، أرض ايله ييلديزلرى شو بوشلقده منتظم تحريك و تدبيرينه علّتِ مؤثّره اولارق تلقّى و قبول ايدهبيلير ميسڭ؟ حاشا! بونلر آنجق شرط و سبب اولابيليرلر، علّتِ مؤثّره اولامازلر.
خلاصه:إنسان سطحى و غيرِ قصدى بر نظرله باطل و محال بر شيئه باقديغى زمان، حقيقى علّتنى بولاماديغى تقديرده، چار ناچار صحّتنه ويا إنكارينه قائل اولمقله قبول ايتمهسى إحتمالى واردر. فقط طالب و مشترى صفتيله قصدًا و بِالذّات دقّتله باقهجق اولورسه، اونلرڭ حكَميات ديدكلرى او باطل مسئلهلردن هيچ بريسنى ده قبول ايتمز. آنجق بتون سياسيلرڭ حكمتنى و حكمانڭ عقللرينى ذرّهلرده فرض ايتمكله أبلهانه قبول ايدر.
س- اونلرڭ دائما إفتخارله بحث ايتدكلرى طبيعت، نواميس و قوٰى نهدر كه، كنديلرينى اونلرله إقناعه چاليشييورلر؟
ج- طبيعت ديدكلرى شى، بر مطبعهدر، طابع دگلدر. طابع، آنجق قدرتدر. قانوندر، قوّت دگلدر. قوّت آنجق قدرتدهدر. ياخود ناصلكه بيلديگمز شريعت، إنسانلردن صدور ايدن أفعالِ إختياريهيى بر نظام و بر إنتظام آلتنه آلوب تحديد ايدن قاعدهلرڭ خلاصهسيدر ويا دولتڭ ايشلرينى تنظيم ايدن نظاملرڭ، دستورلرڭ، قانونلرڭ مجموعهسيدر. كذالك طبيعت دينلن شى ده، عالمِ شهادتڭ عضولرندن و أجزالرندن صدور ايدن أفعال آراسنده بر نظام و بر إنتظامى ايقاع ايدن إلٰهى بر شريعتِ فطريهدر. بناءً عليه شريعت ايله دولت نظامى، معقول و إعتبارى أمرلردن اولدقلرى گبى؛ طبيعت دخى إعتبارى بر أمر اولوب، خلقتده يعنى ياراديليشده جارى اولان عادت اللّٰهدن عبارتدر. امّا طبيعتڭ بر موجودِ خارجى اولديغنى توهّم ايتمك، بر فرقه عسكرڭ، إدمان و تعليم أثناسنده ياپدقلرى او منتظم حركتلرينى گورن بر وحشينڭ، "آرالرندهكى او نظامى إداره ايدوب بربريله باغلايان ايپ گبى بر شى موجوددر" دييه وحشيجه ايتديگى وهمه بڭزر. بناءً عليه وجدانى و عقلى وحشى اولان بر آدم، سطحى و تبعى بر
— 151 —
نظرله، دوام و إستمرارينى محافظه ايدن طبيعتڭ مؤثّر بر موجودِ خارجى اولديغنه إحتمال ويرهبيلير. خلاصه: طبيعت، اللّٰهڭ صنعتى و شريعتِ فطريهسيدر. نواميس ايسه، اونڭ مسئلهلريدر. قوٰى دخى، او مسئلهلرڭ حكملريدر.
توحيده گيچييورز. قرآنِ كريم، صانعڭ وحدتنه دائر دليللردن هيچ بر شى ترك ايتمهمشدر. بِالخاصّه "أرض و سماده اللّٰهدن باشقه إلٰهلر اولمش اولسه ايديلر، شو گورونن إنتظام فساده اوغراردى" معناسنده اولان لَوْ كَانَ فِيهِمَا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا آيتنڭ تضمّن ايتديگى (برهان التمانع)، صانعڭ واحد و مستقل اولديغنه كافى بر دليلدر. و إستقلاليت، الوهيتڭ ذاتى بر خاصّهسى و ضرورى بر لازمى اولديغنه نورلى بر برهاندر.
أى آرقداش! بحثنده بولونديغمز آيتڭ أوّلنده بولنان اُعْبُدُوا أمرى، ابن عبّاسڭ تفسيرينه نظرًا، إنسانلرى توحيده دعوت ايدن بر أمردر. و عين زمانده بو آيت، هيئتِ مجموعهسيله توحيده إشارت ايدن پك لطيف و گوزل بر برهانى تضمّن ايتمشدر. شويله كه:
نوعِ بشر ايله سائر حيواناتڭ مدارِ معيشتلرى اولان ثمراتڭ توليدى ايچون، أرض ايله سما آراسندهكى معاونت و مناسبتلرى و آثارِ عالمڭ بربرينه مشابهتلرى و أطرافِ عالمڭ بربريله قوجاقلاشمالرى و بربرينڭ ألنى طوتوب إحتياجلرينى تأمين ايتمهلرى و يكديگرينڭ سؤالنه جواب ويروب يارديمنه قوشمهلرى و تماميله بر نقطهِٔ واحدهيه باقمهلرى و بر نظامِ واحدڭ محورى اوستنده حركت ايتمهلرى گبى حاللرى حاوى اولان بويله غريب بر ماكينه، صاحب و صانعنڭ بر اولديغنى قطعى بر شهادتله إعلان ايتمكله، "هر بر شيده، صانعڭ وحدتنه دلالت ايدن بر آيت و بر علامت واردر" معناسنده اولان شو بيتله طنينأنداز اولويورلر:
وَ فِى كُلِّ شَيْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ
أى آرقداش! صانعِ ذو الجلال، واحد و واجب الوجود اولديغى گبى، بتون صفاتِ كماليه ايله ده متّصفدر. زيرا عالمده و مصنوعاتده بولنان كمالات، تماميله صانعڭ كمالندن تجلّى ايدن گولگهدن مُقْتَبَسْدر. اويله ايسه صانعده بولنان جمال، كمال، حُسن؛ عموم كائناتده بولنان عموم جماللردن، كماللردن، حُسنلردن غيرِ متناهى
— 152 —
درجهلرله يوكسكدر. زيرا إحسان، إنعام ايدنڭ ثروتندن طوغار و ثروتنه دليلدر. ايجاد، ايجاد ايدنڭ وجودينه دلالت ايدر. ايجاب، موجبڭ وجوبينه برهاندر. ويريلن حُسن، ويرنڭ حُسننه دليلدر. و كذا صانعِ ذو الجلال، بتون نواقصدن پاك و منزّهدر. چونكه نقصانيت، مادّياتڭ ماهيتلرندهكى إستعدادڭ قلّتندن ايلرى گلير. حالبوكه جنابِ حق مادّياتدن دگلدر. و كذا صانعِ قديمِ أزلى، كائناتڭ إحتوا ايتديگى أشيانڭ جسميت، جهتيت، تغيّر، تمكّن گبى إستلزام ايتدكلرى لوازم و أوصافدن بَرى و منزّهدر. قرآنِ كريم شو ايكى حقيقته "اللّٰهه مِثل ياپمايڭ" معناسنده اولان فَلَا تَجْعَلُوا ِللّٰهِ اَنْدَادًا آيتيله إشارت ايتمشدر.
دليلِ إمكانى:
بو آيتڭ، صانعڭ وجودينه إشارت ايدن دليللرندن بريسى ده "دليلِ إمكانى"در كه، وَ اللّٰهُ الْغَنِىُّ وَ اَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ آيتيله إشارت ايديلمشدر. بو دليلڭ خلاصهسى: كائناتڭ إحتوا ايتديگى ذرّهلردن هر بريسنڭ گرك ذاتنده، گرك صفاتنده، گرك أحوالنده و گرك وجودنده غيرِ متناهى إمكانلر، إحتماللر، مشكلاتلر، يوللر، قانونلر واركن؛ بردن بره او ذرّه، غيرِ متناهى يوللردن معيّن بر يوله سلوك ايدر. و غيرِ محدود حاللردن، بر وضعيته گيرر. و غيرِ معدود صفتلردن بر صفتله وصفلانير و طوغرى بر قانون اوزرينه مقدّر بر مقصده حركته باشلار و وظيفه اولارق عهدهسنه ويريلن هر هانگى بر حكمت و بر مصلحتى درحال إنتاج ايدر كه، او حكمت و او مصلحتڭ حصوله گلمسى، آنجق او ذرّهنڭ او چشيد حركتيله اولابيلير. عجبا او قدر يوللر و إحتماللر آراسنده او ذرّهنڭ ماجراسى، لسانِ حاليله، صانعڭ قصد و حكمتنه دلالت ايتمز مى؟
ايشته هر بر ذرّه، (مستقلًا) كندى باشيله صانعڭ وجودينه دلالت ايتديگى گبى، كوچك بيوك هر هانگى بر تشكّله گيررسه ويا هانگى بر مركّبه جزء اولورسه، گيرديگى و جزء اولديغى او مقاملرده قزانديغى نسبته گوره صانعنه اولان دلالتنى محافظه ايدر.
بو آيتڭ ماقبليله جهتِ إرتباطنه گلنجه:
وقتا كه قرآنِ كريم: برنجيسى، متّقى مؤمنلر؛ ايكنجيسى، عنادلى كافرلر؛ اوچنجيسى، ايكى يوزلى منافقلر اولمق اوزره إنسانلرى اوچ قسمه آييردى و آرالرنده
— 153 —
تقسيمات و تشكيلات ياپدى. و هر بر قسمڭ صفاتنى و عاقبتنى بيان ايتدى. صوڭره يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا آيتيله هر اوچ قسمه توجيهِ خطاب ايدهرك اونلرى عبادته أمر و دعوت ايتدى. ديمك بو آيتڭ أوّلكى آيتلره ترتّبى و اونلرى تعقيب ايتمهسى؛ خانه و بنانڭ مهندسڭ قروكيسنه، عملڭ علمه، قضانڭ قدره ترتّبى و بربرينى تعقيب ايتمهلرى گبيدر. أوت أوّلكى آيتلرده ياپيلان تشكيلات و تقسيمات، قروكى و پلاندن صوڭره بو آيتده، عبادت بناسنڭ ياپيلمسنه أمر ايديلمشدر. و او آيتلرده ويريلن بيلگى و معلوماتدن صوڭره، بو آيتده عمل و عبادته أمر ايديلمشدر. و اونلرده يازيلان صفت و إستحقاقلره گوره، بوراده أمر و نهيلر ايله حكملر ويرلمشدر. و كذا أوّلكى آيتلرده إنسانلرڭ تقسيماتى، أحوال و صفاتى ذكر ايديلدكدن صوڭره، مقامڭ إقتضاسيله، بو آيت اونلرى تعقيب ايتمشدر.
وقتا كه قرآنِ كريم إنسانلرڭ هر اوچ فرقهسندن بحث ايتدى و هر بر فرقهنڭ صفتنى و عاقبتنى سويلهدى؛ سامعڭ آرزوسى و مقامڭ إقتضاسى اوزرينه، قرآنِ كريم غيبدن خطابه إنتقال ايدهرك اونلره قارشى شو خطابده بولندى. أوت بعض آدملر حقّنده غائبانه قونوشانلرڭ بِالآخره قونوشمالرينى خطابه چويرمهلرنده شويلهجه بر نكتهِٔ عموميه واردر:
مثلا: بر شخصڭ اييلگندن ويا فنالغندن بحث ايديليركن گرك قونوشانده، گرك ديڭلهينده، يا تحسين ويا تلعين ايچون بر مَيل اويانير. صوڭره گيت گيده او مَيل اويله كسبِ شدّت ايدر كه، صاحبنى او شخصله گوروشديروب شفاهًا قونوشمغه قوّتلى بر آرزو اويانديرر. بوراده سامعلرڭ او مَيللرينى تطمين ايتمكله، مقامڭ إقتضاسى اوزرينه قرآنِ كريم اونلرى سامعلرڭ حضورينه گوتوروب كنديلرينه خطاب ايله توجيهِ كلام ايتمشدر. بو آيتده غيبدن خطابه ايديلن إلتفات و إنتقالده خصوصى بر نكته ده واردر كه؛ عبادتله ياپيلان تكليفدن حاصل اولان مشقّت، خطابِ إلٰهيدن نشئت ايدن ذوق و لذّتله قارشيلانير و إنسانلره آغير گلمز. و كذا خطاب صورتيله عبادتى تكليف ايتمك، عبد ايله خالق آراسنده واسطه اولماديغنه إشارتدر.
أى آرقداش! بو آيتڭ جملهلرينى بربريله نظم ايدن مناسبتلر ايسه:
— 154 —
يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا
جملهسنده أمر و خطاب، گچن هر اوچ فرقهيى تشكيل ايدن مؤمن، كافر و منافقلرڭ ماضى، حال و إستقبالده وجوده گلمش ويا گلهجك بتون أفرادينى إحتوا ايدن طبقهلره خطابدر. بناءً عليه اُعْبُدُوا واوينڭ مرجعنده داخل اولان كامل مؤمنلره گوره اُعْبُدُوا ، عبادته دوام و ثبات ايتمگه أمردر. اورته درجهدهكى مؤمنلره نظرًا، عبادتڭ آرتديريلماسنه أمردر. كافرلره گوره، عبادتڭ شرطى اولان ايمان و توحيد ايله عبادتڭ ياپيلمسنه أمردر. منافقلره نظرًا، إخلاصه أمردر. بناءً عليه اُعْبُدُوا نڭ إفاده ايتديگى عبادت كلمهسى، مكلّفينه گوره مشتركِ معنوى حكمندهدر.
رَبَّكُمْ يعنى: سزى تربيه ايدن و بيوتن اودر. و سزڭ مربّيڭز اودر. اويله ايسه سز ده، اوڭا عبادت ايتمكله عبد اولڭز!
أى آرقداش! وقتا كه قرآنِ كريم عبادتى أمر ايتدى. عبادت ايسه اوچ شيدن صوڭره اولابيلير. برنجيسى: معبودڭ موجود اولماسيدر. ايكنجيسى: معبودڭ واحد اولماسيدر. اوچنجيسى: معبودڭ عبادته إستحقاقى بولونماسيدر. قرآنِ كريم او اوچ مقدّر سؤاله إشارت ايتمكله برابر شرطلرينڭ دليللرينى ده ذكر ايدركن، معبودڭ وجودينه دائر اولان دليللرى ايكى قسمه آييرمشدر:
بريسى:خارجدن آلينان دليللردر كه، بوڭاآفاقىدينلير.
ايكنجيسى:إنسانلرڭ نفسلرندن آلينان برهانلردر. بوڭاأنفسىتسميه ايديلير. أنفسى اولان قسمنى ده، برىنفسىديگرىاصولىاولمق اوزره ايكى قسمه تقسيم ايتمشدر.
ديمك، معبودڭ وجودينه اوچ درلو دليل واردر: آفاقى، نفسى، اصولى.
أوّلا، أڭ ظاهر و أڭ ياقين اولان نفسى دليله اَلَّذِى خَلَقَكُمْ جملهسيله، اصولى دليله ده وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ جملهسيله إشارت ايتمشدر. صوڭره، عبادت إنسانلرڭ خلقت و ياراديليشنه تعليق ايديلمشدر.
عبادتڭ خلقتِ بشره ترتّبى ايكى شيدن ايلرى گلييور: يا إنسانلر ايلك ياراديليشنده عبادته إستعدادلى و تقوايه قابليتلى اولارق ياراديلمشلردر. و او إستعدادى و او قابليتى
— 155 —
اونلرده گورن، اونلرڭ عبادت و تقوا وظيفهلرينى گورهجكلرينى قويًا اُميد ايدر. وياخود إنسانلرڭ خلقتندن و مأمور اولدقلرى وظيفهدن و توجّه ايتدكلرى كمالدن مقصد، عبادتڭ كمالى اولان تقوادر.
لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ شو جمله، هر ايكى نقطهيه ده تطبيق ايديلهبيلير. يعنى إستعداد و قابليتڭزده أكيلن ويا وظيفه و خلقتڭزدن قصد ايديلن تقوانڭ قوّهدن فعله چيقاريلماسى لازمدر.
صوڭره قرآنِ كريمده معبودڭ وجودينه عائد آفاقى دليللرڭ أڭ قريبنه جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ فِرَاشًا جملهسيله إشارت ايديلمشدر. و بو إشارتدن، أرضڭ بو شكله گتيريلمسيله نوعِ بشره و سائر حيواناته قابلِ سكنا اولارق حاضر بولونديريلماسى، آنجق اللّٰهڭ جعليله (ياپماسيله) اولوب طبيعتڭ و أسبابڭ تأثيريله اولماديغنه بر رمز واردر. چونكه تأثيرِ حقيقينڭ أسبابه ويريلمسى، بر نوع شركدر.
وَالسَّمَاءَ بِنَاءً جملهسيله، صانعڭ وجودينه اولان آفاقى دليللردن أڭ بسيط و أڭ يوكسگنه إشارت ايديلمشدر.
صوڭره مركّبات و مواليدڭ وجودِ صانعه وجهِ دلالتلرينه، وَ اَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً إلخ.. جملهسيله إشارت ايديلمشدر.
صوڭره گچن دليللرڭ هر بريسى على الإنفراد، يعنى برر برر صانعڭ وجودينه دلالت ايتديگى گبى، هيئتِ مجموعهسى ده صانعڭ وحدتنه إشارتدر.
صوڭره نعمتلرڭ منشئى و منبعى اولان عالمڭ نظامنه إشارت ايدن او جملهلرڭ صورتِ ترتيبى رِزْقًا لَكُمْ ڭ دلالتيله برابر، معبودڭ عبادته مستحق اولديغنه دلالت ايدر. چونكه عبادت، شكردر. شكر، منعمه ايديلير؛ يعنى نعمتلرى ويرن ذاته شكر ايتمك واجبدر.
صوڭره رِزْقًا لَكُمْ جملهسندن، أرض و أرضدن چيقان مواليد، يعنى أرضڭ ثمرهلرى إنسانلره خادم اولدقلرى گبى، إنسانلر ده اونلرڭ صانعنه خادم اولمالرى لازم اولديغنه بر رمز واردر.
— 156 —
فَلَا تَجْعَلُوا ِللّٰهِ اَنْدَادًا
جملهسى ايسه، گچن جملهلرڭ هر بريسيله علاقهداردر. يعنى: ربّڭزه عبادت ياپديغڭزده شريك ياپمايڭز. زيرا ربّڭز آنجق اللّٰهدر. سزى، نوعڭز ايله برابر خلق ايدن اودر. و أرضى سزه مسكن اولارق حاضرلايان اودر. سمايى سزڭ بناڭزه طام اولارق يارادان اودر. و سزڭ رزق معيشتڭزى تدارك ايچون صولرى گوندرن اودر. خلاصه، بتون نعمتلر اونڭدر؛ اويله ايسه بتون شكرلر و عبادتلر ده آنجق اوڭادر.
آرقداش! بو آيتڭ تضمّن ايتديگى جملهلرڭ كيفيت و نكتهلرينه گلهلم:
أوّلا: قرآنِ كريمده كثرتله ذكر ايديلن يَا اَيُّهَا ايله ايديلن خطاب و ندا، اوچ وجهله و اوچ أداتله تأكيد ايديلمشدر. بريسى: ايقاظى إفاده ايدن و ايقاظ ايچون قوللانيلان يَا حرفيدر. ايكنجيسى: علامتلرى آرامقله بر شيئى بولمق ايچون قوللانيلان اَىُّ كلمهسيدر كه، توركجهده "هانگى" كلمهسيله ترجمه ايديلير. اوچنجيسى: غفلتدن آييلتمق ايچون قوللانيلان هَا حرفيدر. بو تأكيدلردن آڭلاشيلير كه، بوراده شو طرز ايله ياپيلان ندا و خطاب، چوق فائدهلره و نكتهلره إشارتدر.
أزجمله، برنجيسى: إنسانلره عبادتلرڭ تكليفندن حاصل اولان مشقّتڭ، خطابِ إلٰهىيه مظهريتدن نشئت ايدن ذوق و لذّتله تخفيف ايديلمسيدر. ايكنجيسى: إنسانڭ غائبانه اولان آشاغى مرتبهسندن، حضورڭ يوكسك مقامنه چيقماسى آنجق عبادت واسطهسيله اولديغنه إشارتدر. اوچنجيسى: مخاطبڭ اوچ جهتدن عبادته مكلّف اولديغنه إشارتدر. قلبيله تسليم و إنقياده، عقليله ايمان و توحيده، قالبيله عمل و عبادته مكلّفدر. دردنجيسى: مخاطبڭ مؤمن، كافر، منافق اولمق اوزره اوچ قسمه آيريلمش اولديغنه إشارتدر. بشنجيسى: إنسانلرڭ يوكسك، اورته، عوام طبقهلرينه خطابڭ شامل اولديغنه إشارتدر. آلتنجيسى: إنسانلر آراسنده ياپيلان ندا و خطابلرده عادت ايدينمش اولان شيلره إشارتدر كه؛ إنسان أوّلا گورديگى آدمى چاغيرر و طورديرر. صوڭره كيم اولديغنى آڭلامق ايچون علامتلرينه دقّت ايدر. صوڭره مقصدينى آڭلاتير. خلاصه: مذكور خطاب، گچن اوچ جهتدن تأكيد ايديلمش شو نكتهلره إشارتدر.
— 157 —
يَا ايله ندا ايديلن إنسانلر غافل، غائب، حاضر، جاهل، مشغول، دوست، دشمن گبى چوق مختلف طبقهلره شاملدر. بو مختلف طبقهلره گوره يَا نڭ إفادهسى دگيشير. مثلا: غافله قارشى تنبيهى إفاده ايدر، غائبه إحضارى، جاهله تعريفى، دوسته تشويقى، دشمنه توبيخ و تقريعى گبى هر طبقهيه مناسب بر إفادهسى واردر. صوڭره مقام قربى إقتضا ايتديگى حالده، اوزاقلره مخصوص اولان يَا أداتنڭ قوللانيلماسى بر قاچ نكتهيه إشارتدر:
١ - تكليف ايديلن أمانت و عبادتڭ پك بيوك بر يوك اولديغنه،
٢ - درجهِٔ عبوديتڭ، مرتبهِٔ الوهيتدن پك اوزاق اولديغنه،
٣ - مكلّفلرڭ، زمان و مكانجه خطابڭ وقت و محلّندن عراق بولنديغنه،
٤ - إنسانلرڭ درجهِٔ غفلتلرينه إشارتدر.
مضافٌ إليهسز ذكر ايديلديگندن عمومى بر توسّمى إفاده ايدن اَىُّ كلمهسى؛ خطابڭ عموم كائناته شامل اولوب، يالڭز فرضِ كفايه صورتيله حملِ أمانته و عبادته إنسانلرڭ تخصيص ايديلمش اولدقلرينه إشارتدر. اويله ايسه عبادتده إنسانلرڭ قصورلرى، عموم كائناته تجاوزدر.
صوڭره اَىُّ كلمهسنده بر إجمال و بر إبهام واردر، چونكه إضافهسز ذكر ايدلمشدر. اونڭ او إبهام و إجمالى، نَاس كلمهسيله إزاله و تفصيل ايديلديگندن، آرالرنده بر إجمال و تفصيل جزالتى ميدانه گلمشدر.
هَا : اَىُّ نڭ مضافٌ إليهنه عِوَض اولمقله برابر، يَا أداتيله چاغيريلانلرى تنبيه ايچوندر.
نَاس أصلنده نسياندن آلينمش بر إسمِ فاعلدر، وصفيتِ أصليهسى ملاخظهسيله إنسانلره بر عتابه إشارتدر. يعنى: أى إنسانلر! نه ايچون ميثاقِ أزلىيى اونوتديڭز... فقط بر جهتدن ده إنسانلره بر معذرت يولنى گوسترييور. يعنى: سزڭ او ميثاقى ترك ايتمڭز عمدًا دگل، بلكه سهو و نسياندن ايلرى گلمشدر.
— 158 —
اُعْبُدُوا ندايه جوابدر. مؤمن، كافر، منافق اولان گچن طبقهلر ندا ايله چاغيريلدقلرندن؛ اُعْبُدُوا أمرى دوام، إطاعت، إخلاص، توحيد گبى هر طبقهيه مناسب بر معنايى إفاده ايدر.
رَبَّكُمْ : ربّ عنوانى اُعْبُدُوا ايله تكليف ايديلن عبادته بر علّت و بر سببه إشارتدر. يعنى: سزڭ تربيهڭز ربّڭزڭ ألنده اولديغندن، دائما اوڭا محتاجسڭز. و تربيهڭزه لازم اولان بتون لوازماتى ويرن اودر. اونڭ او نعمتلرينه شكر لازمدر. شكر ايسه آنجق عبادتدر.
اَلَّذِى خَلَقَكُمْ : اَلَّذِى أسماءِ مبهمهدن اولديغى ايچون، مرجع و مدلولى آنجق صله دينلن داخل اولديغى جمله ايله معلوم اولور. مثلا: اَلَّذِى جَاءَكَ دينلديگى زمان، گلن آدمڭ يالڭز سڭا گلمكله معلوميتى وار، باشقه جهتدن معلوميتى يوقدر. بناءً عليه بوراده رَبّ كلمهسنڭ اَلَّذِى ايله وصفلانديريلماسى جنابِ حقّڭ معرفتى، حقيقتيله اولمايوب آنجق أفعال و آثاريله اولديغنه إشارتدر.
ايجاد، إنشا ويا باشقه بر كلمهيه ترجيحًا ياراديليشڭ گوزل شكلنى إفاده ايدن "خلق" تعبيرى، إنسانلردهكى إستعدادڭ سداد و إستقامتجه عبادته ألويريشلى اولديغنه إشارتدر. و كذا عبادت، ياراديليشڭ اجرتى و نتيجهسيدر. بو إعتبارله ثواب، عبادتڭ اجرتى اولمايوب، آنجق جنابِ حقّڭ كرمندن اولديغنه إشارتدر.
وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ : مرجع و مدلولنڭ عدمِ معلوميتنه دلالت ايدن اَلَّذِينَ أوّلكى إنسانلرڭ ئولوم ايله محو اولوب گيتدكلرينه و اونلرڭ أحوالنى بيلديرهجك بر بيلگى اولماديغنه و يالڭز سزڭ گبى بر قسم مخلوقلر اونلرڭ يرلرينه گلمكله، او محو اولان إنسانلرڭ تعريفلرى ممكن اولديغنه إشارتدر.
لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ : لَعَلَّ كلمهسى اُميد و رجايى إفاده ايدييور. فقط بو معنا، (حقيقتيله) جنابِ حق حقّنده إستعمال ايديلهمز. بناءً عليه يا مجازًا إستعمال ايديلهجكدر. ويا مخاطبلره وياخود سامع و مشاهدلره إسناد ايديلهجكدر. معناىِ مجازى ايله جنابِ حق حقّنده إسناد ايديلمسى شويله تصوير ايديلير: ناصلكه بر إنسان
— 159 —
بر ايش ايچون بر آدمى تجهيز ايتديگى زمان، او ايشڭ او آدمدن ياپيلماسنى اُميد ايدر. كذالك (بِلا تشبيه) جنابِ حق إنسانلره كمال ايچون بر إستعداد، تكليف ايچون بر قابليت و بر إختيار ويرمشدر. بو إعتبارله جنابِ حق إنسانلردن او ايشلرڭ ياپيلماسنى إنتظار ايتمكدهدر، دينلهبيلير. بو تشبيه و إستعارهده، خلقتِ بشردهكى حكمتڭ تقوا اولديغنه و عبادتڭ ده نتيجهسى تقوا اولديغنه و تقوانڭ ده أڭ بيوك مرتبه اولديغنه إشارت واردر.
رجا معناسنڭ مخاطبلره عطف ايديلمهسى شويله ايضاح ايديلير:
أى مخاطب اولان إنسانلر! خوف و رجا اورتهسنده بولونمقله، تقوايى رجا ايدهرك ربّڭزه عبادت ايديڭز. بو إعتبارله إنسان، عبادتنه إعتماد ايتمهمليدر و دائما عبادتنڭ آرتماسنه چاليشماليدر.
رجا معناسى، سامع و مشاهدلره گوره اولورسه شويله تأويل ايديلهجكدر:
أى مشاهدلر! آرسلانڭ پنچهسنى گورن آدم، او پنچهنڭ إقتضاسى اولان پارچهلامايى آرسلاندن اُميد و رجا ايتديگى گبى؛ سز ده إنسانلرى عبادت تجهيزاتيله مجهّز اولدقلرينى گورديگڭزدن، اونلردن تقوايى رجا و إنتظار ايدهبيليرسڭز. و كذا عبادتڭ فطرى بر إقتضا نتيجهسى اولديغنه إشارتدر.
تَتَّقُونَ : تقوا، طبقاتِ مذكورهنڭ عبادتلرينه ترتّب ايتديگندن، تقوانڭ بتون قسملرينه، مرتبهلرينه ده شاملدر. مثلا: شركدن تقوا، كبائردن ماسواء اللّٰهدن قلبنى حفظ ايتمكله تقوا، عقابدن إجتناب ايتمكله تقوا، غضبدن تحفّظ ايتمكله تقوا. ديمك تَتَّقُونَ كلمهسى بو گبى مرتبهلرى تضمّن ايدر. و كذا عبادتڭ آنجق إخلاص ايله عبادت اولديغنه و عبادتڭ محضًا وسيله اولمايوب مقصودِ بِالذّات اولديغنه و عبادتڭ ثواب و عقاب ايچون ياپيلمامسى لزومنه إشارتدر.
اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً
: قرآنِ كريم، بو جمله ايله بيان ايتديگى قدرتِ إلٰهيهنڭ عظمتيله إنسانلرى عبادته تشويق ايدوب هيجانه گتيرييور. شويله كه:
— 160 —
أى إنسانلر! أرض و سمايى سزلره مطيع و خدمتكار ياپان ذات، ياپديغى شو اييلگه قارشى عبادته مستحقدر؛ عبادتنى ايديڭز. و كذا إنسانلرڭ فضيلتنه و يوكسك بر قيمته مالك اولديغنه و عند اللّٰه مكرّم بولنديغنه بر ايمادر. صانكه بشره أمر ايدييور: أى بشر! يوكسك و آلچاق بتون أجرامى سزڭ إستفادهڭزه تخصيص ايتمكله سزلره بو قدر إعزاز و إكراملرده بولنان جنابِ حقّه عبادت ايديڭز! و سزلره ياپديغى كرامته قارشى لياقتڭزى إظهار ايديڭز.
و كذا أسباب و طبيعته تأثيرڭ ويريلمهسنى ردّ ايدييور. شويله كه:
أى إنسان! شو گورديگڭز يرلر، گوكلر؛ صفتلريله برابر، بر خالقڭ خلقيله، قصديله، تخصيصيله و بر ناظمڭ نظميله حصوله گلوب بو إنتظامى بولمشلردر. كور طبيعتڭ بو قدر بيوك شيلرده يرى اولماديغى گبى أڭ كوچك شيلرده ده يرى يوقدر. و كذا صفتلر ده ممكناتدن اولدقلرى جهتله، صانعه دلالت ايتدكلرينه إشارتدر. زيرا جسملرى تشكيل ايدن ذرّهلر، بيوكلك كوچكلك، چركينلك گوزللك گبى غيرِ متناهى أحوال و كيفيتلرى قبول ايتمكده مساويدرلر. يعنى بر ذرّهنڭ، بيڭ كيفيتى قبول ايتمگه قابليتى واردر؛ و بر حالت، بيڭلرجه ذرّهلره حال اولابيلير. بناءً عليه گوزللك گبى بر صفت، بيڭلرجه ذرّهلره و طولاييسيله جسملره صفت اولابيلديگى حالده، او قدر إمكانات و إحتماللر ايچنده معيّن بر جسمه تعيين ايديلديگى زمان؛ هر حالده بر قصد ايله، بر حكمت آلتنده، بر ذاتڭ إراده و تخصيصيله، بيڭلرجه جسملر آراسنده او جسم، او صفته موصوف قيلنمشدر.
لَكُمْ : بو ل إختصاص ايچون دگلدر، آنجق سببيتى إفاده ايدييور. يعنى أرضڭ تفريشنه سبب يعنى وسيله، إنساندر. بو مسافرخانهدهكى ضيافت اونڭ نامنه ويريلدى. فقط إستفاده، إنسانلره مخصوص و منحصر دگلدر. اويله ايسه إنسانلرڭ إحتياجندن، إستفادهسندن فضله قالانه عبث دينلهمز.
فِرَاشًا : بو تعبير، غريب بر نكتهِٔ بلاغته إشارتدر. چونكه أرضڭ ثقلتندن طولايى صويه باتوب غيب اولماسى طبيعتنڭ ايجاباتندن اولديغى حالده، جنابِ حق مرحمتيله
— 161 —
بر قسمنى طيشاريده بيراقهرق، إنسانلر ايچون بر مسكن و نعمتلرينه بر مائده، يعنى بر سفره اولمق اوزره تفريش ايتمشدر. و كذا "فراش" تعبيرندن آڭلاشيلييور كه: أرض، بر خانهنڭ طبانى گبى إنسان و حيوانلره فرش و بسط ايديلمشدر. اويله ايسه أرضدهكى نباتات و حيوانات، خانهدهكى أفرادِ عائله ايله أرزاق و سائره گبى لوازمِ بيتيه حكمندهدر. و كذا فراش تعبيرندن آڭلاشيلييور كه، أرض طاش گبى قاتى و سرت دگلدر كه قابلِ سكنا اولماسين و صو گبى مايع ده دگلدر كه، زراعت و إستفادهيه قابل اولماسين. بلكه اورته بر وضعيتده ياپيلمشدر كه، هم مسكن، هم مزرعه اولسون. بو ايكى فائدهنڭ تحتِ تأمينه آلينمهسى، ألبته و ألبته بر مقصد، بر حكمت و بر نظام ايله اولابيلير.
وَالسَّمَاءَ بِنَاءً : سمانڭ إنسانلره بر سقف، بر طام گبى ياپيلماسى، ييلديزلرڭ او طامده آصيلى قنديللر گبى اولمالرينى إستلزام ايدر كه، تشبيه تمام اولسون. اويله ايسه غيرِ متناهى شو بوشلقده طاغنيق بر شكلده ييلديزلرڭ بولنماسى، عقللرى حيرتده بيراقان نظام و إنتظاملى وضعيتلرى، كور تصادفه إسناد ايديلهمز.
سؤال:إنسان، أرضه نسبةً بر ذرّهدر؛ أرض ده، كائناته نظرًا بر ذرّهدر؛ و كذا إنسانڭ بر فردى، نوعنه نسبةً بر ذرّهدر؛ نوعى ده، سائر اورتاقلرى بولنان أنواع ايچنده بر ذرّه گبيدر. و كذا عقلڭ دوشونهبيلديگى غايهلر، فائدهلر حكمتِ أزليه و علمِ إلٰهيدهكى فائدهلره نسبةً بر ذرّهدن داها آشاغيدر. بناءً عليه بويله بر عالمڭ إنسانڭ إستفادهسى ايچون ياراديلمش اولديغى عقله گيرهمز؟
جواب:أوت ظاهره باقيليرسه إنسان بر ذرّه حكمندهدر. فقط إنسانڭ طاشيديغى روحه، قفاسنه طاقديغى عقله، قلبنده بسلهديگى إستعدادلره نظرًا بو عالمِ شهادت طاردر، إستيعاب ايدهمز. آنجق او روحڭ آرزولرينى و او عقلڭ فكرلرينى و او إستعدادلرڭ مَيللرينى تطمين و تأمين ايدهجك، عالمِ آخرتدر. و كذا إستفاده خصوصنده مزاحمه، ممانعه و تجزّى يوقدر؛ بر كلّينڭ جزئياتنه نسبتى گبيدر. ناصلكه بر كلّى بتون جزئياتنده موجود اولديغى حالده، نه او كلّيده تجزّى و إنقسام اولور و نه ده جزئياتنده مزاحمه و مدافعه اولور. كُرهِٔ أرضدن ده بيڭلرجه مستفيد اولسه، نه آرالرنده بر مزاحمه اولور و نه كُرهِٔ أرضده بر نقصانيت پيدا اولور. يالڭز إنسانڭ عند اللّٰه كرامتى اولديغى ايچون، عالمِ شهادتڭ
— 162 —
ياراديليشنده إنسان، علّهِٔ غائيه منزلهسنده گوستريلمشدر. و إنسانڭ خاطرى ايچون، بتون أنواعه بر عمومى ضيافت ويرلمشدر. بو ايسه، بتون عالمڭ فائدهلرى إنسانه منحصر اولوب باشقهلره هيچ بر فائدهسى يوقدر ديمك دگلدر.
وَ اَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَاَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ
إنزالڭ جنابِ حقّه اولان إسنادندن آڭلاشيلييور كه، ياغمورڭ قطرهلرى باشى بوش دگلدر؛ آنجق بر حكمت آلتنده و بر نظامِ قصدى ايله اينرلر. چونكه او مسافهِٔ بعيدهدن گلمك ايله برابر؛ روزگار و هوا ده مصادمهلرينه يارديمجى اولديغى حالده، قطرهلرڭ آرالرنده مصادمه اولمايور. اويله ايسه او قطرهلر باشى بوش اولمايوب، گملرى، اونلرى تمثيل ايدن مَلكلرڭ ألندهدر.
مِنَ السَّمَاءِ : سما كلمهسنڭ ذكرى گچديگنه نظرًا، مقام ضميرڭ يرى اولديغى حالده إسمِ ظاهر ايله ذكر ايديلمهسى، ياغمورلرڭ سما جِرمندن دگل سما جهتندن گلديگنه إشارتدر. چونكه سبقت ايدن سما كلمهسندن مقصد، جِرمدر.
مَاءً : سمادن گلن قارلر، دولولر، صولر اولديغى حالده يالڭز صولرڭ ذكر ايديلمهسى، أڭ بيوك إستفادهيى تأمين ايدن، صو اولديغنه إشارتدر.
مَاءً كلمهسنده تنكيرى إفاده ايدن تنوين ايسه، ياغمور صوينڭ عجيب بر صو اولوب، نظامى غريب، إمتزاجاتِ كيميويهسى سزه مجهول اولديغنه إشارتدر.
فَاَخْرَجَ دهكى ف ، مدّت و مهلت اولمقسزين تعقيبى إفاده ايدر. بوڭا بناءً ثمراتڭ إخراجى، ياغمورڭ إنزالى عقبنده بر مدّت آرا ويرمهدن حصوله گلمسى لازمدر. حالبوكه إخراج ايله إنزال آراسنده خيلى بر زمان واردر. اويله ايسه اَخْرَجَ ، اَنْزَلَ يه عطف دگلدر. آنجق إنزالى تعقيب ايدن فعللرڭ سلسلهسى اورتهدن قالديريلارق، او فعللرڭ نتيجهسى حكمنده اولان اَخْرَجَ ، اَنْزَلَ يه عطف ايدلمشدر. تقديرِ كلام شويله اولسه گركدر:
وَ اَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَاهْتَزَّتِ الْاَرْضُ وَ رَبَتْ وَ اَخْضَرَتْ وَ اَنْبَتَتْ فَاَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ
— 163 —
بو إعتبارله إنزالى تعقيب ايدن اِهْتَزَّتْ فعليدر. ف نڭ ده أصل موقعى، اِهْتَزَّتْ در.
بِهِ دهكى ب حرفى، سببيت ايله قاريشق إلصاق معناسنهدر. يعنى: صو، ثمراتڭ حصولنه سبب اولديغى گبى، ثمراته مُلْصَقْ، قاريشق، ياپيشيق اولديغندن ده، ثمراتڭ طراوت و تازهلگنى محافظهيه وسيلهدر.
مِنَ الثَّمَرَاتِ دهكى مِنْ ، بيان ايله قاريشق إبتدايى إفاده ايدر. بو إعتبارله اَخْرَجَ يه مفعول اولاماز. آنجق سامعڭ فهمنه گوره تعيين ايديلن مفعولى مقدّردر. مِنَ الثَّمَرَاتِ ايسه، او مفعوله بياندر. تقديرِ كلام فَاَخْرَجَ بِهِ اَنْوَاعًا مِنَ الثَّمَرَاتِ شكلندهدر.
نكره اولارق رِزْقًا نڭ ذكر ايديلمهسى، بو رزقڭ نرهدن و نه ايله حصوله گلديگى سزه مجهول اولديغنه إشارتدر.
لَكُمْ دهكى ل ، أجليت و سببيت ايچوندر. يعنى: سز رزقڭ گلمسنه سببسڭز امّا، إستفادهسى سزه مخصوص و منحصر دگلدر و باشقهلر ده تبعًا إستفادهيه شريكدرلر. و كذا جنابِ حق سزلره نعمتلرينى تخصيص ايتديگى گبى، سزڭ ده شكريڭزى اوڭا تخصيص ايتمهڭز لازم گلديگنه إشارتدر.
فَلَا تَجْعَلُوا ِللّٰهِ اَنْدَادًا : باشده بولنان ف ، گچن درت فقرهيه باقييور. يعنى: اودر معبود، شريك ياپمايڭز. اودر قادرِ مطلق، شريكنى إعتقاد ايتمهيڭز. اودر منعم، شكرنده شريك ياپمايڭز. اودر خالق، باشقه بر خالق تخيّل ايتمهيڭز.
تَجْعَلُوا : بو تعبيرڭ تَعْتَقِدُوا تعبيرينه ترجيحى، اونلرڭ اللّٰهه إسناد ايتدكلرى شريكلرڭ و مِثللرڭ أصلى و حقيقتى اولماديغى ايچون او اويدورما شريكلرڭ إعتقاد ايديلهجك شيلر اولماديغنه، آنجق اويدورما، جعلى شيلر اولدقلرينه إشارتدر.
لِلّٰهِ : لفظهِٔ جلالڭ اَنْدَادًا اوزرينه تقديمى، اللّٰهڭ دائما حاضر اولديغنى دوشونمك لزومنه؛ و نهيڭ منشئى، شريكڭ اللّٰه ايچون ياپيليشى اولديغنه إشارتدر.
— 164 —
اَنْدَادًا : أنداد، "نِدّ"ڭ جمعيدر. "نِدّ" ايسه، "مِثل" معناسنهدر. حالبوكه جنابِ حقّه ياپيلان مِثل، اونڭ ضدّى اولور. بر شى هم ضد، هم مِثل اولاماز و بر شيئڭ ضدّى، اوڭا مِثل اولاماز. اويله ايسه مِثلڭ بولنماسى، مِثلڭ محاليتنى إستلزام ايدر. "أنداد"ڭ صيغهِٔ جمع ايله ذكرى، مشركلرڭ جهالتنه إشارتدر. يعنى: "هيچ بر جهتدن بر بڭزرى اولميان جنابِ حقّه ناصل بر سورى مِثل و ضد ياپيورسڭز؟" و كذا بتون أنواعِ شركڭ ردّينه إشارتدر. يعنى: "نه ذاتنده و نه صفاتنده و نه أفعالنده شريكى، شبيهى يوقدر." و كذا وثنى، صابئى، أهلِ تثليث، أهلِ طبيعت گبى فِرَقِ ضالّهنڭ توهّم ايتدكلرى شريكلرڭ طبقهلرينه إشارتدر.
إخطار:وثنى مذهبنڭ منشئى؛ ييلديزلرى إِلٰه إعتقاد ايتمك، حلولى تخيّل ايتمك، جسميتى توهّم ايتمك گبى گولنج شيلردر.
وَ اَنْتُمْ تَعْلَمُونَ : بو جمله ايله آيتلرڭ صوڭنده ذكر ايديلن أمثالى جملهلر، إسلاميتڭ منشئى علم، أساسى عقل اولديغنه إشارت ايدر. بناءً عليه إسلاميتڭ حقيقتى قبول و سفسطهلى أوهامى ردّ ايتمك، شانندندر.
تَعْلَمُونَ يه بر مفعولڭ تركى، چوق مفعوللرڭ تقديرينه سبب اولمشدر. ديمك ايجاز و إختصارى ياپمقله إطناب و اوزاتمقدن قاچار ايكن، داها زياده إطنابه، تطويله سبب اولمشدر. يعنى: اللّٰهدن باشقه معبوديڭز اولماديغنى، خالقڭزڭ بولنماديغنى، باشقه بر قادرِ مطلق اولماديغنى و منعمڭزڭ بولنماديغنى بيليرسڭز. كذا بيليرسڭز كه، اونلرڭ اويدوردقلرى آلهه و أصنام، بر شيئه قادر اولمايوب، اونلر ده مخلوق و مجعول شيلردر.