— 114 —
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا اَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَكَهُمْ فِى ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُونَ ٭ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ ٭ اَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ يَجْعَلُونَ اَصَابِعَهُمْ فِى اٰذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللّٰهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ ٭ يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ اَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا اَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَاِذَا اَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا وَلَوْ شَاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ اَبْصَارِهِمْ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
بو اوزون آيتله ماقبلى آراسنده و جملهلرى آراسنده و جملهلرينڭ كيفيتلرنده بولنان جهتِ إرتباط، إنتظام:
أوت قرآنِ كريم أوّلا منافقلرڭ حاللرينى؛ ثانيًا، جنايتلرينى صراحةً قيد ايتديگى گبى، معاملهلرينڭ كوتولگنى عقله قبول ايتديردكدن صوڭره خياله، وهمه، حسّه ده گوستروب، اونلره ده قبول ايتديريلمسنى بو تمثيل ايله تأمين ايتمشدر. أوت عقلى شيلردن فضله؛ تمثيللر ايله خيالى شيلرى قبوله، خيال داها ياقيندر. و كذا عقله مخالف اولان و هم غيرِ مألوف بولنان بر شيئڭ مأنوس بر شكلده گوستريلمهسيله چابوق قبول ايدر. و كذا غائب بر شيئى حاضر گوسترمكله عقل ايله حسّ آراسنده مطابقت حاصل اولور. حسّ ده قبول ايدر.
خلاصه:منافقلرڭ كوتولگى، شو تمثيل ايله عقله تصديق ايتديريلديگى گبى، خياله، وهمه، حسّه ده قبول ايتديريلمسى تأمين ايديلمشدر. و أيْضًا منافقلرڭ آيرى آيرى جنايتلرى و مختلف صفتلرى آراسنده حقيقى بر إرتباطڭ بولنماسى شو تمثيل ايله گوستريلمشدر. و أيْضًا منافقلرڭ معاملهسنى خيالڭ گوزى ئوڭنه شو تمثيل ايله
— 115 —
گتيرمكدن مقصد، لسانڭ سويلهيهمديگى اينجه جهتلرى بِالذّات خيال باقسين، گورسون، آلسين كه، بر إعتراضى قالماسين.
صوڭره بو تمثيلڭ جملهلرينڭ مئالى هيئتِ مجموعهسيله منافقلرڭ حكايهلرينڭ مئالنه موافق گلديگى گبى، آيرى آيرى ده حكايهلرينڭ جملهلرينه اويغون گلير.
أوت منافقلرڭ حكايهسى بويلهدر: ظاهرًا ايمانه گلمشلردر، صوڭره قلبًا كفر و إنكار ايتمشلردر. صوڭره حيرت و تردّد ايچنده قالمشلردر. صوڭره حقّى طلب ايتمهمشلردر. صوڭره او ضلالتدن رجوعه قادر اولمامشلردر كه، حقّى آراسينلر.
تمثيلڭ مئالى ايسه: أوّلًا آتش ياقمشلردر. صوڭره او آتشى محافظه ايدهمهمشلردر، صوڭره آتشلرى سونمشدر. صوڭره ظلمت ايچنده قالمشلردر، صوڭره هر شى اونلره گورونمز اولمشدر. گيجه وقتى سس صدا اولماديغندن صانكه صاغير اولمشلردر. آتشلرى سونديگندن أعمٰى گبى اولمشلردر. بر مخاطب ويا بر يارديمجيلرى بولنمديغندن صانكه لال اولمشلردر. و او ظلمتدن چيقوب رجوعه قادر اولمادقلرندن صانكه روحسز، هيكل كسيلمشلردر. ايشته تمثيلدهكى جملهلر ايله، حكايهدهكى جملهلر آراسنده موافقت تبارز ايتمكله آرالرنده بر مخالفت قالماديغى تبيّن ايتدى.
إخطار:تمثيلدهكى ظلمت، حيرت، آتش؛ حكايهدهكى كفر، عدمِ ثبات، فتنهلرينه إشارتدر.
س- تمثيلده "نور"دن بحث ايديلمشدر. منافقلرڭ نورى نرهده؟
ج- كنديسنده نور اولميان بر إنسان، محيطنده بولنان نوردن إستفاده ايدر. محيطنده بولنماسه قَومنده، قَومنده بولنماسه نوعنده، نوعنده بولنماسه فطرتنده، فطرتنده ممكن اولماسه دنيا منفعتلرى ايچون لساننده واردر. بو ده اولماسه أوّلجه ايمان ايدوب، صوڭره إرتداد ايدنلرڭ أوّلكى نورلرينه إشارتدر. بو ده اولماسه، دنيايه عائد گوردكلرى إستفادهلرينه إشارتدر. (ناصلكه آتش فتنهلرينه إشارتدر.) بو ده اولماديغى تقديرده، دائرهِٔ إمكانده اولان نورلرى وجود دائرهسنه اينديريلمشدر. اِشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِاْلهُدَى دهكى هدايت گبى.
— 116 —
صوڭره جملهلرينڭ آراسندهكى جهتِ إنتظام:
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَارًا
يعنى، اونلرڭ مسئلهسى آتش ياقان آدمڭ مسئلهسى گبيدر. بو جملهنڭ موقع و مقامه اولان مناسبتى، شويله تصوير ايديلهبيلير كه: آيتده بيان ايديلديگى شكل اوزرينه، آتش ياقان آدمڭ حالى جزيرة العربده ساكن قرآنڭ مخاطبلرندن برنجى طبقهدهكى آدملرڭ حاللرينه تطابق ايدييور. زيرا او طبقهدهكى آدملر، بو آتشى ياقان آدمڭ حالنى يا بِالذّات گورمشلر ويا ايشيتمشلردر. و او حالڭ نه درجه مؤثّر و فجيع اولديغنى حسّ ايتمشلردر. زيرا اونلر ده چوق دفعه گونشڭ ظلمندن، گيجهنڭ ظلمتنه قاچارق، گيجه سريننده يوللرينه دوام ايتدكلرى صيراده شدّتلى ياغمورلره راست گلهرك چوق زحمتلره دوشمشلردر. و كذا چوق دفعه يوللرينى غيب ايدهرك مضر حيوانلر ايله طولو مغارهلره گيرمشلردر. و آرقداشلرينى گوروب، اونلر ايله فرحلانمق و أشيالرينى گوروب محافظه ايتمك ويا مضر حيوانلرى گوروب اونلردن تحفّظ ايتمك ايچون آتش ياقمشلردر. آتشڭ ضياسندن إستفاده ايدرلر ايكن سماوى بر آفت ايله آتشلرى سونر. و رجا، اميدلرى تمامًا يأسه، خسرانه إنقلاب ايدر. ايشته قرآنِ كريم اونڭ بو دورومنه فَلَمَّا اَضَاءَتْ مَاحَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ جملهسيله إشارت ايتمشدر. يعنى، وقتا كه او آتش أطرافى ايشيقلانديردى. بردن بره جنابِ حق نورلرينى سونديرهرك ضيالرينى ظلمته چويردى.
فَلَمَّا دهكى ف كلامڭ سياقى، كلامڭ شو شكلده اولديغنى إقتضا ايتديگنه إشارتدر كه: ضياسندن إستفاده ايچون، آتش ياقديلر. آتش اونلرى ضيالانديردى. اونلر ده مطمئن و مفرح اولديلر. صوڭره بر خسرانه اوغرايوب يوزى قوين يره دوشديلر. صوڭره بو جملهِٔ شرطيهنڭ شرط و جزا دينلن هر ايكى جملهسى آراسنده لزومڭ وجودى لازم ايكن إضائه ايله نورڭ ذهابى آراسنده هيچ بر لزوم گورونميور. بناءً عليه بو گيزلى لزومى طيشارىيه چيقاروب گوسترمك ايچون، بعض مقدّر جملهلره إحتياج واردر. شويله كه: وقتا كه آتش ايشيقلانديردى. اونلر ده ايشيقلانديلر. فقط آتشه أهمّيت ويروب، محافظه ايتمديلر. و او نعمتڭ قدرينى بيلوب دوام ايتديرمهديلر. او ده سوندى گيتدى. أوت ضيايى محافظه ايتمكدن غفلت، عدمِ دوامنى إستلزام
— 117 —
ايدر. عدمِ إدامه ايسه إنطفاسنى، يعنى سونمهسنى إستلزام ايدر. نورلرينڭ سونمهسيله اوغرادقلرى خسراندن صوڭره وَتَرَكَهُمْ فِى ظُلُمَاتٍ جملهسيله ظلماته دوشمك گبى ايكنجى بر خسرانه معروض قالدقلرينه إشارت ايديلمشدر.
لَايُبْصِرُونَ جملهسى ايسه اوچنجى بر خسرانلرينه إشارتدر. چونكه إنسان ظلمته دوشمكله يولنى غائب ايتديگى زمان، آرقداشلرينى و أشياسنى گورمكله بر درجه متسلّى اولور. فقط بونلرى ده گورمديگى گبى، اونڭ او قراڭلقده طورماسى، يورومسى گبى بر مصيبت و بر وحشتدر.
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (يعنى، صاغير، لال، كور اولوب دونهمزلر.) بر إنسان بويله بر بلايه دوشديگى زمان، درت جهتله اميدوار و متسلّى اولابيلير:
برنجيسى:كويلر خلقندن ويا گچن يولجيلردن بر سس گلير ده او سس واسطهسيله بر آيدينلق يولنى گورمك اميدنده اولابيلير. حالبوكه گيجهسى ساكت و ساكن، سسسز صداسز بر گيجه اولديغندن او آدمله بر صاغيرڭ آراسنده فرق قالماز. بو جهتدن اميدينڭ كسيك اولديغنه إشارةً قرآنِ كريم صُمٌّ كلمهسنى ديمشدر.
ايكنجيسى:أگر چاغيروب يارديم ايسترسه، اولور كه ايشيدن اولور ده اونڭ قورتاريلماسنه گلن اولور اميدينى بسلهيهبيلير. فقط گيجهسى صاغير اولديغى ايچون ديللى، ديلسز بر اولور. بو رجاسنى ده كسمك ايچون بُكْمٌ دينلمشدر.
اوچنجيسى:گيدهجگى جهتڭ يولنى تخمينًا تعيين و گورمك ايچون بر علامت، بر آتش، بر ييلديزى آرار، متسلّى اولور. حالبوكه گيجهسى اويله بر ظلمتليدر كه، گوزلى، گوزسز بر اولور. او آدمڭ بو أملنى سونديرمك ايچون عُمْىٌ دينلمشدر.
دردنجيسى:او بلادن قورتولوب، رجوع ايتمك ايچون وار قوّتيله چاليشمقدن ماعدا بر چاره قالمديغنى گورور گورمز قوّتنه گووهنير و اميدوار اولور. حالبوكه ظلمت هر طرفدن اويله آبلوقه ايتمشدر كه، قوّتيله، چاليشماسيله قورتولوش إمكاننى بولاماز. كندى سوءِ إختياريله بر باتاقلغه گيردكدن صوڭره بر داها چيقماسى ممكن اولميان بر أشك گبى ايچنده قالير. أوت چوق شيلر وار كه؛ إنسان إختياريله گيرر، امّا چيقماسى ممتنع اولور. إنسان اونى بيراقير، او إنسانى بيراقماز. ايشته اونلرڭ شو وضعيتلرينه قارشى
— 118 —
فَهُمْ لَايَرْجِعُونَ دينلمشدر كه، او مصيبتدن قورتولوب رجوعلرينه بر چاره قالماديغنه و صوڭ اميدلرينڭ ده كسيلديگنه بناءً وحشت، يأس، قورقولر ايچنده قالدقلرينه إشارتدر.
جملهلرڭ هيئتلرينه گلنجه:
أوت مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَارًا جملهسى نكتهلره بر دفينه حكمندهدر. شويله كه: لسانلر اوستنده دوران ايله بين الناس غريب و عجيب شيلرده قوللانيلان و "حكمت العوام"، "فلسفة العموم" ايله آڭيلان مَثَل كلمهسى منافقلرڭ وضعيتلرى (بر أغروبه) و قصّهلرى (بر اعجوبه) اولديغنه إشارتدر. و بو إشارتدن اونلرڭ صفتلرى نفرت، لعنت لسانلرى اوستنده إلىالأبد (ضربِ مَثل) گبى دوران ايتمك شاننده اولديغنه بر رمز واردر.
س- تشبيهى إفاده ايدن هر ايكى مَثل آراسندهكى ك نڭ حذفى بلاغتجه داها مقبول اولديغى حالده، نه ايچون حذف ايديلمهمشدر؟
ج- بو مقامده أداتِ تشبيهڭ ذكرى، حذفندن داها بليغدر. زيرا سامع تشبيه أداتنى گورور گورمز تشبيه ايله علاقهدار اولور، مُشَبَّهٌ بِهْده اولان هر نقطهدن مشبّهدهكى نظيرينه تطبيق ايدر. فقط أداتِ تشبيهڭ محذوف تقديرنده تشبيهدن غفلت ايله هر ايكى طرفى بربرينه تطبيق ايتمك فكرينه گلمز إحتمالى واردر. ايكنجى "مَثل" كلمهسى ايسه آتش ياقان او آدمڭ وضعيتى، أفكارِ عامّهجه بر ضربِ مَثل حكمنه گچمش اولديغنه إشارتدر.
س- آتش ياقانلر بر جماعت ايكن، مفرد إشارتى اولان اَلَّذِى ايله إشارت ياپيلديغى نهيه بناءًدر؟
ج- فردڭ ياپاجغى بر ايشه جماعتڭ إشتراكيله بر زياده، نقصانلق حاصل اولماديغى تقديرده؛ فرد، نوع، جزء، كلّ بر اولور. مع هذا اَلَّذِى نڭ إفرادى، اونلردن هر بر فردڭ دهشتى تمثّل و قباحتى تصوير ايتمكده مستقل اولديغنه إشارتدر. مع هذا اَلَّذِى نڭ اَلَّذِينَ دن إختصار ايديلديگى إحتمالى واردر.
اِسْتَوْقَدَ دهكى س آتش ياقمالرينڭ كلفت و آراشديرمقله حصوله گلديگنه إشارتدر. اِسْتَوْقَدَ نڭ إفراد صيغهسيله نُورِهِمْ دهكى جمع ضميرى بر
— 119 —
جماعت ايچون بر فردڭ آتش ياقمهسى عادت اولديغنه إشارتدر. لامبه و سائره گبى آلاتِ تنويريه آراسنده نَار ڭ إنتخاب ايديلمسى، تكليفڭ پك شدّتلى بر نور اولديغنه و اونلرڭ إظهار ايتدكلرى ظاهرى نور آلتنده فتنه آتشنى ياقدقلرينه إشارتدر.
إخطار:نكره اولارق نَار كلمهسنڭ ذكرى، اونلرڭ شدّتِ لزومندن طولايى هر هانگى و ناصل بر آتش اولورسه همان ياقمق إحتياجنده اولدقلرينه إشارتدر.
فَلَمَّا اَضَاءَتْ مَاحَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ
تعقيبى إفاده ايدن فَلَمَّا دهكى ف اونلرڭ يأسدن صوڭره اُميد و رجا زمانلرى گلديگنه إشارتدر. لَمَّا ايسه قياسِ إستثنائى ايله آڭيلان داخل اولديغى جملهلردن برنجى جملهنڭ تحقّق و وجوده گلديگنه دلالت ايتمكله، ايكنجى جملهنڭ ده وجوده گلديگنى إنتاج ايتديگنه و اونلرڭ تسلّى و اميدلرينڭ تماميله كسيلمش اولديغنه إشارتدر.
اَضَاءَتْ كلمهسى، اونلرڭ ايصينمغه دگل، آيدينلانمغه إحتياجلرى اولديغنه إشارتدر كه، أطرافنده بولنان ضررلى شيلرى گوروب، اونلردن تحفّظ ايتسينلر.
مَاحَوْلَهُ دهشتڭ هر درت طرفدن إحاطه أيلديگنه و ضيا ايله جهاتِ ستّهدن هجوم ايدن ضررلردن تحفّظ ايتمك لزومنه إشارتدر.
ذَهَبَ بونڭ ايله اَضَاءَتْ آراسندهكى لزوم مسئلهسى گچمشدر. اورايه باقيلسين.
ذَهَبَ اللّٰهُ ذهابڭ اللّٰهه إسنادى، ايكى جهتدن رجا و اميدلرينڭ كسيك اولديغنه إشارتدر. برنجيسى: آفت، سماوى اولديغندن دفعى ممكن دگلدر. ايكنجيسى: او آفت، قصورلرينڭ جزاسى اولديغندن جنابِ حقدن مرحمت ده رجا ايديلهمز. چونكه إبطالِ حق ايچون چاليشان آدم، حقدن يارديم، مرحمت طلب ايدهمز.
بِنُورِهِمْ دهكى حرفِ جر اولان ب نور و ضيانڭ بر داها عودت ايتمهمسنه إشارتدر. چونكه ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ معناسى؛ اللّٰه، اونلرڭ نورلرينى گوتورمشدر. معلوم يا، اللّٰهڭ آلديغى بر شيئى كيمسه ردّ ايدهمز.
— 120 —
نُور عنوانى ايسه صراط اوستندهكى حاللرينى آڭديرر. إختصاصى و حصرى إفاده ايدن نُور ڭ هُمْ ضميرينه اولان إضافهسى، اونلرڭ شدّتِ تأثّرلرينه إشارتدر. زيرا خلقڭ آتشلرى يانار ايكن إنسانڭ آتشى سونرسه، إنسان چوق متأثّر اولور.
وَتَرَكَهُمْ فِى ظُلُمَاتٍ لَايُبْصِرُونَ
حرفِ عطف اولان و ، اونلرڭ ايكى ضررى جمع ايتمش اولدقلرينى إفاده ايدييور. بريسى: ضيالرينڭ سلب و سونديريلمهسيدر. ايكنجيسى ايسه: ظلمتڭ اونلره إلباس و گيديريلمسيدر.
تَرَكَ عنوانى اونلرڭ روحسز بر جسد، ايچسز بر قابوق حكمنده اولدقلرندن بو گبيلرڭ شانى علاقهيى كسوب، بتون بتون ترك ايتمگه دلالت ايدر. فِى أداتنڭ إفاده ايتديگى ظرفيتدن آڭلاشيلير كه، ظلمتڭ شدّتندن، اونلرڭ نظرنده هر شى عدمه گيتمش، يالڭز ظلمت قالمشدر. اونلر ده دهشتلرندن، او ظلمتى كنديلرينه قبر ياپوب ايچنه گيروب گيزلنمشلردر.
ظُلُمَات جمعى ايسه؛ گيجهنڭ قراڭلغى ايله بولوتلرڭ ظلمتندن، اونلرڭ روحلرنده يأس و خوفڭ، يرلرنده وحشت و دهشتڭ، زمانلرنده ده سكون و سكونتڭ ظلمتلرى گبى، درلو درلو ظلمتلر وجوده گلمشلردر.
ظُلُمَات كلمهسندهكى تنكير ايسه، او گبى ظلمتلرڭ أمثالنى گورمدكلرندن، كنديلرنجه مجهول، الفت ايديلمهمش بر طاقم ظلمتلر اولدقلرينه إشارتدر.
لَايُبْصِرُونَ جملهسى، مصيبتلرڭ أڭ بيوگنى گوسترر. زيرا گوزى گورمهين آدم، داها چوق بلالرى گورور. گوزلرى غائب اولانلر أڭ گيزلى مصيبتلرى گورويورلر.
لَايُبْصِرُونَ صيغهِٔ مضارع ايله ذكرى، اونلرڭ وضعيتلرينى تصوير ايله، خيالڭ گوزى ئوڭنه گتيروب، إحضار ايدر كه، سامع خياليله دهشتلرينى گورسون، وجدانيله بر عبرت آلسين.
لَايُبْصِرُونَ نڭ مفعولسز بيراقيلماسى، تعميم ايچوندر. شويله كه: اونلر منفعتلرينى گورمييورلر كه، جلب و محافظه ايتسينلر. تهلكهلرى گورمييورلر كه، إجتناب ايتسينلر. آرقداشلرينى گورمييورلر كه، بر پارچه فرحلانسينلر. صانكه هر بريسى كندى باشنه تك او ظلمت ايچنده قالير.
— 121 —
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لَايَرْجِعُونَ يعنى: صاغير، لال، كور شخصلر گبى او ظلمتدن چيقوب، قورتولامازلر.
بو جملهده بولنان صفاتِ أربعه منافقلر ايله آتش ياقانلر آراسنده مشترك اولوب، هر ايكى طرفدن خبر ويرر. و شانلرينى بيلديرر. و آيينه گبى حاللرينى گوسترر.
أوت آتش ياقانلره قارشى إشاراتى شويلهدر كه: بويله بر ظلمت مصيبتنه دوچار اولان بر آدم أوّلًا قورتاريجى بر سس ديڭلهمك اوزره أطرافى ديڭلر. لٰكن گيجهنڭ سسسز، لال اولماسى اونڭ صاغيرلغنى إنتاج ايتمشدر. صوڭره يارديمنه گلهجك بر آدمى چاغيرمق ايستر. لٰكن گيجهنڭ ساكت و صاغيرلغى، اونڭ لاللغنه سبب اولمشدر. صوڭره يولنى بولمق اميديله بر علامت، بر نشان آرار. فقط گيجهنڭ ضياسز و كورلگى اونڭ كورلگنى موجب اولمشدر. صوڭره أوّلكى يرينه عودت ايستر. فقط قپولر باغلانمش، رجوعه إمكان يوقدر. باتاقلغه دوشن گبى تپرشدكجه باتار.
منافقلره ناظر جهت ايسه: أوت منافقلر كفر و نفاق ظلمتنه دوشدكلرى زمان، درت جهتله قورتولوشلرى ممكن ايدى. زيرا او نفاقدن باشلرينى قالديروب، حقّى ديڭلهمك، قرآنڭ إرشادينه قولاق ويرمك ايله نجاتلرى ممكن ايدى. فقط نفسلرينڭ شيطانى اولان هواسى قرآنڭ صداسنى قولاقلرينه ايريشديرهجك هوايى قاريشديرمقله مانع اولمشدر. قرآنِ كريم بو جهتدن اميدلرى إنقطاع ايتمش اولديغنه إشارةً صُمٌّ ديمشدر. و بو إشارتدن، صانكه قولاقلرى كسيلمش، قولاقلرى كسيك ايتلرڭ قولاقلرينى آڭديران پك چركين دليكلر قالديغنه بر رمز واردر.
ثانيًا:باشلرينى آشاغىيه اينديروب، وجدانلريله مشاوره ايتمكله، طوغرى يولى، حقّى سؤال ايتمكدن نجات جوابنى آلمق إمكانى وار ايكن، قلبلرندهكى عناد، ذبح ايديلن طاووق گبى، ديللرينى ايچرى طرفه چكهرك، قونوشمهلرينه و ندامت ايله توبه ايتمهلرينه مانع اولمشدر. قرآنِ كريم بو قپونڭ قپالى اولديغنه إشارةً بُكْمٌ ديمشدر. و بو إشارتدن، ديللرى چكيلوب آتيلمش و آغزلرى سينك يوواسى گبى قوقولى چركين بر دليك گبى صورتلرنده قالمش اولديغنه بر رمز واردر.
— 122 —
ثالثًا:عبرت نظريله داخلى و خارجى دليللرى گورمكله، حقّه رجوعلرى ممكن ايكن، غفلتلرى گوزلرينه أل باصارق كورلك ده قپاقلرى قپاتمقله ينه نجاتدن محروم قالمشلردر. قرآنِ كريم بوڭا إشارةً عُمْىٌ ديمشدر. يعنى، شيطانلره بر يووا إنشا ايديلمك اوزره گوزلرى اويولمش شيطانلرڭ باشلرينى آڭديران، باشلرنده چركين و قورقونج ايكى دانه مغاره شكلنى خياله عرض ايدييورلر.
رابعًا:پيس و چركين وضعيتلرينه باقوب ده نادم اولارق توبه ايتمهلرى ممكن اولديغى حالده نفسلرينڭ هواسنه، بوزوق فطرتلرينڭ إقتضاسنه إنضمام ايدن شيطانڭ إغواسيله ياپدقلرى او چركين حاللر گوزلرينه گوزل گورونديگندن، ترك ايدهمديلر. ايشته قرآنِ كريم بوڭا ده فَهُمْ لَايَرْجِعُونَ ديمكله، اونلرڭ صوڭ اميدلرينڭ ده صويه دوشديگنه و قوم درياسنه إختياريله گيروب بر داها إختياريله چيقاميان بدبخت إنسانلر اولديغنه إشارت ايتمشدر.
ايكنجى بر تمثيل:
اَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ يَجْعَلُونَ اَصَابِعَهُمْ فِى اٰذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللّٰهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ ٭ يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ اَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا اَضَاءَلَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَاِذَا اَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا وَلَوْشَاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَاَبْصَارِهِمْ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ياخود منافقلرڭ مسئلهسى؛ سمادن ياغان شدّتلى، فورطنهلى بر ياغموره طوتولان يولجيلرڭ مسئلهسى گبيدر. او ياغمورڭ شدّتنى آرتيران ظلمتلر، گورولتيلر، شمشكلر ايچنده واردر. شمشكلرڭ چاقماسيله ئولومڭ قورقوسندن پارمقلرينى قولاقلرينه صوقارلر. جنابِ حق قدرتيله كافرلرى إحاطه ايتمشدر. كفر جزاسندن قورتولان يوقدر. چاقان شمشكلر شدّتيله همان همان گوزلرى كور ايدهجك شانندهدر. شمشكلرڭ چاقماسيله أطراف آيدينلانديغى زمان يورورلر. قراڭلقلر چوكديگى وقت طورويورلر. أگر جنابِ حقّڭ مشيئتى اولسيدى، قولاق و گوزلرينى گوتورور ايدى. جنابِ حق هر شيئه قادردر.
— 123 —
بو آيتده بيان ايديلهجك اوچ نقطه واردر:
برنجيسى:بو آيتڭ ماقبليله وجهِ إرتباطى.
ايكنجيسى:جملهلرى آراسنده جهتِ إنتظام.
اوچنجيسى:جملهلرڭ هيئتلرنده، أجزاسنده، كلمهلرندهكى نظام.
أوت بو آيتڭ جملهلرى آراسندهكى نظام، إرتباط عينًا ثانيه، دقيقه، ساعتلرى صايان ميللر آراسندهكى إرتباط گبيدر.
أوّلا بو آيتى، أوّلكى آيتله ربط ايدن جهت:
قرآنِ كريم منافقلرڭ وضعيتنى تصوير ايچون إطناب و تطويل ايله (يعنى اوزون عبارهلرى حاوى) مثال و تمثيللرى تكرار ايتمشدر. بو ده منافقلرڭ وضعيتلرينه ترتّب ايدن دهشت و حيرتڭ ايكى قسمه آيريلديغندن ايلرى گلمشدر. زيرا برنجى تمثيلڭ خلاصهسنه گوره منافق اولان كيمسه، كنديسنى وجود صحراسنده آرقداشلردن آيريلمش، تك قالديغنى و كائنات جمعيتندن طرد ايديلمش صاحبسز قالديغنى بيلديگى گبى، هر شيئى ده معدوم بيلير. و وحشتله آبلوقه ايديلمش سكون و سكونت ايچنده بتون مخلوقاته أجنبى نظريله باقييور.
منافقڭ شو باقيشيله، مؤمنڭ باقيشى آراسنده طاغلر واردر. زيرا مؤمن اولان ذات نورِ ايمان ايله بتون موجودلرى، كنديسنه دوست و آشنا بيلير. و كائنات ايله توحّش دگل، تام انسيتى، معارفهسى واردر.
ايكنجى تمثيلڭ خلاصهسنه گوره؛ منافق اولان آدم، عالمى مصيبتلرى ايله ئولديريجى، بلالريله تهديد ايديجى، حادثاتيله نعره آتيجى، شدائديله إحاطهجى بر شكلده گورمكله بتون دنيانڭ أنواعيله برابر عداوتنه إتّفاق ايتدكلرينى ظن ايدر. اونڭ بو ظنّنه گوره عالمده اوڭا بر منفعت ويرهجك بر شى يوقدر. بتون أشيا اونڭ عليهنده اولورلر. حالبوكه مؤمن اولان ذات، ايمانڭ إقتضاسيله كائناتڭ ياپديغى تسبيحلرى، تبشيرلرى بيله ايشيدييور.
و كذا قرآنِ كريم تمثيل خصوصنده ياپديغى تكرار، منافقلرڭ ايكى قسمه آيريلمش اولدقلرينه إشارتدر.
— 124 —
بريسى:سفلى، عامى اولان طبقهدر. بو طبقهنڭ حالنه اويغون برنجى تمثيلدر.
ايكنجيسى:كبرلى، مغرور، گويا يوكسك طبقهسيدر. بوڭا مناسب ايكنجى تمثيلدر. ديمك تمثيللرڭ تكرارى، قسملرڭ تعدّدينه إشارتدر.
صوڭره شو ايكنجى تمثيلڭ منافقلرڭ نظرينه گوره، بو مقام ايله مناسبتى نهدر؟
أوت قرآنِ كريمڭ مخاطبلرندن طبقهِٔ اولٰى ويا صفِّ أوّل آدملرى، دائما صحرالرده گزن چول آدملريدر. بونلر بِالعموم بو حادثهيى يا گورمش ويا أبناءِ جنسندن اشيتمشدر. حتّى بويله آتش ياقمق مسئلهسى، أفكارِ عامّه ايله علاقهداردر. و بو حادثه اونلره بر ضربِ مَثل قدر تأثير ايدر. صوڭره ايكنجى تمثيلڭ، برنجى تمثيل ايله مناسبتى پك آشكاردر. زيرا، او اوڭا إكمال ايديجى بر تتمّهدر. حتّى چوق نقطهلرده ده إتّحادلرى واردر.
صوڭره بو ايكنجى تمثيلڭ منافقلرڭ حالنه بش جهتدن مناسبتى واردر:
١ - هر ايكى طرف ده اويله بر حيرته دوشمشلردر كه، كنديلرينه قورتولوش يوللرى تمامًا قپانمش، نجات وسيلهلرى غائب اولمشلردر.
٢ - هر ايكى طرف ده قورقو شدّتندن، بتون موجوداتڭ دشمن اولدقلرينى ظن ايدر. بر دقيقه بيله ئولوم تهلكهسندن أمين اولمازلر.
٣ - هر ايكى طرف ده دهشتڭ شدّتندن عقللرينى غائب ايتمش دليلر گبى اولورلر. حتّى قيلنجلرڭ پارلتيسنى گوروب، گوزينى يوممقله ويا تفنكلرڭ سسنى ايشيدوب قولاقلرينى طيقامقله ئولومدن تحفّظ ايتمك ايستهين ويا گونشڭ غروبنى ايستهمديگندن ساعتنڭ زنبرگنى قيصهلتان أحمقلر گبى بر دوروم گوستررلر. حالبوكه قولاغڭ طيقاماسيله ويا گوزڭ يومماسيله گوك گورولتيسندن ويا شمشك چاقماسندن قورتولامازلر.
٤ - گونش، ياغمور، صو، ضيا چيچكلره إصابت ايدرلرسه، حيات ويررلر. نباتاته اولورسه تربيه و تنميه ايتديررلر. پيس شيلره إصابت ايدرلرسه، كوتو كوتو قوقولرى إحداث ايدرلر. موات و ئولولره باقارلرسه عفونت توليد ايدرلر. كذالك رحمت و نعمت دخى لايق و اونلرى إنتظار ايدوب قيمتلرينى بيلمهين موقعلره إصابت ايدرلرسه، زحمته و نقمته إنقلاب ايدرلر.
— 125 —
٥ - ايكنجى تمثيلڭ مئاليله منافقلرڭ قصّهسنڭ مئالى آراسنده أجزالرينه باقيلمقسزين مناسبت اولديغى گبى، هر ايكى طرفڭ أجزالرى آراسنده ده مناسبتلر واردر. أزجمله: صَيِّب نباتاته حيات ويرديگى گبى، إسلاميت ده أرواحه حيات ويرييور. شمشك، گوك گورولتيسى، (وعد، وعيد) يعنى، خيرلى ضررلى اللّٰهڭ أمرلرينه، ظلمات ده كفرڭ شبههلرينه، نفاقڭ شكلرينه إشارتدر.
صوڭره بو تمثيلڭ جملهلرى آراسندهكى مناسبتلر:
أوت قرآنِ كريم اَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاء جملهسيله منافقلر؛ ايصسز، قورقونج، وحشتلى بر صحراده، قراڭلقلى بر گيجهده هر بر قطرهسى بر مرمى گبى شدّتلى بر ياغموره طوتولان يولجيلر گبيدر، ديديگى زمان سامع درحال آييلدى و سؤاله گلدى كه: "ياهو ياغمورلر مرغوب و مطلوب بر رحمت ايكن نه ايچون اونلره قورقونج بر مصيبته دونمشدر؟" قرآنِ كريم او سؤاله قارشى، او ياغمورڭ دهشتنى تصوير ايتمكله فِيهِ ظُلُمَاتٌ ديمشدر. و ظُلُمَات ڭ جمعيله بولوتلرڭ ظلمتنه و ياغمورڭ كثافتندن حاصل اولان ظلمته و إحاطهلى، كثرتلى اولديغندن، صانكه گيجهده بولوت گبى بولوتڭ ياغديرديغى سياه سياه قطرهلرڭ ظلمتنه ظرف اولديغنى بيلديرمشدر.
صوڭره ظلمتلى، ياغمورلى گيجهلر على الأكثر گورولتولى اولورلر. سامع ينه سؤاله گلدى: "عجبا اونلرڭ ده بو گيجهلرنده گورولتى وار ميدر؟" قرآنِ كريم بوڭا ده جوابًا: وَ رَعْدٌ دييه وضعيتڭ دهشت و قورقولى اولديغنه إشارت ايتمشدر. صانكه موجوداتڭ بر ظاهرى پادشاهى اولان سما اونلرى فلاكته، هلاكته سَوق ايتمك ايچون چاغيروب، باغيرييور. زيرا دهشتلى بر مصيبته اوغرايان آدم، سكونى ايچنده كائناتڭ هر طرفندن ضررلى حركتلرى و سكوتى ايچنده هر طرفدن قورقونج صيحهلرى تخيّل ايدييور. مع هذا رعد سسنى ايشيتديگى وقت، اونڭ صيحهلرينى كندينه قارشى نعرهلر اولديغنى ظن ايدر. زيرا قورقان و خائن بر آدم، هر صيحهيى عليهنه ظن ايدر.
صوڭره، رعد، برق آراسنده بر رفاقتِ ذكريه بولنديغندن، بريسندن بحث ايديلديگى زمان ئوتهكيسى ده وَلَوْ طفيلى يعنى، دعوتسز اولسون ذهنه گلير. اوندن ده
— 126 —
بحث ايديلير. ايشته بو مناسبتله قرآنِ كريم رَعْد دن صوڭره وَ بَرْقٌ ديمش. و تنكيريله برقڭ پك غريب و عجيب اولديغنه إشارت ياپمشدر. أوت برقڭ چاقماسيله ظلمات عالمى ئولور. اورتهدن قالديريلهرق، عدم درياسنه آتيلير. و آنى اولارق برقڭ ئولوميله ده ظلمات عالمى ديريلير. ميدانِ حشره گلير. صانكه برق سونديگى زمان عالمى تمامًا دومانيله طولديران حقيقتى مجهول بر آتشدر كه گورن آدم سطحى بر نظر دگل، إمعان ايله دقّتى لازمدر كه؛ قدرتڭ آثارِ عظمتنى گورسون. صوڭره سامع منافقلرڭ شو مصيبتڭ چيقماز صوقاغنه گيردكلرنده نه گبى بر تدبيرده بولنديلر دييه كندى كندينه دوشونمگه باشلار ايكن، قرآنِ كريم دوشونمهسنه إحتياج بيراقمهدن يَجْعَلُونَ اَصَابِعَهُمْ فِى اٰذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ دييه اونلره بر ملجأ، بر قورتولوش چارهسى قالماديغنه إشارت ايتمشدر. حتّى بوغولان آدم دڭزڭ اورتهسنده بر اوت پارچهسنه إلتجا ايتديگى گبى، بونلر ده شاشقينلقلرندن پارمقلرڭ اوجنى دگل، پارمقلرينى تمامًا قولاقلرينه صوقويورلر. صانكه مصيبتلرى، دهشت قيرباجيله اونلرڭ أللرينى وورييور. اونلر ده آجيسندن پارمقلرينى جيبلرينه دگل، شاشقينلقدن قولاقلرينه صوقويورلر.
خلاصه:صاعقهنڭ إصابتندن قورتولمق ظنّيله ياپدقلرى شو أبلهانه حركتلردن اونلرڭ نه اولدقلرى آڭلاشيلير.
صوڭره سامعڭ ذهننه گلدى كه، "عجبا بو مصيبت عمومى ميدر، يوقسه اونلره مى مخصوصدر؟" بوڭا قارشى قرآنِ كريم وَاللّٰهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ ديمشدر. يعنى: بو مصيبت، اونلرڭ نعمتلره قارشى ياپدقلرى كفران جزاسيدر. اونلرى بو مصيبتله تجزيه ايدر. چونكه اونلر جمهور ايچون وضع ايديلن قانونِ إلٰهيدن خروج ايتمشلردر.
صوڭره سامع رعدڭ شدّتنه مقابل برقڭ اونلره بر فائدهسى اولمادى مى؟ دييه نفسيله قونوشور ايكن قرآنِ كريم يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ اَبْصَارَهُمْ جملهسيله برقڭ اونلره بر فائدهسى دگل، بِالعكس ايشيغيله اونلرڭ گوزلرينى همان كور ايدهجك شاننده بر شدّت گوسترمكدهدر، دييه سامعه جواب ويرمشدر. عادتا رعد قولاقلرينه، برق ده گوزلرينه إعلانِ خصومت ايتمشلردر.
— 127 —
سامع باقدى كه، رعد و برق و سائره گبى كائنات أجزاسى متّفقًا اونلرڭ عليهنده اولوب، اونلرى إتلاف ايتمك ايچون بربرينه يارديم ايدييورلر. بوڭا قارشى اونلرڭ نه ياپاجقلرينى دوشونمگه باشلادى. قرآنِ كريم كُلَّمَا اَضَاءَلَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَاِذَا اَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا جملهسيله اونلرڭ حيرت دائرهسنده تردّد ايچنده شاشقين بر وضعيتده يوللرينى گوروب، يوله دوام ايتمك ايچون جزئى بر فرصت بكلهمكده اولدقلرينه و برقڭ ضياسيله يول گورونديگى زمان دوامندن اميدسز مذبوحانه بر حركته گچهرك بر ايكى آديم آتدقلرينه، فقط ظلمت بردن بره إستيلا ايتديگنده يرلرنده إنجماد ايتمش گبى بر وضعيتده قالدقلرينه إشارتله جواب ويرمشدر.
سامع بو وضعيتى گورونجه، سؤاله گلدى: "ياهو بو قدر تعذيبلر آلتنده أزيلمكدن ايسه بردن بره ئولوب گيتمهلرى ويا بتون بتون صاغير و كور اولمالرى داها ايى دگل ميدر؟" دييه صورمشدر. قرآنِ كريم وَلَوْشَاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَاَبْصَارِهِمْ جملهسيله اونلرڭ ئولوم ايله عذابدن، إضطرابدن قورتولمغه إستحقاقلرى يوقدر. بونڭ ايچون مشيئتِ إلٰهيه اونلرڭ ئولومنه تعلّق ايتمهمشدر. تعلّق ايتسه ايتسه گوزلرينى كور، قولاقلرينى صاغير ايتمگه تعلّق ايدر. بوڭا ده تعلّق ايتمييور. چونكه قانونِ إلٰهيدن خارج قالان بو گبى درزيلرڭ گوزلرى، قولاقلرى دائما صاغ قالسين كه، عذابلرى ايشيتمكدن و عقابلرى گورمكدن ذوق آلسينلر دييه سامع أفندىيه جواب ويرمشدر.
صوڭره بو قصّهنڭ إحتوا ايتديگى عظمت و قدرتِ إلٰهيه ايله جنابِ حقّڭ عموم كائناتده تصرّف صاحبى اولديغى (و بِالخاصّه آثارِ قدرتندن رعد، برق، سحاب معجزهلرى گورونوب) سامعجه تحقّق ايدنجه كائنات هيبتندن بر تجلّى و بو مصيبتلر ده غضبنڭ بر قهرى اولان ذاتڭ قدرتى نه قدر بيوكدر، سُبْحَانَ اللّٰهِ دييه تسبيحاته باشلامشدر. قرآنِ كريم ده اونى تصديقًا اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ديمشدر.
مذكور آيتڭ إحتوا ايتديگى جملهلرڭ هيئتلرندهكى مناسبتلر:
أوت اَوْكَصَيِّبٍ دهكى اَوْ سفلى و غيرِ سفلى منافقلرڭ ايكى قسمه منقسم اولدقلرينه إشارتدر. و هر ايكى تمثيلڭ بربرينه مناسب و منافقلرڭ حالنه اويغون بولنديغنه رمزدر. و آرالرنده مشابهتڭ بولنماسى معلوم و مسلّم اولديغنه ايمادر. و كذا
— 128 —
حروفِ عاطفهدن ترقّىيى إفاده ايدن بَلْ كلمهسنڭ معناسنه متضمّندر. چونكه ايكنجى تمثيل، برنجى تمثيلدن داها شديددر.
كَصَيِّبٍ دهكى ك منافقلرى ياغموره تشبيه ايتمك ايچوندر. حالبوكه بربرينه مشابه دگلدر. آرالرنده مطابقت يوقدر. اويله ايسه مُشَبَّهٌ بِه اولاجق شى مقدّردر. ذكر ايديلمهمسى، لفظڭ ايجاز و إختصارى ايچوندر. لفظندهكى ايجاز ده معنايى إطناب و اوزاتيلمسى ايچوندر. معنانڭ بو اوزاتيلمسى ده سامعڭ وسعتِ خيالنه حواله ايديلير كه، مقامه مناسب جملهلرى تعيين ايتسين. مثلا،
اَوْكَالَّذِينَ سَافَروُا فِى صَحْرَاءٍ خَالِيَةٍ وَلَيْلَةٍ مُظْلِمَةٍ فَاَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِصَيِّبٍ
گبى، منافقلره مُشَبَّهٌ بِه اولمغه اويغون و اوزون بر جملهيى تقدير ايدهبيلير. يعنى، منافقلر خالى بر صحراده، ظلمتلى بر گيجهده چيقوب ياغمور مصيبتنه طوتولان يولجيلر گبيدر.
إخطار:هركسڭ بيلديگى مطر كلمهسنه، مألوف اولميان صيب كلمهسنڭ ترجيحًا ذكر ايديلمهسى، او ياغمورڭ قطرهلرى گويا برر مصيبت اولوب، اونلرڭ روح و جانلرينه مرمى گبى قصدًا آتيلديغنه إشارتدر.
صوڭره، ياغمورڭ چيپلاق سما جهتندن ياغديغى هركسجه معلوم اولديغى حالده مِنَ السَّمَاء قيديله تقييد ايديلمسى، إطلاق ايچوندر. يعنى، سما قيديله ياپيلان تخصيص تعميم ايچوندر. أوت سمانڭ قيدندن آڭلاشيلير كه، او ياغمور بتون سمانڭ اُفقنى طوتمش، عمومى بر شكلده ياغييور. هيچ بر ير اوندن خالى قالديغى يوقدر. أوت مَامِنْ دَابَّةٍ فِى الْاَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ جملهلرنده دخى دَابَّة ڭ فِى الْاَرْضِ ايله طائر ڭ يَطِيرُ إلى آخر ايله تقيدلرى، إطلاق و تعميم ايچوندر.
مفسّر عنواننى طاشييان بعض آدملر ياغمور و سائره گبى ياغان شيلرڭ سمانڭ جِرمندن ياغديغنه ذهاب ايتمشدر و قوجهمان بر دڭزڭ ده سماده بولونديغنى علاوه ايتمشدر. اونلرى بو ذهابه سَوق ايدن قرآنِ كريمڭ بر قاچ يرنده مِنَ السَّمَاء كلمهسنڭ بولونماسيدر. حالبوكه أصحابِ تحقيق و أربابِ بلاغتجه أڭ اويغون معنا،
— 129 —
مِنْ ايله سماء آراسنده جهة لفظنڭ تقديريله؛ ياغمورلرڭ سما جِرمندن دگل، سما جهتندن نازل اولديغنه حكم ايتمكدر.
مع هذا سما كلمهسنڭ يوقاريده بولنان هر شيئه إطلاق ايديلهبيلديگنه بناءً، بولوته ده سما دينلهبيلير. و بولوت ده سما كلمهسنڭ شمولنه داخلدر.
بو مقامڭ تحقيقى شويله ايضاح ايديلهبيلير: أگر قدرتِ إلٰهيهنڭ عظمتنه باقيليرسه، جهتلر هپ بردر. هانگى جهتدن و هانگى شيدن اولورسه اولسون ياغمورڭ ياغماسى ممكندر. أگر حكمتِ إلٰهيهيه باقيليرسه ياغمورڭ نزولى آنجق كُرهِٔ هوائيهده منتشر و كُرهِٔ هوائيهنڭ اونده بر جزئنى تشكيل ايدن بخارِ مائينڭ تكاثفندن حصوله گلييور.
زيرا حكمتِ إلٰهيه بتون أشياده أڭ گوزل بر نظام تأسيس ايتمشدر. بو نظام أشيادهكى موازنهِٔ عموميهنڭ محافظهسنه خدمت ايدر. بو موازنهنڭ محافظهسى ده أڭ ياقين، قولاى، قيصه يوللرى ترجيح ايتمگه باقار.
ياغمور مسئلهسى حقّنده أڭ قيصه يول شويله تعريف ايديلهبيلير:
طبقهِٔ هوائيهده منتشر بخارِ مائينڭ ذرّهلرينه إرادهِٔ إلٰهيه أمر ايتديگى وقت، هر طرفدن "لبّيك" دييهرك طوپلانمغه باشلار. و بولوت شكلنده، إرادهِٔ إلٰهيهيه أمربر اولارق حاضر طورورلر. ينه إرادهِٔ إلٰهيهنڭ أمرى ايله بر قسم ذرّهلر شدّتِ تضييق و تكاثفدن قطرهلره إنقلاب ايدر. صوڭره قانونلر ممثّلى، نظامات معكسلرى دينلن، (او قطرهلره مناسب ياراديلان) ملائكه واسطهسيله او قطرهلر مزاحمتسز، مصادمهسز نزول ايدر، يره دوشرلر. لٰكن جوِّ هواده موازنهنڭ محافظهسى ايچون ياغان قطرهلردن بوش قالان يرلر، دڭزلردن، يرلردن قالقان بخارلر ايله طولديريلير.
إخطار:سماده بيوك بر دڭزڭ بولنديغنه ايديلن ذهاب، مجازى حقيقت ظن ايديلديگندن ايلرى گلمشدر. أوت جوِّ هوا، دڭزڭ رنگينى آڭديرر. و كُرهِٔ هوائيهده منتشر بحرِ محيطدن فضله صو واردر. بناءً عليه جوِّ هوايى دڭزه تشبيه ايتمك بعيد دگلدر. فقط معناىِ حقيقى ايله باقيليرسه خطادر.
— 130 —
س- وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ آيتِ كريمهنڭ ظاهرينه گوره ياغمورڭ نزولى، طولودن متشكّل سماده بولنان طاغلردندر. بونڭ ايضاحى؟
ج- بر كلامڭ نه بلاغته اويغون و نه عقله موافق و نه منطغه مطابق معناىِ ظاهريسنه ياپيشوب، ظاهرندن آيريلمامق بر جمود و بر سونوكلكدر. زيرا جنّتڭ يمك قابلرينڭ وصفلرى حقّنده قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ جملهسى بر إستعارهِٔ بديعيهيى تضمّن ايتديگى گبى، مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ دخى بر إستعارهِٔ بديعيهيى إحتوا ايتمكدهدر. شويله كه: جنّتڭ قابلرى نه شيشهدن و نه گوموشدن اولمادقلرندن بو جملهنڭ معناىِ ظاهريسنه حملى جائز دگلدر. چونكه او قابلره گوموشدن ياپيلمش شيشهلردر دينلهمز. زيرا هر ايكى عنصر آراسنده مطابقت يوقدر. آنجق قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ دن معناىِ مجازيله شيشهنڭ شفّافيتى، گوموشڭ بياضلغى قصد ايديلمشدر. يعنى، او قابلر شيشهلر گبى شفّاف، گوموش گبى بياضدرلر.
كذالك مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ جملهسى ده، ايكى إستعارهيى تضمّن ايتمشدر. بو إستعارهلر سامعڭ شاعرانه بر خيالنه مؤسّسدر. بو خيال ده عالمِ سفلى ايله عالمِ علوى آراسنده بر نوع مشابهت و مماثلتى ملاحظه ايتمگه مبنيدر. يعنى، عالمِ سفلى دينلن أرض مواسمِ أربعهده بِالخاصّه بهار موسمنده ناصل درلو درلو شكللره گيرر و أنواعًا زينتلى، نقشلى ألبسهلرى گيهر، آيرى آيرى منظرهلرى گوسترر. عالمِ علوى اولان سماوات دخى بِالخاصّه بولوطلريله پك غريب، عجيب كيفيتلره، صورتلره، رنكلره گيرر چيقار. عادتا هر ايكى عالم بربرينه رقابت ايدييورلر. بو ايكى عالم آراسنده شويلهجه بر مشابهت و مماثلتڭ دوشونلمسى ده، آرالرنده بر مسابقه و رقابتى تخيّل ايتمكدن نشئت ايدر. شويله كه: أرض، سما گوزللك مسابقهسنه گيرمك ايچون لازم گلن تواليتلرى ياپوب حاضرلقلرده بولندقلرى زمان أرض قيش موسمنده قاردن معمول بياض ألبسهلرينى گيهر. بهار موسمنده زمرد گبى يشيل خاليلرى صحرالرينه سرهر. يشيل كورْكلرى طاغلرينه گيديرر. باشلرينه بياض صاريقلرى باغلار. و بو گوزل إنقلاب و منظرهلريله قدرتِ إلٰهيهنڭ معجزهلرينى، حكمتِ إلٰهيهنڭ نظرينه عرض ايدر.
— 131 —
بوڭا قارشى جوِّ سما دخى عظمتِ إلٰهيهيى إظهار ايتمك ايچون قوجهمان طاغلرى، تپهلرى، درهلرى و سائره غريب، عجيب شيلرڭ شكللرينى و بياض، سياه، قيرمزى گبى بويالر ايله بويالانمش پاموق ييغنلرينى آڭديران بولوت قافلهلرينى ايلرىيه سورهرك نظرِ حكمته تقديم ايدر. ايشته بو ايكى عالم آراسندهكى خيالى مشابهتدن طولايى بِالخاصّه ياز موسمندهكى بولوتلرى، عربلر طرفندن طاغلره، گميلره، بوستانلره، درهلره، دوهلرڭ قافلهلرينه ياپيلان تشبيهلر، اُسلوبلر نظرِ بلاغتده پك گوزل گورونور.
بناءً عليه عالمِ علوى ايله عالمِ سفلى آراسنده و طولاييسيله بولوتلر ايله طاغلر آراسندهكى مشابهت و مناسبته بناءً وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ آيتِ كريمهنڭ معناىِ بليغانهسى، "طاغلرڭ بيوكلگنده، دولونڭ رنگنده بولنان سمادهكى بولوتلردن ياغمورلرى إنزال ايدييورز" ديمكدن عبارتدر.
بو گوزل و بلاغتجه مقبول، عقل و منطغه مطابق معنا طورور ايكن آيتڭ ظاهرينه ياپيشوب، بش يوز سنهلك بر مسافهده ايكى دقيقهلق بر زمان ظرفنده ياغمورى جِرمِ سمادن ير يوزينه اينديرمك گبى سقط بر معنايه ذهاب ايتمك كارِ عقل دگلدر. حكمت و إقتصاد و عدمِ عبثيت ردّ ايدر. يولجيلرڭ گيجهسنى قورقونج گوسترمك ايچون ذكر ايديلن فِيهِ ظُلُمَاتٌ دهكى فِيهِ نڭ تقديمى، او مصيبتلى گيجهنڭ شدّتِ ظلمتندن دهشت آلانلرجه گويا چوق گيجهلرڭ ظلمتلرى طوپلانوب، او گيجهنڭ ظلمتنه إنضمام ايتمش اولدقلرينه إشارتدر.
س- فِيهِ دهكى ضميرڭ صيّبه راجع اولديغندن ياغمورڭ ظرف، ظلمتڭ مظروف اولديغى آڭلاشيلير. حالبوكه قضيه معكوسهدر. ياغمور ظلمتڭ ايچندهدر؟
ج- ياغمورڭ كثرتندن دهشت آلان يولجيلرڭ ظنّيله گويا شو بوشلق، ياغمور ايله طولو بر حوضدر. و ظلمتڭ ذرّهلرى ده، او ياغمورڭ قطرهلرى آراسنه طاغيلمشلردر. ايشته بويله بر ظنّه بناءً ياغمور ظرف، ظلمت مظروف اولابيلير.
ظلمات ڭ جمع صيغهسيله ذكرى ايسه، بولوتلرڭ قراڭلقلرندن، كثافتندن و عام اولديغندن و ياغمور قطرهلرينڭ كثافتندن حاصل اولان متعدّد ظلمتلره إشارتدر.
— 132 —
تنكير و مجهوليتى إفاده ايدن ظلمات دهكى تنوين، يولجيلرجه حقيقتلرى مجهول بر طاقم ظلمتلر اولديغنه إشارتدر. ديمك او تنوين، يولجيلرڭ علمنه پرده اولارق بر ظلمتى داها علاوه ايتمشدر. او حالده بو تنوين، يولجيلرڭ گوزلرينه پرده اولان ظلماته بر تأكيددر.
وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ يعنى، گوك گورولتيسيله شمشك، جنابِ حقّڭ عظمتنه، قدرتنه دلالت ايدن پك آشكار ايكى آيتدر كه؛ عالمِ غيبدن، بولوتلرڭ إداره و تدويرلرينه مؤكّل و نظام، إنتظام قانونلرينڭ ممثّللرى و مأمورلرى اولان مَلكلرڭ يدِ صلاحيتلرينه ويرلمشدر.
صوڭره مسبّباتڭ أسبابله ظاهرده باغلى اولديغنه بناءً هواده منتشر اولان بخارِ مائيدن بولوتلر إذنِ إلٰهيله تشكّل ايدرلر. بو بولوتلرڭ حكمتِ ربّانيله بر قسمى منفى ألكتريقى حاملدر. بر قسمى ده مثبت ألكتريقه حاملهدر. بو قسملر بربرينه ياقلاشوب، آرالرنده تصادم اولديغنده إرادهِٔ خالقله برق تولّد ايدر. بر قسمى هجوم، بر قسمى ده فرار ايتدكلرى زمان آرالرنده هواسز قالان يرلرى طولديرمق ايچون أمرِ ربّانيله طبقاتِ هوائيه حركت و هيجانه گلديگنده رعد صداسى، يعنى گوك گورولتيسى ميدانه گلير. فقط بو حاللرڭ جريانى بر نظام، بر قانون آلتنده اولور كه، او نظامى، او قانونى تمثيل ايدن رعد و برق مَلكلريدر.
س- رعد و برقڭ ظلمات كلمهسنه عطفلرندن آڭلاشيلير كه، بونلرڭ ظرفى ياغموردر. حالبوكه ظرفلرى بولوتدر. ياغمور دگلدر؟
ج- دهشتندن باييلمش اولان سامعجه، او ياغمورڭ هر شيئى إحاطه ايتمش اولديغى ظن ايديلديگنه گوره، رعد و برق ده ياغمورڭ ايچنه آلديغى شيلره داخلدرلر.
س- ظلماتڭ عكسنه رعد و برقڭ مفرد صيغهسيله ذكرلرى نهيه إشارتدر؟
ج- يولجيلرڭ أڭ چوق نظرِ حيرتلرينى جلب ايدن، سماواتڭ باغيرماسيله موجوداتى آنى اولارق ايشيقلانديرمقدر. بونلر ايسه معناىِ مصدريدر. معناىِ مصدرى مفرد اولور و إفراد ايله إفاده ايديلير.
و كذا رعد اولسون، برق اولسون، سماوى آيتلردن أفرادى چوق برر نوعدرلر. بوراده اونلردن مقصد نوعلريدر، أفرادلرى دگلدر. اونڭ ايچون إفراد ايله ذكر ايديلمشلردر.
— 133 —
س- رعد و برقدهكى تنوين نهيه إشارتدر؟
ج- يا محذوف بر صفته عِوَضدر. تقديرِ كلام (رَعْدٌ قَاصِفٌ(بَرْقٌ خَاطِفٌ در. ياخود رعد و برقڭ نكره و مجهوليتلرينى إفاده ايچوندر. چونكه يولجيلر گوزلرينى يوممش، قولاقلرينى طيقامش اولدقلرندن اونلرى گورمش و ايشيتمش دگللردر كه اونلرى بيلسينلر.
يَجْعَلُونَ اَصَابِعَهُمْ فِى اٰذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ
بو جمله مستأنفهدر. يعنى، ماقبليله باغلى دگلدر. آنجق مقدّر بر سؤاله جوابدر. شويله كه:
وقتا كه سامع شو ايكنجى قصّهِٔ تمثيليهيى ايشيتدى. طبيعى، مصيبتڭ كيفيتنى آڭلامق ايچون شدّتلى بر مَيلى اوياندى. وقتا كه، قرآنِ كريمڭ تصويرندن معلومات آلدى. مصيبتزده اولان يولجيلرڭ ده حاللرينى و او مصيبته قارشى نه ياپديقلرينى آڭلامق ايستدى. قرآنِ كريم يَجْعَلُونَ اَصَابِعَهُمْ فِى اٰذَانِهِمْ إلخ... ديمكله اونلرى قورتارهجق بر ملجأ قالماديغنه (و نجات بولمق خولياسيله دڭزده أللرينى اوتلره اوزاتان، بوغولانلر گبى) سماوى طوپ و منجينقلردن قورتولمق ايچون قولاقلرينى طيقامقدن ماعدا بر چارهلرى قالماديغنه إشارت ايتمشدر.
س- مقامڭ إقتضاسى خلافنه يدْخلون نڭ يرينه يَجْعَلُونَ نڭ قوللانيلماسى نهيه بناءًدر؟
ج- يولجيلرڭ نجاتلرينى إنتاج ايدهجك حقيقى سببلرى آرايوب بولمقدن مأيوس اولدقدن صوڭره قولاق طيقامق گبى جعلى و ظنّى شيلره مراجعت ايتمك مجبوريتنده قالدقلرينه إشارتدر.
س- گچن وقعهلرى زمانِ حاله إحضار ايچون قوللانيلان مضارع صيغهسيله يَجْعَلُونَ نڭ ذكرى نهيه إشارتدر؟
ج- حيرتلرى آرتيران شو مقامڭ سامعه ويرديگى دهشتدن طولايى، يولجيلرڭ حادثهسنى وَلَوْ خيالى اولسون گورمك آرزوسنده بولنان سامعڭ آرزوسنى تطمين ايچون (صيغهِٔ مضارعله) گچن او وقعه زمانِ حاله گتيريلهرك سامعڭ خيالنه تصوير
— 134 —
ايديلمشدر. و كذا مضارع صيغهسى ايكيده بر كسيلوب تازهلنمكله برابر إستمرار و دوامى إقتضا ايدر. و بونڭ إستمرارندن بولوتڭ گورولتيسنڭ ده دوامنه ايما واردر.
اَصَابِعَهُمْ قولاقلره صوقولابيلن آنجق پارمق اوچلرى ايكن، بوراده پارمق معناسنه اولان أصابعڭ قوللانيلماسى، اونلرڭ حيرت و دهشتلرندن طولايى درجهِٔ شاشقينلقلرينه إشارتدر.
فِى اٰذَانِهِمْ رعدڭ صداسندن اوغرادقلرى اويله بر شدّتِ خوفه إشارتدر كه، أگر رعد قولاقلرينڭ پنجرهسندن ايچرىيه گيرهجك اولورسه درحال روحلرى آغزلرينڭ قپوسندن طيشارىيه قاچاجقدر.
و كذا بو قيدده چوق گوزل و لطيف بر ايما واردر كه، وقتا كه اونلر ايديلن نصيحتلرى، نداىِ حقّى، قولاقلرينى آچوب، ايچريسنه آلماديلر. سماوات جهتندن قولاقلر جبههسى رعد و برقڭ طوپ و منجنيقلرينه طوتولدى. اونلر او زمان خير ايچون طيقادقلرى قولاقلرينى، شيمدى ده شر و عذاب ايچون طيقامغه مجبور اولديلر.
اَلْجَزَاءُ مِنْ جِنْسِ الْعَمَلِ
أوت أل ايله سرقت ياپيلديغندن أل كسيلير. فنا سوزلر آغز ايله سويلنديگندن آغزه وورولور. او ده ندامت ايچون صاغ ألنى آغزينه، خجالت ايچون ده صول ألنى گوزلرينه قويار.
مِنَ الصَّوَاعِقِ رعد و برقڭ يولجيلره ضرر ويرمكده متّحد اولدقلرينه إشارةً، يالڭز برقڭ صفتى اولان صاعقهنڭ ذكريله إكتفا ايديلهرك، رعدڭ صفتى ترك ايديلمشدر. مع هذا صاعقه، شدّتلى بر صوت ايله ياقيجى بر آتشدن عبارت اولديغى جهتله، رعدڭ گورولتيسنى ده تضمّن ايتمش بولنويور. بو إعتبار ايله، رعدڭ صفتى ده ذكر ايدلمش ديمكدر.
حَذَرَ الْمَوْتِ يعنى، يولجيلرڭ صاعقهلره قارشى پارمقلريله ياپدقلرى او گولنج مدافعهلرى مال، أولاد و سائره أشيانڭ قورقوسندن دگلدر. آنجق جانلرينى جهنّمه تسليم ايدهجك ئولوم قورقوسندندر. چونكه مصيبتڭ بيچاغى كميگه طيانمشدر. باشقه شيلرڭ كدرنده، مراقنده اولامايوب يالڭز ئولوم و حفظِ حياتى دوشونورلر.
— 135 —
وَاللّٰهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ بو جملهده بولنان كلمهلرڭ بربرلريله مناسبتلرى و إفاده ايتدكلرى نكتهلر:
أوت و آرالرنده مناسبت بولنان ايكى شيئى بربرينه عطف ايدن بر آلَتدر. بوراده ماقبليله مابعدى آراسنده بر مناسبت گورونميور. يالڭز برنجى تمثيل ايله ايكنجى تمثيلڭ آراسندهكى مناسبته باقهرق، شويله سلسلهلى بر قاچ جملهيى إخطار ايدييور:
اونلر شنلكلى يرلردن فرار، شهرليلكدن نفرت، گيجهنڭ إستراحت زمانى اولديغنه دائر قانونه مخالفت ايتدكلرى گبى، نصيحتلره إطاعت ايتميهرك، صانكه نجاتلرى چوللرده ايمش گبى صحرالره دوشديلر. النهايه خيبت و خسرانه اوغرايهرق اللّٰهڭ بلاسنه محاط و معروض قالديلر.
اللّٰه بو كلمهِٔ مباركه، اونلرڭ صوڭ اُميد و رجالرينڭ كسيلمهسنه إشارتدر. چونكه مصيبتزده اولان بر آدم، أوّل و آخر اللّٰهڭ مرحمتنه إلتجا ايتمكله متسلّى اولور. بناءً عليه اللّٰهڭ قهر و غضبنه مستحق اولانڭ، ألبته و ألبته نجاتندن اُميد و رجاسى كسيلير.
مُحِيطٌ كلمهسى اونلرى آبلوقه ايدن مصيبتلرڭ، اللّٰهڭ آثارِ عظمتى اولديغنه إشارتدر. يعنى گوكلرڭ، بولوتلرڭ، ياغمورلرڭ، گيجهلرڭ اونلره جهاتِ ستّهدن هجوم ايتدكلرى گبى؛ اللّٰهڭ ده غضب و بليّاتى هر طرفدن اونلرى إحاطه ايتمشدر. و كذا اللّٰهڭ بتون كائناتى إحاطه ايدن علم و قدرتى و بتون ذرّاته شامل اولان أمرلرى گوز ئوڭنه گتريليرسه مُحِيطٌ كلمهسندن شويله بر إخطار فيشقيرمغه باشلار:
"أى كافرلر! سماوات و أرضڭ طيشاريسنه چيقامازسڭز. داخلده ايسه هر نرهيه قاچهجق اولورسهڭز اوراده اللّٰه علم و قدرتيله حاضر و ناظردر."
بِالْكَافِرِينَ بو كلمهيى محيط لفظنه باغلايان ب حرفِ جرّى، اللّٰهڭ غضبندن قاچان كافرلر ينه اللّٰهڭ غضبنه راست گلوب مصيبت اوقلرينه هدف اولدقلرينه إشارتدر.
كَافِرِينَ عنوانى ايسه اوچ إشارتى طاشييور:
— 136 —
١ - تمثيل ايچرسنده ممثّلى، يعنى منافقلرى گوسترمكله سامعڭ تمثيل ايله مشغول اولوب ده ممثّلدن، مقصددن غافل اولمامسنى تأمين ايتمك ايچوندر.
٢ - تمثيل ايله ممثّل؛ يعنى، يولجيلرڭ دوروميله منافقلرڭ دورومى آراسنده صوڭ سيستمده بولنان مشابهتڭ قوّتندن طولايى، برى برينڭ صفتنى، يكديگرينڭ لقبنى، صوى آدينى طاشييهبيلمهلرينه إشارتدر.
٣ - كافرلرڭ قلبى گبى، اونلرڭ ده قلبلرى ظلمت و عذاب ايچنده بولنديغنه إشارتدر. زيرا ياپدقلرى جنايت و قصورلرندن، وجدانلرى دخى اونلرى تعذيب ايتمكدن گرى قالمييور. أوت بِالذّات ياپديغى جنايتڭ جزاسنى گورن بر آدمڭ وجدانى مستريح اولاماز.
يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ اَبْصَارَهُمْ بو جملهدهكى كلمهلرڭ إشغال ايتدكلرى يرلر ايله مناسبتلرى و هر بريسنڭ طاشيديغى إشارتلرى:
أوت أوّلا بو جمله مستأنفهدر. يعنى ماقبليله باغلى دگلدر. إستينافى ايسه، مقدّر بر سؤاله جوابدر:
س- برق، ظلمتلرى طاغيدان ضيادار بر آتشدر. اونلر اونڭ ضياسندن إستفاده ايتمديلر مى؟
ج- بر فائده و بر منفعت گورمهلرى شويله طورسون، برقڭ ضررندن، بلاسندن قورقديلر دييه قرآنِ كريم بو جمله ايله او مقدّر سؤاله جواب ويرمشدر.
قربيت و ياقينلغى إفاده ايدن يكاد كلمهسنڭ بو جملهده دلالت ايتديگى معنا شوندن عبارتدر كه: گوزلرينى خطف و كور ايدهجك أسباب موجود اولديغنه رغمًا، هر ناصلسه بر مانعدن طولايى هنوز كور اولمامشلردر.
قاپديرمق معناسنى إفاده ايدن يَخْطَفُ كلمهسنده پك گوزل و لطيف بر بلاغت واردر. شويله كه: أشيانڭ صورتلرينى آلوب گتيرمك ايچون گوزڭ گوندرديگى ضيا أثناىِ راهده أشيايه يتيشمزدن أوّل بردن بره شمشك چاقار، قاپديريجى بر قوش گبى او ضيايى آلير، گوتورور ويا گوزڭ شعاعى أشيانڭ شكللرينى آلوب گتيرركن
— 137 —
گيجهنڭ گوزى حكمنده اولان شمشك كمالِ سرعتله هجوم ايدهرك ألندن او شكللرى آلير، گوتورور. صانكه ظلمتى قالديرمقله أشيايى گوسترن شمشك، او درزيلرڭ أشيايى گورمهلرينه راضى اولماديغندن، گوزڭ شعاعندن او شكللرى قاپديرييور.
عُيُون كلمهسنه ترجيحًا ذكر ايديلن اَبْصَارَهُمْ عنوانى، قرآنڭ بيان ايتديگى قطعى برهانلرينه قارشى كورلك گوسترن منافقلرڭ بصيرت و قلبلرندهكى كوتو نيّتلرينى، عمللرينى آڭديرمقله تشهير ايتمك ايچوندر. زيرا گوز قلبڭ آيينهسيدر. قلبڭ مضمراتى گوزده گورونور.
كُلَّمَا اَضَاءَلَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَاِذَا اَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا
بو آيتى تشكيل ايدن كلمهلرڭ إشارتلرى:
أوت أوّلا بو جمله ينه مستأنفه اولوب، ماقبليله علاقهدار دگلدر. آنجق سامعڭ خاطرينه گلن شو سؤالى جوابلانديرييور:
س- اونلرڭ مصيبتى تبدّل و تعدّد ايتمشدر. عجبا هر ايكى حالتده حاللرى نه اولدى؟
ج- شمشگڭ ضياسيله يوللرى گورونديگى زمان يورورلر ايمش. ظلمت ده چوكديگى وقت طورورلر ايمش، دييه قرآنِ كريم شو جمله ايله سامعڭ او شبههسنى إزاله ايتمشدر.
س- كُلَّمَا إستغراق و إستمرارى، يعنى عموميت و دوامى إفاده ايدن بر أداتدر. اِذَا ايسه، نه عموميتى و نه دوامى إفاده ايتمز، بو إعتبار ايله شمشگڭ ضيالانديريلمسنده كُلَّمَا نڭ، ظلمتڭ چوكديگنده اِذَا نڭ قوللانيلماسى نهيه بناءًدر؟
ج- اونلرڭ ضيايه فضلهجه حرص و إحتياجلرى اولديغى ايچون، أڭ آز بر ضيايى بيله فرصت بيلوب قاچيرتمق ايستهمدكلرينه إشارةً، ضيا اوزرنده كُلَّمَا إستعمال ايديلمشدر.
سببيت و منفعته دلالت ايدن اَضَاءَلَهُمْ دهكى ل حرفندن آڭلاشيلير كه، باييلمق درجهسنده بر مصيبتزده نفسنه عائد شيلردن ماعدا هيچ بر شى دوشونمييور. حتّى
— 138 —
قدرتِ إلٰهيهنڭ بيڭلرجه حكمتلر ايچون كائناته نشر ايتديگى ضيانڭ منفعتى تمامًا كنديسنه عائد اولديغنى و اونڭ ايچون گوندريلديگنى ظن ايدر.
ضيانڭ عدمِ دوامى يوزندن سرعتلى بر يورويشله يوللرينه دوام ايتمهلرى مقتضاىِ حال و مقام ايكن سرعتسز، عادى بر يورويش إفاده ايدن مَشَوْا تعبيرى، مصيبتڭ شدّتندن نشئت ايدن ضعفيت يوزندن سرعتِ سيره قادر اولمادقلرينه إشارتدر.
س- إنسانلر يرده يورودكلرى گبى، اونلرڭ ده يورومهلرى يرده اولماليدر. حالبوكه فِيهِ دهكى ضميرڭ ضيايه راجع اولماسى جهتيله اونلرڭ يورومهلرى ضياده اولديغى آڭلاشيلير؟
ج- اونلرڭ ضيا خارجنده يورومهلرى ممكن اولماديغى ايچون، صانكه مسافه و مدارِ حركتلرى يالڭز ضيايه منحصردر. وَاِذَا دهكى و يولجيلرڭ أوّلجه گوردكلرى ظلمت مصيبتنى تازهلهمك ايچون ايكنجى بر ظلمت داها عطف و علاوه ايديلديگنه إشارتدر. اِذَا نڭ إفاده ايتديگى جزئيت و قلّت ايسه، يولجيلرڭ ظلمته قارشى بسلهدكلرى نفرت و گوستردكلرى كورلك شدّتندن فكرلرينه ظلمتى گتيرمدكلرينه، آنجق على الدوام ضيا ايچون بر فرصت بكلرلر ايكن بردن بره ظلمتڭ هجومنه معروض قالدقلرينه إشارتدر.
اَظْلَمَ نڭ برقه اولان إسنادى، برقڭ ضياسندن صوڭره هجوم ايدن ظلمتڭ باشقه ظلمتلردن شديد اولديغنه إشارتدر.
و كذا مصيبتزده اولان يولجيلرڭ تخيّللرينه گوره گويا برقڭ ضياسندن صوڭره شو بوشلغى طولديران ظلمتلر، هپ برق آتشنڭ سونمسندن ميدانه گلن دومانلر اولديغنه ده خيالى بر ايمادر.
ضرر ايچون قوللانيلان عَلَيْهِمْ دهكى عَلٰى كلمهسى ظلمت مصيبتنڭ تصادفى اولمايوب، آنجق اونلرڭ جزاءِ عمللرى اولديغنه إشارتدر. و مصيبتزده اولان
— 139 —
يولجيلرڭ، شو بوشلغى طولديران ظلمتلر بتون إنسانلر ايچريسندن اونلرى قصد و اونلره ضرر ويرمك ايچون گوندريلمش اولدقلرينى تخيّل ايتدكلرينه بر رمزدر.
ظلمت چوكديگى وقت سكونتله طوروب تپرشمهملرى ايجاب ايدر ايكن آياغه قالقديلر، معناسنى إفاده ايدن قَامُوا تعبيرى مصيبتڭ شدّتندن و مصيبتله چوق اوغراشدقلرندن ركوع وضعيتنى آڭديران بللرنده بر تقوّس پيدا اولديغنه و ظلمتڭ آنى هجومندن ديسكينهرك آياغه قالقوب قاچانلر گبى، بللرينى دوزلتمهلرينه إشارتدر.
وَلَوْشَاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَاَبْصَارِهِمْ
بو جملهدهكى كلمهلرڭ إشارتلرى:
أوت أوّلكى جملهلرده گوزلرينى كور، قولاقلرينى صاغير ايتمك شاننده بولنان أسباب ذكر ايديلدكدن صوڭره بو جملهده مسبّباتى مشيئتِ إلٰهيه ايله باغلادقدن صوڭره أوّلكى جملهلره عطف ايدن و حرفى أسبابڭ پردهسى آلتنده تصرّف ايدن آنجق يدِ قدرت و بتون أسباب و علّتلر اوزرنده مراقبه ايدن نظرِ حكمت اولديغنه إشارتدر.
لَوْ بو كلمهنڭ تضمّن ايتديگى (قياسِ إستثنائى) شويله تصوير ايديلهبيلير: مشيئتِ إلٰهيهنڭ اولمامسى؛ ذهاب، سمع و بصرڭ اولمامسنه علّتدر. ذهاب، سمع و بصرڭ اولمامسى ده، مشيئتڭ اولمامسنى بيلديرمگه بر دليل و بر علّتدر.
و كذا مشيئتِ إلٰهيهدن ماعدا بتون أسبابڭ تكمّل ايتمسنه و يالڭز مشيئتِ إلٰهيهنڭ تعلّقيله گوز و قولاقلرينڭ ايشى بيتمش اولاجغنه إشارتدر.
شَاءَ تعبيرى مسبّباتى أسبابله باغلايان مشيئت و إرادهِٔ إلٰهيه اولديغنه دلالت ايدر. اويله ايسه تأثير قدرتڭدر. أسباب ايسه، يدِ قدرتڭ نظرِ ظاهريده امورِ خسيسه ايله مباشرتى گورونمهمك ايچون وضع ايديلمش پردهلردر.
اَللّٰهُ لفظهِٔ جلالڭ صراحتله ذكرى؛ خلقى فضلهجه أسبابه أهمّيت ويرمكدن زجر و منع ايتمكله، أسبابڭ پردهسى آلتنده تصرّف ايدن يدِ قدرتى گورمگه فكرلرى دعوت ايدر.
شَاءَ فعلنڭ بر مفعول ايله تقييد ايديلميهرك مطلق بيراقيلماسى؛ مشيئت و إرادهِٔ إلٰهيهنڭ، كائناتڭ أحوالندن متأثّر اولماديغنه و موجوداتڭ صفاتِ إلٰهيهيه تأثيرلرى
— 140 —
بولونمديغنه إشارتدر. يعنى، بشرڭ إرادهسى و سائر صفتلرى موجوداتڭ حسن، قبح، بيوكلك، كوچكلك گبى أحوالندن متأثّر اولديغى گبى صفاتِ إلٰهيه متأثّر اولاماز. صفاتِ إلٰهيهيه گوره هپسى متساويدر.
گوتورمك معناسنى إفاده ايدن ذَهَبَ دن آڭلاشيلير كه؛ أسباب، مسبّبات اوزرينه مسلّط و مستولى دگلدر. يعنى أسبابڭ إرتفاعى زماننده، اونلر ايله قائم و باغلى اولان مسبّباتڭ عدم درياسنه دوشمهسى إحتمالى يوقدر. آنجق أسبابڭ آرقهسنده حاضر بولنان يدِ قدرت او مسبّباتى حفظ ايدر. و حكمتِ إلٰهيه موازنه و نظام قانونى موجبنجه باشقه موقعلره گوندرير، إهمال ايتمز. أوت حرارت صويى قايناتمقله، بُنْيهسنى تخريب ايتديگى زمان، ايچندهكى بخار عدمه گيتمز، بلكه نظاماتِ هوائيه موجبنجه معيّن بر مجراده معيّن بر موقعه سَوق ايديلير.
و كذا، ذَهَبَ تعبيرندن آڭلاشيلير كه، "حواسِّ خمسه" دينلن طويغولر؛ طبيعتدن نشئت ايتمش دگلدر. و قولاق، گوز عضولرينه ده لازم دگلدرلر. آنجق او طويغولر، جنابِ حقدن إحسان ايديلن هديهلردر. شو قولاق، گوز أتلرى ده عادى شرطلردر.
و كذا، ذَهَبَ نڭ حرفِ جر اولان ب ايله برابر گلمهسندن آڭلاشيلير كه، مسبّبات أسبابدن آيريلديغى زمان باشى بوش بيراقيلميهرق، ينه بر نظام آلتنه آلينير. چونكه ذَهَبَ به برابرجه گوتورمك معناسنى إفاده ايدر. معلوم يا برابر گوتوريلن بر شى صاحبسز، باشى بوش بيراقيلاماز.
إخطار:سمعڭ مفرد اولارق، بصرڭ جمع اولارق ذكرلرى؛ ايشيديلن بر، گورونن چوق اولديغنه إشارتدر. أوت سويلهنيلن سوزلر، برر برر قولاغه گيرر، ايشيديلير. امّا چوق شيلر دفعةً گوزه گورونهبيلير.
اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
بو جملهدهكى نكته و إشارتلر:
أوت أوّلا بو جمله منافق و يولجيلرى إستيلا ايدن دهشتڭ تحقيقى ايچون بر فذلكه و بر خلاصهدر. و بو خلاصهدن آڭلاشيلير كه؛ يولجيلرڭ أحوالى، منافقلرڭ أحوالنى
— 141 —
تماميله تمثيل ايتدكلرى و هر بر حاللرى يولجيلرڭ حاللرنده گورونديگى گبى، هر بر ذرّهده و هر بر حالده قدرتِ إلٰهيهنڭ ده تصرّفى گورونور.
تحقيقى إفاده ايدن اِنَّ داخل اولديغى حكمڭ ثابت و صارصيلماز حقيقتلردن اولديغنه دلالت ايتديگى گبى، مسئلهنڭ عظمتنه، وسعتنه، دقّتنه و نوعِ بشرڭ ده بو گبى مسئلهلرده عاجز، ضعيف، قاصر اولديغنى رمزًا گوسترييور. چونكه بو گبى يقينى مسئلهلرده تردّدى إنتاج ايدن وهملردر. وهملرى توليد ايدن ضعفيت، عجز، قصوردر. بونلر ده إنسانڭ طينتيله يوغرولمش صفتلردر.
اَللّٰهُ لفظهِٔ جلالڭ بوراده صراحةً ذكر ايديلمهسى، بو جملهدهكى حكمى إثبات ايدن دليله إشارتدر. چونكه بتون موجودات تحتِ تصرّفنده و دائرهِٔ شمولنده بولنان قدرت، سائر صفتلر گبى الوهيتڭ لازمهسيدر.
عَلٰى كلمهسندن آڭلاشيلير كه، عدمدن أشيايى چيقارتان قدرت، او أشيايى مهمل و باشى بوش بيراقماز. آنجق حكمتڭ مراقبه و نظارتى آلتنده تربيه ايتديرر.
كُلِّ أداتندن آڭلاشيلير كه، أسبابڭ بتون أثرلرى و حاصلِ بِالمصدر دينلن أفعالِ إختياريهيه ترتّب ايدن أثرلر تمامًا قدرته باغليدر. موجود و موجوداته شئ و أشيا دينلمسى، مشيئتِ إلٰهيهنڭ تعلّقندن نشئت ايتديگنه نظرًا؛ شَيْء تعبيرندن آڭلاشيلير كه، أشيا وجوده گلدكدن صوڭره ده، صانعدن علاقهلرى كسيلمهيور. وجودڭ تكرّرندن عبارت اولان بقالرى ايچون دائما صانعه محتاجدرلر.
قادر كلمهسنه بدل ثبوت و دوامى إفاده ايدن قَدِير صيغهسندن آڭلاشيلير كه؛ قدرت، مقدورات نسبتنده اولمايوب، دائرهِٔ تصرّفى پك گنيشدر. و قدرت ذاتيهدر، تغيّرى قبول ايتمز. و قدرت لازمهدر، زياده و نقصانه قابليتى يوقدر. و قدرت؛ رزّاق، غفّار، محيى، مميت گبى صفاتِ فعليهنڭ مرجع و ميزانيدر.