Лемааттан

Бірінші дүние жүзілік соғыстан кейін, бейбіт келісімге келген кезең. Жұма күні көрген садық түсте, рухани әлемдегі үлкен бір жиында, маған мынадай сұрақ қойылды.

"Мына жеңілістерден кейін Ислам әлемінде қандай жағдайлар болады? Осы ғасырдың өкілі ретінде сөз бастадым, басқалар сөзіме құлақ түрді. Баяғыдан бері мұсылмандардың тәуелсіздігі мен Аллаһтың сөзін асқақтату үшін фарз-ы кифайе болған жиһад жолында дінімнің талабы осы деп, бүкіл мұсылмандармен бір денеге айналғандай, өз жанымды Ислам жолында пида етуге міндеттімін деп санап, Халифаттың ту ұстаушысы болған бұл мемлекеттің, мұсылман халықтарының басынан өткізген пәлекеттер, Ислам әлеміне бостандық пен бақыт әкелетін болады. Ауыртпалықтар артта қалып, келешекте орны толатын болады. Үш беріп, үш жүз алған, ешқандай зиян шекпейді. Қайрат қылып, күш жұмсағандар бүгін қиналғанмен келешекте ұтатын болады. Өйткені мына қиыншылықтар, өмірдің ұйытқысы болған мейірімді, бауырластықты, мұсылмандардың бір-біріне деген сенімін арттырып жіберді, бауырластық сезімін күшейтті. Осындай жағдайларды тездетті. Мәдениеттің бұзылған түрі - бүгінгі қоғамның азғындауы. Мұндай жағдай өзгеріп, бұлардың жүйесі өзгеретін болады. Сол кезде Ислам мәдениеті ортаға шығады. Әлбетте мұсылмандар оған өз еріктерімен ұмтылады. Шариғаттағы мәдениет пен қазіргі мәдениетті салыстырғың келсе, мына негіздер-ге көңіл бөл. Ишараларға назар аудар.

Қазіргі мәдениеттің негіздері, бес болымсыз нәрсенің үстіне орнатылған және оған солар қымбат. Ол мәдениеттің механизмдерін айналдырып тұрған да солар. Олардың сеніп отырғандары мыналар: Ақиқат емес, күш.

Күштің істейтін нәрсесі шабуыл мен басыну - қиянат содан шығады.

Межелеген мақсаттары: Жоғары құндылықтар емес, түкке тұрғысыз бас пайда. Бас пайданың істер амалы - біреуге зиян тигізу, өшігу, жауласу. Қылмыс содан шығады.

Өмірлік заңдары: Өзара көмек емес, күресудің тәсілдері. Күрестің амалы - текетірес, төбелес, талас-тартыс. Жоқшылық содан шығады.

Халықтың ойындағы нәрселер: нәсілшілдік, ұлтшылдық.

Мұндай нәрсе басқаларды жұтып қою арқылы күш жинайды.

Болымсыз ұлтшылдықтың жасайтын амалы - ұрыс, ерегіс.

Құлдырау, күйреу осындайдан шығады.

Бесіншісі де мынау: Жақсы көрер шаруасы - әуестік, әуестікті қоздыру, жеңіл жол іздеу, құмарын қандыру. Азғындық осындайдан шығады.

Ондай әуестік пен құмарлық адамды азғындыққа салып, мінез-құлқын бұзады. Адамгершіліктен шығып кетеді. Қазіргі мәдениетті сымақ жандардың ішін сыртына айналдырсаң, басым көпшілігінің ішінен маймылды да, түлкіні де, жыланды да, аю мен доңызды да көресің. Ішіндегілер көрініс береді. Терісін де, жүнін де қиялыңмен көре аласың. Олардың не істеп жүргендігі белгілі болады.

Жер бетіндегі өлшемдердің таразысы - Шариғат. Шариғаттағы мейірім Құраннан сәуле алуда. Құрани мәдениеттің негіздері болымды екендігіне дәлел көп. Ол мәдениеттің бақытқа апарар механизмдері бес түрлі болымды негіздерге сүйенеді. Сүйенер нәрсесі күш емес, хақ (ақиқат). Хақтың атқарар ісі әділет, теңдік. Сәлемет осылардан туады, пәлекет болмайды.

Көздеген мақсаттары бас пайда емес, жоғарғы құндылықтар. Ондай құндылықтардан махаббат пен жақсы көріп, жақын тарту туындайды. Бақыт осыдан шығады. Жауласу тоқтайды. Өмірлік ұстанымы: жеңу, жою емес, өзара көмек. Бұл ұстаным бірігу мен бір біріне сүйеу болуға апарады. Жамағаттың болмысына жан бітеді.

Халыққа қызмет ету жолы, әуестікті қоздырып, желіктіру емес, Құранның тура жолына бастау, соған шақыру. Ол тура жолдың апарар жері, адамгершілікке лайық түрде даму, өрлеу, молшылық, рахат өмір. Адамның жан дүниесін нұрландырып, кемелдендіру. Болымсыз ұлтшылдық қоғамның ауызбіршілігін жояды.

Болымсыз ұлтшылдықтың орнында діни, имани бауырластық, отанға деген сүйіспеншілік, әлеуметтік топтар арасындағы ауызбіршілік болуы керек. Мұндай байланыстардың апарар жері шынайы бауырластық. Ор-тақ бақыт. Сырттан шабуыл басталса, іштегі де қорғанысқа көшеді. Мұсылмандардың қазіргі мәдениетті неге қабылдамағанын енді түсіндің бе?

Осы уақытқа дейін мұсылмандар қазіргі мәдениетті өз еркімен қабылдаған жоқ.

Бұл оларға жараспайды. Бірақ олар тұтқынға айналып, мойнына бұғау салынды.

Адамзаттың дертіне дауа нәрселердің орнына у берілді. Жүздің сек-сенін машақатқа, қиыншылыққа салып қойды. Жүзден онның қолына былыққа әбден батқан алдамшы бақыт берді. Қалған он адамды да маза таппас, дамыл таппас жағдайда қалдырды. Саудадан түскен пайда аз ғана залым топтың қолында қалды. Нағыз бақыт - баршаға ортақ бақыт қой. Ең болмаса көпшілікке бақыт сыйласа. Адамзатқа мейірім болып түскен Құран, адамзаттың бәріне немесе басым көпшілігінің игілігіне себеп болар мәдениетті ғана қабылдайды. Ал қазіргі жағдайда әуестік артып, құмарлық жүгенсіз кетті. Хайуанға тән бостандық орнап, әуестіктің үкімі жүріп тұр. Қызылкөздене, көзін сүзе құмарту дегенін жасатып тұр. Қажетсіз нәрселерді, аса қажет заттардың арасына әкеліп орналастырды. Мазаны әбден қашырды.

Бұрындары адам төрт нәрсеге мұқтаж еді. Қазіргі мәдениет жүз нәрсеге мұқтаж қылып, тақыр кедейге айналдырды. Адал еңбектің шамасы шығындарға жетпей қалды. Осылайша адамзатты харам жолға, айлалы жолға бағыттауда.

Адамның мінез-құлқы мен өзара қарым-қатынас негіздерін былай бұзды:

Ұйымдар мен белгілі бір топтарды байытып, асқақтатып жіберді.

Жеке адамдарды арсыз, жарлыға айналдырды. Мұның куәгерлері көп. Алғашқы қауымдық құрылыс кезіндегі жабайылықтардың бәрі де аяусыз қылмыс, қиянат еді. Мына былыққа батқан мәдениет бір рет құсты. Әлі де жүрегі айнып тұр.

{(Сілтеме): Демек бұдан да жаман етіп тағы да құсатын болады. Иә, екі дүниежүзілік соғыс арқылы екі рет құсты. Аспан да, су да, жер де бет аузын әбден былғады. Қанға бояды.}

Ислам әлемінің бұған килікпеуінде аса мән берерлік үлкен мағына жатыр. Ондай мәдениетті

қабылдауға қиналды, жолағысы келген жоқ. Ислам Шариғатындағы Иләһи нұрдан туған ең жоғарғы ерекшелік: Аллаһтан басқа ешкімге қол жаймау, тәуелді болмау. Сол ерекшелік пен ақиқаттың нұры, мына мәдениеттің рухы саналар Римдік ойлау жүйесінің мұсылман адамды билеп кетуіне жол бермейді. Мұсылманның бойындағы имани ақиқаттар, аналардың философиясымен араласып кетпейді. Олардан еш нәрсе жұқтырмайды, соңдарынан да ермейді. Исламияттың рухындағы мейірім, иман арқылы көтерілер асқақ деңгей, баяндауы мұғжиза болған Құраннан шығып жатқан шариғи ақиқаттарда.

Ол ақиқаттардың әрқайсысы Мұсаның (А.С.) қолындағы Аса таяқ іспетті.

Мына көз бояушы, сиқыршы мәдениет келешекте оған (шариғатқа) бас ұратын болады. Енді мынаған назар аудар: Ежелгі Рим мен Гректің екі түрлі пікірі (даналығы) бар еді. Екеуі бірге туған, егіз еді. Біреуі қиял аралас, екіншісі материяға табынушы. Суға құйылған май секілденіп, бір бірімен араласып кетпеді. Қаншама уақыт өтсе де, мәдениет қаншама әрекет етсе де, Христиан діні де қаншама әуре болды, екеуінің де қолынан келмеді. Екеуі де бөлек-бөлек күйінде сақталып қалды. Әлі күнге дейін сол екі рух бар. Енді сол екі рух неміс және француз болып екі денеге айналғандай.

Ей, мысал әлеміндегі бауырым! Уақыт сол екі пікірдің де бір-бірімен араласып, біте қайнасуын қабыл көрмеді. Келісімге де келе алмады. Бірге туған екі бауыр, даму жолындағы жолдастар төбелеске шықты. Келісімге келмеді. Қалай екенін қайдам, тегі де, өзегі де, өскен жері де басқа Құраннан нұр алған шариғат жолы мен мына мәдениеттің өзегі болған Римдік пікір (ақыл) бейбіт келісімге келіп, одақтасып кетеді.

Ол ақыл мен мына Ақиқат жолдың шыққан тегі әр түрлі. Тура жол аспаннан түсті. Ақыл жерден шықты. Ақиқат жүрекке әсер етеді, миды да жұмыс істетеді. Ақыл миды жұмсайды. Жүректің мазасын алады. Ақиқат рухты нұрландырады, дәндерге жапырақ жайғызады. Қараңғы табиғатқа осылайша жарық береді.

Қабілеттері бірден кемелденеді. Денедегі сезімдерді тіл алғыш қызметші етіп қояды. Жақсылыққа жаны құмар, еңбекқор адамға періштедей бейне береді.

Ақыл болса, әуелі нәпсі мен денеге көңіл бөледі. Табиғатқа назар аударады. Егінді нәпсіге егеді. Нәпсінің қабілеттерін арттырады. Рухты қызметші қылып қояды. Дәндер қурап қалады. Адамдарға шайтани бейне береді. Ақиқат (тура жол) екі дүниеде бақытқа жетелейді. Екі дүниені нұрландырып, адамды жоғары дәрежеге көтереді.

Жалғыз көзді Тажалға ұқсаған ақыл өмірдің бір жағын ғана көреді. Материяға табынып, дүниені ғана жақсы көреді. Адамды жыртқышқа айналдырады.

Иә, ақыл меңіреу табиғатқа табынады. Соқыр күшке бағынады.

Ал Ақиқат (тура жол) жасырын жатқан өнерді саналы түрде таниды, хикметке толы құдіретті көреді. Ақыл жер бетіне күпірліктің жабуын жабады. Ақиқат шүкірдің нұрын шашады. Ақыл - соқыр, керең. Ақиқат - көреді де, естиді де. Ақылдың назарында жер бетіндегі нығметтер иесіз олжалар.

Шүкір етудің орнына тонау, ұрлау. Табиғаттан қорқу жыртқышқа тән сезім береді. Ақиқаттың көзқарасы бойынша жер бетіне, бүкіл әлемге жайылып жатқан нығметтер, мейірімнің жемістері. Әрбір нығметтің артында жарылқаушының қолын көреді. Шүкір еткендер сүйе алады. Мұны да жоққа шығармаймын. Мәдениетте көптеген жақсы нәрселер бар... Бірақ бұлар Христиандықтан шығып жатқан жоқ. Еуропаның жасап шығарғаны емес. Мына ғасырдың да өнері емес. Баршаға ортақ нәрсе. Ойға ой қосудан, Аллаһтан жеткен шариғаттан, жаратылысқа тән қажеттіліктерден, әсіресе, Мұхаммед (с.а.у.)-ның шариғатынан, Ислам жеткізген өзгерістерден туындаған нәрсе. Ешкім бұлар менікі дей алмайды.

Мысал әлеміндегі мәжілісте, сол мәжілістің төрағасы қайта сұрады: және былай деді: Адамның басына келетін бәлекеттер, жасалған қиянаттардың нәтижесі немесе берілер сыйлықтарға бір себеп. Ей, мына ғасырдың адамы! Тағдыр бір шапалақ ұрды, күтпеген соққы берді. Тағдырға мұндай пәтуа бергізетіндей, Аллаһ бастарыңа бәле беретіндей не істеп қойдыңдар?

Көпшіліктің қатесі, ортақ бәлелерге себеп болады. Мен былай дедім: Адамзаттың адасушылық пікірі, Нәмруд пиғыл қырсықтығы, Перғауын пиғыл тәкаппарлығы ұлғая, ұлғая аспанға жетті. Жаратылыстағы нәзік сырларға барып тиді. Аспаннан топан су, оба

түсіргендей мына соғыстың аласапыраны басталды. Кәпірлерге аспаннан шапалақ ұрды. Демек бұл пәлекеттер бүкіл адамзатқа келген бәлекеттер. Баршаны қамтып тұр. Тағы бір баршаға ортақ себеп: материализмнен туындаған адасушылық, хайуанға тән еркіндік, әуестік пен нәпсіқұмарлықтың жетегінде кету.

Біздің (мұсылмандардың) пайымыз да Исламның талаптарын орындамау. Жаратушы Аллаһ жиырма төрт сағаттың бір сағатын бес уақыт намаз оқуымыз үшін бөлуді сұрады. Жалқаулық жасадық, орындамадық, бейқамдықпен өткіздік. Жазасы былай болды: Бес жыл бойы жиырма төрт сағат жаттығу жасап, машақат шектік, белгілі бір дәрежеде намаз оқытты. Жылына бір ай ораза ұстауымызды қалады. Нәпсімізге жанымыз ашып, ораза тұтпадық. Соның өтеуі ретінде бес жыл бойы күштеп ораза тұтқызды.

Өзі берген мүліктен қырықтан бір немесе оннан бір зекет сұрады. Сараңдық жасап, һәм зұлымдық жасадық, харамға да былықтық. Өз еркімізбен бермедік. Жиналып қалған зекетті бізден алып қойды. Харам-нан да құтқарды. Бұлар бізге берілген жаза. Жаза - жасалған іске беріледі.

Салих амал екі түрлі болады. Біріншісі болымды және ерікті. Екіншісі болымсыз - бәлекеттер мен қиыншылықтар. Басқа түскен бәлекеттер мен қиыншылықтар салих амал болып саналады, бұл болымсыз түрі, деген мағынадағы хадис жұбаныш берді.

Мына күнәһар халық қанымен дәрет алды. Іс жүзінде (амалымен) тәубә етті. Тез берілер сыйлықты бұл халықтың төрт миллионы әулиелік дәрежеге, шәйіт дәрежесіне, ғазилік дәрежеге шығу арқылы алды. Күнәларын жуды. Мысал әлеміндегі ұлы мәжіліс бұл сөзді жақсы қабыл-дады.

Мен де бірден ояндым, мүмкін ояу жатқан шығармын. Меніңше өң де түс сияқты, түс те өңнің бір түрі. Ол жердегі мына ғасырдың уәкілі, бұл жерде Саид Нұрси...