Тўртинчи Қисм

Бадиуззамон Саид Нурсий Эскишаҳар қамоғидан чиққандан сўнг Қастамўну Вилоятига сургун этилади. Узун бир муддат полисхонада ўтиришга мажбур этилгандан сўнг, полисхонанинг тўғри қаршисида, доимий бир тарассуд остида бўлган бир уйга ерлаштирилади.

У ерда саккиз сана оғир бир истибдод ва кўз ҳибси остида бир сургун ҳаёти ўтказтирилади. Фақат у қатъиян бўш турмайди, Қуръон нурларини ёйишга яширинча давом этади. Айниқса Инаболуда жуда фидокор ва фаол талабалари етишади. Айнан Испарта Талабалари каби, шавқ ила Рисола-и Нурни ёзишни ва атрофга парда остида нашр этишни бошлайдилар. Қораденгиз атрофида ҳам Рисола-и Нур асарлари шундай қилиб буюк бир рағбат кўришни бошлайди.

Устоз Ҳазратлари Қастамўнуда экан, Испартадаги талабалари ила доимо алоқадор эди. У изни Илоҳий ила билар эдики, Рисола-и Нурни дунёга эълон ва нашр этадиган фидокорлардан ва ноширлардан катта қисми Испартадан чиқажак.. ёки Испарта марказидаги хизмат ила бу буюк вазифа адо этилажак.

Рисола-и Нур Шогирдлари севгили Устозларининг ҳол ва истироҳати ила жуда алоқадордирлар. Мушфиқ Устозларидан ва Нурчи қардошларининг Рисола-и Нур хизматларидан тез-тез хабар олишни орзу этарлар.

Бадиуззамон Саид Нурсий йигирма етти сана мобайнида Нур Талабаларига хитобан илмий, иймоний, Исломий мавзуларда ва хизмати иймонияга доир баъзи мактублар ёзгандир. Нур Талабалари ҳам жуда муштоқ бўлганлари бу мактубларни қўл ёзувлари ила кўпайтириб нашр этгандирлар. Дин душманларининг, почталардан Нур Рисолаларини ва мактубларини юборишни таъқиқ этадиган даражага борган шиддатли тазйиқлари замонида бу мактубларни ва Нур рисолаларини Нур Талабалари қишлоқдан қишлоққа, шаҳардан шаҳарга, вилоятдан вилоятга этгандирлар. Ҳатто ўз ораларида "Нур Почтачилари" майдонга келтиргандирлар. Бутун руҳу жонлари ила кўнгилли бўлган бу Нур Почтачилари бу хизматнинг энг муқаддас бир вазифа бўлганига ишонгандирлар. Ғоят аҳамиятли ва ҳақиқатли бўлгани қадар ғоят гўзал бўлган ва Рисола-и Нурнинг "Илова Мактублари" исмини олган бу мактублар Нур Талабаларининг руҳий бир қанча эҳтиёжларини қондиргандир. Ҳам Рисола-и Нур Талабаларига Қуръон ва иймон хизматида биттадан раҳбар ҳукмига ўтган, ҳам Исломият душманларининг бутун-бутун ёлғон ва уйдирма ташвиқотларига алданмаслик ва хушёрликка чақириш хусусида уйғотувчи бир таъсир ўртага келтиргандир. Ва бу сурат ила ҳам, динсизликнинг у вақтинчалик дабдабали салтанати даврида, кўп кишилар умидсизликка ва тамбаликка туширилган у қоронғу кунларда, қалбларга роҳат ва сурур берган ва иймон хизмати учун фаолият ишқини ерлаштиргандир. Ва шундай қилиб мўъминларни умидсизликдан қутқариб, Исломиятнинг Рисола-и Нур ила истиқболдаги порлоқ зафарларига ишоралар этиб хушхабарлар бергандир.

Ҳа, у нуроний Илова Мактубларики, руҳларни, қалбларни жазб ва фатҳ этган, ақлларни итоат эттирган ҳақиқатлар ила тўладир. Бу Илова Мактубларидан баъзилари олдинда ўрни келганда киргизилажакдир. Устоз Ҳазратларининг Қастамўнудаги ҳаётига доир маълумотни Қастамўнудан ёзган мактубларининг бир қисмидан баъзи парчалар олмоқ ила ва у ердаги холис ва содиқ Нур Талабаларининг мактубларидан бир нечта мактубни бу тарихчага киргизмоқ сурати ила тақдим этамиз. Пастда ёзилган мактублар беш юз саҳифадан зиёда бўлган Қастамўну Иловаларидан Устознинг Қастамўнудан Испартадаги талабаларига юборган мактубларидан беш-ўн мактубдир. Бу мактубларда Устоз Ҳазратлари талабаларига қўл ёзуви ила рисолаларни ёзишларининг, нашр этишларининг аҳамиятини, Рисола-и Нур Талабаларининг ҳозирча жузъий каби кўринган хизматларининг, ҳақиқатда, коинотда энг муаззам масала бўлганини ва бир кун бу мамлкатда Рисола-и Нурнинг нури ила кенг доирада футуҳот бўлишини хушхабар бермоқда, Рисола-и Нур доирасининг ва нашриётининг пойдеворларини, асосларини қўймоқда ва қувватлантирмоқдадир.

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Рисола-и Нурнинг хизматидаги аксар шогирдлари биттадан бир каромат ва икроми Илоҳий ҳис этганлари каби, бу ожиз қардошингиз, жуда муҳтож бўлгани учун кўп навларини ва турларини ҳис этади. Ва бу қаторларда, бу атрофдаги шогирдлар қасам ила эътироф этмоқдаларки: "Биз Нурнинг хизматида бўлган сари, ҳам маишат жиҳатидан, ҳам қалб истироҳати жиҳатидан бир кенглик, бир фароҳ зоҳир бир суратда ҳис этамиз." Мен ўзимча шу қадар ҳис этаманки, нафс ва шайтоним у бадоҳатга қарши ҳайрат этиб жим бўлдилар.

Саид Нурсий

Охират қардошларимга муҳим бир эслатма:

Икки Моддадир.

Биринчиси : Рисола-и Нурга боғланган кишининг энг аҳамиятли вазифаси уни ёзмоқ ёки ёздирмоқдир ва ёйилишига ёрдам этмоқдир. Уни ёзган ва ёздирган ва ўқиган "Рисола-и Нур Талабаси" унвонини олар. Ва у унвон остида ҳар йигирма тўрт соатда менинг лисоним ила балки юз марта, баъзан янада зиёда хайрли дуоларимда ва маънавий ютуқларимда ҳиссадор бўлмоқ ила баробар, мен каби дуо этган қийматдор минглаб қардошларнинг ва Рисола-и Нур талабаларининг дуоларига ва қозончларига ҳам ҳиссадор бўлар. Ҳам тўрт жиҳат ила тўрт нави мақбул ибодат ҳукмида бўлган китобатида ҳам иймонини қувватлантирмоқ, ҳам бошқаларининг иймонларини таҳликадан қутқаришга ҳаракат қилмоқ, ҳам Ҳадиснинг ҳукми ила "Бир соат тафаккур баъзан бир сана қадар бир ибодат ҳукмига ўтган" иймоний тафаккурни қўлга киритмоқ ва кириттирмоқ, ҳам дуруст хати бўлмаган ва вазияти жуда оғир бўлган устозига ёрдам бермоқ ила ҳасанотига иштирок этмоқ каби кўп фойдаларни қўлга кирита олар. Мен қасам ила ишонтираманки: Бир кичик рисолани ўзига билиб ёзган одам менга буюк бир ҳадя берган ҳукмига ўтар. Балки ҳар бир саҳифаси бир ўққа шакар қадар мени мамнун этар.

Иккинчи Модда: Афсуски Рисола-и Нурнинг иймонсиз ва марҳаматсиз жинний ва инсий душманлари унинг пўлат каби метин қалъаларига, олмос қиличи каби қувватли ҳужжатларига муқобала этолмаганликларидан, жуда яширин дасисалар ва яширин воситалар ила, хабарлари бўлмасдан, ёзганларнинг шавқларини синдирмоқ ва зерикиш бермоқ ва ёзувдан воз кечирмоқ жиҳатида шайтончасига ҳужум этиб зарба урмоқдалар. Хусусан бу ерда эҳтиёж жуда кўп ва ёзувчилар жуда оз, душманлар жуда диққатли, қисман талабалар таянчсиз бўлганидан, бу мамлакатни у нурлардан бир даража маҳрум этмоқдалар.

Мен ила ҳақиқат машрабида суҳбат этмоқ ва кўришмоқ истаган одам қайси Рисолани очса, мен ила эмас, ходими Қуръон бўлган устози ила кўришар ва иймон ҳақиқатларидан завқ ила бир дарс олиши мумкин.

Сабрининг мактуби йўлда экан ва келмасдан аввал, у мактубнинг маънавий таъсири ила бу оятни, اَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا ояти ила баробар ўйларкан, бирдан хотиримга келди: Рисола-и Нур бу даража қувватли ишорати Қуръонияга ва Шогиррдларининг бу қадар қийматли башорати Қуръонияга ва ақтобларнинг илтифотига мазҳариятининг сири ва ҳикмати мусибатнинг азамати ва даҳшатидирки, ҳеч бир асар мазҳар бўлмаган бир муқаддас тақдир ва таҳсин олган. Демак, аҳамият унинг фавқулодда буюклигида эмас, балки мусибатнинг фавқулодда даҳшатига ва тахриботига қарши мужоҳадаси оз бўлгани ҳолда, ғоят буюк бир аҳамият касб этганки, бу икки оят ҳам ишора ва башорати Қуръонияда ифода этарки: "Рисола-и Нур доирасига кирганлар таҳликада бўлган иймонларини қутқармоқдалар ва иймон ила қабрга кирмоқдалар ва Жаннатга кетажаклар" дея хушхабар бермоқдалар.

Ҳа, баъзи вақт бўларки, бир аскар қилган хизмати учун бир маршалдан баланд бўлар, минглаб даража қиймат олар.

Ўн Тўққизинчи Сўзнинг охирида баён этилган Қуръондаги такрорнинг аксар ҳикматлари Рисола-и Нурда ҳам жараён этади. Айниқса, иккинчи ҳикмати бутуни ила бордир. У ҳикмат шудирки: Ҳаркас ҳар вақт Қуръонга муҳтождир. Фақат ҳаркас ҳар вақт бутун Қуръонни ўқишга муқтадир бўлолмас. Фақат бир Сурага, кўпинча муқтадир бўлар. Шунинг учун, энг муҳим Қуръон мақсадлари аксар узун сураларда киргизилиб, ҳар бир сура бир кичик Қуръон ҳукмига ўтган. Демак, ҳеч кимни маҳрум этмаслик учун, Ҳашр ва Тавҳид ва Қисса-и Мусо каби баъзи мақсадлар такрор этилган. Айни аҳамиятли ҳикмат учундирки, баъзи пайтлар хабарим бўлмасдан, ихтиёрим ва розилигим бўлмагани ҳолда, баъзи нозик иймон ҳақиқатлари ва қувватли ҳужжатлари кўпгина рисолаларда такрор этилган. Мен кўп ҳайрат этардим: "Нима учун улар менга унуттирилган?" Сўнгра қатъий бир суратда билдимки, ҳаркас бу замонда Рисола-и Нурга муҳтождир. Фақат умумини қўлга киритолмас, қўлга киритса ҳам, тўлиқ ўқий олмас, фақат кичик бир Рисола-и Нур ҳукмига ўтган бир қамровли рисолани қўлга киритиши мумкин. Ва аксар вақтларда, муҳтож бўлган масалаларини ундан ўқий олар ва озуқа каби ҳар замон эҳтиёж такорлангани каби, у ҳам мутолаасини такрор этар.

Саид Нурсий

Шафқати инсония марҳамати Раббониянинг бир жилваси бўлганидан, албатта раҳматнинг даражасидан ошмаслик ва Раҳматан лил оламин Зотнинг мартаба-и шафқатидан тошмаслик керакдир. Агар ошса ва тошса, у шафқат албатта марҳамат ва шафқат эмасдир. Балки залолатга ва динсизликка булғанган бир марази руҳий ва бир сақами қалбийдир. Масалан: Кофир ва мунофиқларнинг Жаҳаннамда ёнишларини ва азоб ва жиҳод каби ҳодисаларни ўз шафқатига сиғиштирмаслик ва шарҳлашга киришмоқ Қуръоннинг ва самовий динларнинг катта бир қисмини инкор ва ёлғонламоқ бўлгани каби, буюк бир зулм ва ғоят даражада бир марҳаматсизликдир. Чунки, маъсум ҳайвонларни парчалаган жониворларга ҳимоякорона шафқат этмоқ у бечора ҳайвонларга шиддатли бир ғадр ва ваҳший бир виждонсизликдир.

Ва минглаб мусулмонларнинг абадий ҳаётларини маҳв этган ва юзлаб иймон аҳлининг ёмон оқибатига ва мудҳиш гуноҳларга чорлаган одамларга шафқаткорона тарафдор бўлмоқ ва марҳаматкорона жазодан қутулишларига дуо этмоқ, албатта у мазлум иймон аҳлига даҳшатли бир марҳаматсизликдир ва чиркин бир ғадрдир. Рисола-и Нурда қатъият ила исбот этилганки, куфр ва залолат коинотга буюк бир таҳқир ва мавжудотга буюк бир зулмдир ва раҳматнинг йўқолишига ва балоларнинг нузулига василадир. Ҳатто денгиз тубида балиқлар жиноятчилардан шикоят этарларки, "Истироҳатимизнинг йўқолишига сабаб бўлдилар" дея саҳиҳ ривоят бордир. У ҳолда, кофирнинг ва мунофиқнинг азоб чекишига ачиниб шафқат этган одамлар шафқатга лойиқ ҳадсиз маъсумларга ачинмаётирлар.

Рисола-и Нур Исломиятнинг ҳақиқатларига доир эҳтиёжларга кифоя келади, бошқа асарларга эҳтиёж қолдирмайди. Қатъий ва кўп тажрибалар ила тушунилганки: Иймонни қутқармоқ ва қувватлантирмоқ ва таҳқиқий қилишнинг энг қисқа ва энг осони Рисола-и Нурдадир. Ҳа, ўн беш сана ўрнига ўн беш ҳафтада Рисола-и Нур у йўлни қисқартирар, таҳқиқий иймонга қовуштирар. Бу фақир қардошингиз йигирма сана аввал кўп ўқиш ила баъзан бир кунда бир жилд китобни англаб мутолаа этаркан, йигирма санага яқиндирки, Қуръон ва Қуръондан келган Рисола-и Нур менга кифоя келар эди. Биргина китобга ҳам муҳтож бўлмадим, бошқа китобларни ҳам ёнимда сақламадим. Рисола-и Нур жуда хилма-хил ҳақиқатларга доир бўлгани ҳолда, таълифи замонида йигирма санадан бери мен муҳтож бўлмадим. Албатта сиз йигирма даража янада зиёда муҳтож бўлмаслигингиз лозим келади. Ҳам модомики мен сизларга қаноат этдим ва этмоқдаман, бошқаларга қарамаётирман ва машғул бўлмаётирман. Сиз ҳам Рисола-и Нурга қаноат этишингиз лозимдир, балки бу замонда алзамдир!..

Биринчи Асос : Иймон аҳлининг маъюсиятига қарши, истиқболда бир нур бор дея хушхабар берганидир. Бир ҳисси қабл-ал вуқуъ ила Рисола-и Нурнинг истиқболда, даҳшатли бир замонда кўп иймон аҳлининг иймонларини қувватлантириб қутқаришини ҳис этиб, у дурбин ила ҳуррият инқилобидаги сиёсат доираларига боққан. Таъбирсиз, таъвилсиз татбиққа уринган, сиёсат ва қувват ва каммият нуқтасида ўйлаган, тўғри ҳис этган, фақат тўлиқ тўғри дея олмаган.

Иккинчи Асос: Эски Саид баъзи сиёсий инсонлар ва ҳориқо адибларнинг ҳис этганлари каби, жуда даҳшатли бир истибдодни ҳис этиб, унга (истибдодга) қарши жабҳа олгандилар. У ҳисси қабл-ал вуқуъ, таъбир ва таъвилга муҳтож экан, билмасдан расмий, заиф ва исмий бир истибдод кўриб, у сиёсий ва доҳий адиблар унга қарши ҳужум кўрсатар эдилар. Ҳолбуки уларга даҳшат берган бир замон сўнгра келадиган истибдодларнинг заиф бир соясини асл деб ўйлаб шундай ҳаракат қилганлар, шундай баён этганлар. Мақсад тўғри, фақат ҳадаф хато. Хуллас, Эски Саид ҳам эски замонда бундай ажиб бир истибдодни ҳис этган, баъзи асарларида унга ҳужум ила баёноти бор. У мудҳиш ажиб истибдодга қарши машрута-и машруъани бир нажот воситаси кўрар эди. Ва "ҳуррияти шаръия Қуръоннинг ҳукмлари доирасидаги машварат ила, у мудҳиш мусибатни даф этар" дея ўйлаб ундай ҳаракат қилган.

Ҳам "Мунозарат Рисоласи"нинг руҳи ва асоси ҳукмида бўлган хотимасидаги Мадрасат-уз заҳронинг ҳақиқати эса, истиқболда чиқадиган Рисола-и Нур Мадрасасига бир замин тайёрламоқ эдики, билмаган ҳолида ихтиёрсиз бўлиб унга йўналтирилаётган эди. Бир ҳисси қабл-ал вуқуъ ила у нуроний ҳақиқатни моддий суратда қидирар эди. Сўнгра у ҳақиқатнинг моддий жиҳати ҳам вужудга келишни бошлади. Султон Рашод (Марҳум) ўн тўққиз минг олтин лирани Ванда пойдевори отилган у Мадрасат-уз заҳрога берди, пойдевор отилди, фақат собиқ Жаҳон Уруши чиқди, орқа қолди. Беш-олти сана сўнгра Анқарага бордим, яна у ҳақиқат учун ҳаракат қилдим. Икки юз депутатдан бир юз олтмиш уч депутатнинг имзолари ила у мадрасамизга бир юз эллик минг банкнот етказилиб, у таҳсисот қабул этилди. Фақат минг афсус, мадрасалар ёпилди, у ҳақиқат орқа қолди. Фақат Жаноби Ҳаққа ҳадсиз шукр бўлсинки, у мадрасанинг маънавий моҳияти Испарта вилоятида таъсис этилди, Рисола-и Нурни тажассум эттирди.

Иншааллоҳ, истиқболда Рисола-и Нур шогирдлари у олий ҳақиқатнинг моддий суратини ҳам таъсис этишга муваффақ бўлажаклар...

Саид Нурсий

Рисола-и Нурнинг юксак, қийматдор хизмати иймонияси уларга кифоя бўлиб қаноат берар эди. У шогирдларнинг ғоят кескин қалб басирати шундай бир ҳақиқатни тушунганки: Рисола-и Нур ила хизмат эса иймонни қутқаради. Тариқат ва шайхлик эса валийлик мартабалари қозонтиради. Бир одамнинг иймонини қутқармоқ эса ўн мўъминни валийлик даражасига чиқаришдан янада муҳим ва янада савоблидир. Чунки иймон абадий саодатни қозонтиргани учун бир мўъминга ер курраси қадар бир боқий салтанатни таъмин этар. Валийлик эса мўъминнинг Жаннатини кенгайтирар, порлаттирар. Бир одамни султон қилмоқ ўн одамни валий қилмоқдан янада савобли бир хизматдир.

Мана бу нозик сирни сенинг Испартали қардошларингнинг бир қисмининг ақллари кўрмаса ҳам, умумининг кескин қалблари кўрганки, мен каби бечора, гуноҳкор бир одамнинг дўстлигини авлиёларга, агар бўлсайди, мужтаҳидларга ҳам таржиҳ этдилар. Бу ҳақиқатга биноан, бу шаҳарга бир қутб, бир Ғавси Аъзам келса, "Сени ўн кунда валийлик даражасига чиқараман" деса, сен Рисола-и Нурни ташлаб унинг ёнига кетсанг, Испарта қаҳрамонларига дўст бўлолмайсан!

Саид Нурсий

Рисола-и Нур Талабаларидан бир қисм қардошларимнинг менинг ҳаддимдан жуда баланд ҳусни зонларини тўғриламоқ учун эслатилган бир муҳоварадир.

Бундан қирқ сана аввал катта акам Мулло Абдуллоҳ (Раҳматуллоҳ Алайҳ) ила бир муҳоварамни ҳикоя этмоқдаман:

У марҳум акам буюк авлиёлардан Ҳазрат Зиёуддиннинг (қ.с.) хос муриди эди. Тариқат аҳлича, муршиди ҳақида муфритона муҳаббат ва ҳусни зон этса ҳам, мақбул кўрганлари учун, у марҳум акам дедики: "Ҳазрат Зиёуддин бутун илмларни билади, коинотда қутби аъзам каби ҳар нарсадан хабари бор". Мени у билан боғламоқ учун ҳориқо мақомларини баён этди. Мен ҳам у акамга дедимки : "Сен муболаға этмоқдасан. Мен уни кўрсам, кўп масалаларда уни илзом этишим мумкин. Ҳам сен мен қадар ҳақиқий уни севмайсан. Чунки коинотдаги илмларни биладиган бир қутби аъзам суратида хаёл этганинг бир Зиёуддинни севасан, яъни у унвон ила боғлиқсан, муҳаббат этасан. Агар ғайб пардаси очилса, ҳақиқати кўринса, сенинг муҳаббатинг ё зоил бўлар ва ёхуд тўртдан бирга тушар. Фақат мен у муборак зотни сен каби жуда жиддий севаман, тақдир этаман. Чунки, Суннати Сания доирасида, ҳақиқат маслагида, иймон аҳлига холис ва таъсирли ва аҳамиятли бир раҳбардир. Шахсий мақоми кўринса, орқа чекилмоқ, воз кечмоқ, муҳаббатда нуқсон бўлмоқ эмас, аксинча янада зиёда ҳурмат ва тақдир ила боғланаман. Демак, мен ҳақиқий бир Зиёуддинни, сен эса хаёлий бир Зиёуддинни севасан". Менин у акам инсофли ва мудаққиқ бир олим бўлгани учун, менинг нуқта-и назаримни қабул этиб тақдир этди.

Эй Рисола-и Нурнинг қийматли талабалари ва мендан янада бахтиёр ва фидокор қардошларим! Шахсиятим эътибори ила сизнинг зиёда ҳусни зонингиз, балки сизга зарар бермас. Фақат сиз каби ҳақиқатбин зотлар вазифага, хизматга боқиб, у нуқтада қарашингиз керак. Парда очилса, менинг бошдан пастга қадар нуқсонлар ила қоришиқ моҳиятим кўринса, менга ачинажаксиниз. Сизни қардошлигимдан қочирмаслик учун, нуқсонларимни яширмоқдаман.

Саид Нурсий

Бир ҳафта аввалги мактубингизга қарши ҳусни зонингизни бир даража яралаган менинг жавобимнинг ҳикмати шудирки:

Бу замонда шундай фавқулодда ҳоким жараёнлар борки, ҳар нарсани ўз ҳисобига олгани учун фаразан ҳақиқий кутилган ва бир аср сўнгра келадиган у зот ҳам бу замонда келсайди, ҳаракатларини у жараёнларга олдирмаслик учун, сиёсат оламидаги вазиятдан фароғат этажак ва ҳадафини алмаштиражак дея тахмин қиламан.

Ҳам уч масала бор. Бири ҳаёт, бири шариат, бири иймон. Ҳақиқат нуқтасида энг муҳими ва энг аъзами иймон масаласидир. Фақат ҳозирги умумнинг назарида ва оламнинг ҳоли илжоотида энг муҳим масала ҳаёт ва шариат кўринганидан, у зот ҳозир бўлса ҳам, уч масаланинг бирдан умум рўйи заминда вазиятларини алмаштирмоқ, нави башардаги жорий бўлган одатуллоҳга мувофиқ келмаганидан, ҳар ҳолда энг аъзам масалани асос қилиб, бошқа масалаларни асос қилмаяжак. Токи иймон хизмати софлигини умумнинг назарида бузмасин ва авомнинг тез алдана оладиган ақлларида у хизмат бошқа мақсадларга восита бўлмагани таҳаққуқ этсин.

Ҳам йигирма санадан бери тахрибкорона ашаддий зулм остида шу даража ахлоқ бузилган ва матонат ва садоқат йўқолганки, ўндан, балки йигирмадан бирисига эътимод этилмас. Бу ажиб ҳолларга қарши фавқулодда сабот ва матонат ва садоқат ва ҳамияти Исломия лозимдир. Бўлмаса натижаиз қолар, зарар берар. Демак, энг холис ва энг саломатли ва энг муҳим ва энг муваффақиятли хизмат Рисола-и Нур шогирдларининг доиралари ичидаги муқаддас хизматдир.

Саид Нурсий

Бу санаги Рамазони Шариф ҳам Ислом Олами учун, ҳам Рисола-и Нур шогирдлари учун ғоят аҳаммиятли ва жуда ҳам қийматлидир. Рисола-и Нур шогирдларининг "Ухровий амалларда шериклик" асос дастурлари сирича, ҳар бирисининг қозонгани миқдор қардошларига айни миқдор дафтари аъмолига ўтиши у дастурнинг ва раҳмати Илоҳиянинг муқтазоси бўлмоқ ҳайсияти ила, Рисола-и Нур доирасига сидқ ва ихлос ила кирганларнинг қозончлари жуда азим ва куллийдир, ҳар бири минглаб ҳисса олар. Иншааллоҳ, дунёвий молларнинг иштироки каби бўлинмасдан ва айрилмасдан, ҳар бирисининг дафтари аъмолига айнан ўтиши бир одам келтирган бир чироқ минглаб ойналарнинг ҳар бирисига ўша чироқ бўлинмасдан кириши кабидир. Демак, Рисола-и Нурнинг содиқ шогирдларидан бириси Лайла-и Қадрнинг ҳақиқатини ва Рамазоннинг юксак мартабасини қозонса, умум ҳақиқий содиқ шогирдлар соҳиб ва ҳиссадор бўлишини раҳмати Илоҳиянинг кенглигидан жуда қувватли умидвормиз.

Саид Нурсий

Биринчи Масала: Қардошларимиздан бирисининг намоз тасбеҳотида тамбаллик кўрсатишига биноан дедим: Намоздан сўнграки тасбеҳотлар тариқати Муҳаммадиядир (С.А.В.) ва Валояти Аҳмадиянинг (С.А.В.) бир авродидир. У нуқтадан аҳаммияти буюкдир. Сўнгра бу калиманинг ҳақиқати шундай инкишоф этди:

Қандайки, рисолатга инқилоб этган Валояти Аҳмадия бутун валийликлардан устундир, худди шунинг каби, у валийликнинг тариқати ва у Валояти Кубронинг махсус вирдлари бўлган намознинг охиридаги тасбеҳот шу даража бошқа тариқатлардан ва авродлардан устундир. Бу сир ҳам шундай инкишоф этди:

Қандайки зикр доирасида бир мажлисда ва ёхуд хатма-и Нақшияда бир масжидда бир-бири ила алоқадор ҳайъати мажмуада нуроний бир вазият ҳис этилади. Қалби хушёр бир зот намоздан сўнгра "Субҳаналлоҳ, Субҳаналлоҳ" деб тасбеҳни тортаркан, у зикр доирасининг раиси бўлган Зоти Аҳмадиянинг (С.А.В.) қаршисида юз миллион тасбеҳ қилганлар тасбеҳ қўлида тасбеҳ тортганларини маънан ҳис этар. У азамат ва улвият ила "Субҳаналлоҳ, Субҳаналлоҳ, Субҳаналлоҳ" дер. Сўнгра у сар зокирнинг маънавий амри ила "Алҳамдулиллаҳ, Алҳамдулиллаҳ" дегани вақт, у ҳалқа-и зикрнинг ва у жуда кенг доираси бўлган Хатма-и Аҳмадиянинг (С.А.В.) доирасида юз миллион муридларнинг "Алҳамдулиллаҳ, Алҳамдулиллаҳ"ларидан тазоҳур этган азаматли бир ҳамдни ўйлаб ичида "Алҳамдулиллаҳ" ила иштирок этар. Ва ҳоказо "Аллоҳу Акбар, Аллоҳу Акбар" ва дуодан сўнгра "Ла илаҳа иллаллоҳ, Ла илаҳа иллаллоҳ, Ла илаҳа иллаллоҳ" ўттиз уч марта у Тариқати Аҳмадиянинг (С.А.В.) ҳалқа-и зикрида ва хатма-и кубросида собиқ маъно ила у тариқатчи қардошларни назарга олиб, у ҳалқанинг сар зокири бўлган Зоти Аҳмадия Алайҳиссалоту Вассаламга мутаважжиҳ бўлиб اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ اَلْفُ اَلْفِ سَلَامٍ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللّٰهِ дер, дея англадим ва ҳис этдим ва хаёлан кўрдим. Демак, намоз тасбеҳотининг кўп аҳамияти бор.

Иккинчи Масала: Ўттиз биринчи оятнинг ишоратининг баёнида يَسْتَحِبُّونَ الْحَيٰوةَ الدُّنْيَا баҳсида дейилганки :

Бу асрнинг бир хоссаси шудирки, дунёвий ҳаётни боқий ҳаётдан билиб туриб устун қўйдиради. Яъни: Синадиган бир шиша парчасини боқий олмослардан билгани ҳолда устун қўймоқ бир дастур ҳукмига ўтган. Мен бундан жуда ҳайрат этар эдим. Бу кунларда эслатилдики, қандайки бир инсоний аъзо хасталанса, яраланса бошқа аъзолар вазифаларини қисман ташлаб унинг ёрдамига югурар. Худди шунинг каби: ҳаёт ҳирси ва ҳаёт ҳифзи ва завқи ва ишқни ташиган ва инсоннинг фитратида киргизилган бир инсон жиҳозоти кўп сабаблар ила яраланган, бошқа латифаларни ўзи ила машғул этиб сукут эттиришга бошлаган, ҳақиқий вазифаларини уларга унуттиришга уринмоқда. Ҳам қандайки бир жозибадор сафиҳона ва сархушона дабдабали бир ўтириш бўлса, болалар ва бебошлар каби катта мақомларда бўлган инсонлар ва ўралган хонимлар ҳам у жозибага берилиб ҳақиқий вазифаларини тарк этиб иштирок этмоқдалар. Худди шунинг каби: Бу асрнинг инсоний ҳаёти, хусусан ижтимоий ҳаёти шундай даҳшатли, фақат жозибали ва аламли, фақат мароқли бир вазият олганки, инсоннинг улвий латифаларини, қалб ва ақлини нафси амморасининг орқасига тушириб парвона каби у фитна оташларига туширтирмоқда. Ҳа, дунёвий ҳаётнинг муҳофазаси учун, зарурат даражасида бўлмоқ шарти ила, баъзи ухровий ишлардан вақтинчалик устун қўйилишига шаръий рухсат бор. Фақат ёлғиз бир эҳтиёжга биноан, ҳалокатга сабабият бермаган бир зарарга кўра устун қўйилмас, рухсат йўқдир. Ҳолбуки бу аср у инсоний томирни шу даража ривожлантирганки, кичик бир эҳтиёж ва оддий бир дунёвий зарар юзидан олмос каби диний ишларни тарк этар. Ҳа, инсониятнинг яшамоқ томири ва ҳаётни қўриқлаш жиҳози бу асрда исрофлар ила ва иқтисодсизлик ва қаноатсизлик ва ҳирс юзидан баракотнинг кўтарилиши ила ва фақирлик зарурат ва маишат зиёдалашиши ила, шу даража у томир яраланган ва задаланган ва доимо залолат аҳли диққат назарини шу фоний ҳаётга жалб эта-эта, шу даража диққат назарини ўзига жалб этганки, энг оддий бир ҳаётий ҳожатни буюк бир диний масаладан устун туттиради. Бу ажиб асрнинг бу ажиб хасталигига ва даҳшатли маразига қарши Қуръони Мўъжиз-ул Баённинг тарёқ-мисол дармонларининг ношири бўлган Рисола-и Нур таяна олар ва унинг метин, тебранмас, саботкор, холис, содиқ, фидокор шогирдлари муқовамат этарлар. Ундай бўлса, ҳар нарсадан аввал унинг доирасига кириш керак. Садоқат ила, тўлиқ матонат ила ва жиддий ихлос ва тўлиқ эътимод ила унга ёпишмоқ лозимки, у ажиб хасталикнинг таъсиридан қутулсин.

Саид Нурсий

Ҳофиз Алининг ўз устози ҳақида, менинг ҳаддимдан жуда кўп зиёда иснод этган мазият ва маъсумиятни, унинг маъсум лисони ила, ҳаққимда мадҳ бўлиб эмас, бир нави дуо бўлиб тасаввур этамиз. Ҳам Ҳофиз Алининг, Сав каби ерлар, қишлоқлар ва Испарта бир Мадраса-и Нурия ҳукмига ўтиши ва Рисола-и Нурнинг содиқ шогирдлари ҳориқулода бўлиб кундан кунга юксалишлари ва танаввур этишлари бизларни, балки Анадолуни, балки Ислом Оламини масрур, бахтиёр этган бир ҳақиқатли хабар қабул этамиз. Охирдаги "Мухбири Содиқнинг хабар бергани каби, маънавий футуҳот қилмоқ ва зулматни тарқатмоқ замон ва замини ҳамон-ҳамон келмоқдадир" деган парчасига бутун руҳи жонимиз ила Раҳмати Илоҳиядан дуо ила ниёз этамиз, орзу қиламиз. Фақат биз Рисола-и Нур Шогирдлари эса вазифамиз хизматдир, вазифа-и Илоҳияга қўшилмаслик ва хизматимизни унинг вазифасига бино этмоқ ила бир нави тажриба қилмаслик ила баробар, каммиятга эмас, кайфиятга боқмоқ, ҳам кўпдан бери ахлоқнинг сукутига ва дунёвий ҳаётни ҳар жиҳат ила ухровий ҳаётга таржиҳ эттиришга чорлаган даҳшатли сабаблар остида Рисола-и Нурнинг ҳозирга қадар футуҳоти ва зиндиқонинг ва залолатнинг ҳужумларини синдириши ва юз минглаб бечораларнинг иймонларини қутқариши ва бири юзга ва баъзан мингга муқобил юзлаб ва минглаб ҳақиқий мўъмин талабаларни етиштириши Мухбири Содиқнинг хабарини айнан тасдиқ этган, ҳодисалар ила исбот этган ва этмоқда. Ва иншааллоҳ ҳеч бир қувват Анадолунинг сийнасидан уни чиқара олмас. Токи охирзамонда, ҳаётнинг кенг доирасининг асл соҳиблари, яъни Маҳдий ва шогирдлари Жаноби Ҳақнинг изни ила келар, у доирани кенгайтирирар ва у тухумлар сунбулланар. Бизлар ҳам қабримизда сайр этиб Аллоҳга шукр этамиз.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Аввалча дунёвий ҳаётни ухровий ҳаётдан устун қўйишга доир ёзилган икки парчага қўшимчадир.

Бу ажиб асрнинг дунёвий ҳаётни оғирлаштириши ва яшаш шароитини оғирлаштириб кўпайтириши ва зарурий бўлмаган ҳожаларни урф-одат ила, ўргатмоқ ва мубтало этмоқ ила зарурий ҳожатлар даражасига келтириши ила ҳаётни ва яшашни ҳаркаснинг ҳар вақтда энг буюк мақсад ва ғояси қилгандир. У ила диний ва абадий ва ухровий ҳаётга қарши ё тўсиқ тортар ёки иккинчи, учинчи даражада қолдирар. Бу хатонинг жазоси бўлиб шундай даҳшатли таъзир едики, дунёни бошига жаҳаннам айлади. Хуллас, бу даҳшатли мусибатда, диёнат аҳли ҳам буюк бир таҳликага тушмоқдалар ва қисман тушунмаётирлар.

Жумладан кўрдимки, диёнат аҳли, тақво аҳли бир қисм зотлар биз билан ғоят жиддий алоқадорлик пайдо этдилар. У бир-икки зотда кўрдимки, диёнатни истар ва қилинишини севар, токи дунёвий ҳаётида муваффақ бўла олсин, иши рост келсин. Ҳатто тариқатни кашф ва каромат учун истар. Демак, охират орзусини ва диний вазифаларнинг ухровий меваларини дунё ҳаётига бир тирсак, бир зинапоя каби қилади. Билмайдики ухровий саодат каби дунёвий саодатга ҳам мадор бўлган диний ҳақиқатларнинг дунёвий фойдалари ёлғиз таржиҳ этувчи ва ташвиқ этувчи даражасида бўлиши мумкин. Агар иллат даражасига чиқса ва у хайрли амалнинг қилинишидаги мақсад у фойда бўлса, у амални йўқ этар, лоақал ихлоси синар, савоби қочар.

Бу хаста ва ғаддор ва бадбахт асрнинг бало ва вабосидан ва зулм ва зулматидан энг тажрибали бир қутқарувчи Рисола-и Нурнинг меъзонлари ва мувозаналари ила нашр этган нур бўлганига қирқ минг шоҳид бордир. Демак, Рисола-и Нурнинг доирасига яқин бўлганлар ичига кирмаса, таҳлика эҳтимоли кучлидир. Ҳа, يَسْتَحِبُّونَ الْحَيٰوةَ الدُّنْيَا عَلَى الْاٰخِرَةِ ишораси ила бу аср дунёвий ҳаётни ухровий ҳаётга ислом аҳлига ҳам билиб туриб таржиҳ эттирди. Ҳам бир минг уч ўттиз тўрт санасидан бошлаб шундай бир режим иймон аҳли ичига кирди. Ҳа, عَلَى الْاٰخِرَةِ жифр ва абжад ҳисоби ила бир минг уч юз ўттиз уч ёки тўрт этиб, айни вақтда Биринчи Жаҳон Урушида Исломият душманлари ғалаба қозонмоқ ила келишув шартини, дунёни динга таржиҳ режимининг бошланишига тавофуқ этади. Икки-уч сана сўнгра феълан натижалари кўрилди.

Саид Нурсий

Шафқат ва риққат шиддатидан ва бу қишнинг шиддатли совуғи ила баробар маънавий ва шиддатли бир совуқ ва башарият мусибатидан бечораларга келган фалокатлар, паришонликлар, очликлар шиддат ила риққатимга тегилди. Бирдан эслатилдики: Бундай мусибатларда кофир ҳам бўлса, ҳақида бир нави марҳамат ва мукофот бордирки, у мусибат унга нисбатан жуда арзон тушар. Бундай самовий мусибат маъсумлар ҳақида бир нави шаҳидлик ҳукмига ўтади. Уч-тўрт ойдирки, дунёнинг вазиятидан ва урушидан ҳеч бир хабарим йўқ экан, Оврупа ва Россиядаги бола-чақага ачиниб эсладим. У маънавий эслатма баён этган тақсимот бу аламли шафқатга бир малҳам бўлди. Шундайки:

У самовий мусибатдан золим қисмининг жиноятининг натижаси бўлиб келган фалокатдан вафот этган ва паришон бўлганлар, агар ўн беш ёшга қадар бўлганлар бўлса, қай динда бўлса бўлсин, шаҳид ҳукмидадир. Мусулмонлар каби буюк маънавий мукофотлари у мусибатни ҳечга туширар.

Ўн бешидан юқори бўлганлар, агар маъсум ва мазлум бўлса, мукофоти буюкдир, балки уни Жаҳаннамдан қутқарар. Чунки охирзамонда модомики фатрат даражасида дин ва Дини Муҳаммадий Алайҳиссалоту Вассаламга бир лоқайдлик пардаси келган ва модомики охир замонда Исо Ҳазратларининг (А.С.) ҳақиқий дини ҳукм этажак, Исломият ила елкама-елка келажак. Албатта, ҳозир фатрат каби қоронғуликда қолган Исо Ҳазратларига мансуб Насронийлар мазлумлари чеккан фалокатлари улар ҳақида бир нави шаҳидликдир деб бўлар. Хусусан кексалар ва мусибатзадалар, фақир ва заифлар мустабид буюк золимларнинг жабр ва шиддатлари остида мусибат чекмоқдалар. Албатта, у мусибат улар ҳақида маданиятнинг сафоҳатидан ва куфронидан ва фалсафанинг залолатидан ва куфридан келган гуноҳларга каффорат бўлмоқ ила баробар, юз даража уларга фойдадир дея ҳақиқатдан хабар олдим. Жаноби Арҳамурроҳимийнга ҳадсиз шукр этдим ва у аламли аламдан ва шафқатдан тасалли топдим.

Агар у фалокатни кўрган, золимлар бўлса ва башарнинг паришониятини ҳозирлаган ғаддорлар ва ўз манфаати учун инсон оламига оташ берган худгам, пасткаш инсий шайтонлар бўлса, тўлиқ ҳақдор ва тўлиқ адолати Раббониядир.

Агар у фалокатни чекканлар мазлумларнинг ёрдамига югурганлар ва башарият истироҳати учун ва диннинг асосларини ва самовий муқаддасотни ва инсоният ҳуқуқини муҳофаза учун мужодала этганлар бўлса, албатта у фидокорликнинг маънавий ва ухровий натижаси шу қадар буюкдирки, у мусибатни улар ҳақида мадори шараф қилар, севдирар.

Саид Нурсий

Азиз,сиддиқ, муборак қардошларим,

Уч кун аввал, айнан, нурли ҳадянгиз Қастамўнуга келадиган онида, тушда кўраётган эдимки:

Мақом ва рутбанинг юксалиши учун бизларга шоҳона фармон маънавий бир томондан келмоқда. Мукаммал ҳурмат ила қўлларида тутиб бизга келтирмоқдалар.

Биз боқдикки у олий фармон Қуръони Азимушшон бўлиб чиқди. У ҳолда, бу маъно қалбга келди: Демак, Қуръон юзидан Рисола-и Нурнинг маънавий шахси ва биз шогирдлари бир юксалиш ва тараққий фармонини ғайб оламидан оламиз. Ҳозир таъбири эса, у фармонни тамсил этган маъсумларнинг қалами ила маънавий Қуръоний тафсир олганимиздир. Бу тушнинг ҳозирги таъбири чиқмасдан бир-икки соат аввал Файзи ила Амин кўрсатганлари таъбир ҳам ҳақдир ва аҳамиятлидир. Ҳам бу сурур ва севинч сабаби бўлган нуроний ҳадяни бир ҳисси қабл-ал вуқуъ ила менинг руҳим тўлиқ ҳис этган, ақлга хабар бермаган эдики, у келмасдан икки кун аввал Файзи ва Аминнинг ифодасида баён этилган, тушни кўрганим кечанинг кунида, эрталабдан оқшомга қадар ва иккинчи куни ҳам қисман ҳеч кўрмаганим бир тарзда бир севинч бир сурур ҳис этиб, доимо бир баҳона ила севинчимни изҳор этиб ўттиз-қирқ марта табассум ила кулдим. Мен ва ҳам Файзи кўп таажжуб ва ҳайрат этдик. Ўттиз кунда бир марта кулмаганнинг бир кунда ўттиз марта кулиши бизларни ҳайратда қолдирди. Ҳозир тушунилдики, у сурур ва у севинч мазкур маънавий фармонни тамсил этган маъсумлар ва уммийларнинг қаламларининг ёзувлари келажак наслнинг ҳаёт саҳифаларига Ислом Оламининг муқаддарот саҳифасига ва иймон аҳли истиқболининг дафтарларига нашри анвор этадиган ва у маъсумларнинг холис ва соф амаллари ва хизматлари ила амалларимиз саҳифаларига ҳасанотлари ёзилиб қайд этилишининг ва Рисола-и Нур Шогирдларининг муқаддаротининг масъудона давом эттиришининг хабарини берган, у ҳали келмаган ҳадядан келар эди. Менинг у азим тўпламдан ҳиссамга тушган мингдан бир жузи руҳан ҳис этилган, мени масрурона ҳаяжонга келтирганди. Ҳа, бундай юзлаб маъсумларнинг мақбул амаллари ва рад этилмас дуолари, бошқа қардошларимнинг дафтарларига ўтиши каби, мен каби бир гуноҳкорнинг аммалари саҳифасига ҳам кириши минглаб сурур ва севинч берар. Бундай қоронғу бир замонда, бу оғир шароит остида, бундай маъсумона ва қаҳрамонона ҳаракат қилмоқ учун биз ҳам маъсумларни ва у уммийларни ва муаллимларини табрик, ҳам падар ва волидаларини табрик, ҳам қишлоқларини табрик, ҳам мамлакатларини, ҳам миллатларини, ҳам Анадолуни табрик этамиз. Муборак маъсумларнинг ва уммийларнинг ҳар бирига биттадан хусусий ташаккурнома ва табрикнома ёзмоқ қўлимдан келса эди, ёзар эдим. Ундай бўлса, бу орзумни феълан ёзилган каби қабул этсинлар. Мен уларнинг исмларини бир доира суратида ёзаман, дуо вақтида боқаман, ҳам уларни Рисола-и Нурнинг хос шогирдлари доирасига доҳил этиб бутун маънавий қозончларимга ҳиссадор этаман. Мен тарафимдан уларнинг падар ва волидаларига ёки ақраболарига ва устозларига саломларимизни етказингиз. Жаноби Ҳақ уларни ва авлодларини дунёда ва охиратда масъуд айласин. Омин, омин, омин.

Саид Нурсий

Азиз қардошларим,

Иймон ҳақиқатлари ҳар нарсадан аввал бу замонда энг биринчи мақсад бўлмоқ ва бошқа нарсалар иккинчи, учинчи, тўртинчи даражада қолмоқ ва Рисола-и Нур ила уларга хизмат этмоқ энг биринчи вазифа ва мадор ва мароқ ва мақсуди биззот бўлмоқ лозим экан.. ҳозирги оламнинг ҳоли дунёвий ҳаётни, хусусан ижтимоий ҳаётни ва айниқса сиёсий ҳаётни ва айниқса маданиятнинг сафоҳат ва залолатига жазо сифатида келган ғазаби Илоҳийнинг бир жилваси бўлган жаҳон урушининг тарафгирона, томирларни ва асабларни ҳаяжонлантириб, қалбнинг ичига қадар, ҳатто иймон ҳақиқатларининг олмослари даражасига, у зарарли, фоний орзуларни етиштирадиган даражада бу машъум аср шундай ривожлантирган ва ривожлантирмоқда ва шундай ҳиссиётини эгаллаган ва эгалламоқдаки, Рисола-и Нур доираси хоридижа бўлган бир қисм сатҳий, балки да бир қисм заиф валийлар у сиёсий ва ижтимоий ҳаётнинг алоқалари сабаби ила иймон ҳақиқатларининг ҳукмини иккинчи, учинчи даражада қолдириб, у жараёнларнинг ҳукмига тобеъ бўлиб ҳамфикр бўлган мунофиқларни севар, ўзига мухолиф бўлган ҳақиқат аҳлини, балки валийларни танқид ва адоват этар. Ҳатто диний ҳиссиётларни у жараёнларга тобеъ қиларлар.

Хуллас, бу асрнинг бу ажиб таҳликасига қарши Рисола-и Нурнинг хизмат ва машғулияти ҳозирги сиёсатни ва жараёнларини шу даража назаримдан туширганки, бу жаҳон урушини тўрт ойдир мароқ этмадим, сўрамадим.

Ҳам, Рисола-и Нурнинг хос талабалари боқий олмослар ҳукмида бўлган иймон ҳақиқатларининг вазифаси ичида экан, золимларнинг шахмат ўйинларига боқмоқ ила муқаддас вазифаларига сустлик бермаслик ва фикрларини булғамаслик керакдир. Жаноби Ҳақ бизга нур ва нуроний вазифа берган, уларга ҳам зулмли зулматли ўйинларни берган. Улар биздан истиғно этиб ёрдам бермаганлари ва қўлимиздаги муқаддас нурларга муштарий бўлмадиклари ҳолда, уларнинг қоронғу ўйинларига вазифамизнинг зарарига боқишга таназзул этмоқ хатодир. Бизга ва мароқимизга доирамиз ичидаги маънавий завқлар ва иймоний нурлар кифоя ва етарлидир.

Саид Нурсий

Бу кунларда Рисола-и Нурга суиқасд этганларнинг ва сизларга машаққат берганларнинг ҳақларида менга берган бир ҳиддат натижасида баддуога ташаббус этдим. Бирдан Испартага зулм қилолмадим, баддуо ўрнига: "Ё Раб! Испарта Рисола-и Нурнинг бир Мадрасатуз заҳросидир. У ердаги ёмон маъмурларни ҳам ислоҳ айла, ва ҳусни оқибат бер" дея дуо айладим ва этмоқдаман.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ, фидокор қардошларим,

Нурлар, аксинча Испарта таваккуфига қарши бу ерларда инкишофлар ила тазоҳур этди. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبّ۪ى Энг зиёда бизга назорат ила, биз ила ва сиёсат ила алоқадор муҳим бир зот келди. Унга дедимки: "Бу ўн саккиз санадир сизларга мурожаат этмадим ва ҳеч газета ўқимадим. Бу саккиз ойдир бир марта, жаҳонда нима бўлмоқда, дея сўрамадим. Уч санадир бу ердан эшитилган радиони тингламадим, токи муқаддас хизматимизга маънавий зарар келмасин. Бунинг сабаби шудирки: Иймон хизмати, иймон ҳақиқатлари бу коинотда ҳар нарсадан устундир. Ҳеч бир нарсага тобеъ ва восита бўлолмас! Фақат бу замонда ғафлат ва залолат аҳли ва динини дунёга сотган ва боқий олмосларни шишага алмаштирган ғофил инсонлар назарида у иймоний хизматни хориждаги қувватли жараёнларга тобеъ ва восита деб ўйламоқ ва юксак қийматларини умумнинг назарида туширмоқ андишаси ила, Қуръони Ҳакимнинг хизмати бизга, қатъий бир суратда сиёсатни таъқиқлаган. Сизлар эй сиёсат ва ҳукумат аҳли! Шубҳаланиб бизлар ила овора бўлманг. Аксинча енгиллик кўрсатишингиз лозим. Чунки хизматимиз, амният ва ҳурмат ва марҳаматни таъсис ила, ҳам осойишни, ҳам тартибни, ҳам ижтимоий ҳаётни анархистликдан қутқаришга уриниб сизнинг ҳақиқий вазифангизнинг пойдеворларини тайин қилмоқда, қувватлантирмоқда ва соғломлаштирмоқда".

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Ҳозир, бундан ўн дақиқа аввал жасурча, фақат қаламсиз икки одам Рисола-и Нур доирасига бири бирисини келтирди. Уларга дедимки: Бу доира берган буюк натижаларга муқобил тебранмас бир садоқат ва синмас бир матонат истар.

Испарта қаҳрамонлари кўрсатган ҳориқолар ва жаҳонписандона нур хизматларининг асоси ҳориқо садоқатлари ва фавқулодда матонатларидир. Бу матонатнинг биринчи сабаби иймон қуввати ва ихлос хислатидир. Иккинчи сабаби фитрий жасоратдир. Уларга: "Сиз жасорат ила ва йигитлик ила танингансизлар.. ва дунёга оид аҳамиятсиз нарсалар учун фидокорлик кўрсатсангиз, албатта Рисола-и Нурнинг муқаддас хизматида жаҳон қийматидаги ухровий натижаларига муқобил, мардона ва фидокорона жасорат кўрсатиб садоқатингизни муҳофаза этасиз" дедим. Улар ҳам тўлиқ қабул этдилар.

Саид Нурсий

Инсоният ва Исломият оламида уч муаззам масала бўлган иймон ва шариат ва ҳаётдир. Ичларида энг муаззами иймон ҳақиқатлари бўлганидан, бу иймон ва Қуръон ҳақиқатлари бошқа жараёнларга, бошқа қувватларга тобеъ ва восита этилмаслиги ва олмос каби у Қуръоннинг ҳақиқатларини, динни дунёга сотган ёки восита этган одамларнинг назарида шиша парчаларига тушурмаслик ва энг муқаддас ва энг буюк вазифа бўлган иймонни қутқармоқ хизматини тўлиқ ўрнига келтирмоқ учун Рисола-и Нурнинг хос ва содиқ талабалари ғоят шиддат ва нафрат ила сиёсатдан қочадилар. Ҳатто сизнинг бу қардошингиз, сиз ҳам биласиз, бу ўн саккиз санадир, шу қадар муҳтож бўлганим ҳолда сиёсатга, ижтимоий ҳаётга тегилмаслик учун ҳукуматга қарши бирига мурожаатим бўлмагани каби, бу саккиз-тўққиз ойдир, Ер Куррасининг бу ҳаржу-маржини биргина марта на сўрадим ва на мароқ этдим.

Саид Нурсий

Эй қардошларим,

Сизлар биласизки, бизнинг маслагимизда менлик, аноният, шон ва шараф пардаси остида мақом соҳиби бўлмоқдан ўлдирувчи заҳар каби ундан қочамиз, уни сездирган ҳолатдан шиддат ила сақланамиз. Албатта бу ерда, олти-етти сана кўзингиз ила ва йигирма санадан бери таҳқиқотингиз ила англамишсинизки, мен шахсимга қарши ҳурмат ва мақом бермоқ истамайман. Сизларга у нуқтада шиддат ила танбеҳ берганман. Менга ҳаддимдан ортиқ мавқе бермангиз дея сиздан ранжимоқдаман. Ёлғиз, Қуръони Ҳакимнинг бу замонда бир маънавий мўъжизаси бўлган Рисола-и Нур ҳисобига ва мен ҳам унинг бир шогирди бўлмоқ ҳайсияти ила, унга қарши тасдиқкорона таслимни ва боғлиқликни шокирона қабул этаман. Хуллас, бу даража анониятдан ва менликдан ва шону шараф номи остидаги риёкорликдан қочишни ҳаракат дастури қабул қилган одамларга қарши ҳукумат аҳлининг, идора аҳли ва зобитанинг шубҳага тушишлари нақадар маъносиз ва кераксиз бўлганини девоналар ҳам англар.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Бу кунларда Қуръони Ҳакимнинг назарида иймондан сўнгра энг зиёда асос тутилган тақво ва амали солиҳ асосларини ўйладим. Тақво манҳиётдан ва гуноҳлардан сақланмоқ ва амали солиҳ амр доирасида ҳаракат ва хайрот қозонмоқдир. Ҳар замон дафъи шарр жалби нафга устун бўлмоқ ила баробар, бу тахрибот ва сафоҳат ва жозибадор ҳавасот замонида, бу тақво бўлган дафъи мафосид ва тарки кабоир уссул асос бўлиб, буюк бир устунлик касб этган. Бу замонда тахрибот ва манфий жараён даҳшатлангани учун, тақво бу тахриботга қарши энг буюк асосдир. Фарзларни қилган, катта гуноҳларни қилмаган қутулар. Бундай катта гуноҳлар ичида амали солиҳнинг ихлос ила муваффақияти жуда оздир. Ҳам оз бир амали солиҳ бу оғир шароит ичида кўп ҳукмидадир. Ҳам тақво ичида бир нави амали солиҳ бор. Чунки бир ҳаромнинг тарки вожибдир, бир вожибни бажармоқ кўп суннатларга муқобил савоби бор. Бундай замонларда минглаб гуноҳнинг ҳужум қилишида биргина сақланмоқ, оз бир амал ила, юзлаб гуноҳларнинг тарки ила юзлаб вожиб бажарган бўлар. Бу аҳамиятли нуқта ният ила, тақво номи ила ва гуноҳдан сақланмоқ қасди ила, манфий ибодатдан келган аҳамиятли амали солиҳадир. Рисола-и Нур шогирдларининг бу замонда энг муҳим вазифалари тахриботга ва гуноҳларга қарши тақвони асос тутиб ҳаракат қилмоқ керакдир. Модомики ҳар дақиқада, ҳозирги ижтимоий ҳаёт тарзида юзлаб гуноҳ инсонга қарши келмоқда! Албатта, тақво ила ва сақланмоқ нияти ила юзлаб амали солиҳ қилган ҳукмидадир. Маълумдирки бир одамнинг бир кунда хароб этган бир саройни йигирма одам йигирма кунда қилолмас. Ва бир одамнинг тахриботига қарши йигирма одам ишламоқ лозим келаркан, ҳозир минглаб тахриботчига муқобил, Рисола-и Нур каби бир таъмирчининг бу даража муқовамати ва таъсирлари жуда ҳориқодир. Агар бу икки мутақобил қувватлар бир савияда бўлсайди, унинг таъмирида мўъжизаворий муваффақият ва футуҳот кўрилар эди.

Жумладан, ижтимоий ҳаётни идора этган энг муҳим асос бўлган ҳурмат ва марҳамат ғоят тебранган. Баъзи ерларда ғоят аламли ва бечора кексалар, падар ва волидалар ҳақида даҳшатли натижалар бермоқда. Жаноби Ҳаққа шукрки, Рисола-и Нур бу мудҳиш тахриботга қарши кирган ерларида муқовамат этмоқда, таъмир этмоқда.

Садди Зулқарнайннинг тахриби ила Яжуж ва Мажужларнинг дунёни фасодга бериши каби, Шариати Муҳаммадия (С.А.В.) бўлган Садди Қуръонийнинг силкитилиши ила, Яжуж ва Мажуждан янада мудҳиш бўлган, ахлоқда ва ҳаётда зулматли бир анархистлик ва зулмли бир динсизлик фасодни ва бузғунчиликни бошлайди. Рисола-и Нур Шогирдларининг бундай бир ҳодисада маънавий мужоҳадалари, иншааллоҳ саҳобалар замонидаги каби, оз амал ила жуда буюк савоб ва амали солиҳага мадор бўлар.

Азиз қардошларим,

Хуллас, бундай бир замонда, бу даҳшатли ҳодисаларга қарши ихлос қувватидан сўнгра бизнинг энг буюк қувватимиз "Ухровий амалларда шериклик" дастури ила қаламлар ила, ҳар бири бошқасининг амали солиҳа дафтарига ҳасанот ёздирганлари каби, лисонлари ила ҳар бирининг тақво қалъасига ва ҳандақига қувват ва ёрдам юбормоқдир. Ва айниқса тўфонли ҳужумга ҳадаф бўлган бу ожиз қардошингизга, бу муборак шуҳури салосада ва машҳур кунларда ёрдамига югурмоқ, сиз каби қаҳрамон ва вафодор ва шафқатлиларнинг шаънидир. Бутун руҳим ила бу маънавий ёрдамни сиздан умид қиламан. Ва мен ҳам иймон ва садоқат шарти ила Рисола-и Нур талабаларини бутун дуоларимга ва маънавий қозончларимга, йигирма тўрт соатда, "Ухровий амалларда шериклик" дастури ила баъзан юз мартадан зиёда Рисола-и Нур талабалари унвони ила ҳиссадор этаман.

"Гул" ва "Нур" ва "Мубораклар" ва "Мадраса-и Нурия" ҳайъатлари ва уммий кексалар ва маъсумлар бошда бўлиб умум қардошларимизга ва хонимларимизга салом ва саломат ва саодатларига дуо этмоқдамиз.

Саид Нурсий

Жаноби Ҳаққа юз минглаб шукр бўлсинки, Рисола-и Нур ўз-ўзига ёйилмоқда, ҳар тарафда футуҳоти бор. Залолат аҳлининг ҳийлалари уни сақламаётир, аксинча кўп динсизлар қуролларини таслим этмоқдалар. Ҳофиз Алининг айтгани каби, қўрқувлари жуда зиёдадир. Ҳозир динсизлик таассуби ила эмас, қўрқув жиҳати ила ёпишмоқдалар. У қўрқув Рисола-и Нур томон қайтажак иншааллоҳ.

Саид Нурсий

Ҳам у эски дўст зотга, ҳам диққат аҳлига ва сизларга баён этмоқдаманки: Қуръони Мўъжиз-ул Баённинг файзи ила Янги Саид иймон ҳақиқатларига доир шу даража мантиқий ва ҳақиқатли бурҳонлар зикр этмоқдаки, Мусулмон олимларини эмас, балки энг муаннид Оврупа файласуфларини ҳам таслимга мажбур этади ва этмоқдадир. Аммо, Рисола-и Нурнинг қиймат ва аҳамиятига ишорий ва рамзий бир тарзда Ҳазрати Али (Р.А.) ва Ғавси Аъзамнинг (Қ.С.) хабарлари навидан, Қуръони Мўъжиз-ул Баённинг ҳам бу замонда бир маънавий мўъжизаси бўлган Рисола-и Нурга диққат назарини жалб этиши ишорий маъно табақасидан рамз ва имолари иъжозининг шаънидандир ва у ғайбий лисоннинг мўъжизакорона балоғатининг муқтазосидир. Ҳа, Эскишаҳар қамоқхонасида, даҳшатли бир замонда, муқаддас бир тасаллига жуда муҳтож бўлганимиз ҳангомда маънавий бир эслатма ила, "Рисола-и Нурнинг мақбулиятига доир эски авлиёлардан шоҳид келтирмоқдасан. Ҳолбуки;

сири ила, энг зиёда бу масалада сўз соҳиби Қуръондир. Ажабо, Рисола-и Нурни Қуръон қабул этарми? Унга не назар ила боқмоқда?" дейилди. У ажиб савол қаршисида бўлдим. Мен ҳам Қуръондан мадад истадим. Бирдан, ўттиз уч оятнинг очиқ маъносининг тафарруоти навидаги табақаларидан ишорий маъно табақасида ва у ишорий маъно куллиятида доҳил бир фарди Рисола-и Нур бўлганини ва киришига ва мадори имтиёзига бир қувватли ишора бўлганини бир соат мобайнида ҳис этдим ва бир қисмини бир даража изоҳли, бир қисмини қисқача кўрдим. Қаноатимча ҳеч бир шак ва шубҳа ва бадгумонлик ва васваса қолмади.

Мен ҳам, иймон аҳлининг иймонини Рисола-и Нур ила муҳофаза нияти ила у қатъий қаноатимни ёздим ва хос қардошларимга, маҳрам тутилмоқ шарти ила бердим. Ва у рисолада, биз демаётирмизки, оятнинг очиқ маъноси будир. Токи домлалар ف۪يهِ نَظَرٌ десин. Ҳам демаганмизки, ишорий маънонинг куллияти будир. Балки демоқдамизки: Очиқ маънонинг тахтида кўпгина табақалар бор.

Бир табақаси ҳам ишорий ва рамзий маънодир ва у ишорий маъно ҳам бир куллийдир, ҳар асрда жузъиётлари бор. Рисола-и Нур ҳам бу асрда у ишорий маъно табақасининг куллиятида бир фардидир ва у фарднинг қасддан бир мадори назар бўлганига ва аҳамиятли бир вазифа бажаришига аввалдан бери олимлар мобайнида жорий бир жифрий ва риёзий дастур ила ишоралар, балки ҳужжатлар кўрсатилган экан. Қуръон оятини ёки сароҳатини ранжитмоқ эмас, балки иъжоз ва балоғатига хизмат этмоқда. Бу нави ғайбий ишораларга эътироз этилмас. Ҳақиқат аҳлининг ниҳоясиз Қуръон ишораларидан ҳадду ҳисобга келмаган истиҳрожларини инкор этолмаган буни ҳам инкор этмаслиги керак ва этолмас. Аммо мен каби аҳамиятсиз бир одамнинг қўлида шундай аҳамиятли бир асарнинг чиқишини истиғроб ва истибъод этиб эътироз этган зот, агар буғдой донаси қадар бир қарағай уруғида тоғ каби қарағай дарахтини халқ айламак азамат ва қудрати Илоҳияга далил бўлганини ўйласа, албатта биз каби ажзи мутлақ, фақри мутлақда, шиддатли эҳтиёж замонида бундай бир асарнинг зуҳури раҳмати Илоҳиянинг кенглигига далилдир дейишга мажбур бўлар. Мен сизни ва эътирозчиларни Рисола-и Нурнинг шарафи ва ҳайсияти ила ишонтираманки, бу ишоралар ва авлиёларнинг имоли хабарлари, рамзлари, мени доимо шукрга ва ҳамдга ва нуқсонларимдан истиғфорга чорлаган. Ҳеч бир дақиқа нафси амморага фахр ва ғурурга сабаб бўладиган бир аноният ва менлик бермаганини сизга бу йигирма саналик ҳаётимнинг кўз ўнгида тарашшуҳоти ила исбот этмоқдаман. Ҳа, бу ҳақиқат ила баробар, инсон нуқсонлардан, нисёндан, хатодан холи эмас. Менинг билмаганим кўп нуқсонларим бор, балки да фикрим қўшилган, рисолада хатолар ҳам бўлган. Бу замонда ғоят қувватли ва ҳақиқатли миллионлаб фидокорлари бўлган машраблар, маслаклар бу даҳшатли залолат ҳужумига қарши зоҳиран мағлубиятга тушганлари ҳолда, мен каби ярим уммий ва кимсасиз, доимо тарассуд остида, полиция қаршисида ва мудҳиш кўпгина жиҳатлар ила менга қарши ташвиқотлар ва ҳаркасни қўрқитмоқ вазиятида бўлган бир бечора, у маслаклардан янада олдин, қувватли таянган Рисола-и Нурга соҳиб эмасдир. У асар унинг ҳунари бўлолмас ва унинг ила ифтихор этолмас. Балки тўғридан-тўғрига Қуръони Ҳакимнинг бу замонда бир маънавий мўъжизасидир ва раҳмати Илоҳия тарафидан эҳсон этилгандир. У одам минглаб дўстлари ила баробар у Қуръоннинг ҳадясига қўл отган. Нима бўлганда ҳам, биринчи таржимонлик вазифаси унга тушган. Унинг фикри ва илми ва заковатининг асари бўлмаганига далил, Рисола-и Нурнинг шундай парчалари борки, баъзан олти соатда, баъзан икки соатда, баъзан бир соатда ва баъзан да ўн дақиқада ёзилган рисолалар бор. Мен қасам ила ишонтираманки, Эски Саиднинг қувва-и ҳофизаси баробар бўлмоқ шарти ила, у ўн дақиқалик ишни ўн соатда фикрим ила қилолмайман.

У бир соатлик рисолани икки кунда истеъдодим ила, зеҳним ила қилолмайман. У олти соатлик рисола бўлган Ўттизинчи Сўзни на мен, на энг мудаққиқ диндор файласуфлар олти кунда у таҳқиқотни қилолмас. Ва ҳоказо... Демак, биз муфлис бўлганимиз ҳолда, бой бир мужавҳарот дўконининг даллоли ва бир хизматчиси бўлганмиз.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Бу кунларда бомдод намози тасбеҳотида Истанбулдаги кексанинг ғаразкорона ва шахсимга қарши чиркин ғийбати сабабли Эски Саид томири ила нафси амморам ҳаяжонга келди. "Мазлумман, бу нави зулм чекилмас!" деди, интиқомини олмоқ истади. Бирдан қалбимга келди: "Балки Рисола-и Нурнинг Истанбулда нашрига бир васила бўлар. Сен модомики дунёвий ҳаётингни ва ухровий ҳаётингни ҳам Рисола-и Нурга фидо этмоқдасан, бу иззати нафс томирини ҳам фидо эт. Ҳам коинот яратилишининг сабаби Фахри Олам Алайҳиссалоту Вассаламга мажнун таъбири истеъмол этган инсонлар бўлгани каби, сенинг у қуёшга нисбатан заррача бир иззати нафсингнинг синишига аҳамият берма" дея эслатилди, менинг ҳам қалбим роҳат этди.

Саид Нурсий

Истанбул олимларининг энг буюги ва энг мудаққиқи ва кўп вақт Муфти-юл Аном бўлган эски фатво амини машҳур Али Ризо Афанди, Биринчи Шуадаги Қуръон Ишораларини ва Оят-ул Кубро каби рисолаларни кўргандан сўнгра, Рисола-и Нурнинг муҳим бир талабаси бўлган Ҳофиз Аминга деганки: "Бадиуззамон шу замонда Ислом Динига энг буюк бир хизмат айлаганини ва асарларининг тўлиқ тўғри бўлганини ва бундай бир замонда ва маҳрумият ичида тўлиқ бир фароғати нафс этганини ва унинг Рисола-и Нури мужаддиди дин бўлганини қатъиян тасдиқ этаман. Жаноби Ҳақ уни муваффақ айласин, омин" деган.

Ҳам баъзиларнинг соқол қўймаганликларига эътирозлари муносабати ила, Мавлоно Жалолиддини Румийнинг оталари бўлган Султон-ул Уламонинг бир қиссаси ила уни мудофаа этиб: "Бадиуззамоннинг, албатта бир ижтиҳоди бордир, эътироз этганлар ҳақсиздир" деган ва Ҳожа Мустафога (марҳум) амр этган: "Айтганимни ёз!"

Бадиуззамонга камоли ҳурмат ила салом этаман. Таълифотингизнинг тугатилишига ҳирзи жон ила дуо этмоқдаман. Баъзи уламо-ус суънинг танқидига учраганингга хафа бўлма, зеро "Мевали дарахт тошланар" ҳукми машҳурдир. Мужоҳадаларингизни давом этинг. Жаноби Ҳақ ва Файёзи Мутлақ тезда мурод ва матлубингизга муваффақи билхайр айласин, омин. Боқий Ҳақнинг бирлигига омонат бўлингиз.

Эски Фатво Амини

Али Ризо

Хуллас, бундай мудаққиқ ва илм ва шариат ва Қуръон жиҳатида бу замонда сўз соҳиби энг буюк олим бундай ҳукм этган.

Азиз, сиддиқ, мудаққиқ, мустақим қардошларим,

Ғоят жиддий бир эслатма ила бир ҳақиқатни баён этишга лузум бор. Шундайки: لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ сири ила, валийлар ғайбий бўлган нарсаларни билдирилмаса, билмаслар. Энг буюк бир валий ҳам душманининг ҳақиқий ҳолини билмаганлари учун, ҳақсиз бўлиб мубораза этишини Ашара-и Мубашшара мобайнидаги мухораба кўрсатмоқда. Демак, икки валий, икки ҳақиқат аҳли бир-бирини инкор этмоқ ила мақомларидан сукут этмаслар. Магар бутун-бутун шариат зоҳирига мухолиф ва хатоси зоҳир бир ижтиҳод ила ҳаракат этмаган бўлса. Бу сирга биноан

даги буюклик дастурига эргашган ҳолда ва мўъмин авомларининг шайхларига қарши ҳусни зонларини синдирмаслик ила иймонларини тебратмасдан муҳофаза этмоқ ва Рисола-и Нурнинг рукнларини ҳақсиз эътирозларга қарши ҳақли, фақат зарарли ҳиддатлардан қутқармоқ лузумига биноан ва илҳод аҳлининг икки ҳақ аҳли тоифасининг мобайнидаги хусуматдан фойдаланиб бирининг қуроли ила, эътирози ила бошқасини яралаб, бошқасининг далиллари ила ўқини чиритиб иккисини ерга урмоқ ва чиритмоқдан сақланиб, Рисола-и Нур шогирдлари бу мазкур тўрт асосга биноан, муоризларни ҳиддат ва таҳаввур ила ва муқобала-и билмисл ила қаршиламасликлари керак. Ёлғиз ўзларини мудофаа учун, мусолаҳакорона, мадори эътироз нуқталарни изоҳ этмоқ ва жавоб бермоқ керакдир. Чунки, бу замонда аноният жуда олдин кетган. Ҳаркас қомати миқдорида бир муз парчаси бўлган анониятини эритмасдан бузмайди, ўзини маъруз билади, ундан низо чиқади. Ҳақ аҳли зарар этар, залолат аҳли фойдаланади. Маълум эътироз ҳодисаси имо этадики, олдинда машрабини жуда ёқтирган баъзи зотлар ва худгам баъзи сўфий-машраблар ва нафси амморасини тўлиқ ўлдирмаган ва ҳуббу жоҳ таҳликасидан қутулмаган баъзи иршод аҳли ва ҳақ аҳли Рисола-и Нурга ва шогирдларига қарши ўз машрабларини ва маслакларининг ривожини ва тобеъларининг ҳусни таважжуҳларини муҳофаза нияти ила эътироз этажаклар. Балки даҳшатли муқобала этмоқ эҳтимоли бор. Бундай ҳодисаларнинг бўлишида бизларга совуққонлик ва тебранмаслик ва адоватга кирмаслик ва у муориз тоифанинг ҳам раисларини чиритмаслик керакдир.

Фош этмоқ хотирамга келмаган бир сирни фош этишга мажбур бўлдим.

Рисола-и Нурнинг маънавий шахси ва у маънавий шахсни тамсил этган хос шогирдларининг маънавий шахси "Фарид" мақомига мазҳар бўлганлари учун, хусусий бир мамлакат қутбининг эмас, балки аксарият ила Ҳижозда бўлган Қутби Аъзамнинг тасарруфидан хориж бўлгани каби, унинг ҳукми остига киришга ҳам мажбур эмас. Ҳар замонда бўлган икки имом каби, уни танишга мажбур бўлмайди. Мен эскидан Рисола-и Нурнинг маънавий шахсини у имомлардан бириси деб ўйлар эдим. Ҳозир англамоқдаманки: Ғавси Аъзамда "Қутбият" ва "Ғавсият" ила баробар "Фардият" ҳам бўлганидан, охирзамондаги шогирдлари боғланган Рисола-и Нур у фардият мақомининг мазҳаридир.

Бу яширишга лойиқ бўлган бу азим сирга биноан, Макка-и Мукаммарада ҳам, фарзи маҳол бўлиб, Рисола-и Нурга қарши бир эътироз Қутби Аъзамдан ҳам келса, Рисола-и Нур шогирдлари тебранмасдан, у муборак қутби аъзамнинг эътирозини илифот ва салом суратида қабул этиб, таважжуҳини ҳам қозонмоқ учун, эътирозга сабаб нуқталарни у буюк устозларига қарши изоҳ этмоқ, қўлларини ўпмоқдир.

Эй қардошларим! Бу замонда шундай даҳшатли жараёнлар ва ҳаётни ва жаҳонни силкитадиган ҳодисалар ичида, ҳадсиз бир матонат ва совуққонлик ва ниҳоясиз бир фидокорлик ташимоқ керакдир.

Ҳа, يَسْتَحِبُّونَ الْحَيٰوةَ الدُّنْيَا عَلَى الْاٰخِرَةِ оятининг ишорий маъноси ила: Охиратни билганлари ва иймон этганлари ҳолда, дунёни охиратдан севиб туриб устун қўймоқ ва синадиган шишани боқий бир олмосдан билиб туриб ризо ва севинч ила устун қўймоқ, ва оқибатни кўрмаган кўр ҳиссиётнинг ҳукми ила, ҳозир бир дирҳам заҳарли лаззатни олдинда бир ботмон соф лаззатдан устун қўймоқ бу замоннинг даҳшатли бир марази ва мусибатидир. У мусибат сири ила, ҳақиқий мўъминлар ҳам, баъзан залолат аҳлига тарафдор бўлмоқ каби даҳшатли хатода бўлмоқдалар. Жаноби Ҳақ иймон аҳлини ва Рисола-и Нур шогирдларини бу мусибатларнинг ёмонлигидан муҳофаза айласин, омин.

Саид Нурсий

Эй қардошларим!

Бу замонда, хусусан бу вақтларда Рисола-и Нурнинг шогирдлари тўлиқ бир матонат ва тасонуд ва диққат этишга мажбурдирлар. Лиллаҳилҳамд, Испарта ва атрофи қаҳрамонлари темир каби матонат кўрсатиши ила бошқа ерларга ҳам ҳусни мисол бўлди.

Эй Хусрав! Таъсирли ва гўзал мактубингни олдим. Вазифангнинг бошига ўтишинг бизни фавқулодда масрур этди. Минглаб сафолар ила келдинг. Сен бу бир ярим сана моддий қаламинг ишламаганидан мароқ этма. Сенинг ўрнигга у кароматли қаламингнинг ёдгори бўлган Мўъжизоти Аҳмадиянинг бири Шарқий Вилоятларда фаол бўлиб кезмоқда. Бошқа охирги ёзган нусха ҳам Истанбулда сенинг ўрнингда ишлаб, иншааллоҳ футуҳот қилар.

Сен ёзган мўъжизали икки Қуръони Азимушшонинг бу атрофда, хусусан Рамазони Шарифда сенга қозонтирган савоблар, таҳсин ва табрикларингни, иншааллоҳ яқинда нашрга кириши ила, Ислом Оламидан сенинг руҳингга ёғажак раҳмат дуоларини ўйла. Аллоҳга шукр эт.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Мен, жуда қатъий бир суратда ва мингга яқин тажрибаларим натижасида қатъий қаноатим келган ва аксар кунларда ҳис этмоқдаманки, Рисола-и Нурнинг хизматида бўлганим кунда, хизматнинг даражасига кўра, қалбимда, баданимда, ақлимда, маишатимда бир инкишоф, кенглик, севинч, баракот кўрмоқдаман. Ва кўплари эътироф этмоқда, "Биз ҳам ҳис этмоқдамиз" дерлар. Ҳатто, сизга ўтган сана ёзганим каби, менинг жуда оз озуқа ила яшаганимнинг сири у баракот экан. Ҳам модомики Имом Шофеъийдан ривоят борки: "Холис талаба-и улумнинг ризқига мен кафолат эта оламан" деган. Чунки ризқларида кенглик ва баракот бўлар. Модомики ҳақиқат будир ва модомики холис талаба-и улум унвонига ҳозир Нур Шогирдлари бу замонда тўлиқ лаёқат кўрсатганлар. Албатта, ҳозир янги очлик ва қаҳатга муқобил, Рисола-и Нур хизматини ташламоқ ва маишат зарурати узри ила маишат орқасида югурмоқ ўрнига энг яхши чора шукр ва қаноат ва Рисола-и Нур талабалигига тўлиқ ёпишмоқдир.

Саид Нурсий

Рисола-и Нур ва ундан тўлиқ дарс олган шогирдлари дунё сиёсатларига эмас, балки бутун дунёга қарши ҳам Рисола-и Нурни восита этолмас ва ҳозирга қадар ҳам этмаган. Биз дунё аҳлининг дунёларига қўшилмаймиз... Биздан зарар таваҳҳум этмоқ девоналикдир.

Биринчидан: Қуръон бизни сиёсатдан ман этган, токи олмос каби ҳақиқатлари дунё аҳли назарида шиша парчаларига тушмасин.

Иккинчидан: Шафқат, виждон, ҳақиқат бизни сиёсатдан ман этади. Чунки таъзирга ҳақдор динсиз мунофиқлар унда икки бўлса, улар ила боғлиқ етти-саккиз маъсум, бечора, бола-чақа, заиф, хаста ва кексалар бор. Бало, мусибат келса, у маъсумлар у балога тушажаклар, балки у икки мунофиқ динсиз янада оз зарар кўражак. Шунинг учун сиёсат йўли ила, идора ва осойишни бузиш тарзида натижанинг чиқиши ҳам шубҳали бўлгани ҳолда киришдан Рисола-и Нурнинг моҳиятидаги шафқат, марҳамат, ҳақ ва ҳақиқат шогирдларини ман этади.

Учинчидан: Бу ватан, бу миллат ва бу ватандаги ҳукумат аҳли қай шаклда бўлса бўлсин, Рисола-и Нурга ашаддий эҳтиёж ила муҳтождирлар. Қўрқмоқ ва ёхуд адоват этмоқ эмас, энг динсизлари ҳам унинг диндорона, ҳақпарастона дастурларига тарафдор бўлишлари керакдир. Магарки, бутун-бутун миллатга, ватанга, Исломият ҳокимиятига хиёнат бўлмаса. Чунки, бу миллатнинг ва бу ватаннинг ижтимоий ҳаётини анархистликдан қутқармоқ ва буюк таҳликалардан халос этмоқ учун беш асос лозимдир ва зарурийдир:

Биринчиси марҳамат. Иккинчиси ҳурмат. Учинчиси амният. Тўртинчиси ҳаром - ҳалолни билиб, ҳаромдан чекилмоқ. Бешинчиси бебошликни ташлаб, итоат этмоқдир.

Хуллас, Рисола-и Нур ижтимоий ҳаётга боққан вақт, бу беш асосни таъмин этиб осойишнинг пойдеворини тасбит ва таъмин этар. Рисола-и Нурга илишганлар қатъиян билсинларки, уларнинг илишиши анархистлик ҳисобига ватан ва миллат ва осойишга душманликдир. Хуллас, бунинг бир хулосасини у жосусга айтдим, дедимки: "Сени юборганларга айт, ҳам деки: Ўн саккиз санадир бир марта ўз истироҳати учун ҳукуматга мурожаат этмаган ва йигирма бир ойдир дунёни ҳаржу марж этган урушлардан ҳеч бир хабар олмаган ва жуда муҳим мақомларда жуда муҳим одамларнинг дўстона алоқаларини истиғно этиб қабул этмаган бир одамга ундан қўрқиб, шубҳага тушиб, дунёнгизга қўшилмоқ эҳтимоли ила ваҳимага тушиб тарассудлар ила машаққат беришда қайси маъно бор, қайси фойда бор, қайси қонун бор? Девоналар ҳам биларларки, унга илишмоқ девоналикдир!" У жосус ҳам турди, кетди.

Саид Нурсий

Азиз қардошларим,

Бу дафа ёзувларингизда Ихлос Рисолаларини кўрганим учун, сизни у каби рисолаларнинг дарсига ҳавола этиб, зиёда бир дарсга эҳтиёж кўрмадим. Ёлғиз буни эслатмоқдаманки, маслагимиз ихлос сирига таяниб, иймон ҳақиқатлари бўлгани учун, дунё ҳаётига, ижтимоий ҳаётга мажбур бўлмасдан қўшилмаслик ва рақобатга, тарафгирликка ва муборазага чорлаган ҳоллардан тажарруд этишга маслагимиз эътибори ила мажбурмиз. Минглаб таассуфки, ҳозирги мудҳиш илонларнинг ҳужумига маъруз бечора илм аҳли ва диёнат аҳли, чивинларнинг чақиши каби жузъий нуқсонларни баҳона этиб, бир-бирини танқид ила илонларнинг ва зиндиқ мунофиқларнинг тахриботларига ва ўзларини уларнинг қўли ила ўлдиришига ёрдам этмоқдалар. Ғоят мухлис бир қардошимизнинг мактубида, бир кекса олим ва воизнинг Рисола-и Нурга зарар берадиган вазиятда бўлиши, мен каби минглаб нуқсонлари бўлган бир бечоранинг аҳамиятли узрга биноан, бир суннатни тарк этганим баҳонаси ила шахсимни чиритиб Рисола-и Нурга илишмоқ истаган.

Биринчидан: Ҳам у зот, ҳам сизлар билингизки, мен Рисола-и Нурнинг хизматкориман ва у дўконнинг бир даллолиман. Рисола-и Нур эса Арши Аъзамга боғлиқ бўлган Қуръони Азимушшон ила боғланган бир ҳақиқий тафсирдир. Менинг шахсимдаги нуқсонлар ила у булғанмас.

Иккинчидан: У воиз ва олим зотга мен тарафимдан салом айтингиз... Менинг шахсимга бўлган танқидини, эътирозини бошим устига қабул этаман. Сизлар ҳам у зотни ва у кабиларни муноқашага ва мунозарага чорламангиз, ҳатто тажовуз этилса ҳам, баддуо ила ҳам муқобала этмангиз. Ким бўлса бўлсин, модомики иймони бор, у нуқтада қардошимиздир. Бизга душманлик ҳам этса, маслагимизча муқобала этолмаймиз. Чунки янада шиддатли душманлар ва илонлар бор. Қўлимизда нур бор, тўқмоқ йўқ! Нур оғритмас, ишиғи ила эркалар. Ва айниқса илм аҳли бўлса, илмдан келган анонияти ҳам бўлса, анониятларини ҳаракатлантирмангиз. Мумкин бўлгани қадар

дастурини раҳбар этингиз. Ҳам у зот, модомики аввалча Рисола-и Нурга кирган ва ёзув ила ҳам иштирок этган, у доира ичидадир. Унинг фикран бир хатоси бўлса ҳам, афв этингиз. Улар каби диёнат аҳли ва тариқатга мансуб мусулмонлар эмас, ҳозир бу ажиб замонда иймони бўлган ва залолат фирқасидан ҳам бўлса, улар ила овора бўлмаслик ва Аллоҳни таниган ва охиратни тасдиқ этган насроний ҳам бўлса, улар ила низога сабаб нуқталарни муноқашага сабаб этмасликни ҳам бу ажиб замон, ҳам маслагимиз, ҳам муқаддас хизматимиз тақозо этади.

Саид Нурсий

Рисола-и Нурнинг маслаги эса вазифасини қилар, Жаноби Ҳақнинг вазифасига қўшилмас. Вазифаси таблиғдир. Қабул эттирмоқ Жаноби Ҳақнинг вазифасидир. Ҳам миқдорга аҳамият берилмас. Сен у атрофда биргина Атифни топсанг, юзни топган кабидир, мароқ этма. Ҳам мумкин бўлгани қадар, хориждан келган бундай илишишларга аҳамият берма. Фақат эҳтиёт ила, бу тамбаллик мавсуми ва ғафлат замони ва маишат дарди имтиҳони замонида жузъий бир машғулият ҳам аҳамиятлидир. Таваккуф эмас, муваффақиятсизлик, мағлубият йўқ. Рисола-и Нурнинг ҳар тарафда ғолибона футуҳоти бор.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Рисола-и Нур дунё ишларига восита бўлолмас. Дунё ишларида қалқон қилинмас. Чунки, аҳамиятли бир тафаккурий ибодат бўлгани жиҳат ила, дунёвий мақсадлар қасддан ундан истанилмас. Истанилса, ихлос синар. У аҳамиятли ибодат шакли ўзгарар. Баъзи болалар каби, урушганлари вақт Қуръонни қалқон қилар. Бошига келган зарба Қуръонга келгани каби, Рисола-и Нур бундай муаннид душманларга қарши қалқон қилиб истеъмол этилмаслиги керак. Ҳа, Рисола-и Нурга илишганлар таъзир ерлар. Юзлаб ҳодисалар шоҳиддир. Фақат Рисола-и Нур таъзирларда истеъмол этилмас ва ният ва қасд ила таъзирлар келмас. Чунки, ихлос сири ва убудият сирига зиддир. Бизлар бизларга зулм этганларни бизни ҳимоя этган ва Рисола-и Нурда ишлаттирган Раббимизга ҳавола этамиз...

Ҳа, дунёга оид ҳориқо натижалар, баъзи муҳим вирдлар каби, Рисола-и Нурда кўплаб содир бўлади. Фақат улар истанилмас, балки берилар. Иллат бўлолмас, бир фойда бўлиши мумкин. Агар истамоқ ила бўлса, иллат бўлар, ихлосни синдирар, у ибодатни қисман йўқ этар. Ҳа, Рисола-и Нурнинг шу қадар даҳшатли муаннидларга қарши ғолибона муқовамати ихлос сиридан, ҳеч бир нарсага восита этилмаслигидан ва тўғридан-тўғрига абадий саодатга боқишидан ва иймоний хизматдан бошқа бир мақсад таъқиб этмаслигидан ва баъзи тариқат аҳли аҳамият берган кашф ва шахсий кароматга аҳамият бермаслигидандир. Ва валояти кубро асҳоблари бўлган Саҳобийлар каби, варосати нубувват сири ила, ёлғиз иймон нурларини нашр этмоқ ва иймон аҳлининг иймонларини қутқармоқдир. Ҳа, Рисола-и Нурнинг бу даҳшатли замонда қозонган икки муҳаққақ натижаси ҳар нарсадан устундир, бошқа нарсаларга ва мақомларга эҳтиёж қолдирмайди..

Биринчи Натижаси: Садоқат ва қаноат ила Рисола-и Нур доирасига кирганлар иймон ила қабрга киришига ғоят қувватли аломатлар бор.

Иккинчи натижаси: Рисола-и Нур доирасида ихтиёримиз бўлмасдан тақаррур ва таҳаққуқ этган ухровий маънавий ширкат жиҳати ила, ҳар бир ҳақиқий содиқ шогирди минглаб тиллар ила, қалблар ила дуо этмоқ, истиғфор этмоқ, ибодат этмоқ ва баъзи малоика каби қирқ минг лисон ила тасбеҳ этмоқдир. Ва Рамазони Шарифдаги Лайла-и Қадр ҳақиқати каби муқаддас, улвий ҳақиқатларни юз минг қўл ила қидирмоқдир. Хуллас, бу каби натижа учундирки, Рисола-и Нур шогирдлари хизмати нурияни валийлик мақомидан устун қўяр, кашф ва кароматни қидирмас, ва охират меваларини дунёда узишга уринмас. Вазифа-и Илоҳия бўлган муваффақият ва халққа қабул эттирмоқ ва ривож бермоқ ва ғалаба эттирмоқ ва ҳақдор бўлганлари шону-шараф ва завқлар ва иноятларга мазҳар этмоқ каби ўз вазифаларининг хорижида бўлган нарсаларга қўшилмаслар ва ҳаракатини уларга бино этмаслар. Холисан, мухлисан ишларлар, "Вазифамиз хизматдир, у етар" дерлар.

Саид Нурсий

Саксондан ортиқ сана қийматида бўлган ва Рамазони Шарифнинг мажмуида яширинган Лайла-и Қадрни қозонмоқ учун, Рисола-и Нур шогирдларининг ухровий маънавий ширкатлари тақозосича, ҳар бири мутакаллими маалғайр сиғасича اَجِرْنَا اِرْحَمْنَا اِغْفِرْلَنَا каби таъбирларда "биз" деганлари вақт Рисола-и Нурнинг содиқ шогирдларини ният этмоқ керакдир. Токи ҳар бир шогирд умумнинг номига муножот этиб ҳаракат қилсин. Бу бечора, оз ҳаракат қила олган ва ҳаддидан жуда кўп хизмат ундан кутилган бу қардошингизга у ҳусни зонларни хато чиқармаслик учун, ўтмиш Рамазон каби ёрдамингизни илтимос қиламан.

Саид Нурсий

Икки-уч кун аввал, Йигирма Иккинчи Сўз тасҳиҳ этиларкан, тингладим, кўрдимки: Ичида ҳам куллий зикр, ҳам кенг фикр, ҳам касратли таҳлил, ҳам қувватли иймоний дарс, ҳам ғафлатсиз ҳузур, ҳам муқаддас ҳикмат, ҳам юксак бир тафаккурий ибодат каби нурлар бор. Бир қисм шогирдларнинг ибодат нияти ила рисолаларни ё ёзмоқ ёки ўқимоқ ёки тинглашликнинг ҳикматини билдим. Баракаллоҳ дедим, ҳақ бердим.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Бу дафа мактуб ўрнида бу мевани юбормоқдамиз. Бир оятнинг ишорий маъносининг куллиятидан бир фарди ҳурриятдан бу онга қадардир.

Ноябрь ўттизинчи кун, бир минг уч юз эллик саккизда Қоратоғ бошига чиқаётган эдим. Инсонларнинг, хусусан Мусулмонларнинг бу силсила этган ҳалокатлари ва зарарлари не вақтдан бошлади ва не вақтга қадардир, хотирга келди. Бирдан ҳар мушкулимни ҳал этган Қуръони Мўъжиз-ул баён Вал-Аср Сурасини қаршимга чиқарди. "Боқ!",- деди. Боқдим. Ҳар асрга хитоб этгани каби, бу асримизга ҳам янада зиёда боққан وَ الْعَصْرِ اِنَّ الْاِنْسَانَ لَف۪ى خُسْرٍ оятидаги اِنَّ الْاِنْسَانَ لَف۪ى خُسْرٍ жифрий мақоми бир минг уч юз йигирма тўрт этиб, ҳуррият инқилоби ила бошлаган салтанатнинг алмашиниши ва Болқон ва Италия Урушлари ва Биринчи Жаҳон Уруши мағлубиятлари ва келишувлари ва Исломийлик аломатларининг тебранишлари ва бу мамлакатнинг зилзилалари ва ёнғинлари ва Иккинчи Жаҳон Урушининг замин юзида тўфонлари каби самовий ва арозий мусибатлар ила инсон зарари ила اِنَّ الْاِنْسَانَ لَف۪ى خُسْرٍ оятининг бу асрда ҳам бир ҳақиқатни моддатан айни тарихи ила кўрсатиб, бир иъжоз ёғдусини кўрсатмоқда. اِلَّا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ охирдаги ت , هی беш саналар, шадда саналадиган бўлса жифрий мақоми бир минг уч юз эллик саккиз ва тўққиз бўлган бу сананинг ва келажак сананинг айни тарихини кўрсатмоқ ила, у зарарлардан, бохусус маънавий зарарлардан қутулишнинг ягона чораси иймон ва солиҳ амаллар бўлгани каби, ва мухолиф маъноси ила у зарарнинг ҳам ягона сабаби куфр ва куфрон, шукрсизлик, яъни иймонсизлик ва фисқ ва сафоҳат бўлганини кўрсатди. Вал-Аср Сурасининг азамат ва муқаддаслигини ва қисқалиги ила баробар ғоят кенг ва узун ҳақиқатларнинг хазинаси бўлганини тасдиқ этиб, Жаноби Ҳаққа шукр этдик.

Ҳа, Ислом Оламининг бу асрнинг зарари бўлган бу даҳшатли Иккинчи Жаҳон Урушидан қутулишининг сабаби, Қуръондан келган иймон ва солиҳ амаллар бўлгани каби, фақирларга келган ачинарли очлик ва қаҳатнинг сабаби, рўзанинг ширин очлигини чекмаганлари ва бойларга келган зарар ва йўқотишнинг сабаби ҳам, закот ўрнида қайқовчилик қилишларидир. Ва Анадолунинг бир уруш майдони бўлмаслигининг сабаби, اِلَّا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا муқаддас калимасининг ҳақиқатини фавқулодда бир суратда юз минг инсонларнинг қалбларига таҳқиқий бир тарзда дарс берган Рисола-и Нур бўлганини жуда кўп аломатлар ила ва шогирдларидан минглаб ҳақиқат ва диққат аҳлининг қаноатлари исбот этар.

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Рисола-и Нурнинг кичик ва маъсум шогирдларидан эллик-олтмиш талаба ёзган нусхалари бизга ҳам юборилган. Биз ҳам у парчаларни уч жилд ичида жам этдик. Ҳам у маъсум шогирдларнинг баъзиларини исмлари ила қайд этдик. Масалан: Умар ўн беш ёшда, Бекир тўққиз ёшда, Ҳусан ўн бир ёшда, Ҳофиз Наби ўн тўрт ёшда, Мустафо ўн тўрт ёшда, Мустафо ўн уч ёшда, Аҳмад Зеки ўн уч ёшда, Али ўн икки ёшда, Ҳофиз Аҳмад ўн икки ёшда... Бу ёшда яна кўп болалар бор, узун бўлмасин дея ёзилмади. Хуллас, бу маъсум болалар Рисола-и Нурдан олган дарсларининг ва ёзганларининг бир қисмини бизга юборганлар. Биз ҳам уларнинг исмларини бир жадвалга киргиздик. Буларнинг, бу замонда, бу жиддий ҳаракатлари кўрсатмоқдаки, Рисола-и Нурда шундай маънавий бир завқ ва жозибадор бир нур борки, мактаблардаги болаларни ўқишга шавқ ила чорламоқ учун ижод этганлари ҳар нави хурсандчилик ва ташвиқларга ғалаба этажак бир лаззат, бир сурур, бир шавқ Рисола-и Нур бермоқдаки, болалар бундай ҳаракат этмоқдалар. Ҳам бу ҳол кўрсатмоқдаки, Рисола-и Нур илдиз отмоқда. Иншааллоҳ, ортиқ ҳеч бир нарса уни қўпаролмаяжак. Келажак наслларда давом этажак. Айнан бу маъсум кичик шогирдлар каби, Рисола-и Нурнинг жозибадор доирасига кирган уммий кексаларнинг ҳам, қирқ-эллик ёшдан сўнгра Рисола-и Нурнинг хотири учун ёзишни бошлаб ёзганлари қирқ-эллик парчани икки-уч мажмуа ичида киргиздик. Бу уммий кексаларнинг ва қисман чўпон ва йигитларнинг, бу замонда, бу ажиб шароит ичида ҳар нарсадан устун қўйиб Рисола-и Нур ила бу суратда машғул бўлишлари кўрсатмоқдаки, бу замонда Рисола-и Нурга нондан зиёда эҳтиёж борки, хирмончилар, деҳқонлар, чўпонлар, йигитлар зарурий эҳтиёжлардан зиёда Рисола-и Нур ила машғул бўлишлари Рисола-и Нурнинг ҳаққониятини кўрсатмоқдалар.

Бу жилдда оз, бошқа олти жилдда маъсумларнинг ва кекса уммийларнинг ёзувларининг тасҳиҳида кўп заҳмат чекдим. Вақт изн бермаётган эди. Хотиримга келди ва маънан дейилдики: Зерикма, буларнинг ёзувлари тез ўқилмаганидан, шошқалоқларни аста-аста ўқишга мажбур этганидан, Рисола-и Нурнинг озуқа ва таом ҳукмидаги ҳақиқатларидан ҳам ақл, ҳам қалб, ҳам руҳ, ҳам нафс, ҳам ҳис ҳиссаларини олиб биладилар. Бўлмаса, ёлғиз ақл жузъий бир ҳисса олар, бошқалар оғуқасиз қола оларлар. Рисола-и Нур бошқа илмлар ва китоблар каби ўқилмаслиги керак. Чунки ундаги таҳқиқий иймон илмлари бошқа илмларга ва маърифатларга ўхшамас. Ақлдан бошқа кўп инсоний латифаларнинг ҳам қувват ва нурларидир.

Ал-ҳосил, маъсумларнинг ва уммий кексаларнинг нуқсон ёзувларида икки фойда бор:

Биринчиси, ўйлаб ва диққат ила ўқишга мажбур этмоқдир.

Иккинчиси, у маъсумона ва холисона, самимий ва ширин тилларидан, дарсларидан Рисола-и Нурнинг ширин ва чуқур масалаларини лаззатли бир ҳайрат ила тингламоқ, дарс олмоқдир.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Намоз тасбеҳотининг сирига кўра, қандайки намоздан сўнгра тасбеҳ ва зикр ва таҳлил ила хатма-и муаззама-и Муҳаммадия ва зикр ва тасбеҳ этган ва рўйи замин қадар кенг бир ҳалқа-и таҳмидоти Аҳмадия доирасига тасаввуран ва ниятан кирмоқ мадори фуюзот бўлгани каби, мен ва биз ҳам Рисола-и Нурнинг кенг доира-и дарсида ва ҳалқа-и анворида дарс олган ва ишлаган минглаб маъсум лисонларнинг муборак кексаларнинг дуоларига ва солиҳ амалларига ҳиссадор бўлмоқ ва дуоларига омин демоқ ҳукмида бўлиб, улар ила таййи макон этиб ғайбан елкама-елка, тиззама-тизза бўлмоқ хаёли ила ва нияти ила ва тасаввури ила ўзимизни фавқулодда бахтиёр биламиз. Хусусан, охир умримда бундай қийматдор маънавий авлодларни ва юзлаб Абдурраҳмонларни топмоқ мен учун дунёда Жаннат ҳаёти ҳукмига ўтмоқда.

Ўтган Рамазони Шарифда, хасталик муносабати ила, ҳар бир қардошим менинг ҳисобимга бир соат ишлашининг буюк бир натижасини айналяқийн ва ҳаққаляқийн кўрганимдан, бундай дуолари рад этилмас маъсумларнинг ва муборак кексаларнинг ва устозларининг менинг ҳисобимга бўлган дуолари ва ишлашлари менинг Рисола-и Нурга хизматимнинг ухровий бир боқий натижасини дунёда ҳам менга кўрсатди.

Қардошингиз

Саид Нурсий

Рисола-и Нур ўз содиқ ва саботкор шогирдларига қозонтирган жуда буюк фойда ва қозонч ва жуда ҳам қийматдор натижага муқобил, ҳаққи бўлиб, у шогирдлардан тўлиқ ва холис бир садоқат ва доимий тебранмас бир сабот истар. Ҳа, Рисола-и Нур ўн беш санада мадрасада қозонилган қувватли таҳқиқий иймонни ўн беш ҳафтада ва баъзиларга ўн беш кунда қозонтирганига, йигирма минг зот, тажрибалари ила шаҳодат этарлар. Ҳам "Ухровий амалларда шериклик" дастури ила, ҳар бир шогирдининг ҳар бир кунда минглаб холис лисонлари ила этилган мақбул дуолари ва минглаб салоҳат аҳли ишлаган солиҳ амалларининг мисл савобларини қозонтириб ҳар бир ҳақиқий содиқ ва саботкор шогирдларини амал жиҳатидан минглаб одам ҳукмига келтирганига далил, кароматкорона ва тақдиркорона Имом Алининг уч хабари ва Ғавси Аъзам ғайбий кароматидаги таҳсинкорона ва тавшиқкорона башорати ва Қуръони Мўъжиз-ул Баённинг қувватли ишоралари у холис шогирдларнинг саодат аҳли ва Жаннат аҳли бўлишларини жуда қатъий исбот этарлар. Албатта, бундай бир қозонч ундай ҳақ истар. Модомики ҳақиқат будир, Рисола-и Нур доирасининг яқинида бўлган илм аҳли ва тариқат аҳли ва сўфий-машраб зотлар унинг жараёнига кирмоқ ва илм ва тариқатдан келган сармоялари ила унга қувват бермоқ ва кенгайишига ҳаракат қилмоқ ва шогирдларини ташвиқ этмоқ ва бир муз парчаси бўлган анониятини тўлиқ бир ҳовуз қозонмоқ учун у доирадаги оби ҳаёт ҳовузига отиб эритмоқ керакдир. Бўлмаса, бошқа бир йўл очмоқ ила ҳам у зарар қилар, ҳам бу мустақим ва метин Қуръон йўлига билмасдан зарар берар, балки зиндиқога билмасдан бир нави ёрдам ҳисобига ўтар.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Бу айбномадан тушунилдики, ҳукуматнинг баъзи рукнларини алдаб бизга қарши чорлаган яширин зиндиқларнинг режалари натижасиз қолиб ёлғон чиқди. Ҳозир бир баҳона бўлиб, жамиятчилик ва комитетчилик исноди ила, ёлғонларини яширишга уринмоқдалар. Ва бунинг бир асари бўлиб, мен билан ҳеч кимни кўриштирмаётирлар. Гўё кўришган бирдан биздан бўлар. Ҳатто катта маъмурлар ҳам кўп чекинмоқдалар ва менга машаққат бердирмоқ ила ўзларини амирларига севдирмоқдалар. Хусусан (حا ص م د بر ) мен эътирозноманинг охирида, бу келган ифодани дер эдим, фақат бир фикр моне бўлди. Ифода шудир: Ҳа, биз бир жамиятмиз ва шундай бир жамиятимиз борки, ҳар асрда уч юз миллион доҳил мансублари бор. Ва ҳар кун беш марта у муқаддас жамиятнинг қонун-қоидалари ила, камоли ҳурмат ила алоқаларини ва хизматларини кўрсатмоқдалар.

мудаққас дастури ила, бир-бирининг ёрдамига дуолари ила ва маънавий қозончлари ила югурмоқдалар. Хуллас, биз бу муқаддас ва муаззам жамиятнинг фардлариданмиз ва хусусий вазифамиз ҳам Қуръоннинг иймоний ҳақиқатларини таҳқиқий бир суратда иймон аҳлига билдириб, уларни ва ўзимизни иъдоми абадийдан ва доимий ҳибси мунфариддан қутқармоқдир. Бошқа дунёвий ва сиёсий ва ҳийлали жамият ва комитетлар ила муносабатимиз йўқдир ва таназзул этмаймиз.

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Асло, асло дунё жараёнлари, хусусан сиёсат жараёнлари ва айниқса хорижга боққан жараёнлар сизни айрилишга отмасин, қаршингизда иттиҳод этган залолат фирқаларига қарши сизни паришон этмасин,

дастури Раҳмоний ўрнига,

дастури шайтоний ҳукм этиб, малак каби бир ҳақиқат қардошига адоват ва ал-ҳаннос каби бир сиёсат дўстига муҳаббат ва тарафдорлик ила зулмига ризо кўрсатиб, жиноятига маънан шерик айламасин.

Ҳа, бу замондаги сиёсат қалбларни бузиб, асабий руҳларни азоб ичида қолдирар. Қалб саломатлиги ва руҳ истироҳати истаган одам сиёсатни ташлаши керак. Ҳа, ҳозир ер куррасида ҳаркас ё қалбан, ё руҳан, ё ақлан, ё баданан келган мусибатдан ҳиссадорликдан азоб чекмоқда, паришондир. Айниқса залолат аҳли ва ғафлат аҳли марҳамати умумия-и Илоҳиядан ва Ҳикмати Томма-и Субҳониядан хабарсиз бўлганидан, риққати жинсия сабаби ила нави башар ила алоқадор бўлганидан, ўз аламидан бошқа нави башарнинг ҳозирги аламли ва даҳшатли аламлари ила ҳам аламзада бўлиб азоб чекмоқда. Чунки, кераксиз ва бефойда бир суратда, ҳақиқий вазифаларини ва зарур ишларини ташлаб, офоқий ва сиёсий урушларга ва коинотнинг ҳодисаларини мароқ ила тинглаб, қўшилиб, руҳларини эсанкираган, ақлларини кераксиз ишлар ила овора этганлар. "Зарарга рози бўлганга марҳамат этилмас" маъносида

асосий қоидаси ила, шафқат ҳаққини ва марҳамат лаёқатини ўзларидан маҳрум қилганлар. Уларга ачинилмас ва шафқат этилмас. Ва кераксиз бошларига бало келтирмоқдалар. Мен тахмин этаманки, бутун ер куррасининг бу ёнғинида ва тўфонларида қалбининг саломатини ва руҳининг истироҳатини муҳофаза этган ва қутқарган ёлғиз ҳақиқий иймон аҳли ва таваккал ва ризо аҳлидир. Бунинг ичида энг зиёда ўзини қутқарганлар, Рисола-и Нур доирасига садоқат ила кирганлардир. Чунки улар Рисола-и Нурдан олган таҳқиқий иймон дасрларининг нури ила, кўзи ила ҳар нарсада Раҳмати Илоҳиянинг изини, юзини кўриб, ҳар нарсада камоли ҳикматини, жамоли адолатини мушоҳада этганларидан, камоли таслимият ва ризо ила Рубубияти Илоҳиянинг ижроотидан бўлган мусибатларни таслимият ила ва кулиб қаршилайдилар, ризо кўрсатадилар. Ва марҳамати Илоҳиядан янада олдин шафқатларини сурмайдиларки, алам ва азоб чексинлар. Хуллас, бу ҳақиқатга биноан, ёлғиз ухровий ҳаётнинг эмас, балки дунёдаги ҳаётнинг ҳам саодат ва лаззатини истаганлар, ҳадсиз тажрибалар ила, Рисола-и Нурнинг иймоний ва Қуръоний дарсларида топа олар ва топмоқдалар.

Саид Нурсий

ҚАСТАМЎНУДА БАДИУЗЗАМОНГА САККИЗ САНА ХИЗМАТ ҚИЛГАН МАҲМАД ФАЙЗИ ИЛА ҚИЙМАТДОР БИР НУР ТАЛАБАСИ БЎЛГАН АМИННИНГ БИР МАКТУБИДИР

Жуда севгили, жуда қийматдор, жуда мушфиқ устозимиз афандимиз ҳазратлари,

Аввало: Лайла-и Меърожингизни табрик этар, қўлларингиздан ўпар, қусуримизнинг афвини илтимос қилариз.

Устозимизнинг таржима-и ҳолини мароқ этганларга деймизки:

Қуръони Ҳаким ўттиз уч оятларининг иъжозкор ишораси ила, Имом Али Розияллоҳу Анҳ Жалжалутия ва Аржузасида кароматкор далолати ила, Ғавси Аъзам Қуддиса Сирруҳу башораткор баёнлари ила, Устозимизнинг ҳақиқий таржима-и ҳолини ва Рисола-и Нурнинг ҳақиқий моҳиятини баён этганлар.

Устозимизнинг маънавий шахсини билмоқ истаганлар Рисола-и Нурнинг Ишорати Қуръония ва Каромати Алавия ва Каромати Ғавсия рисолаларини ва Рисола-и Нурнинг бошқа парчаларини диққат ила тадқиқот қилишлари лозимдир. Ёлғиз бизнинг Устозимиз ҳақидаги қатъий қаноатимиз шудирки: Нур Исми ва Ҳаким Исмига мазҳарият ила, Қуръони Ҳакимнинг хазинасидан ноил бўлган ҳақиқатлар ва маорифни, таҳдиси неъмат мақсади ила башарга эълон этган бу аллома-и зифунун Бадиуззамон Ҳазратлари, ахлоқи Муҳаммадия Алайҳиссалоту Вассалам ила хулқланган, нафс ва ҳаво барзоҳларидан ўтган, макорими ахлоқнинг энг мумтоз ва мустасно бир тимсоли мужассами бўлиб бу асрда бўлган. Ҳозирга қадар бутун ҳаётида ҳайратга лойиқ бир улувви ҳиммат ва сукунат ва иффат ва маҳвият ичида яшаган. Қалб бойлиги, таваккал ва қаноати ҳориқулода, маишат ва қиёфаси жуда оддий ва макорими ахлоқи жуда фавқулодда, дунёга зарра қадар майл ва муҳаббат этмас.

Ҳам шундай бир тарзда иззати илмияни ҳаётда муҳофаза этганки, асло ҳеч кимга арзи ифтиқор этмаслик ҳаётининг энг муҳим бир дастури бўлгандир. Дунё ўзларига таважжуҳ этган бўлса ҳам, ундан юз ўгирган Устозимиз ҳаёт эҳтиёжларида Жаноби Ҳақнинг инояти ила, иффат ва поклигини доимо муҳофаза этар. Садақа, закот ва ҳадяларни олмас. Яқийнан биламизки, Қастамўнуда бўлганлари замон, ўтирган уйларининг ижара ҳақини бермоқ учун кўрпаларини сотдилар да, яна ҳеч бир сурат ила ҳадя қабул этмадилар.

Ҳам Устозимиз такаллуф ва тааззумдан асло хушланмас ва талабаларининг ҳам такаллуф қайдидан ҳур бўлишларини амр этар. Ва дерларки: "Такаллуф шаръан ва ҳикматан ёмондир, чунки такаллуф савдоси инсонни ҳадди маруфни тажовузга чорлар. Мутакаллиф бўлганлар баъзан худбинона бир тазоҳур ва тафохур ҳолати ва вақтинчалик совуқ бир риёкор вазиятни кўрсатишдан қутулмас. Ҳолбуки буларнинг иккиси ҳам ихлосни задалар".

Ҳам Устозимиз ғоят мутавозедир. Тафаввук ва тамайюз орзуларидан, шухрат савдоларидан зиёдаси ила тийиларлар. Ўзларига махсус пок машраби у каби жон сиқувчи нарсалардан олийдир. Ҳаркасга, хусусан кексаларга ва болаларга ва фақирларга юмшоқлик ва мулойимлик ила ухувваткорона бир холис муомалада бўларлар. Муборак юзларида мабоҳат ва башошат ила қоришиқ бир нури виқор порлар. Ҳайбат ила баробар дўстлик ва яқинлик асарлари ҳам кўринар. Доимо мутабассум бўларлар. Фақат баъзан тажаллиётнинг муқтазоси бўлиб ҳайбат ва жалол назари шу даража тазоҳур этарки, ортиқ у пайт ёнида бўлиб да сўз айтмоқ истаган одамнинг, одатда тили тутилар, не сўйламоқ истагани англашилмас. Бу ожизлар кўп марта бу ҳолни мушоҳада этдик.

Устозимизнинг оз сўйламоқ одатидир. Фақат, сўйлаганини важиз сўйлар, ҳар ҳолда ҳикмат дастури бўлиб жуда маънодор ва жуда қамровли биттадан жамиюл калимдирлар.

Устозимиз на бировни ёмонлар ва на ёнида бировни ғийбат эттирар. Булардан асло хушланмас. Нуқсон ва хатоларни сатр этарлар. Ҳам шу қадар ҳусни зонга соҳибдирки, ҳатто ўзи ҳақида бир нолойиқ сўз таблиғ этганга: "Асло, бу ёлғондир. Бу сўзни айтди деганинг зот бундай айтмас",- дерлар.

Устозимизнинг нафс ила мужоҳадада бир русуҳ ва ихтисоси бордирки, асло ҳузузоти нафсонияларига хизмат этмаслар. Бир инсонга кифоя қилмаяжак қадар оз ерлар ва оз ухларлар. Кечалари эрталабга қадар диққат тортувчи бир ҳоли ҳошиона ила убудиятда бўларлар. Ёз ва қиш бу одатлари ўзгармас. Таҳажжуд ва муножот ва вирдларини асло тарк этмаслар. Ҳатто бир Рамазони Шарифда жуда шиддатли хасталикда, олти кун бир нарса емасдан савми висол ичида убудиятдаги мужоҳадаларини тарк этмадилар. Қўшнилари ҳар замон дерларки: "Биз сизнинг Устозингизнинг саккиз сана ёз ва қиш кечалари, айни вақтларда эрталабга қадар ҳазин ва муҳриқ садоси ила муножот овозларини тинглар ва бундай оралиқсиз давомли мужоҳадасига ҳайратлар ичида қолардик".

Ҳам Устозимиз таҳорат ва шаръий тозаликка сўнг даража риоя этар, ҳар замон таҳоратли бўлар, асло муборак вақтини бўш кечирмас. Ё Рисола-и Нур таълифи ила ёки тасҳиҳи ила машғул ёки Муножоти Жавшанияни қироат ва саждагоҳи убудиятда қоим ёки тафаккури аъло-и Илоҳий баҳрига ғарқ бўлган бўларди. Аксарият ила, ёз замони шаҳардан узоқ ўрмонли тоғ бор эди. Устозимиз ила у ерга борар эдик. Йўлда ҳам Рисола-и Нур тасҳиҳ этарлар, ҳам бу ожиз талабалари ўқиган рисолаларига диққат этарлар ва тасҳиҳ учун хатоларини айтарлар ва ёхуд эски таълиф этганларидан бирисидан дарс берарлар. Бу сурат ила йўлда ҳам муборак вақтини вазифа ила ўтказар эдилар. Ҳа, биз эътироф этамизки, Устозимизнинг нутқидаги латофат ва улфатидаги ҳаловат шу даража файз бахш этардики, инсон эрталабдан оқшомга қадар у вазиятда дарс олса, йўл юрса, асло зерикмоқ эҳтимоли йўқ эди.

Ҳам Устозимиз Рисола-и Нур хизматини ҳар нарсадан устун қўярлар ва дер эдиларки: "Йигирма санадир Қуръони Ҳакимдан ва Рисола-и Нурдан бошқа бир китобни на мутолаа этганман ва на ёнимда сақлаганман, Рисола-и Нур кифоя келмоқда". Ҳа, Файёзи Мутлақ тарафидан бутун ҳақоиқи Қуръония қалби мунавварига илҳом ва илқо-и куллий ила файзланар да, Қуръони Мўъжиз-ул Баёндан бошқа нимага муҳтож бўлар? Бундан шубҳаси бўлганлар Рисола-и Нурга диққат этсинлар. Жаноби Ҳақ Устозимизга Рисола-и Нурнинг таълифида шундай бир иқтидори бадиъ эҳсон этгандирки, бу ҳаркасга насиб бўладиган хислатлардан эмасдир. У ҳориқо Нур Рисолалари, ҳар бири ғурбатда, хасталик ичида, тоғда, боғда, котибсиз таҳаммули мушкул ғоят оғир шароит доҳилида, зоҳирий қанча қийинчиликлар ила майдонга келган ва мўъминларнинг ёрдамига етишгандир. Фақат, Жаноби Ҳаққа шукр бўлсинки, инояти Илоҳия ҳориқо бир тарзда Устозимизга фавқулодда муваффақият эҳсон этгандир. Хуллас, бу сирдандирки, Жаноби Ҳақ унга коинотни бир китоби самовий ва ерни бир саҳифа каби кашф ва шуҳуд ила биҳаққаляқийн ўқийдиган бир иқтидор берган, маҳзи иноят ила бундай муқаддас бир асарга соҳиб қилгандир.

Ҳа, оёти ташриияни ичига олган Қуръони Мўъжиз-ул Баённинг ҳақиқатлар ва маорифини ва оёти кавнияни қамраган китоби кабири коинотнинг вазифалар ва маъноларини баён этиб, маърифатуллоҳнинг энг юксак даражаларига юксалишга нави башарни ташвиқ этган ва бугунги кунда ўлишга юз тутган қалбларни ҳам изни Илоҳий ила титратиб жонлантириш қадар ҳориқо бир асари бадиъа, бир сараёни сариъа бўлган Рисола-и Нур ила нашри ҳақоиқ этган бу вужуди масъуд ила башарият ифтихор этмоқ лозим келаркан, жуда ғарибдирки, шақоват аҳли тарафидан заҳар берилишга жасорат ва тош оттирилишга ҳам журъат этилмоқда. Ҳа اَشَدُّ الْبَلَٓاءِ عَلَى الْاَنْبِيَٓاءِ ثُمَّ الْاَوْلِيَٓاءِ сири ила, Анбиёнинг вориси бўлганларнинг турли-турли балоларга дучор бўлишлари ҳикмати Илоҳия тақозосидан бўлиши ила, у зумра-и муборака каби, Устозимиз ҳам қанча балоларга ҳадаф бўлгандир. Ҳатто Қастамўнуга илк ташриф этганлари замон, болалар бир бадбахт қароқчи тарафидан ташвиқ этилиб, таҳорат олмоқ учун чашмага чиққанлари вақт тош отганлар... Фақат Устозимиз доимо кўрган азо ва жафоларга улул-азмона сабр ва таҳаммул этар. Ҳам сафо-и садрга ва саломати қалбга соҳиб бўлганликларидан, у болаларга ҳам ҳиддат этмасдан буюрдиларки: "Булар Сура-и Ёсиндан муҳим бир оятнинг нуктасини кашфимга сабаб бўлдилар" дея уларга дуо этадилар. Сўнгра бу болалар Устозимизнинг дуолари баракоти ила шоёни ҳайрат бир ҳол касб этдиларки, Устозимизни узоқ-яқин қаерда кўрсалар, югуриб ёнига келарлар, муборак қўлини ўпарлар, дуосини олардилар.

Ҳам Устозимизнинг ҳориқо ҳоллари ва шоёни ҳайрат ғаройиб аҳволлари, бошда Рисола-и Нур бўлиб жуда кўпдир. Ҳа, биз эътироф этамизки, Устозимиз бизнинг қалб хотираларимизни биздан зиёда ўқир, кўп марта хабаримиз бўлмаган бир масаладан бизларни шиддатли ташвишланиш ила огоҳлантирарлар, бизни ҳайратда қолдирарлар. Фақат кунлар ўтгандан сўнгра айнан Устозимиз огоҳлантирган нарса ила қаршилашар, ақлимиз бошимизга келарди. Устозимиз ила тоғга кетганимиз замон, ҳали шаҳарга қайтиш замони келмасдан, бирдан Устозимиз турарлар, бизга ҳам амр этардилар. Ҳикматини сўрамоқ истаганимизда: "Тез кетайлик, Рисола-и Нур хизмати учун бизни кутмоқдалар". Ҳақиқатдан, шаҳарга қайтганимизда, мутлақо муҳим бир Рисола-и Нур шогирди бизни кутаётган бўлар ёки бир неча марта келиб кетганини қўшнилар хабар берарларди. Яна бир кун, Мавлоно Холид (Қ.С.) Ҳазратларининг Кичик Ошиқ номли бир талабасининг наслидан муборак бир хоним,

ёнида {(Ҳошия) У хоним "Осия" дир.} кўп саналардан бери муҳофаза этган Мавлоно Ҳазратларининг яктагини Рамазони Шарифда табаррукан Устозимизнинг ёнида қолсин дея Файзи ила юборар. Устозимизнинг ҳамон Амин қардошимизга ювмоқ учун амр этиб Жаноби Ҳаққа шукр этишни бошлар. Файзининг хотирига: "Бу хоним мен билан йигирма кун учун юборди! Устозим недан соҳиб чиқмоқда?" дея ҳайратлар ичида қолар. Сўнгра у хонимни кўрар, у хоним Файзига дерки: "Устоз ҳадяларни қабул этмаганидан, бу сурат ила балки қабул этар дея шундай айтган эдим. Фақат омонат унингдир, жонимиз ҳам фидо бўлсин" дер, у қардошимизни ҳайратдан қутқарар. Ҳа, муборак Устозимизнинг у яктакни қабули Мавлоно Холиддан сўнгра вазифа-и тажаддуди диннинг ўзларига ўтишига бир аломат деб билганликларидандир, дерлар. Ҳамда шундай бўлмоқ лозим. Чунки Саҳиҳ Ҳадисда:

буюрилган. Мавлоно Ҳазратларининг валодати бир минг бир юз тўқсон уч, Устозимиз Ҳазратларининг эса бир минг икки юз тўқсон учдир. Бу ҳадиснинг тўлиқ изоҳи Рисола-и Ғавсияда бордир.

Устозимиз ора-сира бизларга, хусусан Файзига латифа тарзида буюрар эдиларки: "Жазонгиз бор, таъзир еяжаксиз, қамоққа кетажаксиз..." дея Денгизли қамоғимизни бизга рамзан хабар бериб ҳам бизни огоҳлантирар, ҳам қабл-ал вуқуъ бир муҳим ҳодисани кашфан баён этар эдилар. Ҳақиқатдан кўп ўтмади, Устозимизнинг дегани чиқди.

Яна Денгизли қамоғи ҳодисасидан аввал буюрдиларки: "Қардошларим, кўпдандир саккиз санадар ортиқ бир ерда қолмаганман. Ҳозир бу ерга келганимга саккиз сана бўлмоқда. Бу сана, ҳар ҳолда ё вафот этаман ёки бошқа ерга нақл этаман",- дея Қастамўнудан кетишларини хабар берар эдилар.

Ҳам Денгизли қамоғи мусибатидан аввал Устозимиз буюрар эдиларки: "Қардошларим, Рисола-и Нурга бир нечта жиҳатда ҳужум ҳис этмоқдаман, зиёда эҳтиёт этингиз". Ҳақиқатдан кўп ўтмади, Истанбулда бир кекса домла, билмасдан, бир Рисоланинг бир масаласига эътироз этади. Сўнгра эски фатво амини марҳум Али Ризо Афанди Ҳазратлари у домланинг эътирозини рад ва Рисола-и Нурнинг ҳаққониятини тўлиқ тасдиқ этади.

Бир муддат сўнгра, бир ҳайвон чўчиб, устозимизнинг оёғини жароҳатлайди. Ойларча, изтироблар ичида, убудият вазифасини ва Рисола-и Нурнинг муқаддас хизматини кўп қийинчиликлар ила адо эта олди. Сўнгра тоғда мудҳиш бир заҳарланишдан чиққан ғоят оғир суратда хаста экан, Денгизли қамоғи тавқифи майдонга чиқди. Фақат у фарди фарид, таҳаммули жуда мушкул бу даҳшатли ҳолда ҳам иймон ва Қуръон хизматидаги метин азмини, ҳам убудиятдаги вазифаларини адога сўнг даража ғайрат этиб асло сустлик қилмасдан улул-азмона бир сабр ила сабот этар эди. Яна Устозимиз тавқифимиздан аввал дафаларча буюрар эдиларки: "Дунё аҳли Рисола-и Нурга илишмасинлар, илишсалар, офатларнинг ҳужумига сабаб бўларлар". Ҳақиқатдан ҳаркасча маълумдирки, Рисола-и Нур шогирдлари тавқиф этилар-этилмас ҳар тарафда офатлар, зилзилалар, хасталиклар бошларди, то Рисола-и Нурнинг ҳаққонияти тасдиқ бўлиниб ватанга фойдали бўлгани эътироф этилгунгача кўп ерларда, жумладан, Қастамўнуда зилзила давом этди. Ҳатто Қастамўнунинг тарихий юксак қалъаси (ки баъзи рисолаларнинг мадрасаси ҳукмига ўтди) Рисола-и Нурга ва муаллифи бўлган Устозимизга иштиёқ ва ҳасратидан мотам тутиб, энг соғлом илдизли тошларини пастга отиб, Устозимизнинг ғайбий хабарини моддатан тасдиқ этгандир.

Устозимиз тавқифимиздан аввал буюрар эдиларки: "Рисола-и Нурга мудҳиш бир ҳужум режаси бор, фақат мароқ этмангиз. Хушхабар, Инояти Илоҳия ёрдамимизга етишажак. Шундайки:

Бугун ўқимоқ учун Ҳизби Аъзами Нурийни очган эдим, бирдан қаршимга:

ояти чиқди. Маънан, "Менга боқ!" деди. Мен ҳам боқдим. Кўрдимки, маъносининг кўп табақаларидан, хусусан ишорий ва жифрий маъноси ила ҳам қамоқ мусибатига, ҳам нажотимизга ишора ва бизга башорат этмоқда" буюрдилар. Хуллас, Денгизли маҳкамаси бароат қарори бермасдан тўққиз ой аввал, шубҳасиз, бу оятнинг хазинасидан олган жавҳарини изҳор этиб, ҳам бу ояти кариманинг муҳим иъжоз нуктасини кашф, ҳамда бу маънавий қувватга муҳтож заиф талабаларига хушхабар бермоқ ила бизларни масрур айлагандирлар. Бу оятнинг тўлиқ изоҳи Денгизли Мудофаасида ва Иловаларидадир.

Замоннинг нодир нусхаси бўлган Устозимиз ғоят шижоатли ва метин ва улул-азмона бир фавқулодда жасоратга соҳиб бир лисон-ул ҳақдирки, ҳақ йўлида сўз сўйламоқдан чекинмас ва лавми лаимдан қўрқмаслар. Бир кун, "Бисмиллоҳ" ёзувли қабр тошларини зовурлар устига қўяркан кўрарлар. У ерда дунёча муҳим зотлар ҳозир бўлганликлари ҳолда, ҳеч ким айтмаган ғоят аччиқ сўзлар ила у ҳақсиз ишга ва яна бошқа ҳақсиз ишларга ҳам садди садид бўлгандирлар.

Ҳам мамлакатимизда ҳар ким устозимизни ранжида этишга жасорат этган бўлса, Рисола-и Нурга зарар келтирган бўлса, мутлақо ёмон оқибатга дучор бўлгандирлар. Баъзилари ичига кириб ақллари бошларига келган бўлса ҳам, баъзилари бўлса жазоларини чеккандирлар. Бу воқеаларнинг баъзилари Иловаларда ёзилгандир.

Ал-ҳосил: Муборак Устозимизнинг камол сифатларини ва аҳволининг гўзалликларини биз каби ожизларнинг ҳаққи ила тасвир ва таъриф эта олишига имкон йўқдир. Холиқи Зулжалол Вал Жамол Ҳазратлари Устозимизни бир вужуди мустасно қилиб яратган ва тавфиқи Илоҳиясига мазҳар қилгандир. Не саодат унга-ки, унинг шахсан машғул бўлган ва аҳамият ила ташвиқ ва тавсия этган Рисола-и Нур ила хизмати Қуръония ва иймонияда бўлсин ва Рисола-и Нурдан дарсини олган бўлсин...

Устозимиз мамлакатда бўлганда, оралиқсиз нашри ҳақоиқ айлаган ва бизнинг саодатимиз учун файз бахш этган муборак нафасини сарф этгандир. Жаноби Арҳамурроҳимийндан бутун руҳи жонимиз ила ниёз этамизки, "Маҳшар кунида ҳам бизларни: اَلسَّع۪يدُ سَع۪يدٌ ف۪ى بَطْنِ اُمِّه۪ ҳадиси шарифига мазҳар бўлган Устозимиз дафина-и улум ва фунун, бадиъулбаён аллома-и Бадиуззамон Саид Нурсий Ҳазратлари ила бирликда ҳашр этсин. Токи, у қурқинч кунда нурли, мушфиқ, муборак қўли ила қўлимизни тутсин, ҳузури Расули Акрам Алайҳиссалоту Вассаламга бизни этсин, Иншааллоҳ!..."

Рисола-и Нур Шогирдларидан

ФАЙЗИ, АМИН

Бадиуззамон Ҳазратлари Қастамўнуда экан, "Оят-ул Кубро" номи ила Жаноби Ҳақнинг борлигини, бирлигини, коинотдаги мавжудотнинг лисонлари ила исбот этган муаззам бир рисола ёзгандир.

Бу рисола учун устозимиз, "ҳозирги даҳшатли тахриботга қарши бир ҳақиқати Қуръония ва бир садди аъзамдир" дегандир.

Қалбга келгани каби тез ёздирилган, биринчи қоралама ила қаноат қилингандир. Устоз, "Ёзган вақтим ирода ва ихтиёрим ила бўлмаганини ҳис этганимдан, ўз фикрим ила танзим ёки ислоҳ этишни мувофиқ кўрмадим" буюргандир.

Бу рисола илк дафа яширин равишда чоп эттирилганлиги учун, Устоз ва талабаларининг қамалишига сабаб бўлган бўлса ҳам, кейинчалик Денгизли ва Анқара Оғир Жазо Маҳкамалари, икки саналик тадқиқотларидан сўнгра бароатларига ва рисолаларнинг қайратилишига иттифоқ ила қарор бергандирлар.

Имом Али (Р.А.) ғайбни билган назари ила бу рисолани кўрган, "Қасида-и Жалжалутия" сида бу рисоланинг аҳамиятига ва мақбулиятига ишора этиб وَ بِالْاٰيَتِ الْكُبْرٰى اَمِنّ۪ى مِنَ الْفَجَتْ ифодаси ила уни шафоатчи қилиб дуо этгандир.

Бу Оят-ул Кубронинг тадқиқи натижасида Устоз ва талабаларининг бароат ила қамоқдан қутулишлари Имом Али (Р.А.) нинг бу дуосининг қабулини исбот этгандир.

Бу асрдаги залолат жараёнлари Мусулмонларнинг иймонларида шиддатли бир тахрибот қилмоқ ташаббусига қарши бу Ҳақиқати Қуръониянинг бир садди аъзам бўлиб мақом муносабати ила бу ерга киргизилиши мувофиқ кўрилди...

(Тавҳид ҳақида икки мақомдан иборат Еттинчи Шуа бўлган Оят-ул Кубро Рисоласининг Иккинчи Мақомининг бир қисмидир.)

Бу муаззам оят каби жуда кўп Қуръон оятлари бу коинот Холиқини билдирмоқ жиҳатида ҳар вақт ва ҳаркаснинг энг кўп ҳайрат ила боқиб завқ ила мутолаа этган энг порлоқ бир тавҳид саҳифаси бўлган самовотни энг бошда зикр этишларидан, энг бошда ундан бошламоқ мувофиқдир.

Ҳа, бу дунё мамлакатига ва мусофирхонасига келган ҳар бир мусофир кўзини очиши билан кўрадики: Ғоят карамкорона бир зиёфатгоҳ ва ғоят санъаткорона бир намойишгоҳ ва ғоят ҳашаматкорона бир лашкаргоҳ ва таълимгоҳ ва ғоят ҳайраткорона ва шавқлантирувчи бир сайронгоҳ ва томошагоҳ ва ғоят маънодор ва ҳикматпарварона бир мутолаагоҳ бўлган бу гўзал мусофирхонанинг соҳибини ва бу китоби кабирнинг муаллифини ва бу муҳташам мамлакатнинг султонини танимоқ ва билмоқ учун шиддат ила мароқ этаркан, энг бошда кўкларнинг нур жилоси ила ёзилган гўзал юзи кўринар: "Менга қара, қидирганингни сенга билдираман!" дер. У ҳам қарар, кўрарки:

Бир қисми Еримиздан минг марта катта ва у катталардан бир қисми замбарак ўқидан етмиш марта тез юз минглаб самовий жисмларни тиргаксиз туширмасдан сақлаган ва бир-бирига тўқнаштирмасдан фавқулодда тез ва баробар кездирган, ёғсиз сўндирмасдан доимо у ҳадсиз чироқларни ёндирган ва ҳеч бир шовқин ва ихтилол чиқармасдан у ниҳоясиз катта жисмларни идора этган ва Қуёш ва Ойнинг вазифалари каби ҳеч исён эттирмасдан у жуда катта махлуқларни вазифалар ила ишлаттирган ва икки қутбнинг доирасидаги ҳисоб рақамларига сиғмаган бир ниҳоясиз узоқлик ичида айни замонда, айни қудрат ва айни тарз ва айни муҳри фитрат ва айни суратда, баробар, нуқсонсиз тасарруф этган ва у жуда катта тажовузкор қувватларни ташиганларни тажовуз эттирмасдан қонунига итоат эттирган ва у ниҳоясиз гавжумликнинг синиқ бўлаклари каби кўкнинг юзини кирлатадиган ахлатларга майдон бермасдан жуда порлоқ ва жуда гўзал тозалаттирган ва бир мунтазам қўшин ҳаракати каби манёвр ила кездирган ва ерни айлантириши ила у ҳашаматли манёврнинг бошқа бир суратда ҳақиқий ва хаёлий тарзларини ҳар кеча ва ҳар сана кино лавҳалари каби томошабин махлуқотига кўрсатган бир тазоҳури рубубият ва у рубубият фаолияти ичида кўринган тасҳир, тадбир, тадвир, танзим, танзиф, тавзифдан таркиб топган бир ҳақиқат бу азамати ва иҳотаси ила у самовот Холиқининг вужуби вужудига ва ваҳдатига ва мавжудлиги самовотнинг мавжудлигидан янада зоҳир бўлганига шубҳасиз шаҳодат этар маъноси ила Биринчи Мақомнинг биринчи зинапоясида:

дейилгандир.

Сўнгра дунёга келган у йўлчи одам ва мусофирга кўк юзи дейилган ва маҳшари ажойиб бўлган фазо шовқин ила гапириб бақиради: "Менга қара! Мароқ ила қидирганингни ва сени бу ерга юборганни мен билан билишинг ва топишинг мумкин" дер. У мусофир унинг аччиқ, фақат марҳаматли юзига боқар. Мудҳиш, фақат хушхабарли шовқинини тинглар, кўрарки:

Замин ила осмон ўртасида муаллақда сақланган булут ғоят ҳакимона ва раҳимона бир тарзда замин боғчасини сувлар ва замин аҳолисига оби ҳаёт келтирар ва ҳароратни (яъни яшамоқ оташининг шиддатини) меъёрий ҳолга келтирар ва эҳтиёжга кўра ҳар ернинг ёрдамига етишар. Ва бу вазифалар каби кўп вазифаларни қилмоқ ила баробар, мунтазам бир қўшиннинг тез амрларга кўра кўриниши ва яшириниши каби бирдан осмонни тўлдирган у каттакон булут ҳам яширинар, бутун қисмлари истироҳатга чекилар, ҳеч бир асари кўрилмас. Сўнгра ёмғир "Қадам Бос!" амрини олгани онда бир соат, балки бир неча дақиқа ичида тўпланиб осмонни тўлдирар, бир қўмондоннинг амрини кутаётгандай турар.

Сўнгра у йўлчи осмондаги шамолга қараб кўрарки: Ҳаво шу қадар кўп вазифалар ила ғоят ҳакимона ва каримона хизмат эттириларки, гўё у жонсиз ҳавонинг идроксиз зарраларидан ҳар бир зарраси бу Коинот Султонидан келган амрларни тинглар, билар ва ҳеч бирини орқа қолдирмасдан, у қўмондоннинг қуввати ила қилар ва интизом ила ўрнига келтирар бир вазият ила заминнинг бутун яшовчиларига нафас бермоқ ва жонзотларга керак бўлган ҳарорат ва зиё ва электр каби моддаларни ва товушларни ташимоқ ва набототнинг чангланишига восита бўлмоқ каби кўп куллий вазифаларда ва хизматларда бир ғайбий қўл тарафидан ғоят идрокона ва олимона ва ҳаётпарварона ишлаттирилмоқда.

Сўнгра ёмғирга боқар, кўрарки: У латиф ва тоза ва ширин ва ҳечдан ва ғайбий бир раҳмат хазинасидан юборилган қатраларда шу қадар раҳмоний ҳадялар ва вазифалар борки, гўё раҳмат тажассум этиб қатралар суратида Раббоний хазинадан оқар маъносида бўлганидан ёмғирга "раҳмат" номи берилгандир.

Сўнгра чақмоққа боқар ва момақалдироқни тинглар, кўрарки жуда ажиб ва ғариб хизматларда ишлаттирилмоқдалар.

Сўнгра кўзини чекар, ақлига боқар, ўз-ўзига дерки: "Отилган пахта каби бу жонсиз, идроксиз булут албатта бизларни билмас ва бизга ачиниб ёрдамимизга ўз-ўзидан югурмас ва амрсиз майдонга чиқмас ва яширинмас, балки ғоят қодир ва раҳим бир қўмондоннинг амри ила ҳаракат этарки, бир из қолдирмасдан яширинар ва бирданига майдонга чиқар, иш бошига ўтар ва ғоят фаол ва мутаол ва ғоят жилвали ва ҳашаматли бир султоннинг фармони ила ва қуввати ила вақти-вақти билан ҳаво оламини тўлдириб бўшатар ва доимо ҳикмат ила ёзар ва танаффус ила бузар тахтасига ва маҳв ва исбот лавҳасига ва ҳашр ва қиёмат суратига айлантирар ва ғоят лутфкор ва эҳсонпарвар ва ғоят карамли ва рубубиятпарвар бир Ҳакийми Мудаббирнинг тадбири ила шамолга минар ва тоғлар каби ёмғир хазиналарини миндирар, муҳтож бўлган ерларга етишар. Гўё уларга ачиниб йиғлаб кўз ёшлари ила уларни гуллар билан кулдирар, қуёшнинг шиддатли оташини совутар ва мочалка каби боғларига сув сепар ва замин юзини ювар, тозалар".

Ҳам у мароқли йўлчи ўз ақлига дер: Бу жонсиз, ҳаётсиз, идроксиз, доимо чалқанган, қарорсиз, тўфонли, нотинч, саботсиз, ҳадафсиз шу ҳавонинг пардаси ила ва зоҳирий сурати ила вужудга келган юз минглаб ҳакимона ва раҳимона ва санъаткорона ишлар ва эҳсонлар ва ёрдамлар яққол равишда исбот этарки: Бу меҳнаткаш шамолнинг ва бу серҳаракат хизматкорнинг ўзича ҳеч бир ҳаракати йўқ, балки ғоят қодир ва олим ва ғоят ҳаким ва карим бир Амирнинг амри ила ҳаракат этар. Гўё ҳар бир зарраси ҳар бир ишни билар ва у Амирнинг ҳар бир амрини англар ва тинглар бир аскар каби ҳаво ичида жараён этган ҳар бир Раббоний амрни тинглар, итоат этарки, бутун ҳайвонотнинг нафас олишига ва яшашига ва набототнинг чангланишига ва ўсишига ва ҳаётига керакли моддаларнинг етиштирилишига ва булутларнинг юборилиши-ю идорасига ва оташсиз кемаларнинг сайру саёҳатига ва айниқса овозларнинг ва айниқса симсиз телефон ва телеграф ва радио ила гаплашишларнинг эришилишига ва бу хизматлар каби умумий ва куллий хизматлардан бошқа азот ва кислород каби икки оддий моддадан иборат бўлган ҳавонинг зарраларини бир-бирининг мисли экан, замин юзида юз минглаб тарзда бўлган Раббоний санъатларда мукаммал интизом ила бир ҳикмат қўли тарафидан ишлаттирилишини кўрмоқдаман.

Демак

оятининг ифода этиши ила шамолнинг тасрифи ила ҳадсиз Раббоний хизматларда истеъмол ва булутларнинг тасҳири ила ҳадсиз Раҳмоний ишларда истеҳдом ва ҳавони у суратда ижод этган фақат Вожиб-ул Вужуд ва Қодийри Кулли Шай ва Алийми Кулли Шай, бир Рабби Зулжалоли Вал Икромдир дея ҳукм этар.

Сўнгра ёмғирга боқар, кўрарки: Ёмғирнинг доналари саноғича манфаатлар ва қатралари ададича раҳмоний жилвалар ва томчилари миқдорича ҳикматлар ичида мавжуд. Ҳам у ширин ва латиф ва муборак қатралар шу қадар мунтазам ва гўзал халқ этиларки, хусусан ёз мавсумида келган дўл шу қадар мезон ва интизом ила юборилар ва тушарки, тўфонлар ила чалқанган ва катта нарсаларни тўқнаштирган шиддатли шамоллар уларнинг мувозана ва интизомларини бузмайди. Қатраларни бир-бирига уриб, бирлаштириб, зарарли жисмлар қилмайди. Ва булар каби кўп ҳакимона ишларда ва айниқса жонзотларда ишлаттирилган содда ва жонсиз ва идроксиз водород ва кислород каби икки оддий моддадан таркиб топган бу сув юз минглаб ҳикматли ва идрокли ва мухталиф хизматларда ва санъатларда ишлаттирилади. Демак, бу тажассум этган айни раҳмат бўлган ёмғир фақат бир Раҳмони Раҳиймнинг раҳматининг ғайбий хазинасида қилинар ва нузули ила

оятини моддатан тафсир этар.

Сўнгра момақалдироқни тинглар ва чақмоққа боқар, кўрарки: Бу икки ҳавонинг ажойиб ҳодисаси тўлалигича يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْاَبْصَارِ ва وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ оятларини моддатан тафсир этмоқ ила баробар, ёмғирнинг келишини хабар бериб, муҳтожларга хушхабар берарлар.

Ҳа, ҳечдан бирдан ҳориқо бир шовқин ила осмонни гапиртирмоқ ва фавқулодда бир нур ва олов ила зулматли осмонни ишиқ ила тўлдирмоқ ва тоғ каби пахта мисол ва дўл ва қор ва сув тулумбаси ҳукмида бўлган булутларни оташлантирмоқ каби ҳикматли ва ғариб вазиятлар ила боши пастда ғофил инсоннинг бошига тўқмоқ каби урар: "Бошингни кўтар, ўзини таниттирмоқ истаган фаол ва қудратли бир зотнинг ҳориқо ишларига боқ! Сен ўз-ўзингга бўлмаганинг каби, бу ҳодисалар ҳам ўз-ўзларига бўлолмаслар. Ҳар бириси кўп ҳикматли вазифалар орқасида югуртирилмоқдалар. Бир Мудаббири Ҳакийм тарафидан ишлаттирмоқдалар." дея эслатадилар.

Хуллас, бу мароқли йўлчи бу осмонда булутни тасҳирдан, шамолни тасрифдан, ёмғирни танзилдан ва ҳаво ҳодисаларини тадбирдан ҳосил бўлган бир ҳақиқатнинг юксак ва ошкора шаҳодатини эшитар, "Аманту Биллаҳ" дер. Биринчи Мақомнинг иккинчи мартабасида:

ифодаси бу йўлчининг осмонга доир мазкур мушоҳадаларини ифода этар.

{(Эслатма) Биринчи Мақомда ўтган ўттиз уч тавҳид мартабасини бир парча изоҳ этмоқ истар эдим. Фақат ҳозирги вазиятим ва ҳолимнинг изнсизлиги жиҳати ила ёлғиз ғоят мухтасар бурҳонларига ва маъносининг таржимасига қаноатга мажбур бўлдим. Рисола-и Нурнинг ўттиз, балки юз рисолаларида бу ўттиз уч мартаба далиллари ила, бошқа-бошқа тарзларда ҳар бир рисолада бир қисм мартабалар баён этилганидан, тафсили уларга ҳавола этилган.}

Сўнгра у фикрий саёҳатга ўрганган у мутафаккир мусофирга Ер курраси ҳол лисони ила дерки: "Кўкда, фазода, ҳавода нима кезмоқдасан? Кел, мен сенга қидирганингни таниттираман. Қиладиган вазифаларимга боқ ва саҳифаларимни ўқи!" У ҳам қарар, кўрарки: Ер мажзуб бир Мавлавий каби икки ҳаракати ила кунларнинг, саналарнинг, мавсумларнинг майдонга келишига мадор бўлган бир доирани ҳашри аъзамнинг майдони атрофида чизмоқда. Ва жонзотларнинг юз минг навларини бутун ризқлари ва лозим нарсалари ила ичига олиб фазо денгизида мукаммал мувозана ва низом ила кездирган ва қуёш артофида саёҳат этган муҳташам ва мусаҳҳар бир сафинайи Раббониядир.

Сўнгра саҳифаларига боқар, кўрарки: Бобларидаги ҳар бир саҳифаси минглаб ояти ила Ернинг Раббини таниттирмоқда. Умумини ўқимоқ учун вақт тополмаганидан, ёлғиз битта саҳифа бўлган жонзотларнинг баҳор фаслида ижод ва идорасига боқар, кўрарки: Юз минг навларнинг ҳадсиз фардларининг суратлари оддий бир моддадан ғоят мунтазам очилмоқда ва ғоят раҳимона тарбия этилмоқда ва ғоят мўъжизона бир қисмининг тухумларига қанотчалар бериб, уларни учирмоқ сурати ила нашр эттирмоқда ва ғоят мудаббирона идора қилинмоқда ва ғоят мушфиқона иоша ва таомлантирмоқда ва ғоят раҳимона ва раззоқона ҳадсиз ва турли-туман ва лаззатли ва ширин ризқларни ҳечдан ва қуруқ тупроқдан ва бир-бирининг мисли ва фарқлари жуда оз ва суяк каби илдизлардан, уруғлардан, сув қатраларидан етиштирилмоқда.

Ҳар баҳорга бир вагон каби ғайб хазинасидан юз минг нави овқатлар ва лозим нарсалар мукаммал интизом ила юкланиб жонзотларга юборилмоқда. Ва айниқса у ризқ пакетлари ичида болаларга юборилган сут консервалари ва волидаларнинг шафқатли синаларида осилган шакарли сут тулумбачаларини юбормоқ шу қадар шафқат ва марҳамат ва ҳикмат ичида кўринмоқдаки, шаксиз бир Раҳмони Раҳиймнинг ғоят мушфиқона ва мураббиёна раҳматининг бир жилваси ва эҳсони бўлганини исбот этар.

Ал-ҳосил: Бу баҳор ҳаёт саҳифаси ҳашри аъзамнинг юз минг намуналарини ва мисолларини кўрсатмоқ ила

оятини моддатан ғоят порлоқ тафсир этгани каби, бу оят ҳам бу саҳифанинг маъноларини мўъжизона ифода этар. Ва Ернинг бутун саҳифалари ила катталиги нисбатида ва қувватида "Ла илаҳа илла Ҳу" деганини англади.

Хуллас, Ер куррасининг йигирмадан зиёда катта саҳифаларидан битта саҳифанинг йигирма жиҳатидан битта жиҳатининг мухтасар шаҳодати ила у йўлчининг бошқа жиҳатларнинг саҳифаларидаги мушоҳадалари маъносида ва у мушоҳадаларни ифода учун Биринчи Мақомнинг учинчи мартабасида бундай дейилган:

Сўнгра у мутафаккир йўлчи ҳар саҳифани ўқиган сари саодат калити бўлган иймони қувватланиб ва маънавий тараққиётнинг калити бўлган маърифати зиёдалашиб ва бутун камолотнинг асоси ва маъдани бўлган иймони биллоҳ ҳақиқати бир даража яна инкишоф этиб маънавий кўп завқларни ва лаззатларни бериши билан унинг мароқини шиддат ила ҳаракатлантирганидан; само, осмон ва Ернинг мукаммал ва қатъий дарсларини тинглагани ҳолда "Ҳал мин мазид" деб тураркан, денгизларнинг ва катта дарёларнинг жозибадорона жўшу хуруш ила зикрларини ва ҳазин ва лазиз овозларини эшитар. Ҳол лисони ва қол лисони ила: "Бизга ҳам қара, бизни ҳам ўқи!" дерлар. У ҳам қарар, кўрарки: Ҳаётдорона доимо чалқанган ва тарқалмоқ ва тўкилмоқ ва истило этмоқ фитратида бўлган денгизлар Ерни ўраб, Ер билан баробар ғоят тез бир суратда бир йилда йигирма беш минг йиллик бир доирада югуртирилгани ҳолда, на тарқаларлар, на тўкиларлар ва на қўшниларидаги тупроққа тажовуз этарлар. Демак, ғоят қудратли ва азаматли бир зотнинг амри ила ва қуввати ила турарлар, кезарлар, муҳофаза бўларлар.

Сўнгра денгизларнинг ичларига боқар, кўрарки: Ғоят гўзал ва зийнатли ва мунтазам жавҳарларидан бошқа минглаб тур ҳайвонотнинг иоша ва идоралари ва туғилиш ва вафотлари шу қадар мунтазам, оддий бир қум ва аччиқ бир сувдан берилган ризқлари ва озуқалари шу қадар мукаммалдирки, шаксиз бир Қодийри Зулжалолнинг, бир Раҳийми Зулжамолнинг идора ва иошаси ила бўлганини исбот этар.

Сўнгра у мусофир дарёларга боқар, кўрарки: Манфаатлари ва вазифалари ва кирим ва сарфиётлари шу қадар ҳакимона ва раҳимона бўлиб шаксиз исбот этарки, бутун ирмоқлар, булоқлар, сойлар, катта дарёлар бир Раҳмони Зулжалоли Вал Икромнинг раҳмати хазинасидан чиқмоқдалар ва оқмоқдалар. Ҳатто шу қадар фавқулодда тўпланар ва сарф этиларларки, "Тўрт дарё Жаннатдан оқадилар." дея ривоят этилган. Яъни зоҳирий сабаблардан анча устун бўлганликларидан, маънавий бир Жаннатнинг хазинасидан ва ёлғиз ғайбий ва туганмас бир манбанинг файзидан оқмоқдалар демакдир. Масалан: Мисрнинг қумистонини бир Жаннатга айлантирган Нили Муборак жануб тарафидан "Жабали Қамар" дейилган бир тоғдан доимо кичик бир денгиз каби тугамасдан оқади. Олти ойдаги сарфиёти тоғ шаклида тўпланса ва музлатилса, у тоғдан каттароқ бўлар. Ҳолбуки у тоғдан унга айрилган ер ва маҳзан олти қисмидан бир қисм бўлмас. Кирими эса у иссиқ минтақада жуда оз келган ва чанқаган тупроқ тез ютгани учун маҳзанга оз кетган ёмғир, албатта у кенг мувозанани муҳофаза этолмаслигидан, у Нили Муборак Ернинг одатидан устун бир ғайбий Жаннатдан чиқар дея ривояти ғоят маънодор ва гўзал бир ҳақиқатни ифода этади.

Хуллас, денгиз ва дарёларнинг денгизлар каби ҳақиқатларининг ва шаҳодатларининг мингдан бирисини кўрди. Ва умуми бирданига денгизларнинг катталиги нисбатида бир қувват ила "Ла илаҳа илла Ҳу" дер ва бу шаҳодатга денгизлар махлуқоти ададича шоҳидлар кўрсатар дея тушунди. Ва денгизларнинг ва дарёларнинг умум шаҳодатларини ирода этиб ифода этмоқ маъносида Биринчи Мақомнинг тўртинчи мартабасида:

дейилган.

Сўнгра тоғлар ва саҳролар фикрий саёҳатда бўлган у йўлчини чақирадилар, "Саҳифаларимизни ҳам ўқи!" дейдилар. У ҳам қарар, кўрарки: Тоғларнинг куллий вазифалари ва умумий хизматлари шу қадар азаматли ва ҳикматлидирларки, ақлларни ҳайрат ичида қолдирар. Масалан: Тоғларнинг заминдан Раббоний амр ила чиқишлари ва заминнинг ичида ички ўзгаришлардан нашъат этган ҳаяжонини ва ғазабини ва ҳиддатини чиқишлари билан таскин этиб, замин у тоғларнинг уриб чиқиши ила ва тешиги ила нафас олиб, зарарли бўлган тебранишлардан ва зарарли зилзилалардан қутулиб, айланиш вазифасида яшовчиларининг истироҳатларини бузмайди.

Демак, қандайки кемаларни тебранишдан сақламоқ ва мувозаналарини муҳофаза учун уларнинг мачталари устида қурилган, худди шунинг каби тоғлар замин кемасига бу маънода хазинали мачталари бўлганликларини Қуръони Мўъжиз-ул Баён

каби кўп оятлар ила фармон этади.

Ҳам масалан, тоғларнинг ичида жонзотларга лозим бўлган ҳар нави манбалар, сувлар, маданлар, моддалар, дорилар шу қадар ҳакимона ва мудаббирона ва каримона ва эҳтиёткорона йиғилиб ва ҳозирланиб ва тартибли қўйилганки, шаксиз қудрати ниҳоясиз бир Қодийрнинг ва ҳикмати ниҳоясиз бир Ҳакиймнинг хазиналари ва омборлари ва хизматкорлари бўлганликларини исбот этарлар дея тушунди. Ва саҳро ва тоғларнинг тоғ қадар вазифа ва ҳикматларидан бу икки жавҳарга бошқаларини қиёс этиб, тоғларнинг ва саҳроларнинг умум ҳикматлари ила, хусусан эҳтиёт йиғимлари жиҳати ила келтирган шаҳодатни ва айтганлари "Ла илаҳа илла Ҳу" тавҳидини тоғлар қувватида ва саботида ва саҳролар кенглигида ва катталигида кўрар, "Аманту Биллаҳ" дер.

Хуллас, бу маънони ифода учун Биринчи Мақомнинг бешинчи мартабасида:

дейилган.

Сўнгра у йўлчи тоғда ва саҳрода фикри ила кезаркан, дарахтлар ва наботот оламининг эшиги фикрига очилди. Уни ичкарига чақирдилар. "Кел, доирамизда ҳам кез, ёзувларимизни ҳам ўқи!" дедилар. У ҳам кирди, кўрдики: Ғоят муҳташам ва музайян бир таҳлил ва тавҳид мажлиси ва бир зикр ва шукр халқасини ташкил этганлар. Бутун дарахтлар ва набототнинг турлари баробар бўлиб "Ла илаҳа иллаллоҳ" деётгандай ҳол лисонларидан англади. Чунки бутун мевадор дарахт ва набототлар мезонли ва фасоҳатли япроқларининг тиллари ила ва безалган ва жазолатли гулларининг сўзлари ила ва интизомли ва балоғатли меваларининг калималари ила баробар мусаббиҳона шаҳодат келтирганликларига ва "Ла илаҳа илла Ҳу" деганликларига далолат ва шаҳодат этган уч катта куллий ҳақиқатни кўрди:

Биринчиси: Жуда зоҳир бир суратда қастли бир инъом ва икром ва ихтиёрий бир эҳсон ва имтинон маъноси ва ҳақиқати ҳар бирисида ҳис этилгани каби, мажмуида эса Қуёшнинг зуҳуридаги зиёси каби кўринади.

Иккинчиси: Тасодифга ҳаволаси ҳеч бир имкон жиҳати бўлмаган қасдий ва ҳакимона бир айирмоқ ва ажратмоқ, ихтиёрий ва раҳимона бир тазйин ва тасвир маъноси ва ҳақиқати у ҳадсиз тур ва фардларда кундуз каби ошкора кўринади ва бир Сонеъи Ҳакиймнинг асарлари ва нақшлари бўлганликларини кўрсатади.

Учинчиси: У ҳадсиз маснуъотнинг юз минг тур ва бошқа-бошқа тарз ва шаклда бўлган суратлари ғоят мунтазам, мезонли, зийнатли бўлиб, чекланган ва саноқли ва бир-бирининг мисли ва оддий ва ўлик ва бир-бирининг айни ёки оз фарқли ва қоришиқ бўлган уруғлардан, тухумчалардан у икки юз минг навларнинг фарқли ва интизомли, бошқа-бошқа, мувозанали, ҳаётдор, ҳикматли, янглишсиз, хатосиз бир вазиятда умум фардларининг суратларининг фатҳи ва очилиши эса шундай бир ҳақиқатдирки, Қуёшдан янада порлоқдир ва баҳорнинг гуллари ва мевалари ва япроқлари ва мавжудоти саноғича у ҳақиқатни исбот этган шоҳидлар бор дея билди. "Алҳамдулиллаҳи аъла ниъматил ийман" деди.

Хуллас, бу мазкур ҳақиқатларни ва шаҳодатларни ифода маъноси ила Биринчи Мақомнинг олтинчи мартабасида:

дейилган.

Сўнгра фикрий саёҳатда бўлган у мароқли ва тараққий ила завқи ва шавқи ортган дунё йўлчиси баҳор боғидан бир баҳор қадар бир маърифат гулдастаси ва иймон олиб келаркан, ҳайвонот ва қушлар оламининг эшиги ҳақиқатбин бўлган ақлига ва маърифат-ошно бўлган фикрига очилди. Юз минг бошқа-бошқа овозлар ила ва турли-туман тиллар ила уни ичкарига чақирдилар, "Марҳамат қилинг" дедилар. У ҳам кирди ва кўрдики: Бутун ҳайвонот ва қушларнинг бутун навлари ва тоифалари ва миллатлари иттифоқ ила, қол лисони ва ҳол лисонлари ила "Ла илаҳа илла Ҳу" деб, замин юзини бир зикрхона ва муаззам бир таҳлил мажлиси суратига айлантирганлар. Ҳар бири ўзи биттадан Раббоний қасида, биттадан Субҳоний калима ва маънодор биттадан Раҳмоний ҳарф ҳукмида Сонеъларини тавсиф этиб ҳамду сано этаётган вазиятда кўрди. Гўё у ҳайвонларнинг ва қушларнинг туйғулари ва ҳислари ва жиҳозлари ва аъзолари ва олатлари низомли ва ўлчовли калималардир ва мунтазам ва мукаммал сўзлардир. Улар булар билан Халлоқ ва Раззоқларига шукр ва ваҳдониятига шаҳодат келтирганликларига қатъий далолат этган уч муаззам ва муҳит ҳақиқатларни мушоҳада этди.

Биринчиси: Ҳеч бир жиҳат ила дайди тасодифга ва кўр қувватга ва идроксиз табиатга ҳаволаси мумкин бўлмаган ҳечдан ҳакимона ижод ва санъатпарварона ибдо ва ихтиёркорона ва олимона халқ ва иншо ва йигирма жиҳат ила илм ва ҳикмат ва ироданинг жилвасини кўрсатган руҳлантирмоқ ва иҳё этмоқ ҳақиқатидирки, руҳ соҳиблари ададича шоҳидлари бўлган бир очиқ бурҳон бўлиб, Зоти Ҳаййи Қайюмнинг вужуби вужудига ва етти сифатига ва ваҳдатига шаҳодат этар.

Иккинчиси: У ҳадсиз маснуъларда бир-биридан сиймоча фарқли ва шаклча зийнатли ва миқдорча мезонли ва суратча интизомли бир тарздаги айиришдан, безашдан, тасвирдан шундай азаматли ва қувватли бир ҳақиқат кўринарки: Қодийри Кулли Шай ва Алийми Кулли Шайдан бошқа ҳеч бир нарса бу ҳар жиҳат ила минглаб ҳориқоларни ва ҳикматларни кўрсатган иҳотали феълга соҳиб бўлолмас ва ҳеч бир имкон ва эҳтимоли йўқ.

Учинчиси: Бир-бирининг мисли ва айни ёки оз фарқли ва бир-бирига ўхшаган чекланган ва чегараланган тухумлардан ва тухумчалардан ва нутфа дейилган сув қатраларидан у ҳадсиз ҳайвонларнинг юз минглаб тур тарзларда ва биттадан ҳикмат мўъжизаси моҳиятида бўлган суратларини ғоят мунтазам ва мувозанали ва хатосиз бир ҳайъатда очмоқ ва фатҳ этмоқ шундай порлоқ бир ҳақиқатдирки, ҳайвонлар ададича ҳужжатлар, далиллар у ҳақиқатни нурлантирар.

Хуллас, бу уч ҳақиқатнинг иттифоқи ила ҳайвонларнинг бутун навлари баробар шундай бир "Ла илаҳа илла Ҳу" деб шаҳодат келтирадиларки, гўё замин катта бир инсон каби катталиги нисбатида "Ла илаҳа илла Ҳу" деб самовот аҳлига эшиттирар моҳиятида кўрди ва тўлиқ дарс олди. Биринчи Мақомнинг еттинчи мартабасида бу мазкур ҳақиқатларни ифода маъноси ила:

дейилгандир.

Сўнгра у мутафаккир йўлчи Илоҳий маърифатнинг ҳадсиз мартабаларида ва ниҳоясиз завқларида ва нурларида янада олдин кетмоқ учун инсонлар оламига ва башар дунёсига кирмоқ истаркан, бошда анбиёлар бўлиб уни ичкарига даъват этдилар, у ҳам кирди. Энг аввал ўтган замоннинг манзилига боқди, кўрдики: Нави башарнинг энг нуроний ва энг мукаммали бўлган умум пайғамбарлар (Алайҳимуссалом) бил-ижмоъ баробар "Ла илаҳа илла Ҳу" деб зикр этмоқдалар ва порлоқ ва мусаддақ бўлган ҳадсиз мўъжизаларининг қуввати ила тавҳидни даъво этмоқдалар ва башарни ҳайвоният мартабасидан малакият даражасига чиқармоқ учун уларни иймони биллоҳга даъват ила дарс бераётганларини кўрди. У ҳам у нуроний мадрасада тиз чўкиб дарсга ўтирди. Кўрдики: Машҳур инсонларнинг энг юксаклари ва номдорлари бўлган у устозларнинг ҳар бирисининг қўлида Холиқи Коинот тарафидан берилган тасдиқ нишони сифатида мўъжизалар бўлганидан, ҳар бирининг хабари ила башардан бир азим тоифа ва бир уммат тасдиқ этиб иймонга келганликларидан, у юз минг жиддий ва тўғри зотларнинг ижмоъ ва иттифоқ ила ҳукм ва тасдиқ этганлари бир ҳақиқат нақадар қувватли ва қатъий бўлганини қиёс этиб билди. Ва бу қувват ила бу қадар мухбири содиқларнинг ҳадсиз мўъжизалари ила имзо ва исбот этганлари бир ҳақиқатни инкор этган залолат аҳли қай даража ҳадсиз бир хато, бир жиноят этганларини ва нақадар ҳадсиз бир азобга ҳақдор бўлганликларини тушунди ва уларни тасдиқ этиб иймон келтирганлар нақадар ҳақли ва ҳақиқатли бўлганликларини билди, иймон қудсиятининг буюк бир мартабаси яна унга кўринди.

Ҳа, анбиёларни (Алайҳимуссалом) Жаноби Хақ тарафидан феълан тасдиқ ҳукмида бўлган ҳадсиз мўъжизаларидан ва ҳаққониятларини кўрсатган муоризларига келган самовий жуда кўп таъзирларидан ва ҳақ бўлганликларига далолат этган шахсий камолотларидан ва ҳақиқатли таълимотларидан ва тўғри бўлганликларига шаҳодат этган иймон қувватларидан ва тўлиқ жиддиятларидан ва фидокорликларидан ва қўлларида бўлган муқаддас китоб ва саҳифаларидан ва уларнинг йўллари тўғри ва ҳақ бўлганига шаҳодат этган иттиболари ила ҳақиқатга, камолотга, нурга етишган ҳадсиз талабаларидан бошқа уларнинг ва у жуда жиддий мухбирларнинг мусбат масалаларда ижмоъи ва иттифоғи ва тавотури ва исботда тавофуқи ва тасонуди ва татобуқи шундай бир ҳужжатдир ва шундай бир қувватдирки, дунёда ҳеч бир қувват қаршисига чиқолмас ва ҳеч бир шубҳа ва иккиланиш қолдиролмас. Ва иймоннинг рукнларида умум анбиёларни (Алайҳимуссалом) тасдиқ ҳам доҳил бўлиши у тасдиқ буюк бир қувват манбаи бўлганини англади. Уларнинг дарсларидан кўп иймоний файз олди. Хуллас, бу йўлчининг мазкур дарсини ифода маъносида Биринчи Мақомнинг саккизинчи мартабасида:

дейилган.

Сўнгра иймоннинг қувватидан улвий бир ҳақиқат завқи олган у толиб сайёҳ Анбиё Алайҳимуссаломнинг мажлисидан келаркан, олимларнинг илмаляқийн суратида қатъий ва қувватли далиллар ила Анбиёларнинг (Алайҳимуссалом) даъволарини исбот этган ва асфиё ва сиддиқийн дейилган мутабаҳҳир, мужтаҳид муҳаққиқлар уни дарсхоналарига чақирдилар. У ҳам кирди, кўрдики: Минглаб доҳий ва юз минглаб мудаққиқ ва юксак таҳқиқ аҳли қил қадар бир шубҳа қолдирмаган тадқиқоти омиқолари ила, бошда вужуби вужуд ва ваҳдат бўлиб мусбат иймоний масалаларни исбот этмоқдалар.

Ҳа, истеъдодлари ва маслаклари мухталиф бўлгани ҳолда иймоннинг асос ва моҳиятида уларнинг муттафиқан иттифоқлари ва ҳар бирисининг қувватли ва яқиний бурҳонларига таянишлари шундай бир ҳужжатдирки, уларнинг мажмуи қадар бир заковат ва иқтидор соҳиби бўлмоқ ва бурҳонларининг умуми қадар бир бурҳон топмоқ мумкин бўлса, қаршиларига фақат шундай чиқиб бўлар. Бўлмаса у мункирлар ёлғиз жоҳиллик ва сўнг даражада жоҳиллик ва инкор ва исбот бўлмаган манфий масалаларда қайсарлик ва кўз ёпмоқ сурати ила қаршиларига чиқиб биладилар. Кўзини юмган ёлғиз ўзига кундузни кеча қилар. Бу сайёҳ бу муҳташам ва кенг дарсхонада, бу муҳтарам ва мутабаҳҳир устозларнинг нашр этганлари нурлар заминнинг ярмисини минг санадан зиёда ишиқлантирганини билди. Ва шундай бир маънавий қувват топдики, бутун инкорчилар тўпланса уни қил қадар адаштирмас ва тебратмас. Хуллас, бу йўлчининг бу дарсхонадан олган дарсига бир қисқа ишора сифатида Биринчи Мақомнинг Тўққизинчи Мартабасида:

дейилган.

Сўнгра иймоннинг янада зиёда қувватланишида ва инкишофида ва илмаляқийн даражасидан айналяқийн мартабасига тараққийсидаги нурларни ва завқларни кўришга жуда муштоқ бўлган у мутафаккир йўлчи мадрасадан келаркан, ҳадсиз кичик такяларнинг ва завияларнинг қўшилиши ила кенгайган ғоят файзли ва нурли ва саҳро кенглигида бир такя, бир хонгоҳ, бир зикрхона, бир иршодгоҳда ва Ҳз. Муҳаммад (С.А.В.) катта йўлининг ва Унинг (С.А.В.) меърожининг соясида ҳақиқатга тиришган ва ҳаққа эришган ва айналяқийнга етишган минглаб ва миллионлаб муқаддас муршидлар уни даргоҳга чақирдилар. У ҳам кирди, кўрдики: У кашф ва каромат аҳли бўлган муршидлар кашфиётларига ва мушоҳадаларига ва кароматларига таяниб бил-ижмоъ, иттифоқан "Ла илаҳа илла Ҳу" деб вужуби вужуд ва ваҳдати Раббонияни коинотга эълон этмоқдалар. Қуёшнинг зиёсидаги етти ранг ила Қуёшни танимоқ каби етмиш ранг ила, балки асмойи ҳусна ададича Шамси Азалийнинг зиёсидан тажаллий этган бошқа-бошқа нурли ранглар ва турли-туман зиёли бўёқлар ва бошқа-бошқа ҳақиқатли тариқатлар ва мухталиф тўғри маслаклар ва турли-туман ҳақли машрабларда бўлган у муқаддас доҳийларнинг ва нуроний орифларнинг ижмоъ ва иттифоқ ила имзо босганлари

бир ҳақиқат қай даража зоҳир ва яққол бўлганини айналяқийн мушоҳада этди ва анбиёларнинг (Алайҳимуссалом) ижмоъи ва асфиёларнинг иттифоғи ва авлиёларнинг тавофуқи ва бу уч ижмоънинг бирдан иттифоғини Қуёшни кўрсатган кундузнинг зиёсидан янада порлоқ кўрди. Хуллас, бу мусофирнинг такядан олган файзига қисқа бир ишора бўлиб Биринчи Мақомнинг ўнинчи мартабасида:

дейилган.

Сўнгра инсон камолотининг энг муҳими ва энг буюги, балки бутун инсон камолотининг манбаи ва асоси иймони биллоҳдан ва маърифатуллоҳдан нашъат этган муҳаббатуллоҳ бўлганини билган у дунё сайёҳи бутун қуввати ила ва латифалари ила иймоннинг қувватида ва маърифатнинг инкишофида янада зиёда тараққий этишини истамоқ фикри ила бошини кўтарди ва самовотга боқди. Ўз ақлига дедики: "Модомики коинотда энг қийматдор нарса ҳаётдир ва коинотнинг мавжудоти ҳаётга мусаҳҳардир ва модомики жонзотларнинг энг қийматдори руҳ соҳибларидир ва руҳ соҳибларининг энг қийматдори идроклилардир ва модомики бу қийматдорлик учун Ер Курраси жонзотларни давомли равишда кўпайтирмоқ учун ҳар аср, ҳар йил тўлар бўшалар. Албатта ва ҳар ҳолда бу муҳташам ва музайян бўлган самовотнинг ҳам ўзига муносиб аҳолиси ва яшовчиси, жонли ва руҳли ва идроклилари бордирки, Ҳз. Муҳаммаднинг (С.А.В.) ҳузурида саҳобаларга кўринган Ҳазрати Жаброилнинг (А.С.) акс этиб кўриниши каби малоикаларни кўрмоқ ва улар билан гапирмоқ ҳодисалари тавотур суратида эскидан бери нақл ва ривоят этилади. Ундай бўлса кошки мен самовот аҳли ила ҳам кўришсайдим, улар қай фикрда бўлганликларини билсайдим. Чунки "Холиқи Коинот ҳақида энг муҳим сўз уларникидир" дея ўйларкан, бирдан самовий шундай бир овозни эшитди:

"Модомики биз билан кўришмоқ ва дарсимизни тингламоқ истайсан.. билки: Бошда Ҳазрати Муҳаммад Алайҳиссалоту Вассалам ва Қуръони Мўъжиз-ул Баён бўлиб бутун пайғамбарларга воситамиз ила келган иймоний масалаларга энг аввал биз иймон этганмиз. Ҳам инсонларга акс этиб кўринган ва бизлардан бўлган бутун яхши руҳлар истисносиз ва иттифоқ ила бу коинот Холиқининг вужуби вужудига ва ваҳдатига ва муқаддас сифатларига шаҳодат этиб бир-бирига мувофиқ ва уйғун равишда хабар берганлар. Бу ҳадсиз хабарларнинг тавофуғи ва уйғунлиги Қуёш каби сенга бир раҳбардир." деганларини билди ва унинг иймон нури порлади, заминдан кўкларга чиқди. Хуллас, бу йўлчининг малоикалардан олган дарсига қисқа бир ишора бўлиб Биринчи Мақомнинг ўн биринчи ва ўн иккинчи мартабаларида:

дейилгандир.

Сўнгра пур-мароқ ва пур-иштиёқ у мусофир шаҳодат олами ва жисмоний ва моддий жиҳатдан ва махсус тоифаларнинг тилларидан ва ҳол лисонларидан дарс олганидан, ғайб олами ва барзоҳ оламида ҳам мутолаа ила бир саёҳат ва бир ҳақиқатни изламоқ орзу этаркан, ҳар инсон тоифасида бўлган ва коинотнинг меваси бўлган инсоннинг уруғи ҳукмида бўлган ва кичиклиги ила баробар маънан коинот қадар кенгая оладиган мустақим ва мунаввар ақлларнинг, соғлом ва нуроний қалбларнинг эшиги очилди. Кўрдики, улар ғайб олами ва шаҳодат олами ўртасида инсоний барзоҳлардир ва икки оламнинг бир-бири ила тегилишлари ва муомалалари инсонга нисбатан у нуқталарда бўлаётганини кўрганидан, ўз ақл ва қалбига дедики: Келинг, бу ўхшашингизнинг эшигидан ҳақиқатга кетган йўл янада қисқадир. Биз бошқа йўллардаги тиллардан дарс олганимиз каби эмас, балки иймон нуқтасидаги иттисофларидан ва кайфият ва рангларидан мутолаамиз ила фойдаланишимиз керак деди, мутолаани бошлади. Кўрдики:

Истеъдодлари ғоят мухталиф ва мазҳаблари бир-биридан узоқ ва мухолиф бўлган умум истиқоматли ва нурли ақлларнинг иймон ва тавҳиддаки иттисофкорона ва соғлом эътиқодлари тавофуқ ва саботкорона ва шубҳасиз қаноат ва яқийнларни уйғунлаштиради. Демак, ўзгармаган бир ҳақиқатга таяниб боғланганлар ва илдизлари метин бир ҳақиқатга кирган, узилмайди. Ундай бўлса буларнинг иймон нуқтасида ва вужуб ва тавҳидда ижмоълари ҳеч узилмас бир нуроний занжирдир ва ҳақиқатга очилган ишиқли бир деразадир.

Ҳам кўрдики: Маслаклари бир-биридан узоқ ва машраблари бир-бирига зид бўлган у умум соғлом ва нуроний қалбларнинг иймон асосларидаги иттифоқона ва итминонкорона ва мунжазибона кашфиёт ва мушоҳадалари бир-бирига тавофуқ ва тавҳидда бир-бирига уйғун чиқмоқда. Демак, ҳақиқатга муқобил ва восил ва мутамассил бу кичкина биттадан арши маърифати Раббония ва бу жомеъ биттадан ойна-и Самадония бўлган нуроний қалблар ҳақиқат Қуёшига қарши очилган деразалардир ва умуми бирдан Қуёшга ойнадорик этган бир денгиз каби бир ойна-и аъзамдир. Буларнинг вужуби вужудда ва ваҳдатда иттифоқлари ва ижмоълари ҳеч адашмас ва адаштирмас бир раҳбари акмал ва бир муршиди акбардир. Чунки ҳеч бир жиҳат ила ҳеч бир имкон ва ҳеч бир эҳтимол йўқки, ҳақиқатдан бошқа бир ваҳима ва ҳақиқатсиз бир фикр ва аслсиз бир сифат бу қадар давомли ва соғлом шаклда бу жуда буюк ва кескин кўзларнинг умумини бирдан алдатсин, ҳис алдатишига йўлиқтирсин. Бунга эҳтимол берган бузилган ва чириган бир ақлга бу коинотни инкор этган аҳмоқ Софистлар ҳам рози бўлмаслар, рад этадилар дея тушунди. Ўз ақл ва қалби ила баробар "Аманту Биллаҳ" дедилар. Хуллас, бу йўлчининг мустақим ақллардан ва мунаввар қалблардан истифода этгани иймоний маърифатга қисқа бир ишора бўлиб Биринчи Мақомнинг ўн учинчи мартабасида

дейилган.

Сўнгра ғайб оламига яқиндан боққан ва ақл ва қалбда саёҳат этган у йўлчи, ажабо ғайб олами нима дейди дея мароқ ила у эшикни ҳам шундай бир фикр ила қоқди. Яъни, модомики бу жисмоний шаҳодат оламида бу қадар зийнатли ва санъатли ҳадсиз маснуълари ила ўзини таниттирмоқ ва бу қадар ширин ва безалган ва ниҳоясиз неъматлари ила ўзини севдирмоқ ва бу қадар мўъжизали ва маҳоратли ҳисобсиз асарлари ила яширин камолотини билдирмоқ, қовлдан ва такаллумдан янада зоҳир бир тарзда феълан истаган ва ҳол лисони ила билдирган бир зот ғайб пардаси тарафида бўлгани яққол тушунилмоқда. Албатта ва ҳар ҳолда, феълан ва ҳолан бўлгани каби, қовлан ва такаллуман ҳам гапирар, ўзини таниттирар, севдирар. Ундай бўлса, ғайб олами жиҳатида уни унинг тазоҳурларидан билишимиз керак деди, қалби ичкарига кирди, ақл кўзи ила кўрдики:

Ғоят қувватли бир тазоҳурлар ила ваҳийларнинг ҳақиқати ғайб оламининг ҳар тарафида ҳар замонда ҳукм этади. Коинотнинг ва махлуқотнинг шаҳодатларидан кўп қувватли бир шаҳодати вужуд ва тавҳид Аллам-ул Ғуюбдан ваҳий ва илҳом ҳақиқатлари ила келмоқда. Ўзини ва вужуд ва ваҳдатини ёлғиз маснуъларининг шаҳодатларига қолдирмаётир. Ўзи ўзига лойиқ бир азалий калом ила гапирмоқда. Ҳар ерда илм ва қудрати ила ҳозир ва нозирнинг каломи ҳам ҳадсиздир ва каломининг маъноси уни билдиргани каби, гапириши ҳам уни сифати ила билдирмоқда.

Ҳа, юз минг Пайғамбарларнинг (Алайҳимуссалом) тавотурлари ила ва хабарларининг Илоҳий ваҳийга мазҳарият нуқтасида иттифоқлари ила ва нави башардан мутлақ аксариятнинг тасдиқ этгани ва раҳбари ва муқтадоси ва ваҳийнинг самаралари ва кўринган ваҳий бўлган муқаддас китоблар ва самовий саҳифаларнинг далил ва мўъжизалари ила ваҳий ҳақиқатининг таҳаққуқи ва субути яққоллик даражасига келганини билди ва ваҳийнинг ҳақиқати беш муқаддас ҳақиқатни ифода этади ва файзлантиради дея тушунди:

Биринчиси: لِلتَّنَزُّلَاتِ الْاِلَهِيَّةِ اِلٰى عُقُولِ الْبَشَرِ дейилган башарнинг ақлларига ва фаҳмларига кўра гапирмоқ бир таназзули Илоҳийдир. Ҳа, бутун руҳли махлуқотини гапиртирган ва гапиришларини билган, албатта ўзи ҳам у гапиришларга гапириши билан мудоҳала этиши рубубиятнинг муқтазосидир.

Иккинчиси: Ўзини таниттирмоқ учун коинотни бу қадар ҳадсиз масрафлар ила бошдан охиригача ҳориқолар ичида яратган ва минглаб тиллар ила камолотини айттирган, албатта ўз сўзлари ила ҳам ўзини таниттиражак.

Учинчиси: Мавжудотнинг энг танлангани ва энг муҳтожи ва энг нозанини ва энг муштоқи бўлган ҳақиқий инсонларнинг муножотларига ва шукрларига феълан муқобала этгани каби, каломи ила ҳам муқобала этмоқ Холиқиятнинг шаънидир.

Тўртинчиси: Илм ила ҳаётнинг зарурий бир лозими ва ишиқли бир тазоҳури бўлган гапирмоқ сифати, албатта иҳотали бир илмни ва сармадий бир ҳаётни ташиган зотда иҳотали ва сармадий бир суратда бўлади.

Бешинчиси: Энг севимли ва муҳаббатли ва андишали ва таяниш нуқтасига энг муҳтож ва соҳибини ва эгасини топишга энг муштоқ, ҳам фақир ва ожиз бўлган махлуқотларига ожизлик ва иштиёқни, фақирлик ва эҳтиёжни ва истиқбол андишасини ва муҳаббатни ва парастишни берган бир зот, албатта ўз вужудини уларга гапириши ила билдирмоғи улуҳиятнинг муқтазосидир. Хуллас, таназзули Илоҳий ва таарруфи Раббоний ва муқобала-и Раҳмоний ва муқолама-и Субҳоний ва ишъори Самадоний ҳақиқатларини ичига олган, умумий самовий ваҳийларнинг ижмоъ ила Вожиб-ул Вужуднинг вужудига ва ваҳдатига далолатлари шундай бир ҳужжатдирки, кундуздаги Қуёшнинг нурларининг Қуёшга шаҳодатидан янада қувватлидир дея англади.

Сўнгра илҳомлар жиҳатига боқди, кўрдики: Содиқ илҳомлар, гарчи бир жиҳатда ваҳийга ўхшайдилар ва бир нави муқолама-и Раббониядир, фақат икки фарқ бордир:

Биринчиси: Илҳомдан кўп юксак бўлган ваҳийнинг аксари малоика воситаси ила ва илҳомнинг аксари воситасиз бўлишидир.

Масалан: Қандайки бир подшоҳнинг икки сурат ила гапириши ва амрлари бор. Бириси: Салтанат ҳашамати ва умумий ҳокимият ҳайсияти ила бир ёрдамчисини бир ҳокимга юборар. У ҳокимиятнинг ҳашаматини ва амрнинг аҳамиятини кўрсатмоқ учун баъзан восита ила баробар бир йиғилиш қилар. Сўнгра фармон билдирилар. Иккинчиси: Султонлик унвони ила ва подшоҳлик умумий исми ила эмас, балки ўз шахси ила хусусий бир муносабатни ва жузъий бир муомаласи бўлган хос бир хизматчиси ила ёки бир оми раияти ила ва хусусий телефони ила хусусий гапиришидир.

Худди шунинг каби, Подшоҳи Азалийнинг умум оламларнинг Рабби исми ила ва коинот Холиқи унвони ила ваҳий ила ва ваҳийнинг хизматини бажарган шумулли илҳомлари ила гаплашиши бўлгани каби, ҳар бир фарднинг ва ҳар бир жонзотнинг Рабби ва Холиқи бўлмоқ ҳайсияти ила хусусий бир суратда, фақат пардалар орқасида уларнинг қобилиятига кўра бир тарзи гаплашиши бор.

Иккинчи фарқ: Ваҳий соясиздир, софдир, ҳавасларга хосдир. Илҳом бўлса соялидир, ранглар қўшилар, умумийдир. Малоика илҳомлари ва инсон илҳомлари ва ҳайвонот илҳомлари каби турли-туман ҳам жуда кўп турлари ила денгизларнинг қатралари қадар калимоти Раббониянинг кўпайишига мадор бир замин ташкил этади.

оятининг бир жиҳатини тафсир этишини тушунди.

Сўнгра илҳомнинг моҳиятига ва ҳикматига ва шаҳодатига боқди, кўрдики: Моҳияти ила ҳикмати ва натижаси тўрт нурдан таркиб топган.

Биринчиси: Таваддуди Илоҳий дейилган, ўзини махлуқотига феълан севдиргани каби, қовлан ва ҳузуран ва суҳбатан ҳам севдирмоқ вадудиятнинг ва раҳмониятнинг муқтазосидир.

Иккинчиси: Абдларининг дуоларига феълан жавоб бергани каби, қовлан ҳам пардалар орқасида ижобат этиши раҳимиятнинг шаънидир.

Учинчиси: Оғир балоларга ва шиддатли ҳолларга тушган махлуқотларининг мадад исташларига ва фарёдларига ва тазарруотларига феълан ёрдам этгани каби, бир нави гапириши ҳукмида бўлган илҳомий сўзлар ила ҳам ёрдамга етишиши рубубиятнинг лозимидир.

Тўртинчиси: Жуда ожиз ва жуда заиф ва жуда фақир ва жуда эҳтиёжли ва ўз соҳибини ва ҳомийсини ва мудаббирини ва ҳофизини топишга жуда кўп муҳтож ва муштоқ бўлган идрокли маснуъларига вужудини ва ҳузурини ва ҳимоясини феълан сездиргани каби, бир нави Раббоний сўзлашиш ҳукмида саналган бир қисм содиқ илҳомлар пардасида ва махсус ва бир махлуққа боққан хос ва бир жиҳатда унинг қобилиятига кўра унинг қалб телефони ила, қовлан ҳам ўз ҳузурини ва вужудини сездириши шафқати улуҳиятнинг ва раҳмати рубубиятнинг зарури ва вожиб бир муқтазосидир дея тушунди.

Сўнгра илҳомнинг шаҳодатига қаради, кўрди: Қандайки Қуёшнинг, фаразан, онги ва ҳаёти бўлса эди ва у ҳолда зиёсидаги етти ранги етти сифати бўлса эди, у жиҳатда ишиғида бўлган шуалари ва жилвалари ила бир тарз гаплашиши бўлар эди. Ва бу вазиятда мисолининг ва аксининг шаффоф нарсаларда бўлиши ва ҳар ойна ва ҳар порлоқ нарсалар ва шиша парчалари ва пуфакчалар ва қатралар, ҳатто шаффоф зарралар ила ҳар бирининг қобилиятига кўра гаплашиши ва уларнинг ҳожатига жавоб бериши ва бутун улар Қуёшнинг вужудига шаҳодат этиши ва ҳеч бир иш бир ишга моне бўлмаслиги ва бир гаплашиши бошқа гаплашишга заҳмат бермаслиги шубҳасиз кўриладигани каби.. айнан шунингдек: Азал ва абаднинг Зулжалол Султони ва бутун мавжудотнинг Зулжамол Холиқи Зишони бўлган Шамси Сармадийнинг сўзлашиши ҳам унинг илми ва қудрати каби куллий ва муҳит бўлиб, ҳамма нарсанинг қобилиятига кўра тажаллий этиши, ҳеч бир тилак бир тилакка, бир иш бир ишга, бир хитоб бир хитобга моне бўлмаслиги ва қориштирмаслиги шаксиз тушунилади. Ва бутун у жилвалар, у гаплашишлар, у илҳомлар биттадан биттадан ва баробар иттифоқ ила у Шамси Азалийнинг ҳузурига ва вужуби вужудига ва ваҳдатига ва аҳадиятига далолат ва шаҳодат этганларини айналяқийнга яқин бир илмаляқийн ила билди.

Хуллас, бу мароқли мусофирнинг ғайб оламидан олган маърифат дарсига қисқа бир ишора бўлиб, Биринчи Мақомнинг ўн тўртинчи ва ўн бешинчи мартабаларида

дейилгандир.

Сўнгра у дунё сайёҳи ўз ақлига дедики: Модомики бу коинотнинг мавжудоти ила Маликимни ва Холиқимни қидирмоқдаман. Албатта ҳар нарсадан аввал бу мавжудотнинг энг машҳури ва душманларининг тасдиғи ила ҳам энг мукаммали ва энг буюк қўмондони ва энг номдор ҳокими ва сўзча энг юксаги ва ақлча энг порлоғи ва ўн тўрт асрни фазилати ила ва Қуръони ила ишиқлантирган Муҳаммади Арабий Алайҳиссалоту Вассаломни зиёрат этмоқ ва қидирганимни ундан сўрамоқ учун Саодат Асрига баробар кетишимиз керак деб, ақли ила баробар у асрга кирди. Кўрдики: У аср, ҳақиқатдан у зот (С.А.В.) ила бир башарият саодати асри бўлган. Чунки энг бадавий ва энг уммий бир қавмни келтирган нур воситаси ила қисқа бир замонда дунёга устоз ва ҳоким айлади.

Ҳам ўз ақлига деди: Биз, энг аввал бу фавқулодда зотнинг (С.А.В.) бир даража қийматини ва сўзларининг ҳаққониятини ва хабарларининг тўғрилигини билишимиз керак, сўнгра Холиқимизни ундан сўрашимиз керак деб қидиришни бошлади. Топган ҳадсиз қатъий далилларидан бу ерда ёлғиз тўққиз куллийларга биттадан қисқа ишора этилади.

Биринчиси: Бу зотда (С.А.В.), ҳатто душманларининг тасдиғи ила ҳам, бутун гўзал ахлоқларнинг ва хислатларнинг бўлиши ва وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ ٭ وَمَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللّهَ رَمَى оятларининг сароҳати ила, бир бармоғининг ишораси ила Ой икки парча бўлиши ва бир ҳовучи ила душманларининг қўшинига отган оз бир тупроқ умум у қўшиннинг кўзларига кириши билан қочишлари ва сувсиз қолган ўз қўшинига беш бармоғидан кавсар каби оққан сувни кифоя даражасида ичириши каби, қатъий нақл ила ва бир қисми тавотур ила, юзлаб мўъжизаларнинг унинг қўлида зоҳир бўлишидир. Бу мўъжизалардан уч юздан зиёда бир қисми Ўн Тўққизинчи Мактуб бўлган Мўъжизоти Аҳмадия (С.А.В.) номли ҳайратланарли ва кароматли бир рисолада қатъий далиллари ила баробар баён этилганидан, уларни унга ҳавола этиб дедики: Бу қадар гўзал ахлоқлар ва камолот ила баробар, бу қадар очиқ мўъжизалари бўлган бир зот (СА.В.) албатта энг тўғри сўзлидир. Ахлоқсизларнинг иши бўлган ҳийлага, ёлғонга, хатога таназзул этиши қабул эмас.

Иккинчиси: Қўлида бу коинот соҳибининг бир фармони бўлгани ва у фармонни ҳар асрда уч юз миллиондан зиёда инсонларнинг қабул ва тасдиқ этганлари ва у фармон бўлган Қуръони Азимушшоннинг етти жиҳат ила ҳайратланарли бўлишидир. Ва бу Қуръоннинг қирқ жиҳат ила мўъжиза бўлгани ва коинот Холиқининг сўзи бўлгани қувватли далиллари ила баробар, "Йигирма Бешинчи Сўз, Мўъжизоти Қуръония" номли ва Рисола-и Нурнинг бир Қуёши бўлган машҳур бир рисолада тафсилан баён этилишидан, уни унга ҳавола этиб деди: Бундай айни ҳақ ва ҳақиқат бир фармоннинг таржимони ва етказувчиси бир зотда (С.А.В.) фармонга жиноят ва фармон соҳибига хиёнат ҳукмида бўлган ёлғон бўлолмас ва топилолмас!..

Учинчиси: У зот (С.А.В.) шундай бир шариат ва бир Исломият ва бир убудият ва бир дуо ва бир даъват ва бир иймон ила майдонга чиққанки, уларнинг на мисли бор ва на да бўлар. Ва улардан янада мукаммал на бўлган ва на да бўлар. Чунки уммий бир зотда (С.А.В.) кўринган у шариат ўн тўрт асрни ва нави башарнинг бешдан бирини одилона, ҳаққоният устида, мудаққиқона, ҳадсиз қонунлари ила идора этиши ўхшаш қабул этмас. Ҳам уммий бир зотнинг (С.А.В.) ишлари ва сўзлари ва ҳолларидан чиққан Исломият ҳар асрда уч юз миллион инсонларнинг раҳбари ва маржии ва ақлларининг муаллими ва муршиди ва қалбларининг нурлантирувчиси ва софлаштирувчиси ва нафсларининг мураббийси ва ислоҳчиси ва руҳларининг юксалишларининг сабаби ва тараққиёт маъдани бўлиши жиҳати ила мисли бўлолмас ва бўлолмаган.

Ҳам динида бўлган бутун ибодатнинг бутун навларида энг олдин бўлиши ва ҳаркасдан зиёда тақвода бўлиши ва Аллоҳдан қўрқиши ва фавқулодда доимий курашлар ва дағдағалар ичида, айнан убудиятнинг энг нозик сирларига қадар риоя этиши ва ҳеч кимни тақлид этмасдан ва тўлиқ маъноси ила ва мубтадиёна фақат энг мукаммал бўлиб, ҳам бошланиш ва охирни бирлаштириб қилиши, албатта мисли кўрилмас ва кўрилмаган.

Ҳам минглаб дуо ва муножотларидан Жавшан-ул Кабир ила шундай бир Раббоний маърифат ила шундай бир даражада Раббини васфлайдики, у замондан бери келган маърифат аҳли ва авлиёлар, фикрларининг қўшилиши ила баробар, на у маърифат мартабасига ва на у васф даражасига етишолмаганлари кўрсатадики, дуода ҳам унинг мисли йўқдир. Рисола-и Муножотнинг бошида, Жавшан-ул Кабирнинг тўқсон тўққиз бўлагидан бир бўлагининг қисқача бир маъносининг баён этилган ерига боққан одам, Жавшаннинг ҳам мисли йўқдир деяжак.

Ҳам рисолат таблиғида ва инсонларни ҳаққа даъватда шу даража матонат ва сабот ва жасорат кўрсатганки, катта давлатлар ва катта динлар, ҳатто қавм ва қабиласи ва амакиси унга шиддатли адоват қилганлари ҳолда, зарра миқдор бир иккиланиш, бир хавотир, бир қўрқоқлик асари кўрсатмаслиги ва бир ўзи бутун дунёга қарши чиқиши ва бошга ҳам чиқариши ва Исломиятни дунёнинг бошига ўтказиши исбот этарки, таблиғ ва даъватда ҳам мисли бўлмаган ва бўлолмас.

Ҳам иймонда шундай фавқулодда бир қувват ва ҳайратланарли бир яқийн ва мўъжизали бир очилиш ва жаҳонни ишиқлантирган бир юксак эътиқод ташиганки, у замоннинг ҳукмрони бўлган бутун фикрлари ва ақидалари ва файласуфларнинг ҳикматлари ва руҳоний раисларнинг илмлари унга муориз ва мухолиф ва мункир бўлганлари ҳолда, унинг на яқийнига, на эътиқодига, на ишончига, на қаноатига ҳеч бир шубҳа, ҳеч бир иккиланиш, ҳеч бир заифлик, ҳеч бир васваса бермаслиги ва маънавиятда ва иймоний мартабаларида тараққий этган бошда саҳобалар ва бутун авлиёлар унинг ҳар вақт иймон мартабасидан файз олишлари ва уни энг юксак даражада топишлари, шаксиз кўрсатадики, иймони ҳам тенгсиздир. Хуллас, бундай тенгсиз бир шариат ва мислсиз бир Исломият ва ҳайратланарли бир убудият ва фавқулодда бир дуо ва жаҳонга қарши чиқадиган бир даъват ва мўъжизона бир иймон соҳибида, албатта ҳеч бир жиҳат ила ёлғон бўлолмас ва алдатмас дея англади ва ақли ҳам тасдиқ этди.

Тўртинчиси: Анбиёларнинг (Алайҳимуссалом) бирлашиши, қандайки Илоҳий вужуд ва ваҳдониятга ғоят қувватли бир далилдир. Худди шунинг каби, бу зотнинг (С.А.В.) тўғрилигига ва рисолатига ғоят соғлом бир шаҳодатдир. Чунки Анбиё Алайҳимуссаломнинг тўғриликларига ва пайғамбар бўлишларига мадор бўлган нақадар муқаддас сифатлар ва мўъжизалар ва вазифалар бўлса, у зотда (С.А.В.) энг олдинда бўлгани тарихча тасдиқ бўлгандир. Демак улар, қандайки сўзлашув тили ила Таврот, Инжил ва Забур ва Суҳуфларида бу зотнинг (С.А.В.) келишини хабар бериб инсонларга башорат берганларки, Муқаддас Китобларнинг у башоратли ишораларидан йигирмадан ортиқ ва жуда зоҳир бир қисми Ўн Тўққизинчи Мактубда чиройли баён ва исбот этилган. Худди шунинг каби, ҳол тиллари ила, яъни нубувватлари ила ва мўъжизалари ила ўз маслакларида ва вазифаларида энг олдин ва энг мукаммал бўлган бу зотни тасдиқ этиб, даъвосини имзо этадилар. Ва сўзлашув тили ва бирлашиш ила ваҳдониятга далолат этганлари каби, ҳол тили ила ва иттифоқ ила бу зотнинг содиқиятига шаҳодат этадилар дея тушунди.

Бешинчиси: Бу зотнинг дастурлари ила ва тарбияси ва унга тобелик ила ва орқасидан кетишлари ила ҳаққа, ҳақиқатга, камолотга, кароматга, кашфиётга, мушоҳадаларга етишган минглаб авлиё ваҳдониятга далолат этганлари каби, устозлари бўлган бу зотнинг содиқиятига ва рисолатига бирлашиш ва иттифоқ ила шаҳодат этадилар. Ва ғайб оламидан берган хабарларнинг бир қисмини авлиёлик нури ила кўришлари ва умумини иймон нури ила ё илмаляқийн ёки айналяқийн ёки ҳаққаляқийн суратида эътиқод ва тасдиқ этишлари устозлари бўлган бу зотнинг ҳаққоният ва содиқияти даражасини Қуёш каби кўрсатганини кўрди.

Олтинчиси: Бу зотнинг уммийлиги билан баробар келтирган муқаддас ҳақиқатлари ва ихтиро этган олий илмлар ва кашф этган Илоҳий маърифатнинг дарси ила ва таълими ила илмий мартабада энг юксак мақомга етишган миллионлаб мудаққиқ асфиёлар ва муҳаққиқ сиддиқлар ва доҳий мўъмин файласуфлар бу зотнинг уссул асос даъвоси бўлган ваҳдониятни қувватли бурҳонлари ила иттифоқ ила исбот ва тасдиқ этганлари каби, бу энг буюк муаллимнинг ва бу энг буюк устознинг ҳаққониятига ва сўзларининг ҳақиқат бўлганига иттифоқ ила шаҳодатлари кундуз каби бир рисолат ва содиқлигининг ҳужжатидир. Масалан: Рисола-и Нур юз парчаси ила бу зотнинг садоқатининг битта бурҳонидир.

Еттинчиси: Ол ва Асҳоб номида нави башарнинг анбиёдан сўнгра фаросат ва заковат ва камолот ила энг машҳури ва энг муҳтарам ва энг номдори ва энг диндор ва энг кескин назарли азим тоифаси мукаммал мароқ ила ва ғоят диққат ва ниҳоят жиддият ила бу зотнинг бутун яширин ва ошкора ҳолларини ва фикрларини ва вазиятларини суриштириш ва синаш ва синчиклашлари натижасида бу зотнинг дунёда энг содиқ ва энг юксак ва энг ҳақли ва ҳақиқатли бўлганига иттифоқ ила ва бирлашиш ила тебранмас тасдиқлари ва қувватли иймонлари Қуёшнинг зиёсига далолат этган кундуз каби бир далилдир дея тушунди.

Саккизинчиси: Бу коинот, қандайки ўзини ижод ва идора ва тартиб этган ва тасвир ва тақдир ва тадбир ила бир сарой каби, бир китоб каби, бир кўргазма каби, бир томошагоҳ каби тасарруф этган Сонеъига ва котибига ва наққошига далолат этар. Шунинг каби, коинотнинг хилқатидаги Илоҳий мақсадларни биладиган ва билдирадиган ва ўзгаришларидаги Раббоний ҳикматларини таълим этадиган ва вазифадорона ҳаракатидаги натижаларни дарс берадиган ва моҳиятидаги қийматини ва ичидаги мавжудотнинг камолотини эълон этадиган ва у буюк китобнинг маъноларини ифода этадиган бир юксак даллол, бир тўғри кашшоф, бир муҳаққиқ устоз, бир содиқ муаллим истагани ва тақозо этгани ва ҳар ҳолда бўлишига далолат этгани жиҳати ила, албатта бу вазифаларни ҳаркасдан зиёда қилган бу зотнинг ҳаққониятига ва бу коинот Холиқининг энг юксак ва содиқ бир маъмури бўлганига шаҳодат этганини билди.

Тўққизинчиси: Модомики бу санъатли ва ҳикматли асарлари ила ўз ҳунарларини ва санъаткорлигининг камолотини кўрсатмоқ ва бу безалган, зийнатли ниҳоясиз махлуқоти ила ўзини таниттирмоқ ва севдирмоқ ва бу лаззатли ва қийматли ҳисобсиз неъматлари ила ўзига ташаккур ва ҳамд эттирмоқ ва бу шафқатли ва ҳимояли умумий тарбия ва таъминот ила, ҳатто оғизларнинг энг нозик завқларини ва иштаҳаларнинг ҳар навини қондирадиган бир суратда изҳор этилган Раббоний таомлантириш ва зиёфатлар ила ўз рубубиятига қарши миннатдорона ва муташаккирона ва парастишкорона ибодат эттирмоқ ва мавсумларнинг ўзгариши ва кеча-кундузнинг алмашиниши ва фарқланиши каби азаматли ва ҳашаматли тасарруфлар ва ишлар ва даҳшатли ва ҳикматли фаолият ва Халлоқият ила ўз улуҳиятини изҳор этиб, у улуҳиятига қарши иймон ва таслим ва бўйин эгмоқ ва итоат эттирмоқ ва ҳар вақт яхшиликни ва яхшиларни ҳимоя, ёмонликни ва ёмонларни кетказмоқ ва самовий таъзирлар ила золимларни ва ёлғончиларни йўқ этмоқ жиҳати ила ҳаққоният ва адолатини кўрсатмоқ истаган парда орқасида бириси бор. Албатта ва ҳар ҳолда, у ғайбий зотнинг ёнида энг севгили махлуқи ва энг тўғри абди ва унинг мазкур мақсадларига тўлиқ хизмат этиб, коинот яратилишининг тилсимини ва муаммосини ҳал ва кашф этган ва доимо у Холиқининг номига ҳаракат этган ва ундан мадад истаган ва муваффақият истаган ва унинг тарафидан ёрдамга ва тавфиқга мазҳар бўлган ва Муҳаммади Қурайший дейилган бу зот бўлажак. (С.А.В.)

Ҳам ақлига деди: Модомики бу мазкур тўққиз ҳақиқатлар бу зотнинг сидқига шаҳодат этадилар, албатта бу одам бани одамнинг мадори шарафи ва бу оламнинг мадори ифтихоридир. Ва унга "Фахри Олам" ва "Шарафи Бани Одам" дейилиши жуда лойиқдир ва унинг қўлида бўлган Раҳмоннинг фармони бўлган Қуръони Мўъжиз-ул Баённинг маънавий салтанат ҳашаматининг Ернинг ярмини истилоси ва шахсий камолоти ва юксак хислатлари кўрсатадики, бу оламда энг муҳим зот удир, Холиқимиз ҳақида энг муҳим сўз унингдир.

Хуллас кел, боқ! Бу ҳайратланарли зотнинг юзлаб очиқ ва яққол қатъий мўъжизаларининг қувватига ва динидаги минглаб олий ва асосли ҳақиқатларига таянган ҳолда, бутун даъволарининг асоси ва бутун ҳаётининг ғояси Вожиб-ул Вужуднинг вужудига ва ваҳдатига ва сифатига ва исмларига далолат ва шаҳодат ва у Вожиб-ул Вужудни исбот ва эълон ва тушунтирмоқдир. Демак, бу коинотнинг маънавий Қуёши ва Холиқимизнинг энг порлоқ бир бурҳони бу Ҳабибуллоҳ дейилган зотдирки, унинг шаҳодатини қўллаган ва тасдиқ ва имзо этган алданмас ва алдатмас уч буюк бирлашиш бор:

Биринчиси: "Агар ғайб пардаси очилса, яқийним зиёдалашмайди",- деган Имоми Али (Розияллоҳу Анҳ) ва ерда экан Арши Аъзамни ва Исрофилнинг ҳайкалининг азаматини томоша этган Ғавси Аъзам (Қ.С.) каби кескин назар ва ғайббин кўзлари бўлган минглаб қутблар ва буюк авлиёларни жамлаган ва Оли Муҳаммад номи ила оламнинг шухрат-шиори бўлган нуроний жамоатнинг бирлашиш ила тасдиқларидир.

Иккинчиси: Бадавий бир қавм ва уммий бир муҳитда, ижтимоий ҳаётдан ва сиёсий фикрлардан холи ва китобсиз ва фатрат асрининг қоронғуликларида бўлган ва жуда оз бир замонда энг маданий ва маълумотли ва ижтимоий ва сиёсий ҳаётда энг олдин бўлган миллатларга ва ҳукуматларга устоз ва раҳбар ва элчи ва одил ҳоким бўлиб, шарқдан ғарбга қадар жаҳонписандона идора этган ва "Саҳоба" номи ила дунёда номдор бўлган машҳур жамоатнинг иттифоқ ила жон ва молларини, падар ва қабилаларини фидо эттирган бир қувватли иймон ила тасдиқларидир.

Учинчиси: Ҳар асрда минглаб фардлари бўлган ва ҳар фанда доҳиёна олдин кетган ва кўпгина маслакларда ишлаган, умматида етишган ҳадсиз муҳаққиқ ва мутабаҳҳир олимларининг буюк жамоатининг бир-бирига уйғунлик ила ва илмаляқийн даражасида тасдиқларидир.

Демак, бу зотнинг ваҳдониятга шаҳодати шахсий ва жузъий эмас, балки умумий ва куллий ва тебранмас ва бутун шайтонлар тўпланса, қаршисига ҳеч бир жиҳат ила чиқолмас бир шаҳодатдир дея ҳукм этди. Хуллас, Саодат Асрида ақли ила баробар саёҳат этган дунё мусофири ва ҳаёт йўлчисининг у нуроний мадрасадан олган дарсига қисқа бир ишора бўлиб Биринчи Мақомнинг Ўн Олтинчи Мартабасида бундай:

дейилгандир.

Сўнгра бу дунёда ҳаётнинг ғояси ва ҳаётнинг ҳаёти иймон бўлганини билган бу чарчамас ва тўқ бўлмас йўлчи ўз-ўзига дедики: "Қидирганимиз зотнинг сўзи ва каломи дейилган бу дунёда энг машҳур ва энг порлоқ ва энг ҳаким ва унга таслим бўлмаган ҳаркасга ҳар асрда қарши чиққан Қуръони Мўъжиз-ул Баён номли китобга мурожаат этиб, у нима демоқда, билайлик. Фақат энг аввал бу китоб бизнинг Холиқимизнинг китоби бўлганини исбот этмоқ лозимдир дея қидиришни бошлади.

Бу сайёҳ бу замонда бўлгани муносабати ила энг аввал маънавий Қуръон иъжозининг ёғдулари бўлган Рисола-и Нурга боқди ва унинг бир юз ўттиз рисолалари Фурқон оятларининг нукталари ва ишиқлари ва асосли тафсирлари бўлганини кўрди. Ва Рисола-и Нур бу қадар муаннид ва мулҳид бир асрда ҳар тарафга Қуръон ҳақиқатларини мужоҳидона нашр этгани ҳолда, қаршисига ҳеч ким чиқолмаганидан исбот этарки, унинг устози ва манбаи ва маржии ва Қуёши бўлган Қуръон самовийдир, башар каломи эмасдир. Ҳатто Рисола-и Нурнинг юзлаб ҳужжатларидан битта Қуръон ҳужжати бўлган Йигирма Бешинчи Сўз ила Ўн Тўққизинчи Мактубнинг охири Қуръоннинг қирқ жиҳат ила мўъжиза бўлганини шундай исбот этганки, ким кўрган бўлса, танқид ва эътироз этмоқ эмас, балки исботларига ҳайрон қолган, тақдирлаб кўп сано этган. Қуръоннинг иъжоз жиҳатини ва ҳақ Каломуллоҳ бўлганини исбот этмоқ жиҳатини Рисолат-ун Нурга ҳавола этиб ёлғиз бир қисқа ишора ила буюклигини кўрсатган бир нечта нуқтага диққат этди.

Биринчи Нуқта: Қандайки Қуръон бутун мўъжизалари ила ва ҳаққониятига далил бўлган бутун ҳақиқатлари ила Муҳаммад Алайҳиссалоту Вассаламнинг бир мўъжизасидир. Худди шунинг каби Муҳаммад Алайҳиссалоту Вассалам ҳам бутун мўъжизалари ила ва пайғамбарлигининг далиллари ила ва илмий камолоти ила Қуръоннинг бир мўъжизасидир ва Қуръон каломуллоҳ бўлганига бир қатъий ҳужжатидир.

Иккинчи Нуқта: Қуръон бу дунёда шундай нуроний ва саодатли ва ҳақиқатли бир суратда ижтимоий ҳаётни ўзгартириши ила баробар инсонларнинг ҳам нафсларида, ҳам қалбларида, ҳам руҳларида, ҳам ақлларида, ҳам шахсий ҳаётларида, ҳам ижтимоий ҳаётларида, ҳам сиёсий ҳаётларида шундай бир инқилоб қилган ва давом эттирган ва идора этганки, ўн тўрт аср муддатида ҳар дақиқада олти минг олти юз олтмиш олти оятлари мукаммал эҳтиром ила ҳеч бўлмаса юз миллиондан зиёда инсонларнинг тиллари ила ўқилмоқда ва инсонларни тарбия ва нафсларини оқлаб ва қалбларини тозаламоқда. Руҳларга инкишоф ва тараққий ва ақлларга истиқомат ва нур ва ҳаётга ҳаёт ва саодат бермоқда. Албатта, бундай бир китобнинг мисли йўқдир, ғаройибдир, фавқулоддадир, мўъжизадир.

Учинчи Нуқта: Қуръон у асрдан то ҳозирга қадар шундай бир балоғат кўрсатганки, Каъбанинг деворида олтин ила ёзилган энг машҳур адибларнинг "Муаллақоти Сабъа" номи ила машҳур қасидаларини шу даражага туширдики, Лабиднинг қизи отасининг қасидасини Каъбадан тушираркан деган: "Оятга қарши бунинг қиймати қолмади".

Ҳам бадавий бир адиб: فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ояти ўқилар экан эшитган пайти саждага борган. Унга деганлар: "Сен мусулмон бўлдингми?" У деган: "Йўқ, мен бу оятнинг балоғатига сажда этдим".

Ҳам балоғат илмининг доҳийларидан Абдулқохири Журжоний ва Саккокий ва Замахшарий каби минглаб доҳий имомлар ва мутафаннин адиблар ижмоъ ва иттифоқ ила қарор берганларки: "Қуръоннинг балоғати башар тоқатидан устундир, етишилмас".

Ҳам у замондан бери доимо муораза майдонига даъват этиб, мағрур ва анониятли адибларнинг ва балиғларнинг томирларига тегизиб, ғурурларини синдирадиган бир тарзда дер: "Ё битта суранинг мислини келтиринглар ва ёхуд дунёда ва охиратда ҳалокат ва зиллатни қабул этинглар." дея эълон этгани ҳолда, у асрнинг муаннид балиғлари битта суранинг мислини келтирмоқ ила қисқа бир йўл бўлган муоразани ташлаб, узун бўлган, жон ва молларини таҳликага отган уруш йўлини ихтиёр этишлари исбот этарки, у қисқа йўлда кетмоқ мумкин эмасдир.

Ҳам Қуръоннинг дўстлари Қуръонга ўхшамоқ ва тақлид этмоқ шавқи ила ва душманлари ҳам Қуръонга муқобала ва танқид этмоқ мақсади ила у вақтдан бери ёзганлари ва ёзилган ва фикрларнинг қўшилиши ила тараққий этган миллионлаб Арабий китоблар ўртада юрмоқда. Ҳеч бирисининг унга етишолмаганини, ҳатто энг оддий одам ҳам тингласа, албатта деяжак: "Бу Қуръон буларга ўхшамас ва уларнинг мартабасида эмас". Ё уларнинг остида ёки умумининг устида бўлади. Умумининг остида бўлганини дунёда ҳеч бир киши, ҳеч бир кофир, ҳатто ҳеч бир аҳмоқ деёлмас. Демак балоғат мартабаси умумидан устундир. Ҳатто бир одам سَبَّحَ ِللهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ оятини ўқиди. Деди: "Бу оятнинг ғаройиб деб қабул этилган балоғатини кўролмаётирман". Унга дейилди: "Сен ҳам бу сайёҳ каби у замонга кет, у ерда тингла". У ҳам ўзини Қуръондан аввал у ерда тасаввур этаркан кўрдики: Оламдаги борлиқлар паришон, қоронғу, жонсиз ва идроксиз ва вазифасиз бўлиб холи, ҳадсиз, ҳудудсиз бир фазода; қарорсиз, фоний бир дунёда ўтирмоқдалар. Бирдан Қуръоннинг лисонидан бу оятни тингларкан кўрди:

Бу оят коинот устида, дунёнинг юзида шундай бир парда очди ва ишиқлантирдики, бу азалий нутқ ва бу сармадий фармон асрлар қаторларида тизилган идроклиларга дарс бериб кўрсатмоқдаки, бу коинот катта бир масжид ҳукмида, бошда самовот ва ер бўлиб умум махлуқотни ҳаётдорона зикр ва тасбеҳда ва вазифа бошида жўшиб тошиш ила масъудона ва мамнунона бир вазиятда сақламоқда дея мушоҳада этди ва бу оят балоғатининг даражасини завқ этиб бошқа оятларни бунга қиёс ила Қуръоннинг балоғат оҳанги Ернинг ярмини ва нави башарнинг бешдан бирини истило этиб ҳашамати салтанатни мукаммал эҳтиром ила ўн тўрт аср тўхтамасдан давом этганининг минглаб ҳикматларидан бир ҳикматини тушунди.

Тўртинчи Нуқта: Қуръон шундай ҳақиқатли бир ҳаловат кўрсатганки, энг ширин бир нарсадан ҳам зериктирган кўп такрор Қуръонни тиловат этганлар учун зериктирмоқ эмас, балки қалби чиримаган ва завқи бузилмаган одамларга тиловатининг такрори ҳаловатини зиёдалаштиргани эски замондан бери ҳаркасча шубҳасиз қабул қилинган бўлиб, зарбул масал ҳукмига ўтган. Ҳам шундай бир янгилик ва ёшлик ва навқиронлик ва ғариблик кўрсатганки, ўн тўрт аср яшагани ва ҳаркаснинг қўлига осонча киргани ҳолда, ҳозир нозил бўлган каби янгилигини муҳофаза этмоқда. Ҳар аср ўзига хитоб этаётгандай бир ёшликда кўрган. Ҳар илм тоифаси ундан ҳар вақт фойдаланмоқ учун касрат ила ва тўкинлик ила ёнларида сақлаганлари ва ифода услубига тобе ва иқтидо этганлари ҳолда, у услубидаги ва баён тарзидаги ғариблигини айнан муҳофаза этмоқда.

Бешинчиси: Қуръоннинг бир қаноти мозийда, бир қаноти истиқболда, илдизи ва бир қаноти эски Пайғамбарларнинг иттифоқли ҳақиқатлари бўлгани ва бу уларни тасдиқ ва дастаклагани ва улар ҳам мос тушишнинг ҳол лисони ила буни тасдиқ этганлари каби, шунингдек: Авлиё ва асфиё каби ундан ҳаёт олган мевалари ва ҳаётдор такаммуллари ила муборак шажараларининг ҳаётдор, файздор ва ҳақиқат-мадор бўлганига далолат этган ва иккинчи қанотининг ҳимояси остида етишган ва яшаган валийликнинг бутун ҳақ тариқатлари ва Исломиятнинг бутун ҳақиқатли илмлари Қуръоннинг айни ҳақ ва ҳақиқатларнинг маркази ва жомеъиятда мислсиз бир ғаройиб бўлганига шаҳодат этар.

Олтинчиси: Қуръоннинг олти жиҳати нуронийдир, сидқ ва ҳаққониятини кўрсатар. Ҳа, остида ҳужжат ва бурҳон тиргаклари, устида иъжоз муҳри ёғдулари, олдида ва ҳадафида икки дунё саодати ҳадялари, орқасида таянч нуқтаси самовий ваҳий ҳақиқатлари, ўнгида ҳадсиз мустақим ақлларнинг далиллар ила тасдиқлари, сўлида салим қалбларнинг ва тоза виждонларнинг жиддий қаноатлари ва самимий инжизоблари ва таслимлари Қуръоннинг фавқулодда, ғаройиб, метин ва ҳужум этилмас ер юзининг самовий қалъаси бўлганини исбот этганлари каби, олти мақомдан ҳам унинг айни ҳақ ва содиқ бўлганига ва башарнинг каломи бўлмаганига, ҳам хато бўлмаганига имзо этган, бошда бу коинотда доимо гўзалликни изҳор, яхшиликни ва тўғриликни ҳимоя ва сохтакорларни ва туҳматчиларни имҳо ва йўқ этмоқ одатини бир фаолият дастури қабул этган бу коинотнинг мутасаррифи у Қуръонга оламда энг мақбул, энг юксак, энг ҳокимона бир ҳурмат мақоми ва бир муваффақият мартабасини бериши билан уни тасдиқ ва имзо этгани каби, Исломиятнинг манбаи ва Қуръоннинг таржимони бўлган зотнинг (Алайҳиссалоту Вассалам) ҳаркасдан зиёда унга эътиқод ва эҳтироми ва нозил бўлиш замонида уйқу каби бир уйқуолуд вазиятда бўлиши ва бошқа каломларнинг унга етишолмаслиги ва бир даража ўхшамаслиги ва уммийлиги ила баробар кетган ва келадиган ҳақиқий олам ҳодисаларини ғайбиёна Қуръон ила иккиланмасдан ва ишонч ила баён этиши ва кўп диққатли кўзларнинг назари остида ҳеч бир ҳийла, ҳеч бир хато вазияти кўрилмаган у таржимоннинг бутун қуввати ила Қуръоннинг ҳар бир ҳукмига иймон этиб тасдиқ этиши ва ҳеч бир нарса уни йўлдан чиқармаслиги Қуръон самовий, ҳаққониятли ва ўз Холиқи Раҳиймининг муборак каломи бўлганини имзо этар.

Ҳам инсон навининг бешдан бири, балки энг катта қисми кўз ўнгида унга мунжазибона ва диндорона боғланиши ва ҳақпарастона ва муштоқона қулоқ солиши ва кўп аломатларнинг ва воқеаларнинг ва кашфиётларнинг шаҳодати ила, жин ва малак ва руҳонийларнинг ҳам тиловати вақтида парвона каби ҳақпарастона атрофида тўпланиши Қуръоннинг коинотча мақбулиятига ва энг юксак бир мақомда бўлганига бир имзодир.

Ҳам нави башарнинг умум табақалари, энг аҳмоқ ва омидан тут то энг ақлли ва олимга қадар ҳар бириси Қуръоннинг дарсидан тўлиқ ҳисса олишлари ва энг чуқур ҳақиқатларни тушунишлари ва юзлаб фан ва Ислом илмларининг ва хусусан шариати кубронинг буюк мужтаҳидлари ва усули дин ва Калом илмининг ҳам муҳаққиқлари каби ҳар тоифа ўз илмларига оид бутун ҳожатларини ва жавобларини Қуръондан чиқаришлари Қуръон манбаи ҳақ ва маъдани ҳақиқат бўлганига бир имзодир.

Ҳам адабиёт жиҳатидан энг олдинда бўлган Араб адиблари, -Исломиятга кирмаганлар- ҳозирга қадар муоразага жуда кўп муҳтож бўлганлари ҳолда Қуръоннинг иъжозидан етти буюк жиҳати бор экан, ёлғиз битта жиҳати бўлган балоғатининг, (битта суранинг) мислини келтиришдан чекинишлари ва ҳозирга қадар келган ва муораза ила шуҳрат қозонмоқ истаган машҳур балиғларнинг ва доҳий олимларнинг унинг ҳеч бир иъжоз жиҳатига қарши чиқолмаслари ва иъжозига сукут этишлари Қуръон мўъжиза ва башар тоқатидан устун бўлганига бир имзодир.

Ҳа, бир калом "Кимдан келган ва кимга келган ва нима учун?" дейилиши билан қиймати ва юксаклиги ва балоғати кўриниши нуқтасидан Қуръоннинг мисли бўлолмас ва унга етишиб бўлмас. Чунки Қуръон бутун оламларнинг Рабби ва Холиқининг хитоби ва гапириши ва ҳеч бир жиҳатда тақлидни ва сохтакорликни ҳис эттирадиган бир аломат бўлмаган бир муқоламаси ва бутун инсонларнинг, балки бутун махлуқотнинг номига элчи ва нави башарнинг энг машҳур ва номдор мухотоби бўлган ва у мухотобнинг қувват ва иймонининг кенглиги катта Исломиятни сизиб чиқиб соҳибини Қоби Қавсайн мақомига чиқариб мухотоби Самадонияга мазҳарият ила нозил бўлган ва икки дунё саодатига доир ва коинот яратилишининг натижаларига ва ундаги Раббоний мақсадларга оид масалаларни ва у мухотобнинг бутун Ислом ҳақиқатларини ташиган энг юксак ва энг кенг бўлган иймонини баён ва изоҳ этган ва катта коинотнинг бир харита, бир соат, бир хона каби ҳар тарафини кўрсатиб айлантириб уларни қилган санъаткорни ҳолати ила ифода ва таълим берган Қуръони Мўъжиз-ул Баённинг албатта мислини келтирмоқ мумкин эмасдир ва иъжози даражасига етишилмас.

Ҳам, Қуръонни тафсир этган ва бир қисми ўттиз-қирқ, ҳатто етмиш жилд бўлиб биттадан тафсир ёзган юксак заковатли мудаққиқ минглаб мутафаннин олимларнинг ҳужжатлари ва далиллари ила баён этганлари Қуръондаги ҳадсиз мазиятларни ва нукталарни ва хусусиятларни ва сирларни ва олий маъноларни ва ғайбий ишларнинг ҳар навидан касратли ғайбий хабарларни изҳор ва исбот этишлари ва хусусан Рисола-и Нурнинг бир юз ўттиз китобининг ҳар бири Қуръоннинг бир мазиятини, бир нуктасини қатъий бурҳонлар ила исбот этиши ва хусусан Мўъжизоти Қуръония Рисоласи, поезд ва тайёра каби маданиятнинг ғаройибларидан кўп нарсаларни Қуръондан чиқарган Йигирманчи Сўзнинг Иккинси Мақоми ва Рисола-и Нурга ва электрга ишора этган оятларнинг ишорасини билдирган Қуръон Ишоралари номидаги Биринчи Шуа ва Қуръон ҳарфлари нақадар мунтазам, сирли ва маъноли бўлганини кўрсатган Румузоти Самония номидаги саккиз кичик рисолалар ва Фатҳ Сурасининг охирги оятлари беш важҳ ила ғайбий хабар жиҳатида мўъжизалигини исбот этган кичик бир рисола каби Рисола-и Нурнинг ҳар бир жузи Қуръоннинг бир ҳақиқатини, бир нурини изҳор этиши Қуръоннинг мисли бўлмаганига ва мўъжиза ва ғаройиб бўлганига ва бу шаҳодат оламида ғайб оламининг лисони ва бир Аллам-ул Ғуюбнинг каломи бўлганига бир имзодир.

Хуллас, олти нуқтада ва олти жиҳатда ва олти мақомда ишора этилган Қуръоннинг мазкур мазиятлари ва хусусиятлари учундирки, ҳашаматли нуроний ҳокимияти ва азаматли муқаддас салтанати асрларнинг юзларини ишиқлантириб, замин юзини ҳам бир минг уч юз йил нурлантириб мукаммал эҳтиром ила давом этиши, ҳам у хусусиятлари учундирки Қуръоннинг ҳар бир ҳарфи ҳеч бўлмаса ўн савоб ва ўн ҳасана бўлиши ва ўн боқий мева бериши, ҳатто бир қисм оятларнинг ва сураларнинг ҳар бир ҳарфи юз ва минг ва янада зиёда мева бериши ва муборак вақтларда ҳар ҳарфнинг нури ва савоби ва қиймати ўндан юзларга чиқиши каби муқаддас имтиёзларни қозонган дея дунё сайёҳи тушунди ва қалбига деди: Хуллас, бундай ҳар жиҳат ила мўъжизали бу Қуръон сураларининг ижмоъи ила ва оятларининг иттифоғи ила ва сир ва нурларининг мос тушишлари ила ва мевалар ва асарларининг уйғунлиги ила битта Вожиб-ул Вужуднинг вужудига ва ваҳдатига ва сифат ва исмларига далиллар ила исбот суратида шундай шаҳодат этганки, бутун иймон аҳлининг ҳадсиз шаҳодатлари унинг шаҳодатидан сизиб чиққанлар.

Хуллас, бу йўлчининг Қуръондан олган тавҳид ва иймон дарсига қисқа бир ишора сифатида Биринчи Мақомнинг Ўн Еттинчи Мартабасида бундай:

дейилгандир.

Сўнгра бир фақир инсонга фоний ва вақтинчалик бир экинзор, бир хонани эмас, балки катта коинотни ва дунё қадар бир боқий мулкни қозонтирган ва бир фоний одамга абадий бир ҳаётнинг лавозимотини топтирган ва ажалнинг дорёғочини кутган бир бечорани иъдоми абадийдан қутқарган ва сармадий саодатнинг хазинасини очган энг қийматдор инсон сармоясининг иймон бўлганини билган мазкур мусофир ва ҳаёт йўлчиси ўз нафсига дедики: "Қани, олдинга! Иймоннинг ҳадсиз мартабаларидан бир мартаба яна қозонмоқ учун коинотнинг жами бутунига мурожаат этиб, у ҳам нима демоқда, тинглашимиз керак, асосларидан ва парчаларидан олганимиз дарсларни тугатишимиз ва нурлантиришимиз керак",- дея Қуръондан олган кенг ва иҳотали бир дурбин ила боқди, кўрди:

Бу коинот шу қадар маънодор ва мунтазамдирки, мужассам бир китоби Субҳоний ва жисмоний бир Қуръони Раббоний ва музайян бир саройи Самадоний ва мунтазам бир шаҳри Раҳмоний суратида кўринади. У китобнинг бутун суралари, оятлари ва калималари, ҳатто ҳарфлари ва боблари ва фасллари ва саҳифалари ва сатрлари.. умумининг ҳар вақт маънодорона маҳву исботлари ва ҳакимона тағйир ва таҳвиллари, ижмоъ ила, бир Алийми Кулли Шайнинг ва бир Қодийри Кулли Шайнинг ва бир Мусаннифнинг ҳамма нарсада ҳамма нарсани кўрган ва ҳамма нарсанинг ҳамма нарсаси билан муносабатини билган, риоя этган бир Наққоши Зулжалолнинг ва бир Котиби Зулкамолнинг вужудини ва мавжудиятини шаксиз ифода этганлари каби, бутун асослар ва навлари ила ва парча ва жузъиётлари ила ва яшовчилари ва ичидагилари ила ва кирим ва масрафлари ила ва уларда фойдали табдиллари ила ва ҳикматпарварона таждидлари ила, иттифоқан ҳадсиз бир қудрат ва ниҳоясиз бир ҳикмат ила ишлаган олий бир устонинг ва мислсиз бир Сонеънинг мавжудиятини ва ваҳдатини билдирадилар. Ва коинотнинг азаматига муносиб икки буюк ва кенг ҳақиқатнинг шаҳодатлари коинотнинг бу буюк шаҳодатини исбот этадилар.

Биринчи Ҳақиқат: Усули дин ва Калом илмининг доҳий олимлари ва Исломият файласуфлари кўрган ва ҳадсиз бурҳонлар ила исбот этган "ҳудус" ва "имкон" ҳақиқатларидир. Улар деганларки: "Модомики оламда ва ҳамма нарсада тағайюр ва табаддул бор, албатта фонийдир, ҳодисдир, қадийм бўлолмас. Модомики ҳодисдир, албатта уни майдонга келтирган бир Сонеъ бор. Ва модомики ҳамма нарсанинг зотида вужудий ва адамий бир сабаб бўлмаса тенгдир, албатта вожиб ва азалий бўлолмас. Ва модомики маҳол ва ботил бўлган давр ва тасалсул ила бир-бирини ижод этмоқ мумкин бўлмагани қатъий бурҳонлар ила исбот этилган, албатта шундай бир Вожиб-ул Вужуднинг мавжудияти лозимдирки, нозири имконсиз, мисли маҳол ва бутун маадаси мумкин ва масивоси махлуқи бўлади".

Ҳа, ҳудус ҳақиқати коинотни истило этган. Кўпини кўз кўради, бошқа қисмини ақл кўради. Чунки кўзимизнинг ўнгида ҳар йил куз мавсумида шундай бир олам вафот этадики, ҳар бирисининг ҳадсиз фардлари бўлган ва ҳар бир жонзот бир коинот ҳукмида бўлган юз минг нави наботот ва кичкина ҳайвонот у олам ила баробар вафот этадилар. Фақат шу қадар интизом ила бир вафотдирки, ҳашр ва нашрларига мадор бўлган ва раҳмат ва ҳикматнинг мўъжизалари, қудрат ва илмнинг ҳориқолари бўлган уруғларни ва тухумларни ва тухумчаларни баҳорда ерларида қолдириб, амал дафтарларини ва қилган вазифаларининг дастурларини уларнинг қўлларига бериб, Ҳофизи Зулжалолнинг ҳимояси остида ҳикматига омонат этар, сўнгра вафот этарлар. Ва баҳор мавсумида ҳашри аъзамнинг юз минг мисоли ва намуна ва далиллари ҳукмида бўлиб у вафот этган дарахтлар ва илдизлар ва бир қисм ҳайвончалар айнан иҳё ва тириладилар. Ва бир қисмининг ҳам ўз ерларида ўхшашлари ва айнан уларга ўхшаганлари ижод ва иҳё қилинар. Ва ўтган баҳорнинг мавжудоти ишлаган амалларининг ва вазифаларининг саҳифаларини эълонот каби нашр этиб, وَاِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ оятининг бир мисолини кўрсатадилар.

Ҳам жами биргалик жиҳатида ҳар кузда ва ҳар баҳорда буюк бир олам вафот этар ва янги бир олам вужудга келар. Ва у вафот ва ҳудус шу қадар мунтазам жараён этар ва у вафот ва ҳудусда ғоят интизом ва мезон ила шу қадар навларнинг вафотлари ва ҳудуслари бўларки, гўё дунё шундай бир мусофирхонадирки, жонли коинотлар унга мусофир бўладилар ва сайёр оламлар ва сайёр дунёлар унга келарлар, вазифаларини қиларлар, кетарлар. Хуллас, бу дунёда бундай ҳаётдор дунёларни ва вазифадор коинотларни мукаммал илм ва ҳикмат ва мезон ила ва мувозана ва интизом ва низом ила ўртага қўйиб ва ижод этиб Раббоний мақсадларда ва Илоҳий ғояларда ва Раҳмоний хизматларда қодирона истеъмол ва раҳимона истеҳдом этган бир Зоти Зулжалолнинг вужуби вужуди ва ҳадсиз қудрати ва ниҳоясиз ҳикмати, шаксиз Қуёш каби ақлларга кўринади. "Ҳудус" масаласини Рисола-и Нурга ва муҳаққиқийни Каломиянинг китобларига ҳавола ила у бахсни ёпамиз.

Аммо "имкон" жиҳати бўлса, у ҳам коинотни истило ва иҳота этган. Чунки кўраётирмизки, ҳамма нарса, куллий ва жузъий бўлсин, катта ва кичик бўлсин Аршдан фаршга, зарралардан сайёраларга қадар ҳар мавжуд махсус бир зот ва муайян бир сурат ва мумтоз бир шахсият ва хос сифатлар ва ҳикматли кайфиятлар ва фойдали жиҳозлар ила дунёга юборилмоқда. Ҳолбуки у махсус зотга ва у моҳиятга ҳадсиз имконот ичида у хусусиятни бермоқ.. ҳам суратлар ададича имконлар ва эҳтимоллар ичида у нақшли ва фариқали ва муносиб у муайян суратни кийдирмоқ.. ҳам ҳамжинсидан бўлган шахсларнинг миқдорича имконлар ичида чайқалган у мавжудга у лойиқ шахсиятни имтиёз ила таҳсис этмоқ.. ҳам сифатларнинг навлари ва мартабалари миқдорича имконлар ва эҳтимоллар ичида шаклсиз ва қарорсиз бўлган у маснуъга у хос ва мувофиқ, фойдали сифатларни ерлаштирмоқ.. ҳам ҳадсиз йўллар ва тарзларда бўлиши мумкин бўлиши нуқтасида ҳадсиз имконлар ва эҳтимоллар ичра ҳайратда қолган, саргардон, ҳадафсиз у махлуққа у ҳикматли кайфиятларни ва иноятли жиҳозларни тақмоқ ва безамоқ, албатта куллий ва жузъий бутун мумкинот ададича ва ҳар мумкиннинг мазкур моҳият ва ҳувият, ҳайъат ва сурат, сифат ва вазиятининг имконлари ададича таҳсис этувчи, таржиҳ этувчи, тайин этувчи, иҳдас этувчи бир Вожиб-ул Вужуднинг вужуби вужудига ва ҳадсиз қудратига ва ниҳоясиз ҳикматига ва ҳеч бир нарса ва ҳеч бир иш ундан яширинмаганига ва ҳеч бир нарса унга оғир келмаганига ва энг катта бир нарса энг кичик бир нарса каби унга осон бўлганига ва бир баҳорни бир дарахт қадар ва бир дарахтни бир уруғ қадар осонлик ила ижод этиб билишига ишоралар ва далолатлар ва шаҳодатлар имкон ҳақиқатидан чиқиб коинотнинг бу буюк шаҳодатининг бир қанотини ташкил этадилар. Коинотнинг шаҳодатини ҳар икки қаноти ва икки ҳақиқати ила Рисола-и Нур парчалари ва айниқса Йигирма Иккинчи ва Ўттиз Иккинчи Сўзлар ва Йигирманчи ва Ўттиз Учинчи Мактублар тамоми ила исбот ва изоҳ этганларидан, уларга ҳавола этиб бу жуда узун қиссани тугатдик.

Коинотнинг жами бутунидан келган буюк ва куллий шаҳодатнинг иккинчи қанотини исбот этган:

Иккинчи Ҳақиқат: Бу доимо чайқалган инқилоблар ва ўзгаришлар ичида вужудини ва хизматини ва жонзот бўлса ҳаётини муҳофазага ва вазифасини ўрнига келтиришга ҳаракат қилган махлуқотда қувватларининг бутун-бутун хорижида бир таовун ҳақиқати кўринмоқда. Масалан: Унсурларни жонзотларнинг ёрдамига, хусусан булутларни набототнинг мададига ва набототни ҳам ҳайвонотнинг ёрдамига ва ҳайвонот бўлса инсонларнинг ёрдамига ва кўкракларнинг кавсар каби сутлари болаларнинг озуқланишларига ва жонзотларнинг иқтидорлари хорижидаги жуда кўп ҳожатларни ва ризқларни кутмаган ерлардан уларнинг қўлларига берилиши, ҳатто таом зарралари ҳам бадан ҳужайраларининг таъмирига югуришлари каби тасҳири Раббоний ила ва истиҳдоми Раҳмоний ила таовун ҳақиқатининг жуда кўп мисоллари тўғридан-тўғрига бутун коинотни бир сарой каби идора этган бир Раббул Оламийннинг умумий ва раҳимона рубубиятини кўрсатадилар.

Ҳа, жонсиз ва идроксиз ва шафқатсиз бўлган ва бир-бирига шафқаткорона, идрокли каби вазият кўрсатган ёрдамчилар, албатта ғоят Раҳийм ва Ҳакийм бир Рабби Зулжалолнинг қуввати ила, раҳмати ила, амри ила ёрдамга югуртириладилар.

Хуллас, коинотда жорий бўлган умумий таовун сайёралардан то жонзотларнинг аъзолар ва жиҳозлар ва бадан зарраларига қадар мукаммал интизом ила жараён этган мувозана-и омма ва муҳофаза-и шомил ва самовотнинг заррин юзидан ва заминнинг зийнатли юзидан то гулларнинг безалган юзларига қадар қалам кездирган тазйин ва каҳкашондан ва манзума-и шамсиядан то макажўхори ва анор каби меваларга қадар ҳукм этган танзим ва Қуёш ва Ойдан ва унсурлардан ва булутлардан то асал ариларига қадар маъмурият берган тавзиф каби жуда буюк ҳақиқатларнинг катталиклари нисбатидаги шаҳодатлари коинот шаҳодатининг иккинчи қанотини исбот ва ташкил этадилар. Модомики Рисола-и Нур бу буюк шаҳодатни исбот ва изоҳ этган, биз бу ерда бу қисқача ишора ила қаноат қиламиз. Хуллас, дунё сайёҳининг коинотдан олган иймон дарсига қисқа бир ишора бўлиб Биринчи Мақомнинг ўн саккизинчи мартабасида бундай:

дейилгандир.

Сўнгра дунёга келган ва дунёнинг Яратганини қидирган ва ўн саккиз адад мартабалардан чиққан ва арши ҳақиқатга етишган бир меърожи иймоний ила ғойибона маърифатдан ҳозирона ва мухотобона бир мақомга тараққий этган мароқли ва муштоқ йўлчи одам ўз руҳига дедики: Фотиҳа-и Шарифда бошидан то اِيَّاكَ калимасига қадар ғойибона мадҳу-сано ила бир ҳузур келиб اِيَّاكَ хитобига чиқилиши каби, биз ҳам тўғридан-тўғрига ғойибона қидиришни ташлаб, қидирганимизни қидирганимиздан сўрашимиз керак, ҳамма нарсани кўрсатган Қуёшни Қуёшдан сўраш керакдир. Ҳа, ҳамма нарсани кўрсатган ўзини ҳамма нарсадан зиёда кўрсатади. Ундай бўлса, шамснинг шуалари ила уни кўрмоқ ва танимоқ каби, Холиқимизнинг асмойи ҳуснаси ила ва муқаддас сифатлари ила уни қобилиятимизнинг нисбатида танишга ҳаракат қилишимиз мумкин.

Бу мақсаднинг ҳадсиз йўлларидан икки йўлни ва у икки йўлнинг ҳадсиз мартабаларидан икки мартабани ва у икки мартабанинг жуда кўп ҳақиқатларидан ва жуда ҳам узун тафсилотидан ёлғиз икки ҳақиқатни ижмол ва қисқартириш ила бу рисолада баён этамиз.

Биринчи Ҳақиқат: Шубҳасиз кўзимиз ила кўринган ва муҳит ва доимий ва мунтазам ва даҳшатли ва самовий ва арзий бўлган бутун мавжудотни айлантирган ва табдил ва таждид этган ва коинотни қоплаган фаолияти муставлия ҳақиқати кўриниши ва у ҳар жиҳат ила ҳикмат-мадор фаолият ҳақиқатининг ичида тазоҳури рубубият ҳақиқатининг шаксиз ҳис этилиши ва у ҳар жиҳат ила раҳмат-фашон тазоҳури рубубият ҳақиқатининг ичида улуҳиятнинг кўриниш ҳақиқати истар-истамас билинган бўлишидир.

Хуллас, бу ҳокимона ва ҳакимона доимий фаолиятдан ва пардасининг орқасида бир Фоили Қодийр ва Алиймнинг ишлари кўринаётгандай ҳис этилар. Ва бу мураббиёна ва мудаббирона Раббоний ишлардан ва пардасининг орқасидан ҳамма нарсада жилвалари бўлган асмойи Илоҳия ҳис этилар даражада яққол билинар. Ва бу жалолдорона ва жамолпарварона жилваланган асмойи ҳуснадан ва пардасининг орқасида етти муқаддас сифатнинг илмаляқийн, балки айналяқийн, балки ҳаққаляқийн даражасида вужудлари ва таҳаққуқлари тушунилар. Ва бу етти муқаддас сифатларнинг ҳам, бутун маснуъотнинг шаҳодати ила ҳам ҳаётдорона, ҳам қодирона, ҳам олимона, ҳам самиъона, ҳам басирона, ҳам муридона, ҳам мутаккалимона ниҳоясиз бир суратда тажаллийлари ила билбадоҳа ва биззарура ва биилмаляқийн бир Мавсуфи Вожиб-ул Вужуднинг ва бир Мусаммо-и Воҳиди Аҳаднинг ва бир Фоили Фарди Самаднинг мавжудияти Қуёшдан янада зоҳир, янада порлоқ бир тарзда қалбдаги иймон кўзига кўринар каби қатъий билинар. Чунки гўзал ва маънодор бир китоб ва мунтазам бир хона, яққоллик ила ёзмоқ ва қилмоқ феълларини ва гўзал ёзмоқ ва интизомли қилмоқ феъллари ҳам яққоллик ила ёзувчи ва дурадгор номларини, ёзувчи ва дурадгор унвонлари бўлса яққоллик ила китобат ва дурадгорлик санъатларини ва сифатларини ва бу санъат ва сифатлар яққоллик ила ҳар ҳолда бир зотни талаб қиларки, мавсуф ва сонеъ ва мусаммо ва фоил бўлсин. Фоилсиз бир феъл ва мусаммосиз бир исм мумкин бўлмагани каби, мавсуфсиз бир сифат, санъаткорсиз бир санъат ҳам мумкин эмасдир.

Хуллас, бу ҳақиқат ва қоидага биноан, бу коинот бутун мавжудоти ила баробар қадарнинг қалами ила ёзилган, қудратнинг болғаси ила қилинган маънодор ҳадсиз китоблар, мактублар, ниҳоясиз бинолар ва саройлар ҳукмида ҳар бири минглаб жиҳат ила ва баробар ҳадсиз жиҳатлар ила Раббоний ва Раҳмоний ниҳоясиз феълларни ва у феълларнинг манбалари бўлган минг бир асмойи Илоҳиянинг ҳадсиз жилвалари ила ва у гўзал исмларнинг манбаи бўлган етти сифати Субҳониянинг ниҳоясиз тажаллийлари ила у етти муҳит ва муқаддас сифатларнинг маъдани ва мавсуфи бўлган азалий ва абадий бир Зоти Зулжалолнинг вужуби вужудига ва ваҳдатига ҳадсиз ишоралар ва ниҳоясиз шаҳодатлар этганлари каби, бутун у мавжудотда бўлган бутун ҳуснлар, жамоллар, қийматлар, камоллар ҳам Раббоний ишларнинг ва асмойи Илоҳиянинг ва сифати Самадониянинг ва шууноти Субҳониянинг ўзларига лойиқ ва мувофиқ муқаддас жамолларига ва камолларига ва ҳаммаси бирдан Зоти Ақдаснинг муқаддас жамолига ва камолига яққол шаҳодат этадилар.

Хуллас, фаолият ҳақиқати ичида тазоҳур этган рубубият ҳақиқати илм ва ҳикмат ила халқ ва ижод ва сунъ ва ибдо, низом ва мезон ила тақдир ва тасвир ва тадбир ва тадвир, қасд ва ирода ила таҳвил ва табдил ва танзил ва такмил, шафқат ва раҳмат ила итъом ва инъом ва икром ва эҳсон каби шууноти ила ва тасарруфоти ила ўзини кўрсатар ва таниттирар. Ва тазоҳури рубубият ҳақиқати ичида яққол ҳис этилган ва бўлган улуҳиятнинг таборуз ҳақиқати ҳам асмойи ҳуснанинг раҳимона ва каримона жилвалари ила ва етти сифати субутия бўлган Ҳаёт, Илм, Қудрат, Ирода, Самъ, Басар ва Калом сифатларининг жалолли ва жамолли тажаллийлари ила ўзини таниттирар, билдирар.

Ҳа, қандайки калом сифати ваҳийлар ва илҳомлар ила Зоти Ақдасни таниттирар, худди шунинг каби қудрат сифати ҳам, мужассам калималари ҳукмида бўлган санъатли асарлари ила у Зоти Ақдасни билдирар ва коинотни бошдан охиригача бир Фурқони Жисмоний моҳиятида кўрсатиб, бир Қодийри Зулжалолни васфлантирар ва таъриф этар. Ва илм сифати ҳам ҳикматли, интизомли, мезонли бўлган бутун маснуъот миқдорича ва илм ила идора ва тадбир ва тазйин ва тамйиз этилган бутун махлуқот ададича мавсуфлари бўлган битта Зоти Ақдасни билдирар. Ва ҳаёт сифати эса қудратни билдирган бутун асарлар ва илмнинг вужудини билдирган бутун интизомли ва ҳикматли ва мезонли ва зийнатли суратлар, ҳоллар ва бошқа сифатларни билдирган бутун далиллар ҳаёт сифатининг далиллари ила баробар, ҳаёт сифатининг таҳаққуқига далолат этганлари каби, ҳаёт ҳам бутун у далиллари ила ойналари бўлган бутун жонзотларни шоҳид кўрсатиб Зоти Ҳаййи Қайюмни билдирар. Ва коинотни ёппасига ҳар вақт янги-янги ва бошқа-бошқа жилваларни ва нақшларни кўрсатмоқ учун доимо алмашган ва янгиланган ва ҳадсиз ойналардан таркиб топган бир ойна-и акбар суратига айлантирар. Ва бу қиёс ила кўрмоқ ва эшитмоқ, ихтиёр этмоқ ва гапирмоқ сифатлари ҳам ҳар бири биттадан коинот қадар Зоти Ақдасни билдирар, таниттирар.

Ҳам у сифатлар Зоти Зулжалолнинг вужудига далолат этганлари каби, ҳаётнинг вужудига ва таҳаққуқига ва у зотнинг ҳаётдор ва тирик бўлганига ҳам яққол далолат этадилар. Чунки билмоқ ҳаётнинг аломати, эшитмоқ тириклик нишони, кўрмоқ тирикларга махсус, ирода ҳаёт ила бўлиши мумкин, ихтиёрий иқтидор жонзотларда бўлар, сўзлашмоқ бўлса билган тирикларнинг ишидир.

Хуллас, бу нуқталардан тушуниладики, ҳаёт сифатининг етти марта коинот қадар далиллари ва ўз вужудини ва масуфнинг вужудини билдирган бурҳонлари бордирки, бутун сифатларнинг асоси ва манбаи ва исми аъзамнинг масдари ва мадори бўлгандир. Рисола-и Нур бу биринчи ҳақиқатни қувватли бурҳонлар ила исбот ва бир даража изоҳ этганидан, бу денгиздан бу мазкур қатра ила ҳозирча қаноат қиламиз.

Иккинчи Ҳақиқат: Калом сифатидан келган такаллуми Илоҳийдир.

оятининг сири ила: Каломи Илоҳий ниҳоясиздир. Бир зотнинг вужудини билдирган энг зоҳир аломат гапиришидир. Демак, бу ҳақиқат ниҳоясиз бир суратда Мутакаллими Азалийнинг мавжудиятига ва ваҳдатига шаҳодат этар. Бу ҳақиқатнинг икки қувватли шаҳодати бу рисоланинг ўн тўртинчи ва ўн бешинчи мартабаларида баён этилган ваҳийлар ва илҳомлар жиҳати ила ва кенг бир шаҳодати ҳам ўнинчи мартабасида ишора этилган самовий муқаддас китоблар жиҳати ила ва жуда порлоқ ва жомеъ бир бошқа шаҳодати ҳам ўн еттинчи мартабасида Қуръони Мўъжиз-ул Баён жиҳати ила келганидан, бу ҳақиқатнинг баён ва шаҳодатини у мартабаларга ҳавола этиб у ҳақиқатни мўъжизона эълон этган ва шаҳодатини бошқа ҳақиқатларнинг шаҳодатлари ила баробар ифода этган

буюк оятининг нурлари ва сирлари бизнинг бу йўлчига етарли ва кифоя келганки, яна олдин кетолмаган. Хуллас, бу йўлчининг бу муқаддас мақомдан олган дарсининг қисқа бир маъносига бир ишора сифатида Биринчи Мақомнинг ўн тўққизинчи мартабасида:

дейилгандир.

Учинчи Шуа бўлган бу Муножот Рисоласи Оят-ул Кубро ва беш-олти рисолалар ила бирликда Қастамўнуда таълиф этилгандир. Устознинг Қастамўнудаги ҳаётининг томошасига ва машғулиятига ва хизматининг қайси масалалар атрофида айланганига порлоқ бир намунадир. Ҳа, Саид Нурсий бу рисолалардаги ҳақиқатларнинг далолати ила, миллат ва Исломият учун энг алзам хизмат бўлган иймоннинг қувватланиши учун ҳаракат қилаётган эди.

Бу Саккизинчи Ҳужжати Иймония вужуби вужудга ва ваҳдониятга далолат этгани каби, ҳам қатъий далиллар ила рубубиятнинг иҳотасига ва қудратининг азаматига далолат этар. Ҳам ҳокимиятининг иҳотасига ва раҳматининг шумулига ҳам далолат ва исбот этар. Ҳам коинотнинг бутун қисмларини ҳикматининг иҳотасини ва илмининг шумулини исбот этар.

Ал-ҳосил: Бу Саккизинчи Ҳужжати Иймониянинг ҳар бир муқаддимасининг саккиз натижаси бор. Саккиз муқаддималарнинг ҳар бирида саккиз натижани далиллари ила исбот этарки, бу жиҳатда бу Саккизинчи Ҳужжати Иймонияда юксак мазиятлар бордир.

Саид Нурсий

Ё Илоҳий ва ё Раббий!

Мен иймоннинг кўзи ила ва Қуръоннинг таълими ва нури ила ва Расули Акрам Алайҳиссалоту Вассаламнинг дарси ила ва исми Ҳакиймнинг кўрсатмаси ила кўраётирманки:

Самода ҳеч бир даварон ва ҳаракат йўқдирки, бундай интизоми ила Сенинг мавжудлигингга ишора ва далолат этмасин.

ий табассуми ила ва бутун юлдузларнинг мисли ва ўхшаши бўлганининг муҳри ила Сенинг улуҳиятингнинг ҳашаматига ва ваҳдониятингга ишора ва шаҳодатда бўлмасин.

Ва ўн икки сайёрадан ҳеч бир сайёра юлдуз йўқдирки, ҳикматли ҳаракати ила ва итоатли бўйсуниши ва интизомли вазифаси ила ва аҳамиятли йўлдошлари ила Сенинг вужуби вужудингга шаҳодат ва улуҳиятингнинг салтанатига ишора этмасин.

Ҳа, кўклар ўз аҳолиси ила ҳар бири алоҳида шаҳодат этганлари каби, жами биргаликда, яққол даражада - эй замин ва кўкларни яратган Яратувчи! - Сенинг вужуби вужудингга шундай зоҳир шаҳодат - ва эй зарраларни таркиблари ила мунтазам равишда тадбирини қилаётган ва идора этаётган ва бу сайёр юлдузларни манзум йўлдошлари ила айлантираётган, амрига итоат эттираётган Зот! - Сенинг ваҳдатингга ва бирлигингга шундай қувватли шаҳодат этадиларки, кўк юзидаги юлдузлар ададича нуроний ҳужжатлар ва порлоқ далиллар у шаҳодатни тасдиқлайдилар.

Ҳам бу соф, пок, гўзал кўклар фавқулодда буюк ва фавқулодда тез жисмлари ила мунтазам бир қўшин ва электр чироқлари ила безалган бир салтанат флоти вазиятини кўрсатиш жиҳати ила Сенинг рубубиятингнинг ҳашаматига ва ҳар нарсани ижод этган қудратингнинг азаматига яққол далолат;

ва ҳадсиз самони иҳота этган ҳокимиятингнинг ва ҳар бир жонзотни қучоғига олган раҳматингнинг ҳадсиз кенгликларига қувватли ишора;

ва барча самовий махлуқотнинг барча ишларига ва ҳолатларига тааллуқи бор бўлган ва ҳовучига олган, низомга келтирган илмингнинг ҳар нарсани иҳотасига ва ҳикматингнинг ҳар ишни шумулига шубҳасиз шаҳодат этадилар. Ва у шаҳодат ва далолат шу қадар зоҳирдирки, гўё юлдузлар шоҳид бўлган кўкларнинг шаҳодат калималари ва мужассам бўлган нуроний далилларидирлар.

Ҳам само майдонидаги, денгизидаги, фазосидаги юлдузлар эса итоатли аскарлар, мунтазам кемалар, ҳориқо тайёралар, ажойиб чироқлар вазияти ила Сенинг улуҳият салтанатингнинг дабдабасини кўрсатадилар.

Ва у қўшиннинг аскарларидан бир юлдуз бўлмиш қуёшимизнинг сайёраларидаги ва заминимиздаги вазифаларининг далолат ва хотирлатиши ила қуёшнинг бошқа шериклари бўлмиш юлдузларнинг бир қисми охират оламларига боқадилар ва вазифасиз эмаслар, балки боқий оламларнинг қуёшларидирлар.

Эй Вожиб-ул Вужуд! Эй Воҳиди Аҳад!

Бу ҳориқо юлдузлар, бу ажиб қуёшлар, ойлар Сенинг мулкингда, Сенинг самонгда, Сенинг амринг ила ва қудратинг ва қувватинг ила ва Сенинг идора ва тадбиринг ила бўйсундирилган ва интизомга солинган ва вазифалантирилган. Бутун у улкан жисмлар ўзларини яратган ва айлантираётган ва идора этаётган биргина Холиққа тасбеҳ айтадилар, такбир айтадилар, ҳол лисони билан "Субҳаналлоҳ, Аллоҳу Акбар" дейдилар. Мен ҳам уларнинг бутун тасбеҳлари ила Сени поклайман.

Эй шиддатли намоён бўлиши боис кўринмаётган ва эй улкан азамати боис яширинган Қодийри Зулжалол! Эй Қодийри Мутлақ!

Қуръони Ҳакимнинг дарси ила ва Расули Акрам Алайҳиссалоту Вассаламнинг таълими ила англадим: Кўклар, юлдузлар Сенинг мавжудлигингга ва ваҳдатингга қандай шаҳодат этсалар, шунингдек, кўк юзи булутлари ила ва чақмоқлари ва момоқалдироқлари ва шамоллари ва ёмғирлари ила Сенинг вужуби вужудингга ва ваҳдатингга шаҳодат этадилар.

Ҳа, жонсиз, онгсиз булут оби ҳаёт бўлган ёмғирни муҳтож бўлган жонзотларга мадад учун юбориши фақатгина Сенинг раҳматинг ва ҳикматинг иладир. Чалкаш тасодиф бу ишга қўшилолмас.

Ҳам электрнинг энг каттаси бўлган ва ёритиш фойдаларига ишора этиб ундан фойдаланишга ташвиқ қилаётган чақмоқ эса Сенинг фазодаги қудратингни гўзал равишда нурлантиради.

Ҳам ёмғир келишининг хушхабарини бераётган ва улкан фазони сўзлатаётган ва тасбеҳотининг шовқини ила кўкларни жаранглатаётган момақалдироқлар ҳам ўз ҳолати билан гапириб, Сени тақдис этиб, рубубиятингга шаҳодат этади.

Ҳам жонзотларнинг ҳаётига энг керакли ризқни ва фойдаланиш жиҳатидан энг осони ва нафас бериш ва одамларни роҳатлантириш каби кўп вазифалар ила вазифаланган шамоллар ҳам, осмонни гўё бир ҳикматга биноан "Лавҳи маҳв ва исбот" ва "ёзиб, ифодалаб, кейин ўчирадиган тахта" суратига айлантириш билан Сенинг қудратинг фаолиятига ишора ва Сенинг мавжудлигингга шаҳодат этгани каби, Сенинг марҳаматинг ила булутлардан соғиб жонзотларга юборилган раҳмат ҳам ўлчовли, мунтазам қатрали калималари ила Сенинг бепоён раҳматингга ва кенг шафқатингга шаҳодат этади.

Эй Мутасаррифи Фаол! Эй Файёзи Мутаол!

Сенинг вужуби вужудингга шаҳодат этган булут, чақмоқ, момақалдироқ, шамол, ёмғир ҳар бири алоҳида-алоҳида шаҳодат этганлари каби, жами биргаликда, хусусиятларига кўра бир-биридан узоқ, моҳият жиҳатидан бир-бирига мухолиф бўлишига қарамай, бирлик, баробарлик, бир-бири ичига кирмоқ ва бир-бирининг вазифасига ёрдам этмоқ эътибори ила Сенинг ваҳдатингга ва бирлигингга ғоят қувватли ишора этадилар.

Ҳам улкан фазони ажойиб маҳшар қилган ва баъзи кунлари у ерни бир неча марта тўлдириб-бўшатиб турадиган рубубиятингнинг ҳашаматига ва у кенг осмонни ёзар-алмаштирар бир тахта каби ҳамда сиқиб, у билан замин боғини суғорадиган бир мочалка каби тасарруф этувчи қудратингнинг азаматига ва ҳар нарсани ўраганига шаҳодат этганларидек, умум заминга ва бутун махлуқотга осмон пардаси орқасидан боқаётган ва идора этаётган раҳматингнинг ва ҳокимиятингнинг бепоён кенгликларига ва ҳар нарсага етишишларига далолат этади.

Ҳам фазодаги ҳаво шу қадар ҳакимона вазифаларда хизмат эттирилади ва булуту ёмғир шу қадар олимона фойдаларда истеъмол қилинадики, ҳар нарсани иҳота этган бир илм ва ҳар нарсага шомил бир ҳикмат бўлмаса, у истеъмол, у хизмат эттирмоқ бўлолмайди.

Эй Фаолун лима юрид!

Фазо оламидаги фаолиятинг ила ҳар вақт бир ҳашр ва қиёмат намунасини кўрсатиш, бир соатда ёзни қишга ва қишни ёзга айлантириш, бир олам келтириш ва бир оламни ғайбга юбориш сингари ишлардаги қудратинг дунёни охиратга айлантириб, охиратда сармадий ишларни кўрсата олишига ишора қилади.

Эй Қодийри Зулжалол!

Фазо оламидаги ҳаво, булут ва ёмғир, чақмоқ ва момақалдироқ Сенинг мулкингда, Сенинг амринг ва қувватинг ила, Сенинг куч ва қудратинг ила сенга бўйсунган ва вазифадордирлар. Моҳиятларига кўра бир-биридан узоқ бўлган бу фазо махлуқоти уларни ғоят тез ва оний амрларга ва тезкор ва шошилинч буйруқларга итоат эттириб қўйган амир ва ҳокимларини тақдис этиб, раҳматини мадҳу-сано этадилар.

Эй Ер ва кўкларнинг Холиқи Зулжалоли!

Сенинг Қуръони Ҳакимингнинг таълими ила ва Расули Акрам Алайҳиссалоту Вассаламнинг дарси ила иймон келтирдим ва билдимки: Само юлдузлари ила ва фазо олами ўз ичидагилари ила Сенинг вужуби вужудингга ва Сенинг бирлигингга ва ваҳдатингга шаҳодат этганларидек, Ер бутун махлуқоти ва аҳволи ила Сенинг мавжудлигингга ва ваҳдатингга мавжудоти ададича шаҳодатлар ва ишоралар қилади.

Ҳа, жузъий бўлсин, куллий бўлсин заминда ҳеч бир ўзгариш, дарахт ва ҳайвонларида ҳар йили либосларини алмаштиришдек ҳеч бир ўзгариш йўқдирки, интизоми ила Сенинг вужудингга ва ваҳдатингга ишора этмасин.

Ҳам ҳеч бир ҳайвон йўқдирки, заифлиги ва эҳтиёжининг даражасига кўра берилган раҳимона ризқи ила ва яшашига лозим жиҳозларнинг ҳакимона берилиши ила Сенинг борлигингга ва бирлигингга шаҳодати бўлмасин.

Ҳам ҳар баҳорда кўзимиз ўнгида ижод этилаётган наботот ва ҳайвонотдан ҳеч бири йўқдирки, ажойиб санъати ила ва латиф зийнатлари ила ва тўлиқ ажралиб туриши ила ва интизоми ила ва ўлчовлиги ила Сени билдирмасин. Ва замин юзини тўлдирган наботот ва ҳайвонот дейилган қудратингнинг ҳориқолари ва мўъжизалари чекланган ва моддалари бир хил ва ўхшаш бўлган тухум ва тухумчалардан ва қатралардан ва дон ва дончалардан ва уруғлардан хатосиз, мукаммал, безакли, фарқли аломатлари билан яратилишлари Сонеъи Ҳакиймларининг мавжудлигига ва ваҳдатига ва ҳикматига ва ҳадсиз қудратига шундай бир шаҳодатдирки, зиёнинг қуёшга шаҳодатидан кўра қувватли ва порлоқдир.

Ҳам ҳаво, сув, нур, оташ, тупроқ каби ҳеч бир унсур йўқдирки, онгсизликларига қарамай, онглилардек вазифаларини мукаммал бажаришлари, оддий, лекин ҳар ёқни тез эгаллаб кетувчи, интизомсиз, ҳар ерга ёйилгани билан ғоят мунтазам ва хилма-хил меваларни ва махсулотларни ғайб хазинасидан келтириши ила Сенинг бирлигингга ва борлигингга шаҳодати бўлмасин.

Эй Фотири Қодийр! Эй Фаттоҳи Аллом! Эй Фаоли Халлоқ!

Ер бутун аҳолиси ила Холиқининг Вожиб-ул Вужуд эканига қандай шаҳодат этса, худди шунингдек Сенинг - Эй Воҳиди Аҳад! Эй Ҳаннони Маннон! Эй Ваҳҳоби Раззоқ! - ваҳдатингга ва аҳадиятингга юзидаги муҳри ила ва аҳолисининг юзларидаги муҳрлари ила ва бирлик ва баробарлик ва бир-бирининг ичига кирмоқ ва бир-бирига ёрдам бермоқ ва уларга қараган рубубият исмларининг ва феълларининг бир бўлиши жиҳатидан Сенинг ваҳдатингга ва аҳадиятингга яққол шаҳодат, балки мавжудот ададича шаҳодатлар этади.

Ҳам замин бир лашкаргоҳ, бир машҳар, бир таълимгоҳ вазияти ила ва наботот ва ҳайвонот фирқаларида бўлган тўрт юз минг фарқли миллатларнинг бошқа-бошқа жиҳозотлари мунтазам равишда берилиши ила Сенинг рубубиятингнинг ҳашаматига ва қудратингнинг ҳар нарсага етишига қандай далолат этса, худди шунингдек ҳадсиз барча жонзотларнинг алоҳида-алоҳида ризқлари ўз вақтида, қуруқ ва оддий бир тупроқдан раҳимона, каримона берилиши ила ва у ҳадсиз жонзотларнинг мукаммал итоат ила Раббоний амрларга бўйсунишлари раҳматингнинг ҳар нарсани шумулини ва ҳокимиятингнинг ҳар нарсани иҳотасини кўрсатади.

Ҳам заминда тинимсиз алмашиб турган махлуқот гуруҳларининг чорланиши ва бошқарилиши, ўлим ва ҳаётнинг навбатлашишлари, ҳайвон ва набототнинг идора ва тадбирлари яна ҳар нарсага тааллуқли бир илм ила ва ҳар нарсага ҳукми ўтадиган бениҳоят бир ҳикмат ила бўла олиши Сенинг илминг ва ҳикматингнинг иҳотасига далолат этади.

Ҳам заминда қисқа бир вақт ичида беҳад кўп вазифаларни бажарадиган ва чексиз замонлар яшайдигандек истеъдоди ва маънавий жиҳозлар ила жиҳозланган ва бу истеъдоди ва маънавий жиҳозотини замин мавжудотига тасарруф этган инсон учун бу дунё таълимгоҳида ва бу вақтинчалик замин лашкаргоҳида ва бу вақтинчалик машҳарда бу қадар аҳамият, бу ҳадсиз масраф, бу ниҳоясиз рубубият тажаллийлари, бу ҳадсиз Субҳоний хитоблар ва бу бағоят кўп бўлган Илоҳий эҳсонлар албатта ва ҳар ҳолда бу қисқа ва қайғули умрга, бу чалкаш ва аламли ҳаётга, бу балоли ва фоний дунёга сиғмайди. Балки фақат бошқа ва абадий бир умр ва боқий бир саодат юрти учунгина бўлиши мумкинлиги жиҳатидан бақо оламидаги ухровий эҳсонларга ишора, балки шаҳодат этади

Эй Холиқи Кулли Шай!

Заминнинг барча махлуқоти Сенинг мулкингда, Сенинг заминингда, Сенинг куч ва қувватинг ила ва Сенинг қудратинг ва ироданг ила ва илминг ва ҳикматинг ила бошқарилади ва уларга бўйсунган. Ва замин юзида фаолияти кўриниб турган бир рубубият шундай иҳота ва шумул кўрсатадики, ҳамда Унинг идораси ва тадбири ва тарбияси шундай мукаммал ва шундай нозикдирки, ҳамда ҳар тарафдаги ижрооти шундай бирлик ва баробарлик ва ўхшашлик ичидадирки, қисмларга бўлинмайдиган бир кулл ва парчаланиши мумкин бўлмаган бир куллий ҳукмидаги бир тасарруф, бир рубубият эканини билдиради. Ҳам замин бутун аҳолиси билан бирга қол лисонидан ҳам зоҳир тарзда ҳадсиз лисонлар билан Холиқини тақдис ва тасбеҳ этадилар, ниҳоясиз неъматларининг ҳол лисонлари ила Раззоқи Зулжалолини ҳамд ва мадҳу-сано этадилар.

Эй шиддатли намоён бўлиши боис яширинган ва эй кибриёсининг азамати туфайли ёпинган Зоти Ақдас!

Заминнинг барча тақдислари ва тасбеҳлари ила Сени камчиликдан, ожизликдан, шерикдан тақдис ва барча таҳмидлари ва санолар ила Сенга ҳамд ва шукр айтаман.

Эй қуруқликлару денгизларнинг Рабби!

Қуръоннинг дарси ила ва Расули Акрам Алайҳиссалоту Вассаламнинг таълими ила англадимки: Кўклар ва фазо ва замин Сенинг бирлигингга ва борлигингга қандай шаҳодат этсалар, денгизлар, дарёлар ва чашмалар ва ирмоқлар ҳам Сенинг вужуби вужудингга ва ваҳдатингга яққоллик даражасида шаҳодат этадилар.

Ҳа, бу дунёмизнинг ажойиб манбаларида, яъни буғ қозонлари бўлмиш денгизларда ҳеч бир мавжудот, ҳатто ҳеч бир қатра сув йўқдирки, вужуди ила, интизоми ила, манфаати ила ва вазияти ила Холиқини билдирмасин.

Ва оддий бир қумда ва оддий бир сувда ризқлари мукаммал бир шаклда берилаётган ғаройиб махлуқотдан ва яратилишлари ғоят мунтазам бўлган денгиз ҳайвонларидан, хусусан, биттаси бир миллион тухум қўйиб денгизларни жонлантирадиган балиқлардан ҳеч бири йўқдирки, яратилиши ила ва вазифаси ила, идораси ва озиқлантирилиши ила ва тадбир ва тарбияси ила яратганига ишора ва Раззоқига шаҳодат этмасин.

Ҳам денгиздаги қийматли, хосиятли, зийнатли гавҳарлардан ҳеч бири йўқдирки, гўзал яратилиши ила ва жозибадор фитрати ила ва манфаатли хосияти ила Сени танимасин, билдирмасин.

Ҳа, улар ҳар бири алоҳида-алоҳида биттадан шаҳодат этганлари каби, жами биргаликда баробарлиги ва бир-бири ичра қоришиб кетгани ва яратилиш муҳрида бирлиги ва ижод қилинишда ғоят осонлиги ва сон жиҳатида ғоят кўплиги нуқталаридан Сенинг ваҳдатингга шаҳодат этганлари каби, заминни тупроғи ила бирликда бу Ер Куррасини ўраб олган бепоён денгизларини муаллақда сақлаш ва тўкмай, сочиб юбормай Қуёшнинг атрофида кездириш ва тупроқни бостириб юбормай; ва оддий қумидан ва сувидан хилма-хил ва мунтазам ҳайвонларни ва гавҳарларни яратиш; ва ризқ бериш ва шунга ўхшаш ишларини куллий ва мукаммал бир суратда бошқариш ва тадбирларини кўриш; ва сув юзида тўпланиб кетиши лозим бўлган беҳисоб жанозалардан ҳеч бири қолиб кетмаслиги билан Сенинг борлигингга ва Вожиб-ул Вужуд бўлганингга мавжудоти ададича ишоралар қилиб, шаҳодат этади.

Ва Сенинг рубубият салтанатингнинг ҳашаматига ва ҳар нарсани қамраб олган қудратингнинг азаматига ғоят равшан далолат этганлари каби, кўклар устидаги ғоят буюк ва мунтазам юлдузлардан то денгизлар тубидаги ғоят кичик ва интизом ила ризқлантирилаётган балиқларга қадар ҳар нарсага етишган ва ҳукм этаётган раҳматингнинг ва ҳокимиятингнинг бепоён кенгликларига далолат; ва интизоми ила ва фойдалари ила ва ҳикматлари ила ва мезону ўлчовлиликлари ила Сенинг ҳар нарсани қамраб олган илмингга ва ҳар нарсага шомил ҳикматингга ишора этадилар.

Ва Сенинг бу дунё меҳмонхонасида йўлчилар учун бундай раҳмат ҳовузларининг бўлиши ва инсоннинг сайру-саёҳатига ва кемасига ва фойдаланишига бўйсунган бўлиши ишора этадики, йўлда қурилган бир карвонсаройда бир кеча меҳмонларига бу қадар денгиз ҳадяларини тортиқ этаётган Зот, албатта абадий салтанатининг қароргоҳида шундай раҳмат денгизларини бунёд этганки, булар уларнинг фоний ва кичик намуналаридир.

Хуллас, денгизларнинг шундай ғоятда ғаройиб тарзда ер атрофида ажиб бир вазият ҳосил қилиб туриши ва денгизларнинг махлуқоти ҳам ғоят мунтазам идора ва тарбия этилиши яққол кўрсатадики, ёлғиз Сенинг қувватинг ва қудратинг ила ва Сенинг ирода ва тадбиринг ила Сенинг мулкингда Сенинг амрингга бўйсунганлар. Ва ҳол лисонлари ила Холиқларини тақдис этиб, "Аллоҳу Акбар" дерлар.

Эй тоғларни замин кемасига хазинали устунлар қилган Қодийри Зулжалол!

Расули Акрам Алайҳиссалоту Вассаламнинг таълими ила ва Қуръони Ҳакимингнинг дарси ила англадимки, денгизлар бутун ғаройиботлари ила Сени қандай танисалар ва таниттирсалар, шунингдек, тоғлар ҳам зилзила таъсирларидан заминнинг сукунатига ва ички инқилоблар тўфонларидан сукутига ва денгизларнинг босиб кетишидан сақлашига ва ҳавонинг зарарли газлардан тозалашига ва сувнинг сақланиши ва тўпланиб туришига ва жонзотларга лозим маъданларга хазинадор сифатида кўрсатган хизматлари ила ва ҳикматлари ила Сени танийдилар ва танитадилар.

Ҳа, тоғлардаги тошларнинг навларидан ва турли хасталикларга дори бўлмиш моддаларнинг қисмларидан ва жонзотларга, хусусан инсонларга жуда лозим ва жуда хилма-хил бўлмиш маъданларнинг турларидан ва тоғларни, саҳроларни гуллари ила безаган ва мевалари ила жонлантирган ўсимликларнинг синфларидан ҳеч бири йўқдирки, тасодифга ҳаволаси мумкин бўлмаган ҳикматлари ила, интизоми ила, гўзал яратилиши ила, фойдалари ила, хусусан маъданларнинг туз, лимон тузи (лимон кислотаси), сулфат тузи (безгак дориси) ва аччиқтош каби суратан бир-бирига ўхшамоқ ила баробар, таъмларининг бир-биридан кескин фарқланиши ва айниқса ўсимликларнинг оддий бир тупроқдан хилма-хил турлари ила, бошқа-бошқа гул ва мевалари ила ниҳоясиз Қодийр, ниҳоясиз Ҳакийм, ниҳоясиз Раҳийм ва Карийм бир Сонеънинг вужуби вужудига очиқ-ойдинлик ила шаҳодат этганларидек, бутунидаги ваҳдати идора ва ваҳдати тадбир ҳамда манба, маскан, яратилиш ва санъат жиҳатларида баробарлик ва бирлик ва арзонлик ва осонлик ва кўплик ва қилинишда тезлик нуқталарида Сонеънинг ваҳдатига ва аҳадиятига шаҳодат этадилар.

Ҳам тоғларнинг юзаси-ю ичидаги санъатли асарлар заминнинг ҳар тарафида ҳар бир навни бир пайтда, бир тарзда, хатосиз, ғоят мукаммал ва тез қилинишлари, бир иш бир ишга тўсиқ бўлмай, бошқа навлар ила қоришган бўлса ҳам аралашиб кетмай яратилишлари Сенинг рубубиятингнинг ҳашаматига ва ҳеч бир нарса оғир келмаган қудратингнинг азаматига қандайин далолат этса, худди шунингдек замин юзидаги бутун жонли махлуқотнинг ҳадсиз эҳтиёжларини, ҳатто хилма-хил хасталикларини, ҳатто фарқли завқларини ва бошқа-бошқа иштаҳаларини қондирадиган бир суратда тоғларнинг юзалари-ю ичларини мунтазам дарахтлар, ўсимликлар ва маъданлар ила тўлдирмоқ ва муҳтожларга бўйсундирмоқ жиҳати ила Сенинг раҳматингнинг чексиз кенглигига ва ҳокимиятингнинг ниҳоясиз вусъатига далолат ва тупроқ қаватлари ичида яширин, қоронғи ва аралаш бўлгани ҳолда билиб, кўриб, чалкаштирмай, интизом ила, эҳтиёжларга кўра ҳозирланишлари Сенинг ҳар нарсага тааллуқли илмингнинг иҳотасига ва ҳар бир нарсани низомга солган ҳикматингнинг барча нарсаларни шумулига ва дориларнинг ҳозирланиши ва маъданли моддаларнинг тўпланишлари ила рубубиятингнинг раҳимона ва каримона бўлган тадбирларининг маҳосинига ва иноятингнинг эҳтиётли латифаларига жуда ошкор бир суратда ишора ва далолат этадилар.

Ҳам бу дунё карвонсаройида улкан тоғлар мусофир йўлчилар учун заруратларига ва истиқболдаги эҳтиёжларига яроқли мунтазам захира омбори ва жиҳозот омбори ва яшаш учун зарур бўлган кўп хазиналарнинг мукаммал омбори экани жиҳати ила ишора, балки далолат, балки шаҳодат этадики, бу қадар Карийм ва мусофирпарвар ва бу қадар Ҳакийм ва шафқатпарвар ва бу қадар Қодийр ва рубубиятпарвар бир Сонеънинг, албатта ва ҳар қандай ҳолда, жуда суйган у меҳмонлари учун абадий бир оламда абадий эҳсонларининг абадий хазиналари бор. Бу ердаги тоғларга бадал у ерда бу вазифани юлдузлар бажарадилар.

Эй Қодийри Кулли Шай!

Тоғлар ва ичидаги махлуқлар Сенинг мулкингда ва Сенинг қувват ва қудратинг ила ва илм ва ҳикматинг ила бўйсундирилган ва тўплатилганлар. Уларни бу тарзда вазифалантирган ва бўйсундирган Холиқларини тақдис ва тасбеҳ этадилар.

Эй Холиқи Раҳмон! Ва эй Рабби Раҳийм!

Расули Акрам Алайҳиссалоту Вассаламнинг таълими ила ва Қуръони Ҳакимингнинг дарси ила англадим: Само ва фазо ва замин ва денгиз ва тоғ ичидаги нарсалари ва махлуқоти ила бирга Сени қандай танисалар ва таниттирсалар, заминнинг барча дарахтлари ва ўсимликлари ҳам япроқлари ва гуллари ва мевалари ила Сени шундайин яққол даражада таниттирадилар ва танийдилар.

Ва барча дарахтлар ва ўсимликларнинг жозибадор зикрий ҳаракатда бўлган япроқларидан, ва зийнатлари ила Сонеъининг исмларини васфлаётган ва таърифлаётган гулларидан, латофати ва марҳамати жилвасидан табассум этган меваларидан ҳар бири тасодифга ҳаволаси ҳеч бир имкон жиҳати бўлмаган ғаройиб санъат ичидаги низом ва низом ичидаги мезон ва мезон ичидаги зийнат ва зийнат ичидаги нақшлар ва нақшлар ичидаги гўзал ва хилма-хил ҳидлар ва ҳидлар ичидаги меваларнинг хилма-хил таъмлари ила ниҳоясиз Раҳийм ва Карийм бир Сонеънинг вужуби вужудига очиқ-ойдин даражада шаҳодат этганлари каби, жами биргаликда, бутун замин юзида бирлик ва баробарлик, бир-бирига ўхшашлик ва яратилиш муҳрида ўхшашлик, тадбир ва идора қилинишда муносабат ва уларга тааллуқли ижод ишларида ва Раббоний исмларда мувофиқлик; ва у юз минг навларнинг ҳадсиз турларини бир-бири ичида чалкаштирмай бирданига бошқаришлари каби жиҳатлари ила ул Вожиб-ул Вужуд бўлган Сонеънинг ваҳдатига ва аҳадиятига яққол шаҳодат этадилар.

Ҳам улар Сенинг вужуби вужудингга ва ваҳдатингга қандайин шаҳодат этаётган бўлса, рўйи заминда тўрт юз минг миллатдан ташкил топган жонзотлар армиясидаги беҳисоб аскарларининг юз минглаб хилда, чалкаштириб ва аралаштириб юборилмай мукаммал тарзда озуқлантирилиши ва бошқарилиши ила Сенинг рубубиятингнинг ваҳдониятдаги ҳашаматига ва бир баҳорни бир гул каби осон ижод этадиган қудратингнинг азаматига ва ҳар нарсага тааллуқига далолат қилганлари каби, улкан заминнинг ҳар тарафида беҳисоб ҳайвонотига ва инсонларга ҳадсиз таомлардан хилма-хил улушлар ҳозирлаб қўйган раҳматингнинг чексиз кенглигига; ва у ҳадсиз ишлар ва инъомлар ва идоралар ва озуқлантиришлар ва ижроотлар мукаммал интизом ила жараён этишлари ва ҳар нарса, ҳатто зарралар ҳам у ишларга ва ижроотга итоат ва бўйсунишлари ила ҳокимиятингнинг бепоён вусъатига қатъий далолат этишлари ила баробар у дарахтларнинг ва ўсимликларнинг ва ҳар бир япроқ ва гул ва мева ва илдиз ва шох ва шода каби ҳар бирининг ҳар нарсасини, ҳар бир ишини билиб, кўриб, фойдаларга, мақсадларга, ҳикматларга кўра қилиниши ила Сенинг илмингнинг ҳар нарсани иҳотасига ва ҳикматингнинг ҳар нарсани шумулига жуда зоҳир бир суратда далолат ҳамда ҳадсиз бармоқлари ила ишора этадилар. Ва Сенинг ғоят камолдаги санъатингнинг жамолига ва ниҳоятда жамолдаги неъматингнинг мукаммаллигига ҳадсиз тиллари ила ҳамду-сано айтадилар.

Ҳам бу ўткинчи карвонсаройда ва фоний мусофирхонада ва қисқа бир замонда ва оз бир умрда дарахтлар ва ўсимликларнинг қўллари ила бу қадар қийматли эҳсонлар ва неъматлар ва бу қадар фавқулодда сарфлар ва икромлар ишора қилади, балки шаҳодат этадики: меҳмонларига бу ерда бундай марҳаматлар кўрсатган қудратли, карамли Зоти Раҳийм бутун бу қилган сарфу эҳсонларини Ўзини севдириш ва таниттириш натижасининг акси ила, яъни бутун махлуқотнинг: "Бизга тоттирди, лекин едирмай бизни йўқ қилди" демаслиги ва дегизмаслик, улуҳияти салтанатини ерга урмаслик ва ниҳоясиз раҳматини инкор этмаслик ва эттирмаслик, барча муштоқ дўстларини маҳрумият жиҳатида душманларга айлантирмаслик жиҳатларидан, албатта ва ҳар ҳолда, абадий бир оламда, абадий бир мамлакатда абадий қолдирадиган абдларига абадий раҳмат хазиналаридан, абадий Жаннатларида абадий ва Жаннатга лойиқ бир суратда мевали дарахтлар ва гулли ўсимликларни ҳозирлаб қўйгандир. Бу ердагилари эса харидорларга кўрсатиш учун намуналардир.

Ҳам дарахтлар ва ўсимликлар, умуман япроқ ва гул ва меваларининг калималари ила Сени тақдис ва тасбеҳ ва таҳмид этишлари каби, у калималардан ҳар бири ҳам алоҳида Сени тақдис этар. Хусусан, меваларнинг бадиъ бир тарзда, этлари ғоят хилма-хил, санъатлари ғоят ажиб, уруғлари ғоят ҳориқо қилиниб, у таом идишларини дарахтларнинг қўлларига бериб ва ўсимликларнинг бошларига қўйиб жонзот мусофирларига юбориш жиҳатида ҳол лисони бўлган тасбеҳотлари намоён бўлиб қол лисони даражасига чиқар. Буларнинг ҳаммаси Сенинг мулкингда, Сенинг қувват ва қудратинг ила, Сенинг ирода ва эҳсонларинг ила, Сенинг раҳмат ва ҳикматинг ила бўйсундирилган ва Сенинг ҳар бир амрингга мутедилар.

Эй шиддатли намоён бўлиши боис яширинган ва эй азаматининг кибриёси туфайли тасаттур этган Сонеъи Ҳакийм ва Холиқи Раҳийм!

Барча дарахтлар ва ўсимликларнинг барча япроқлари ва гуллари ва меваларининг тиллари ила ва адади ила Сени камчиликдан, ожизликдан, шерикдан тақдис этиб, ҳамду-сано айтаман.

Эй Фотири Қодийр! Эй Мудаббири Ҳакийм! Эй Мураббийи Раҳийм!

Расули Акрам Алайҳиссалоту Вассаламнинг таълими ила ва Қуръони Ҳакимнинг дарси ила англадим ва иймон келтирдимки, ўсимликлар ва дарахтлар Сени танигани ва Сенинг муқаддас сифатларингни ва гўзал исмларингни қандайин билдираётган бўлсалар, худди шунингдек, жонзотларнинг руҳли қисми бўлмиш инсон ва ҳайвонотдан ҳеч бири йўқдирки, жисмида ғоят мунтазам соатлар каби ишлаётган ва ишлаттирилаётган ички ва ташқи аъзолари ила, ҳамда баданидаги ғоят нозик бир низом ва ғоят сезгир бир мезон ва ғоят муҳим фойдалар ила жойлаштирилган аъзо ва туйғулари ила, ҳамда жасадида ғоят санъатли бир тузилиши ва ғоят ҳикматли бир тафриш ва ғоят диққатли бир мувозанада жойлаштирилган баданий жиҳозлари ила Сенинг вужуби вужудингга ва сифатларингнинг таҳаққуқига шаҳодат этмасин. Чунки бу қадар басирона нозик санъат ва онгли равишда тузилган нозик ҳикмат ва мудаббирона тўлиқ мувозанага, албатта кўр қувват ва онгсиз табиат ва бебош тасодиф аралашолмаслар ва уларнинг иши бўлолмас ва мумкин эмасдир. Ва ўз-ўзидан шаклланиб, бундай ҳолга келиши эса юз даража маҳол ичра маҳолдир. Чунки у ҳолда ҳар бир зарраси ҳар бир нарсасини ва жасадининг шаклланишини, балки дунёда алоқадор бўлган ҳамма нарсасини билади, кўради, қила олади, худди илоҳ каби иҳотали бир илм ва қудрати бўлади. Шундагина жасаднинг шаклланишини унга ҳавола этиш ва "Ўз-ўзидан бўлмоқда" дейиш мумкин бўлади.

Ва бутунидаги ваҳдати тадбир ва ваҳдати идора ва ваҳдати навъия ва ваҳдати жинсия ва барчаларининг юзларида кўз, қулоқ, оғиз каби нуқталарда иттифоқ жиҳатида кўрилган яратилиш муҳрида бирлик ва ҳар навнинг фардлари сиймоларида кўринган ҳикмат муҳридаги иттиҳод ва озуқланиш ва ижодда баробарлик ва бир-бирининг ичида бўлиш каби ҳолатлардан ҳеч бириси йўқдирки, Сенинг ваҳдатингга қатъий шаҳодатда бўлмасин. Ва ҳар бир фардида коинотга боққан бутун исмларнинг жилвалари борлиги ила воҳидият ичида Сенинг аҳадиятингга ишораси бўлмасин.

Ҳам қандайки инсон билан ҳайвонотнинг бутун ер юзига тарқалган юз минг турини мунтазам бир қўшин каби жиҳозлаш ва таълим бериш ва итоат қилдириш ва бўйсундириш ила ва энг кичикдан то энг каттага қадар рубубиятинг амрлари интизом ила жараён этишлари ила у рубубиятингнинг ҳашамати даражасига ва ғоят кўплиги билан бирга ғоят қийматли ва ғоят мукаммаллиги билан бирга ғоят тез қилинишлари ва ғоят санъатлилиги билан бирга ғоят осон қилинишлари ила қудратингнинг азамати даражасига далолат этгани каби; шарқдан ғарбга, шимолдан жанубга қадар ёйилган микробдан то каркидонга қадар, энг кичик чивиндан то энг катта қушга қадар уларнинг барча ризқларини етиштирган раҳматингнинг ҳадсиз кенглигига ва ҳар бири вазифадор аскар каби фитрий вазифасини бажариш, куз мавсумида хизматдан озод этилганлар ўрнида замин юзи ҳар баҳорда янгидан аскарликка олинган бир қўшинга лашкаргоҳ бўлиш жиҳатида ҳокимиятингнинг ниҳоясиз кенглигига қатъий далолат этадилар.

Ҳам қандайки ҳайвонотдан ҳар бири коинотнинг бир кичик нусхаси ва бир кичрайтирилган мисоли ҳукмида ғоят теран бир илм ва ғоят нозик бир ҳикмат ила, аралашиб кетган қисмларни аралаштирмай ва барча ҳайвонларнинг бошқа-бошқа суратларини чалкаштириб юбормай, хатосиз, янглишсиз, нуқсонсиз қилинишлари ила илмингнинг ҳар нарсани иҳотасига ва ҳикматингнинг ҳар нарсани шумулига ададларича ишоралар қилсалар, худди шунингдек, ҳар бири биттадан санъат мўъжизаси ва биттадан ҳикмат ғаройиби бўладиган даражада санъатли ва гўзал қилинишлари ила, жуда севганинг ва кўрсатилишини истаганинг Раббоний санъатнинг мукаммал ҳуснига ва ғоят даражада гўзаллигига ишора ва ҳар бири, хусусан болалар ғоят ноздор, нозанин бир суратда ўстирилиши ила ва ҳавасларининг ва орзуларининг қондирилиши жиҳати ила Сенинг иноятингнинг ғоят ширин жамолига ҳадсиз ишоралар қиладилар.

Эй Раҳмонирраҳийм! Эй Содиқул Ваъдил Амин! Эй Малики Явмиддин!

Сенинг Расули Акрам Алайҳиссалоту Вассаламингнинг таълими ила ва Қуръони Ҳакимингнинг иршоди ила англадимки: Модомики коинотдан кўзланган энг буюк натижа ҳаётдир ва ҳаётдан кўзланган энг буюк хулоса руҳдир ва руҳ эгаларидан энг сайланган қисми онглилардир ва онг эгаларидан энг жомеъи инсондир. Ва бутун коинот эса ҳаётга бўйсунган ва унинг учун ишлаётир ва жонзотлар руҳ эгаларига бўйсунган, улар учун дунёга юборилмоқдалар ва руҳ эгалари инсонларга бўйсунган, уларга ёрдам қилаётирлар. Ва инсонлар фитратан Холиқини ўта жиддий севадилар ва Холиқлари ҳам уларни севади, ҳам Ўзини уларга ҳар васила ила севдиради ва инсоннинг истеъдоди ва маънавий жиҳозлари бошқа бир боқий оламга ва абадий бир ҳаётга боқади ва инсоннинг қалби ва онги бутун қуввати ила бақо истайди ва тили ҳадсиз дуолари ила бақо учун Холиқига ёлвораётган экан, албатта ва ҳар ҳолда, у жуда севган ва севилган ва маҳбуб ва муҳиб бўлган инсонларни, улар абадий бир муҳаббат учун яратилгани ҳолда, қайта тирилтирмай ўлдириш билан абадий бир адоватда бўлиш билан хафа қилмайди ва бўлиши ҳам мумкин эмас. Балки бошқа бир абадий оламда севинч ила яшаш ҳикматига кўра, бу дунёда ҳаракат қилиш ва уни қозониш учун юборилган. Ва инсонда тажаллий этган исмларнинг, бу фоний ва қисқа ҳаётдаги жилвалари билан бақо оламида уларнинг ойнаси бўлган инсонларнинг абадий жилваларига сазовор бўлажакларига ишора этадилар.

Ҳа, Абадийнинг содиқ дўсти абадий бўлажак. Ва Боқийнинг онгли ойнаси боқий бўлиши лозим.

Ҳайвонларнинг руҳлари боқий қолажагини ва Сулаймон Алайҳиссаломнинг Ҳудҳуди ва чумолиси ва Солиҳ Алайҳиссаломнинг туяси ва Ғор Соҳибларининг ити каби баъзи хос ҳайвонлар ҳам руҳи, ҳам жасади ила боқий оламга кетажаги ва ҳар бир навнинг онда-сонда истеъмол қилиш учун биргина жасади бўлажаги саҳиҳ ривоятлардан англашилмоқ ила баробар ҳикмат ва ҳақиқат, ҳам раҳмат ва рубубият шундай тақозо этарлар.

Эй Қодийри Қайюм!

Барча жонзотлар, руҳ эгалари, онг эгалари Сенинг мулкингда ёлғиз Сенинг қувват ва қудратинг ила ва фақатгина Сенинг ирода ва тадбиринг ила ва раҳмат ва ҳикматинг ила рубубиятингнинг амрларига бўйсундирилган ва фитрий вазифалар ила вазифалантирилганлар. Ва баъзилари инсоннинг қуввати ва ғалабаси учун эмас, балки фитратан инсоннинг заифлиги ва ожизлиги учун раҳмат тарафидан унга тобе қилинган. Ва ҳол лисони ва қол лисони ила Сонеъларини ва Маъбудларини нуқсондан, шерикдан тақдис ва неъматларига шукр ва ҳамд этиб, ҳар бири махсус ибодатини қилмоқдалар.

Эй шиддатли намоён бўлиши боис яширинган ва эй кибриёсининг азамати туфайли пардаланган Зоти Ақдас!

Бутун руҳ эгаларининг тасбеҳоти ила Сени тақдис этмоқ ният қилиб,

дейман.

Ё Раббал Оламин! Ё Илаҳал Аввалина вал Охирин! Ё Раббас Самавати вал Аразин!

Расули Акрам Алайҳиссалоту Вассаламнинг таълими ила ва Қуръони Ҳакимнинг дарси ила англадим ва иймон келтирдимки: Қандайки само, фазо, арз, қуруқлик, денгиз, дарахт, ўсимлик, ҳайвон фардлари ила, аъзолари ила, зарралари ила Сени биладилар, танийдилар ва борлигингга ва бирлигингга шаҳодат ва далолат ва ишора этадилар, худди шунинг каби коинотнинг хулосаси бўлган жонзотлар ва жонзотларнинг хулосаси бўлган инсон ва инсоннинг хулосаси бўлган анбиё, авлиё, асфиёнинг ҳам хулосаси бўлмиш қалбларнинг ва ақлларнинг мушоҳадалари ва кашфлари ва илҳомлари ва истиҳрожлари ила, юзлаб ижмоъ ва юзлаб тавотур қувватида бир қатъият ила Сенинг вужуби вужудингга ва Сенинг ваҳдоният ва аҳадиятингга шаҳодат этиб хабар берадилар. Мўъжизалар ва кароматлар ва шак-шубҳасиз далиллар ила хабарларини исбот этадилар.

Ҳа, қалбларда ғайб пардаси ортидан хотирлатувчи бир зотга қараган ҳеч бир ғайбий хотира ва илҳом берувчи бир зотга қараган ҳеч бир содиқ илҳомлар ва ҳаққаляқийн суратида муқаддас сифатлар ва асмойи ҳуснани кашф этган ҳеч бир қатъий эътиқод; ва анбиё ва авлиёда бир Вожиб-ул Вужуднинг нурларини айналяқийн ила кўрган ҳеч бир нуроний қалб; ва асфиё ва сиддиқийнда бир Холиқи Кулли Шайнинг оёти вужубини ва ваҳдатининг далилларини илмаляқийн ила тасдиқлаган, исботлаган ҳеч бир мунаввар ақл йўқдирки, Сенинг вужуби вужудингга ва муқаддас сифатларингга ва Сенинг ваҳдатингга ва аҳадиятингга ва асмойи ҳуснангга шаҳодат этмасин, далолати ва ишораси бўлмасин.

Ва айниқса, бутун анбиё ва авлиё ва асфиё ва сиддиқийннинг имоми ва раиси ва хулосаси бўлмиш Расули Акрам Алайҳиссалоту Вассаламнинг хабарларини тасдиқлаган ҳеч бир яққол мўъжизаси; ва ҳаққониятини кўрсатган ҳеч бир олий ҳақиқати; ва барча муқаддас ва ҳақиқатли китобларнинг хулосаларининг хулосаси бўлган Қуръони Мўъжиз-ул Баённинг ҳеч бир қатъий тавҳидий ояти ва иймон масалаларидан ҳеч бир муқаддас масаласи йўқдирки, Сенинг вужуби вужудингга ва муқаддас сифатларингга ва Сенинг ваҳдатингга ва аҳадиятингга ва исму-сифатларингга шаҳодат этмасин ва далолати ва ишораси бўлмасин!..

Ҳам қандайки бутун у юз минглаб мухбири содиқлар мўъжизаларига ва кароматларига ва ҳужжатларига таяниб, Сенинг борлигингга ва бирлигингга шаҳодат этарлар, худди шунингдек, ҳар нарсани қамраган Арши Аъзамнинг барча ишларини бошқаришдан, то қалбнинг ғоят махфий ва жузъий хотирларини ва орзуларини ва дуоларини билмоқ ва эшитмоқ ва идора этмоққа қадар жараён этган рубубиятингнинг ҳашамати даражасини ва кўзимиз ўнгида сон-саноқсиз хилма-хил нарсаларни бирдан ижод этаётган ҳеч бир фаолият бошқа фаолиятга, бир иш бошқа ишга тўсиқ бўлмай, энг катта бир нарсани энг кичик бир чивин каби осонлик билан қилган қудратингнинг азамати даражасини ижмоъ ила, иттифоқ ила эълон ва хабар ва исбот этадилар.

Ҳам қандайки бу коинотни жонлига, хусусан инсонга мукаммал бир сарой ҳукмига келтирган ва Жаннатни ва абадий саодатни жин ва инсонларга ҳозирлаб қўйган ва энг кичик бир жонзотни ҳам унутмаган ва энг ожиз бир қалбга ҳам қаноат беришга ва илтифот кўрсатишга ҳаракат қилаётган раҳматингнинг ҳадсиз кенглигини ва зарралардан то сайёраларга қадар бутун махлуқот навларини амрларига итоат эттирган ва бўйсундирган ва вазифалантирган ҳокимиятингнинг ниҳоясиз кенглигини хабар бериб, мўъжизалари ва ҳужжатлари ила исбот этарлар, худди шунингдек, коинотни парчалари ададича рисолалар ичида бўлган бир улкан китоб ҳукмига келтирган ва Лавҳи Маҳфузнинг дафтарлари бўлмиш Имоми Мубин ва Китоби Мубинда бутун мавжудотнинг барча саргузаштларини қайд этиб ёзган ва барча уруғларда умум дарахтларнинг мундарижаларини ва дастурларини ва онг эгаларининг бошларида бутун қувва-и ҳофизаларда соҳибларининг таржимаи ҳолларини хатосиз, мунтазам равишда ёздирган илмингнинг ҳар нарсани иҳотасига ва ҳар бир мавжудга кўп ҳикматлар тоққан, ҳатто ҳар бир дарахтда мевалари ададича фойдаларни кўзлаган, ҳатто инсоннинг тилини кўп вазифаларда вазифалантирмоқ ила баробар, таомларнинг таъмлари ададича завқи бўлган мезончалар ила жиҳозлантирган муқаддас ҳикматингнинг ҳар бир нарсани шумулига; ҳам бу дунёда намуналари кўрилган жалолий ва жамолий исмларингнинг тажаллийлари янада порлоқ бир суратда абад-ул ободда давом этажагига ва бу фоний оламда намуналари мушоҳада этилган эҳсонларингнинг янада дабдабали бир суратда саодат оламида давом этишига ва бақосига; ва бу дунёда уларни кўрган муштоқларнинг абадда ҳам ёнма-ён ва бирга бўлишига ижмоълан, иттифоқан шаҳодат ва далолат ва ишора этадилар.

Ҳам юзлаб очиқ-ойдин мўъжизаларига ва қатъий оятларига таянган ҳолда бошда Расули Акрам Алайҳиссалоту Вассалам ва Қуръони Ҳакиминг ўлароқ, барча нуроний руҳ соҳиблари бўлмиш анбиёлар ва нуроний қалблар қутблари бўлмиш авлиёлар ва мунаввар ақллар арбоблари бўлмиш асфиёлар, барча муқаддас саҳифа ва китобларда Сенинг кўп такрор ила қилган ваъдаларингга ва қўрқитишларингга таянган ҳолда; ва Сенинг қудрат ва раҳмат ва иноят ва ҳикмат ва жалол ва жамолинг каби муқаддас сифатларингга ва шаънларингга ва жалолингнинг иззатига ва рубубиятингнинг салтанатига таянган ҳолда ва кашфлар ва мушоҳадалар ва илмаляқийн эътиқодлари ила абадий саодатни жин ва инсонларга хушхабар қиладилар. Ва залолат аҳли учун Жаҳаннам борлигини хабар бериб эълон қиладилар ва иймон келтириб шаҳодат этадилар.

Эй Қодийри Ҳакийм! Эй Раҳмони Раҳийм! Эй Содиқул Ваъдил Карийм! Эй иззат ва азамат ва жалол соҳиби бўлган Қаҳҳори Зулжалол!

Бу қадар содиқ дўстларингни ва бу қадар ваъдаларингни ва бу қадар сифат ва шуунотингни ёлғонга чиқариб, рубубият салтанатингнинг қатъий тақозо қилган нарсаларини ва севганинг ва улар ҳам Сени тасдиқ ва итоат ила ўзларини Сенга севдирган ҳадсиз мақбул қулларингнинг ҳадсиз дуоларини ва даъволарини рад этиб, куфр ва исён ила ва Сени ваъдангда ёлғончига чиқариш ила Сенинг кибриёнгнинг азаматига тегилган ва жалолинг иззатига тегдирган ва улуҳиятингнинг ҳайсиятига тил теккизган ва рубубиятинг шафқатини ранжитадиган залолат ва куфр аҳлининг ҳашрни инкор қилишда тасдиқ этишдан юз минг даража муқаддассан. Ва ҳадсиз даража муназзаҳ ва олийсан. Бундай ниҳоясиз бир зулмдан, бир чиркинликдан Сенинг ниҳоясиз адолатингни ва жамолингни ва раҳматингни тақдис этаман. سُبْحَانَهُ وَتَعَالٰى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا оятини вужудимнинг барча зарралари ададича сўйлашни истайман.

Балки Сенинг у содиқ элчиларинг ва у тўғри Салтанатингнинг даллоли ҳаққаляқийн, айналяқийн, илмаляқийн суратида Сенинг ухровий раҳмат хазиналарингга ва боқий оламда эҳсонларингнинг хазиналарига ва саодат оламида бутунлай кўринадиган гўзал исмларингнинг ажойиб гўзал жилваларига шаҳодат, ишора, башорат этадилар. Ва бутун ҳақиқатларнинг манбаи ва Қуёши ва ҳомийси бўлган Ҳақ исмингнинг энг улкан бир шуаси бу ҳашр буюк ҳақиқати эканига иймон келтириб, Сенинг қулларингга дарс берадилар.

Эй Раббул Анбиё вас Сиддиқийн!

Уларнинг барчаси Сенинг мулкингда Сенинг амринг ва қудратинг ила, Сенинг ирода ва тадбиринг ила, Сенинг илминг ва ҳикматинг ила бўйсунган ва вазифалантирилганлар. Тақдис, такбир, таҳмид, таҳлил ила Ер Куррасини бир зикрхона-и аъзам, бу коинотни бир масжиди акбар ҳукмида кўрсатганлар.

Ё Раббий ва ё Раббас Самавати вал Аразин! Ё Холиқий ва ё Холиқи Кулли Шай!

Кўкларни юлдузлари ила, заминни ичидагилари ила ва барча махлуқотни барча ҳолатлари ила бўйсундирган қудратинг ва ироданг ва ҳикматинг ва ҳокимиятинг ва раҳматинг ҳаққи, нафсимни менга мусаҳҳар айла! Ва матлубимни менга мусаҳҳар қил! Қуръонга ва иймонга хизмат учун инсонларнинг қалбларини Рисола-и Нурга мусаҳҳар қил! Ва менга ва биродарларимга мукаммал иймон ва ҳусни хотима бер. Ҳазрати Мусо Алайҳиссаломга денгизни ва Ҳазрати Иброҳим Алайҳиссаломга оташни ва Ҳазрати Довуд Алайҳиссаломга тоғни, темирни ва Ҳазрати Сулаймон Алайҳиссаломга жин ва инсни ва Ҳазрати Муҳаммад Алайҳиссалоту Вассаламга Қуёш ва Ойни бўйсундирганинг каби, Рисола-и Нурга қалбларни ва ақлларни мусаҳҳар қил! Ва мени ва Рисола-и Нур талабаларини нафс ва шайтоннинг шарридан ва қабр азобидан ва Жаҳаннам оташидан муҳофаза айла ва Жаннат-ул Фирдавсда масъуд қил! Омин, омин, омин!

Қуръондан ва муножоти Набавия бўлмиш Жавшан-ул Кабирдан олган бу дарсимни бир тафаккурий ибодат ўлароқ Рабби Раҳиймимнинг даргоҳига арз этишда қусур этган бўлсам, қусуримнинг афви учун Қуръонни ва Жавшан-ул Кабирни шафоатчи этиб, раҳматингдан афвимни ниёз этаман.