Учинчи Қисм

Рисола-и Нурнинг борганча инкишоф этганини, иймон ва Исломиятнинг қувватланиши бошлаганини тушунган яширин дин душманлари, "Бадиуззамон яширин жамият қурмоқда, идора усулига қаршидир, идора усулининг асос низомларини йиқитмоқда!" каби уйдирма ва ҳукуматни алдатувчи тартиб ва айбловлар ила 1935 санасида Эскишаҳар Оғир Жазо Маҳкамасида, иъдом қасди ила ва муҳаққақ суратда маҳкум этилиши амри ила ҳақида даъво очтирилади. Шундай қилиб, Доҳилия Вакили ва Жандарма Умум Қўмондони, қуролланган аскарий бир бўлинма ила бирликда Испартага келадилар. Испарта - Афён йўли бўйича суворий аскарлари ерлаштирилади. Испарта Вилояти ва атрофи аскарлар назорат остида сақланади. Бир тонг вақти маъсум ва мазлум Бадиуззамон инзивогоҳидан чиқарилиб, талабалари ила баробар, қўллари кишанланиб юк машиналари ила Эскишаҳарга этилади. Йўлда, Бадиуззамон ва талабаларига яқин бир алоқа сезган Бўлинма Қўмондони Руҳи Бей кишанларни ечтиради. Бу сурат ила, намозлар қазо қилинмасдан йўлда давом этилади. Ҳақиқатни ва Бадиуззамоннинг маъсумлигини идрок этган Бўлинма Қўмондони Бадиуззамон ва талабаларининг бир дўсти бўлгандир...

Бир юз йигирма талабаси ила Эскишаҳар Қамоқхонасига келтирилган Саид Нурсий тўлиқ бир тажриди мутлақ ичига олиниб, ўзига ва талабаларига даҳшатли исканжалар татбиқи бошланади. Бадиуззамон Саид Нурсий ўзига қилинган бу исканжа ва азобларга қарамасдан, Ўттизинчи Ёғду ва Биринчи ва Иккинчи Шуаларни таълиф этади. Қамоқдаги бир қанча кишилар Устоз Бадиуззамон қамоққа киргандан сўнг нафсини ислоҳ қилиб, диндор бир ҳолга келадилар.

Яширин динсизлар Испарта атрофида: "Бадиуззамон ва талабалари иъдом этилажак" дея ташвиқотлар қилдириб, қўрқув ва даҳшат сочадилар.

{(Ҳошия) Ҳа, зулмнинг охири золимнинг маҳвига бўлиб шундай тажаллий этар ва этгандирки, у режаларни қилганлар ҳозир ўлимнинг иъдоми абадийсига маҳкум бир вазиятда Жаҳаннамнинг асфали софилийнига юмаламоқда, тўлиқ мағлубият ва Жаҳаннам азобидан янада шиддатли азоблар ичида шавкати сўнган бўлиб золилона бир умр ўтказмоқдадирлар. Бадиуззамон бўлса иймон ва Исломиятнинг баҳодир ва қаҳрамон бир ходими бўлиб, Исломий бир иззат ва иймоний бир шаҳомат ила ҳанузгача яшамоқда, Қуръон ва иймон хизматини давом эттирмоқда ва Исломий зафарлари ила Мусулмон Турк Миллатига ва Ислом Оламига маънавий байрамлар идрок эттирмоқдадир.}

Бошқа тарафдан Бадиуззамон қамоққа қўйилишидан майдонга келган эҳтимоли бўлган бир исён ҳаракатининг бўлишидан қўрққан истибдод ва жабарут даврининг ҳукумат раиси Шарқ Вилоятларига саёҳатга чиқади.

Ҳолбуки Бадиуззамон умри бўйича мусбат ҳаракат этишни дастур қилиб олган, "Бир нечта одамнинг хатоси ила юзлаб одамларнинг зарар кўришига сабаб бўлиш мумкин эмас" дегандир. Шунинг учундирки, қилинган шу қадар ғаддорона зулмлар асносида биргина ҳодиса содир бўлмаган ва Бадиуззамон Саид Нурсий талабаларига доимо сабр ва таҳаммул ва ёлғиз иймон ва Исломиятга хизмат қилишни тавсия эгандир. Ва бу каби шубҳаларнинг, динсизлик ҳисобига, махсус мақсад ила вужудга келтирилганини ҳаркас тушунгандир. Бадиуззамон бир юз йигирма талабаси ила баробар 1935 санасида Эскишаҳар Оғир Жазо Маҳкамасига юборилади. Оний қилинган қидирувлар ила қўлга киритилган бутун рисола ва мактублар майдонда бўлгани ҳолда, маҳкумиятларини келтириб чиқарадиган бир далилга учрай олмаганлар ва натижада виждоний қаноат ила кайфий бир суратда Саид Нурсийга ўн бир ой ва ўн беш дўстига ҳам олти ойдан жазо бериб, қолган бир юз беш кишини бароат эттиргандир. Ҳолбуки иснод этилган айб собит бўлсайди, Бадиуззамон Саид Нурсийнинг иъдомига ва дўстларининг ҳам ҳеч бўлмаса оғир қамалишига ҳукм этилажак эди. Шундай қилиб бу ўринсиз қарорга Бадиуззамон эътироз этган ва бу жазонинг бир от ўғрисига ёки бир қиз қочирувчисига лойиқ бўлганини айтиб ўзининг ё бароатига ёки иъдомига ва ёхуд бир юз бир сана қамоқ маҳкумиятига ҳукм этилишини қатъият ила истагандир.

Бу ерда ҳориқо бир ҳодисани нақл этмасдан ўтолмаймиз. Шундайки:

Бадиуззамон қамоқда экан, бир кун у замоннинг эскишаҳар прокурори Устозни бозорда кўрар. Ҳайрат ва таажжуб ила ва вазифасига якун бериши танбеҳи ила, қамоқхона мудирига:

- Нима учун Бадиуззамонни бозорга чиқардингиз? Ҳозир бозорда кўрдим, дер. Мудир ҳам :

- Йўқ жаноб. Бадиуззамон қамоқхонада, ҳатто тажриддадир, қаранг, дея жавоб берар.

Кўрарларки, Устоз ўрнидадир. Бу ҳориқо воқеа адлияда тарқалар. Ҳакамлар, "Бу ҳолни тушунолмаётирмиз" дея бир-бирларига нақл этарлар.

{(Ҳошия) Айнан бунинг каби бир воқеа ҳам Бадиуззамон Денгизли қамоғида экан бўлгандир. Устозни халқ икки-уч марта ҳар хил масжидларда бомдод намозида кўрар. Прокурор эшитар. Қамоқхона мудирига дарғазаб ҳолда:

- Бадиуззамонни бомдод намозида ташқарига, масжидга чиқарган экансиз, дер. Таҳқиқот қиларки, Устоз қамоқхонадан ташқари қатъиян чиқарилмаган.

Эскишаҳар қамоқхонасида экан ҳам, бир Жума куни, қамоқхона мудири котиб ила ўтираркан бир овоз эшитар:

- Мудир бей! Мудир бей!

Мудир қарайди. Бадиуззамон юксак бир овоз ила:

- Мен бугун мутлақо Оқ Масжидда бўлишим лозим.

Мудир:

- Хўш Муҳтарам Жаноб, дея жавоб беради. Ўз-ўзига: "Ҳар ҳолда, Домла ҳазратлари ўзининг қамоқда бўлганини ва ташқарига чиқолмаслигини билолмайди" дея айтар ва хонасига чекилар. Пешин вақти, Бадиуззамоннинг кўнглини кўтарай, Оқ Масжидга кетолмаслигини изоҳ этай фикри ила Устознинг камерасига борар. Камера деразасидан боқарки, Бадиуззамон ичкарида йўқ! Ҳамон жандармадан сўрар, "Ичкарида эди, ҳам эшик қулф" жавобини олар. Дарҳол масжидга югурар. Бадиуззамоннинг олдинда, биринчи сафда, ўнг тарафда намоз қилганини кўрар. Намознинг охирларида Бадиуззамонни ўрнида кўрмасдан, ҳамон қамоқхонага қайтар. Устоз Ҳазратларининг "АЛЛОҲУ АКБАР" деб саждага борганини ҳайратлар ичида кўрар. (Бу ҳодисани шахсан у замонки қамоқхона мудири тушунтиргандир.)}

Эскишаҳар маҳкамасида Саид Нурсийнинг сиёсий нарсалар ила машғул бўлмагани аниқ бўлган, фақатгина бир Ояти Каримани тафсир этган бир рисоласи сабабли жазо берилгандирки, Ояти Карима тафсири сабабли бир муфассирни жазолантирмоқ дунёнинг ҳеч бир маҳкамасида кўрилмагандир, албатта ва албатта буюк адлиявий бир хатодир.

Эй ҳакамлар ҳайъати: Мени тўрт - беш модда ила иттиҳом этиб қамадилар.

Биринчи Модда : Эскичилик фикри ила динни қурол қилиб, умумий амниятни буза оладиган бир ташаббус нияти бўлгани хабар берилган.

Жавоб: Биринчидан имконот бошқадир, вуқуот бошқадир. Ҳар бир киши кўп одамларни ўлдира олиши мумкиндир. Бу ўлдириш имкони жиҳати ила маҳкамага бериларми? Ҳар бир гугурт бир хонани ёқиши мумкиндир. Бу ёнғин имкони ила гугуртлар йўқ этиларми?

Иккинчидан: Юз минг марта йўқ! Машғул бўлганимиз иймон илмлари Ризо-и Илоҳийдан бошқа ҳеч бир нарсага восита бўлолмас. Ҳа, Қуёш Қамарга йўлдош ва тобе бўлмагани каби, абадий саодатнинг нуроний ва муқаддас калити ва ухровий ҳаётнинг бир Қуёши бўлган иймон ҳам ижтимоий ҳаётнинг воситаси бўлолмас. Ҳа, бу коинотнинг энг муаззам масаласи ва шу олам яратилишининг энг буюк муаммоси бўлган иймон сиридан янада аҳамиятли бир коинот масаласи йўқдирки, бу иймон сири масаласи унга восита бўлсин.

Эй ҳакамлар ҳайъати! Агар бу исканжали тавқифим ёлғиз дунёвий ҳаётимга ва шахсимга оид бўлса эди, амин бўлингизки, ўн санадан бери сукут этганим каби яна сукут этар эдим. Фақат тавқифим кўпларнинг абадий ҳаётларига ва муаззам коинот тилсимининг кашфини тафсир этган Рисола-и Нурга оид бўлганидан, юз бошим бўлса ва ҳар кун бири кесилса, бу буюк сирдан воз кечмайман. Ва сизнинг қўлингиздан қутулсам, албатта ажал панжасидан қутулмайман. Мен кексаман, қабр эшигидаман. Хуллас, у мудҳиш коинот тилсимининг кашшофи бўлган Қуръони Ҳакимнинг у муаззам кашфини кўзга кўрсатар бир суратда тафсир этган Рисола-и Нурнинг у тилсимга оид юзлаб масалаларидан бу ҳаркаснинг бошига келадиган ажалга ва қабрга оид ёлғиз бу иймон сирига боқингизки:

Ажабо, бу дунёнинг бутун муаззам сиёсий масалалари ўлимга, ажалга ишонган бир одамга янада катта бўлиши мумкинмидирки, буни унга восита қилсин. Чунки вақт муайян бўлмаганидан, ҳар вақт бошни кеса олган ажал ё иъдоми абадийдир ва ёхуд янада чиройли бир оламга кетишга эркинлик рухсатномасидир. Ҳеч бир вақт ёпилмайдиган қабр ё ҳечлик ва абадий зулмат қудуғининг эшигидир ва ёхуд янада доимий ва янада нуроний боқий бир дунёнинг эшигидир.

Хуллас, Рисола-и Нур Қуръоннинг муқаддас кашфиётининг файзи ила, икки карра икки тўрт бўлар даражасида қатъият ила кўрсатарки, ажални иъдоми абадийдан эркинлик васиқасига, ва қабрни тубсиз, ҳечлик қудуғидан музайян бир боғ эшигига айлантиришлари, шубҳасиз, қатъий бир чораси бор. Хуллас бу чорани топмоқ учун, бутун дунё салтанати меники бўлса, шубҳасиз фидо этаман. Ҳа, ҳақиқий ақли бошида бўлган фидо этар...

Мана жаноблар, бу масала каби юзлаб иймоний масалаларни кашф ва изоҳ этган Рисола-и Нурга зарарли китоблар каби, йўқ, юз минг марта йўқ, сиёсат жараёнларига восита қилинган ғаразкор китоблар назари ила боқмоқ, қайси инсоф рухсат этар, қайси ақл қабул этар, қайси қонун тақозо этар? Ажабо, истиқбол келажак насли ва ҳақиқий истиқбол бўлган охиратнинг аҳли ва Ҳакийми Зулжалоли бу саволни сабабчиларидан сўрамайдиларми? Ҳам, бу муборак ватанда бу фитратан диндор миллатга ҳукм этганлар, албатта диндорликка тарафдор бўлиши ва ташвиқ этиши ҳокимият вазифаси жиҳати ила лозимдир. Ҳам модомики лаик жумҳурият асосий қонун-қоидаси ила бетарафона қолар ва у асосий қонун-қоидаси ила динсизларга тегилмас. Албатта диндорларга ҳам баҳоналар ила тегилмаслик керакдир.

Учинчидан: Бундан ўн икки сана аввал Анқара раислари Инглизларга қарши "Хутувоти Ситта" номли мужоҳадаларимни тақдир этиб, мени у ерга истадилар. Бордим. Вазиятлари менинг кексалик ҳиссиётимга уйғун келмади.

-Бизлар билан ишла, дедилар.

Дедим:

-Янги Саид бошқа дунё учун ишламоқ истайди, сизлар билан ишламас. Фақат сизга ҳам илишмас.

Ҳа, илишмадим ва илишганларга ҳам иштирок этмадим. Чунки: Исломий ва миллий анъаналар ҳисобига истеъмол қилиб бўладиган бир аскарий даҳони анъанага қарши ўгиришга афсуски бир васила бўлди. Ҳа, мен Анқара раисларида, хусусан раиси жумҳурда бир даҳо ҳис этдим ва дедим:

-Бу даҳони шубҳалантирмоқ ила анъаналарга қарши ўгирмоқ жоиз эмасдир. Шунинг учун, нақадар қўлимдан келган бўлса, дунёларидан чекиндим, қўшилмадим. Ўн уч санадан бери сиёсатдан чекилдим. Ҳатто бу йигирма байрамдир, бир-иккисидан бошқа умумларида, бу ғурбатда, ўз хонамда ёлғиз маҳбус каби ўтказдим. Токи сиёсатга булғанганим таваҳҳум этилмасин. Ҳукуматнинг ишларига илишмаганимга ва қўшилмоқ истамаганимга далолат этган:

Биринчи Далил: Ўн уч санадир сиёсат лисони бўлган газеталарни бу муддат мобайнида ҳеч ўқимаганим тўққиз сана ўтирганим Барла қишлоғида, тўққиз ой истиқомат қилганим Испартада дўстларим биладилар. Ёлғиз Испарта қамоқхонасида, ғоят инсофсиз бир газетачининг, динсизчасига, Рисола-и Нурнинг талабаларига ҳужумининг бир парчаси, истамаганим ҳолда қулоғимга кирди.

Иккинчи Далил: Ўн санадир Испарта Вилоятидаман. Дунёнинг кўп ўзгаришлари ичида сиёсатга қўшилмоқ ташаббусига доир ҳеч бир аломат, ҳеч бир тарашшуҳот кўрилмаганидир.

Учинчи Далил: Ҳеч бир хотирга келмаган, оний бўлиб менинг истиқоматгоҳим бостирилди, тўлиқ қидирилди. Ўн санадан бери энг маҳрам варақларимни ва китобларимни олдилар. Ҳам ҳоким доираси, ҳам полиция доираси бу китобларимда ҳукумат сиёсатига илишажак ҳеч бир моддани тополмаганликларини эътироф этишларидир. Ажабо, ўн сана эмас, балки ўн ой мен каби сабабсиз сургун қилинган ва марҳаматсизча зулм кўрган ва исканжали тазйиқ ва тарассуд этилган бир одамнинг энг маҳрам варақлари майдонга чиқса, золимларнинг юзларига отадиган ўн модда чиқмасми?

Агар дейилса: "Йигирмадан зиёда мактубларинг тутилди?" Мен ҳам дейман: У мактублар бир неча сана мобайнида ёзилганлар. Ажабо, ўн сана мобайнида ўн дўстга ўн ва йигирма ва юз мактуб кўпми? Модомики хабарлашиш эркиндир ва дунёнгизга илишмаслар, минг бўлса ҳам бир айб ташкил этмаслар.

Тўртинчи Далил: Мусодара этилган бутун китобларимни кўрмоқдасизки, сиёсатга орқаларини ўгириб, бутун қувватлари ила иймонга ва Қуръонга, охиратга мутаважжиҳ бўлишларидир. Ёлғиз икки-уч рисолаларда Эски Саид сукутни тарк этиб баъзи ғаддор маъмурларнинг исканжаларига қарши ҳиддат этган. Ҳукуматга эмас, балки вазифасини суиистеъмол этган у маъмурларга эътироз қилган, мазлумона шикоятини ёзган. Фақат, яна у икки-уч рисолани маҳрам деб нашрига изн бермадим, хос бир қисм дўстларимга махсус қолгандирлар. Ҳукумат қўлга боқар ва зоҳирга диққат этар. Қалбга боқмоқ, яширин ва хусусий ишларга боқмоқ ҳаққи йўқдирки, ҳаркас қалбида ва хонасида истаганини қила олар ва подшоҳларни ёмонлар, ёқтирмас.

Жумладан: Етти сана аввал, ҳали янги азон чиқмасдан, бир қисм маъмурлар салламга, ҳам хусусий Шофеийча ибодатимга мудоҳала этмоқ исташларига муқобил, бир қисқа рисола ёзилди. Бир замон сўнгра янги азон чиқди. Мен у рисолани маҳрам дедим, ёйилишини ман этдим. Ҳам, жумладан, Дор-ул Ҳикмат-ул Исломияда бўлганим замон, тасаттур оятига қарши Оврупадан келган эътирозга қарши бир жавоб ёзган эдим. Бундан бир сана аввал, эски чоп этилган рисолаларимдан олинган ва "Ўн Еттинчи Ёғду" номли рисоланинг бир масаласи бўлиб қайд этилган ва сўнгра "Йигирма Тўртинчи Ёғду" исмини олган қисқача Тасаттур Рисоласи, олдиндаги қонунларга тегилмаслик учун, у Тасаттур Рисоласини сатр этдим. Нима бўлганда ҳам, хатолик ила бир жойга юборилган. Ҳам у рисола маданиятнинг, Қуръоннинг оятига қилган эътирозга қарши мускит ва илмий бир жавобдир. Бу илмий ҳуррият жумҳурият замонида албатта қайд остига олинолмас.

Бешинчи Далил: Тўққиз санадир, бир қишлоқда инзивони ихтиёр этганим ва ижтимоий ва сиёсий ҳаётдан четлашмоқ истаганим, ва бу дафа каби, мутааддид бошимга келган бутун исканжаларга таҳаммул этиб, дунё сиёсатига қўшилмаслик учун бу ўн санада ҳеч мурожаат этмаганимдир. Агар мурожаат этсайдим, Барла ўрнига Истанбулда ўтира олардим. Ва балки, бу дафадаги ғаддорона тавқифимнинг сабаби мурожатсизликдан аразлаган ва ғурурларига тегилган Испарта Ҳокимининг ва ҳукуматнинг баъзи маъмурларининг ғаразларидан ёки иқтидорсизликларидан чумолини фил қилиб, Доҳилия Ваколатини шубҳалантиришидир.

Ал-ҳосил: Мен ила кўришган бутун дўстларим биларларки, сиёсатга қўшилмоқ эмас, ташаббус эмас, балки ўйлови ҳам асос мақсадимга ва руҳий аҳволимга ва иймоний муқаддас хизматимга мухолифдир, ва бўлолмайди. Менга нур берилган, сиёсат таёқи берилмаган. Бу ҳолнинг бир ҳикмати шудирки, иймон ҳақиқатларига муштоқ ва маъмурият маслагига кирган бир қанча зотларни бу ҳақиқатларга андишали ва танқидкорона қаратмаслик, улардан маҳрум этмаслик учун, Жаноби Ҳақ қалбимга сиёсатга қарши шиддатли бир қочмоқ ва бир нафрат бергандир қаноатидаман.

Минг боши Марҳум Осим Бей сўроқ қилинди, агар рост айтса, Устозига зарар келар ва агар ёлғон айтса, қирқ саналик номускорона ва мустақимона аскарлигининг ҳайсиятига жуда оғир келар дея ўйлаб, "Ё Раб, жонимни ол!" деб ўн дақиқада руҳини таслим айлади. Истиқомат шаҳиди бўлди. Ва дунёда ҳеч бир қонуннинг хато деёлмайдиган бир муованати хайрияга ва бир тасдиққа хато таваҳҳум этганларнинг чиркин хатоларига қурбон бўлди. Ҳа, Рисола-и Нурдан тўлиқ дарс олган, бир сув ичар каби, осонча эркинлик рухсатномаси деб ўйлаган ажал шарбатини ичар. Агар мендан сўнгра дунёда қолган қардошларимнинг аламларини ўйламасайдим, мен ҳам, олийжаноб қардошим Осим Бей каби: "Ё Раб! Жонимни ҳам ол",- дер эдим. Нима бўлганда ҳам. Менинг иттиҳомланишимнинг сабабидан бўлган:

Учинчи Модда: Рисола-и Нурнинг ҳукумат рухсати олинмасдан интишори ва иймоний ҳиссиётни қувватлаштириши ила, келажакда балки ҳукуматнинг эркин асосий қонун-қоидаларига тўсиқ чекар ва умумий амниятни бузар.

Жавоб: Рисола-и Нур нурдир. Нурдан зарар келмас, сиёсат таёқини ўн уч санадан бери қўлидан отгандир ва бу ватаннинг ва бу миллатнинг ҳаётларининг пойдеворлари бўлган муқаддас ҳақиқатларни тасбит этар. Ва бу муборак миллатнинг юздан тўқсон тўққизига зарарсиз манфаати бўлганига парчаларини ўқиган бутун зотларни шоҳид эта оламан. Қани бири чиқсин, десин: "Бунда бир зарар кўрдим". Ва, Иккинчидан: Менинг босмахонам йўқ ва мутааддид котибларим йўқ. Биттасини зўрға топа оламан. Ва чиройли хатим йўқ. Ярим уммийман, бир соатда зўрға бир саҳифани жуда нуқсон ёзувим ила ёза оламан. Марҳум Осим Бей каби баъзи зотлар мен учун бир туҳфа бўлиб, гўзал ёзувлари ила ёрдам этдилар. Менинг жуда ҳазин ғурбатимдаги хотираларимни ёздилар. Сўнгра у иймон нурларини дардига тўлиқ дармон топган бир қисм зотлар уларни ўқимоқ истадилар ва ўқидилар. Абадий ҳаётларига тўлиқ бир тарёқ бўлганини ҳаққаляқийн кўрдилар, ўзлари учун кўчириб олдилар.

Қўлингизга ўтган ва текширилаётган "Мундарижа Рисоласи" кўрсатадики, Рисола-и Нурнинг ҳар бир жузи бир Қуръон оятининг ҳақиқатини тафсир этар. Ва хусусан иймон рукнларига доир оятларни шундай очиқлик ила тафсир этарки, Оврупа файласуфларининг минг санадан бери Қуръонга қарши ҳозирлаганлари ҳужум режаларини ва асосларини бузади. Ҳозирча қўлингизда "Кексалар Рисоласи"нинг Ўн Биринчи Умидида минглаб иймоний ва тавҳидий бурҳонлардан битта бурҳон бор. Намуна учун унга қаранг. Диққат қилинг, даъвом тўғримидир, хатомидир, тушунасиз. Ҳам бу ватанга ва бу миллатга нақадар манфаатли бўлганини, намуна учун, Рисола-и Нурнинг парчаларидан бўлган "Иқтисод Рисоласи" ва хасталарга иймондан келган йигирма беш даволи рисола. Ва кексаларга иймондан келган ўн уч умид ва тасалли рисолалари бу муборак миллатнинг ярмидан зиёда бир бутун ташкил этган фақирлар, хасталар, кексалар тоифаларига ғоят қийматдор бир сарват хазинаси ва тарёқ ва зиё бўлганини инсоф ила боққан ҳаркас қабул этар қаноатидаман.

Ҳам таҳқиқот вазифангизга ёрдам учун дейман: Мундарижа Рисоласи йигирма саналик рисолаларимнинг бир қисмининг мундарижасидир. Ичидаги рисолаларнинг бир қисмининг асллари Дорулҳикматдан бошлар. Мундарижадаги рақамлар таълиф тартиби ила эмасдирлар. Масалан: Йигирма Иккинчи Сўз Биринчи Сўздан ҳам аввал таълиф этилган ва Йигирма Иккинчи Мактуб Биринчи Мактубдан ҳам аввал ёзилган. Булар каби кўп бор...

Учинчидан: Иймон илмидан иборат бўлган Рисола-и Нур парчалари амният ва осойишни таъмин ва таъсис этарлар. Ҳа, гўзал сажияларнинг ва яхши хислатларнинг асос ва манбаи бўлган иймон, албатта амниятни бузмас, таъмин этар. Иймонсизликдирки, сажиясизлиги ила амниятни бузар.

Ҳам буни билингизки, йигирма - ўттиз сана аввал бир газетада кўрдимки, Инглизларнинг бир Мустамлакалар Нозири деган: "Бу Қуръон Мусулмонларнинг қўлида бор экан биз уларга ҳақиқий ҳоким бўлолмаймиз. Бунинг йўқотилишига ва чиритилишига ҳаракат қилишимиз керак". Хуллас, бу кофир муанниднинг бу сўзи ўттиз санадир назаримни Оврупа файласуфларига ўгирганидан, нафсимдан сўнгра улар ила курашмоқдаман. Доҳилияга кўп қаралмаётирман ва доҳилдаги қусурни Оврупанинг хатоси, ифсодидир дейман. Оврупа Файласуфларига ҳиддат этмоқдаман, уларни урмоқдаман. Фалиллаҳилҳамд, Рисола-и Нур у муаннид кофирнинг хаёлини синдиргани каби, моддиюн, табииюн файласуфларини батамом жим қилар бир вазиятга киргандир. Дунёда, қайси шаклда бўлса бўлсин, ҳеч бир ҳукумат йўқдирки, ўз мамлакатининг бундай муборак махсулини ва тебранмас маънавий қувватининг маъданини таъқиқласин ва ноширини маҳкум айласин! Оврупада роҳибларнинг эркинлиги кўрсатмоқдаки, ҳеч бир қонун тарки дунё қилганларга ва охиратга ва иймонга ўз-ўзига ҳаракат қилганларга тегилмас.

Ал-ҳосил: Ўн сана қадар сабабсиз бир сургунга маҳкум, иҳтилотдан, мухобарадан ман этилган ғурбатзада бир кекса одамнинг абадий саодатнинг калити бўлган иймонига доир илмий хотираларини ёзишини, дунёда ҳеч бир қонун унга мумкин эмас деёлмас ва демас қаноатидаман. Ва ҳозирга қадар ҳеч бир олим тарафидан танқид этилмаслиги, албатта у хотаралар айни ҳақ ва маҳзи ҳақиқат бўлганини исбот этар.

Менинг иттиҳомим ва тавқифимга сабаб кўрсатилган,

Тўртинчи Модда: Бутун давлатда ман этилган тариқат дарсини бермоқ ила хабар берилган бўлмоқлигимдир.

Жавоб: Биринчидан, қўлингиздаги бутун китобларим шоҳиддирларки, мен иймон ҳақиқатлари ила машғулман. Ҳам мутааддид рисолаларда ёзганманки: "Тариқат замони эмас, балки иймонни қутқармоқ замонидир. Тариқатсиз Жаннатга кетган жуда кўп, фақат иймонсиз Жаннатга кирадиган йўқ. Шунинг учун иймонга хизмат қилмоқ замонидир" дея баён этганман.

Иккинчидан: Ўн санадир Испарта Вилоятидаман. Бири чиқсин, менга: "Тариқат дарси берган" десин. Ҳа, баъзи хос охират қардошларимга иймон илмлари ва юксак ҳақиқатлар дарсини домлалик эътибори ила берганман. Бу тариқат таълими эмас, балки ҳақиқат тадрисидир. Ёлғиз бу қадар бор. Мен Шофеъийман, намоздан кейинги тасбеҳотим Ханафий тасбеҳотидан бироз фарқлидир. Ҳам, шом намозидан хуфтон намозига қадар ва бомдоддан аввал, ҳеч кимни қабул этмаслик шарти ила, ўз-ўзимга гуноҳларимдан истиғфор ва оятлар ўқимоқ каби нарсалар ила машғуллигим бор. Ўйлайманки, дунёда ҳеч бир қонун бу ҳолга мумкин эмас деёлмас. Бу тариқат масаласи муносабати ила ҳукумат ва маҳкама маъмурлари тарафидан мендан сўралмоқда:

-Нима билан яшамоқдасан?

Жавоб: Тўққиз сана яшаганим Барла халқининг мушоҳадаси ила, шиддатли иқтисод баракаси ила ва тўлиқ қаноат хазинаси ила. Аксар кунларда ҳар бир кун юз сўм ила, баъзан янада оз бир харажат ила яшаганимни мен билан кўришган дўстларим биларлар. Ҳатто етти сана мобайнида кўйлак, кошув каби нарсаларга етти банкнот ила идора этдим.

Ҳам қўлингизда бўлган тарихча-и ҳаётимнинг шаҳодати ила, бутун ҳаётимда халқларнинг ҳадя ва садақаларидан чекиниб, энг содиқ дўстларимнинг хотирларини ранжида этиб ҳадясини рад этганман. Агар мажбурият ила ҳадя олган бўлсам, муқобилини бермоқ шарти ила олганимни менга хизмат этган дўстларим биларлар. Дор-ул Ҳикмат-ул Исломияда олган маошимдан кўпини у замон ёзган китобларимнинг чопига сарф этдим. Оз бир қисмини ҳажга бормоқ учун сақладим. Мана ўша жузъий пул иқтисод ва қаноат баракаси ила ўн сана менга кифоя келди ва юз сувимни тўктирмади, ҳали у муборак пулдан бироз бор.

Эй ҳакамлар ҳайъати! Бу узун ифодаларимни тингламоқдан зерикмаслик керакдир. Чунки, йигирма - ўттиз китоб менинг тавқифномамнинг варақлари ичига кирганлар. Бу қадар айблов варақларимга қарши, албатта бу узун ифода қисқа қолар. Мен ўн уч санадир дунё сиёсатига қўшилмаганимдан, қонунларни билмайман. Ҳам ўзимни мудофаа учун алдатишга таназзул этмаганимга тарихча-и ҳаётим шоҳиддир. Мен вазиятнинг ҳақиқатини бўлгани каби баён этдим. Сизнинг виждонингиз бор ва қонунларнинг ғадрсиз татбиқ жиҳатларини биласиз, ҳақимда ҳукмингизни берасиз. Буни ҳам билингки: Баъзи иқтидорсиз маъмурларнинг иқтидорсизликларидан ёки шубҳаларидан ёки эчки ва бўри баҳонаси навидан ёки ўзларига мартаба бермоқ ёки ҳукуматни мамнун қилмоқ фикри ила, янги эркинлик қонунларининг татбиқларига замин ҳозирламоқ ҳийлаларидан, ҳақимда дурбин ила боқиб чумолини фил қилиб кўрсатдилар. Сизлардан умидимиз шудирки, иқтидорингиздан уларнинг шубҳаларининг филини чумоли бўлганини кўрсатмоқдир. Яъни уларнинг дурбинларини аксига ўгириб боқарсиз...

Ҳам бир илтимосим бор: Мусодара этилган китобларимнинг, минг лирадан зиёда менча қийматлари бор. Менга қайтариб берингиз. Уларнинг муҳим бир қисми ўн икки сана аввал Анқара кутубхонасига ифтихор ва ташаккур ила қабул этилганини кутубхона нозири газета ила эълон этгандир. Ҳозирча ҳаётимга ҳукмлари ўтган ҳайъатингизнинг фикри ила, бу ифодамнинг бир суратини прокурорга бериб мени бу зарарга тиққанларга қарши даъво очмоқ, ва бир суратини Доҳилия Ваколатига, ва бир суратини ҳам Депутатлар Кенгашига бермоқ истайман.

ЮҚОРИДАГИ МУДОФААЛАРИМНИНГ БИРИНЧИ ҚЎШИМЧАСИ

Мени гапиртирган зотнинг ва ҳакамлар ҳайъатининг диққат назарларига! Аввалги ифодамга уч моддани илова этмоқдаман.

Биринчи Модда: Бизни ҳайратда қолдирган ва ғоят чалкаштирган ва бир ғаразни ҳис эттирган ва айниқса ҳечдан бир иттиҳом сабаби ижод этмоқ навидан, тиришиб, бир жамият ва ташкилот бормиш каби сўрамоқдалар. "Бу ташкилотни қилмоқ учун қаердан пул олмоқдасиз?" демоқдалар.

Жавоб: Биринчидан, мен ҳам сўраганлардан сўрамоқдаман: Бундай бир сиёсий жамиятнинг бизнинг тарафимиздан вужудига доир қайси ҳужжат, қайси ишоралар бор. Ва пул ила ташкилот қилганимизга қайси далил, қайси ҳужжат топганларки, бу қадар тиришиб сўрамоқдалар? Мен ўн санадир Испарта Вилоятида шиддатли тарассуд остида бўлганман. Бир-икки хизматкор ва ўн кунда бир-икки йўлчидан бошқа одамларни кўрмаган ғариб, кимсасиз, дунёдан безган, сиёсатдан ғоят шиддат ила нафрат этган, ва қувватли сиёсий мухолиф жамиятларнинг нақадар аксул амаллар ила зарарли ва натижасиз қолганини такрорли мушоҳадалар ила кўрган. Ва ўз қавм ва минглаб дўстлари ичида энг муҳим фурсатда, сиёсий жамият ва жараёнларни рад этган ва қўшилмаган. Ва таҳқиқий иймоннинг ғоят муқаддас ва ҳеч бир нарса ила задаланиши жоиз бўлмаган хизматни бузмоқ ва сиёсий ғараз ила чиритишни энг буюк бир жиноят деб билиб шайтондан қочар каби сиёсатдан қочган ва ўн санадан бери "Аъузубиллаҳи минаш шайтони вас сиёсати" ўзига дастур қилган. Ва ҳийлани ҳийласизликда топган, асабий ва парвосиз сирларини фош этган, ўн сана катта Испарта Вилоятининг ҳассос ва жассос маъмурларига бундай ташкилот сездирмаган бу одамдан, "Бундай бир ташкилот бор ва сиёсий бир ҳийла қилмоқдасиз" деганларга қарши, ёлғиз мен эмас, балки Испарта Вилояти ва бутун мени таниганлар, балки бутун ақл ва виждон аҳли уларнинг бўҳтонларини нафрат ила қаршилар ва "Ғаразкор режалар ила уни айбламоқдасиз" деяжаклар.

Иккинчидан: Масаламиз иймондир. Иймон ухуввати ила бу мамлакатда ва Испартанинг юздан тўқсон тўққиз одамлари ила ухувватимиз бор. Ҳолбуки жамият эса, аксар ичида камчиликнинг иттифоғидир. Бир одамга қарши тўқсон тўққиз одам жамият бўлмас. Магар, ғоят инсофсиз бир динсиз, ҳаркасни (асло) ўзи каби динсиз деб ўйлаб, бу муборак ва диндор миллатни таҳқир этмоқ нияти ила бундай хабарни тарқатар...

Учинчидан: Мен каби жуда жиддий бир муҳаббат ила Турк Миллатини севган ва Қуръоннинг саносига мазҳариятлари жиҳати ила Турк Миллатини жуда кўп тақдир этган ва олти юз санадан бери бутун дунёга қарши қўйган ва Қуръоннинг байроқдори бўлган бу миллатга қарши ғоят шиддатли тарафдор бўлган ва минг Туркнинг шаҳодати ила, минг миллатчи Туркчилар қадар Турк Миллатига феълан хизмат қилган ва қийматдор ўттиз-қирқ Турк ёшларни намозсиз ўттиз минг ҳамшаҳарларига таржиҳ этмоқ ила бу ғурбатни ихтиёр этган ва домлалик ҳайсияти ила иззати илмияни муҳофаза этган ва иймон ҳақиқатларини жуда кенг бир суратда дарс берган бир инсоннинг ўн сана ва балки йигирма-ўттиз сана мобайнида, йигирма-ўттиз эмас, балки юз, балки минглаб талабаси ёлғиз иймон ва ҳақиқат ва охират нуқтасида у ила фидокорона боғланса ва охират қардоши бўлсалар кўпмидир ва зарари-ми бор? Ҳеч виждон ва инсоф аҳли буларни танқидга изн берарми? Ва буларга сиёсий жамият назари ила боқа оларми?

Тўртинчидан: Ўн сана мобайнида юз банкнот ила идора этган ва кунда баъзан қирқ сўм ила кун кечирган ва етмиш ямоқли бир чакмонни етти сана кийган бир одам ҳақида: "Қаердан пул олиб яшамоқдасан ва ташкилот қилмоқдасан?" деганлар, нақадар инсофдан узоқ тушганларини инсоф аҳли англар.

Иккинчи Модда: Манаман Ҳодисасининг бир ёлғончи тақлидини қилиб, миллатга даҳшат бериб, эркинлик қонунларини осонлик билан татбиқ этмоқ дасисаси ила ҳукуматни алдатиб, гўё "Ҳукуматнинг эркинлик қонунларини қабул эттиришига ёрдам этмоқда" найранги ила, мени Барладан Испартага жабран жалб этдилар. Қарадилар, мен ундай фитналарга восита бўлолмайман ва ундай ҳар жиҳатдан ватанга, миллатга, динга зарарли бўлган натижасиз ташаббусларга ҳеч бир майлим йўқдир, тушундиларки у вақт режаларини алмаштирдилар. Менинг ёқтирмаган бир ёлғончи шуҳратимдан фойдаланиб, ҳеч хотир ва хаёлимизга келмаган найранглар ила бошимизга Манаман ҳақсиз ҳодисасининг бир мавҳум тақлидини ўтказдилар. Ҳам миллатга, ҳам ҳукуматга, ҳам маъсум, банди бир қанча ватандошларга катта зарар бердилар. Ҳозир ёлғонлари майдонга чиққан сари, бўрининг эчкига баҳона топиши навидан баҳоналарни топиб, адлия маъмурларини адаштирмоқ истамоқдалар. Адлия маъмурларининг бу масалада жуда диққатга ва эҳтиётга муҳтож бўлганликларини миллий мудофаа ҳуқуқим нуқтасида хотирлатмоқдаман. Асл айбланадиганлар улардирки, ҳукуматнинг баъзи вакилларига хушомадгўйлик қилиб ва сохтакорлик ила, бир ёлғончи жамият ниқоби остида баъзи софдил маъсумларни, бечораларни ҳаяжонлантириб кичик бир ҳодиса чиқарар, сўнгра шайтон каби чумолини фил кўрсатиб, ҳукуматни адаштирар, кўп маъсумларни эздирар, мамлакатга катта зарар берар, айбни бошқаларга юклар. Хуллас, бу масаламиз айнан бундайдир.

Учинчи Модда: Ҳукуматнинг доиралари ичида энг зиёда ҳурриятини муҳофаза этишга ва хорижий таъсирлардан энг зиёда бетарафона, ҳиссиётсиз боқмоқ ила мукаллаф бўлган албатта маҳкамадир. Мен маҳкаманинг тўлиқ бир ҳурриятига таянган ҳолда, ҳуррият ила, ҳуррият ҳуқуқимни бу сурат ила мудофаа этишга ҳаққим бордир. Ҳа, ҳар ерда адлияда мол ва жон масалалари бор. Агар, ҳакам шахсий ҳиддат этиб бир қотилни қатл этса, у ҳакам қотил бўлар. Демак, адлия маъмурлари ҳиссиётдан ва хорижий таъсирлардан бутун-бутун холи ва эркин бўлмаса, суратан адолат ичида мудҳиш гуноҳларга кирмоқ эҳтимоли бор. Ҳам қотилларнинг, кимсасизларнинг ва мухолифларнинг ҳам бир ҳаққи бор. Ва ҳаққини қидирмоқ учун, ғоят бетарафона бир маржи истарлар. Адолат нуқтасидан тарафгирлик фикрини бериб, адолатнинг моҳиятини зулмга айлантирган, ҳақимда сарф этилган бир таъбирдирки, Испартада ва бу ерда баъзи сўроқларда исмим Саид Нурсий экан, ҳар такрорида Саид Курдий ва бу Курд дея мени шуйдай ёд этмоқдалар. Шу билан, ҳам охират қардошларимнинг миллий ҳамиятларига илишиб менга қарши бир ҳис уйғотмоқ, ҳам маҳкама ва адолатининг моҳиятига бутун-бутун зид ва мухолиф бир жараён бермоқдир. Ҳа, ҳакам ва маҳкама тарафгирлик шубҳасидан мубарро ва ғоят бетарафона қараши биринчи адолат шарти бўлганига доир минглаб тарихий воқеалардан, Ҳазрат Али Розияллоҳу Анҳнинг халифалиги замонида бир яҳудий ила маҳкамада баробар ўтиришлари ва кўп подшоҳларнинг оддий одамлар ила адолат маҳкамасида кўрилиши каби кўп тарихий ҳодисалар бор экан, мен ҳақимда бир бегоналик ҳиссини берган ва адолат назарини адаштирмоқ истаган одамларга дейман:

Эй жаноблар! Мен ҳамма нарсадан аввал Мусулмонман ва Курдистонда дунёга келдим. Фақат Туркларга хизмат қилдим ва юздан тўқсон тўққиз манфаатли хизматим Туркларга бўлган ва энг кўп ҳаётим Турклар ичида ўтган ва энг содиқ ва энг холис қардошларим Турклардан чиққан ва Исломият қўшинларининг энг қаҳрамони Турклар бўлганидан, Қуръоний маслагим жиҳати ила, ҳар миллатдан зиёда Туркларни севмоқ ва тарафдор бўлмоқ муқаддас хизматимнинг тақозоси бўлганидан, менга Курд деган ва ўзини миллатпарвар кўрсатган одамларнинг минги қадар Турк Миллатига хизмат қилганимни ҳақиқий ва қаҳрамон минг Турк ёшларини шоҳид кўрсата оламан.

Ҳам, ҳакамлар ҳайъатининг қўлларида бўлган ўттиз-қирқ китобимни, хусусан Иқтисод, Кексалар, Хасталар Рисолаларини шоҳид этаманки: Турк Миллатининг бешдан тўрт қисмини ташкил этган мусибатзада, фақирлар ва хасталар ва диндор тақводорлар тоифаларига минг Туркчи қадар хизмат қилган у китоблар Курдларнинг қўлларида эмас, балки Турк ёшларининг қўлларидадирлар. Ҳакамлар ҳайъатининг изни ила, бизни бу балога тиққан ва ҳукуматнинг муҳим баъзи вакилларини алдатган ва миллатпарварлик пардаси остида ҳийлаларни айлантирган мулҳид золимларга дейман:

Эй жаноблар! Мен ҳақимда аниқ қилинмаган ва аниқ қилинса ҳам бир айб ташкил этмаган ва айб бўлса ҳам ёлғиз мени масъул этган бир модда юзидан қирқдан ортиқ Туркнинг энг қийматдор ёшларини ва энг муҳтарам кексаларини, катта бир жиноят қилганлар каби бу балога отмоқ миллатпарварликмидир? Ҳа, сабабсиз бундай исканжали қамоққа тушганлар ичида Турк ёшларининг мадори ифтихори бўладиган бир қисм зотлар борки, {(Ҳошия) У зотлар маҳкамани ман қилиб, икки ойлик машаққатли қамоқдан сўнг бўшатилгандирлар.} узоқдан қийматини ҳис этиб, унга ёлғиз бир салом ёки иймоний бир рисола юборишим ила, уни бир қотил каби бола ва чақалари ичидан олиб бу балога отмоқ миллатчиликмидир? Менки, сизнинг назарингизда бегона миллатданман дейман. Бу қамалган жавонмард ва муҳтарам Турк ёшлари ва кексалари ичида шундайлари борки, уларнинг бир донасини ўз миллатимдан юз одамга алмаштирмайман. Ичида шундайлари борки, ўн сана менга зулм қилган маъмурларга, беш санадан бери уларнинг хотирлари учун, у золимларга баддуони ташладим. Ва уларнинг ичида шундайлари борки, олий сажияларнинг энг холис намуналарини у олийжаноб Турк дўстларда мукаммал ҳайрат ва тақдир ила кўрдим. Ва Турк Миллатининг устунлик сирини улар ила англадим. Мен виждоним ила ва кўп аломатлар ила ишонтираманки, агар бу маъсум қамалганлар ададича вужудларим бўлсайди ва ёхуд уларнинг умумига келган ҳар нави машаққатларини олиб билсайдим, қасам ичаманки, ифтихор билан у қийматдор зотларга бадал чекмоқ истардим. Менинг буларга қарши бу ҳиссим уларнинг қиймати зотиялари учундир, бўлмаса шахсимга қарши фойдаси тегилиши эмасдир. Чунки бир қисмини энди кўрмоқдаман. Бир қисми, балки у мендан фойда кўрган, мен ундан зарар кўрганман. Фақат минглаб зарар кўрсам, яна уларнинг қиймати назаримда тушмас.

Хуллас, эй Туркчилик даъво этган мулҳид золимлар! Турк Миллатининг мадори ифтихори бўла оладиган бу қадар зотларни ғоят оддий ва аҳамиятсиз баҳоналар ила, сизнинг таъбирингиз ила, мен каби бир Курд юзидан паришон этмоқ, туширмоқ миллатчиликмидир? Туркчиликмидир? Ватанпарварликмидир? Қани, у инсофсиз виждонингизга ҳавола этаман.

Хуллас, одил маҳкама уларнинг маъсумсизлигини англамоқ ила кўпларини бўшаттирди. Агар ўртада бир айб бўлса, у айб меникидир. Улар олийжанобликларидан, мен каби ғариб бир кекса домлага ўчоқ ёқмоқ, сув келтирмоқ, овқат пиширмоқ ва ўзимга махсус бир рисоламни оқламада ёзмоқ каби жузъий ишларимни ёлғиз Лиллоҳ учун қилганлар ва менинг хотирим учун хотира дафтарим ҳукмида бўлган у икки рисоламнинг охирларида, бир хотира бўлиш учун имзоларини қўйганлар. Ажабо, дунёда бундайларни бундай баҳоналар ила сўроқлайдиган бир қонун, бир усул ва бир фойда борми?

Эй ҳакамлар ҳайъати! Келадиган баёнотимда, балки вазифангизча кераксиз нарсалар топилажак. Фақат бу масалалар ила умум мамлакат, балки дунё алоқадордир. Ёлғиз сиз эмас, улар ҳам маънан тингламоқдалар. Ҳам баёнотимда интизомсизлик кўражаксиз. Сабаби эса, муҳим бир ҳаққим менга берилмади. Менинг чиройли хатим йўқ. Кўп илтимос қилдимки, бу ҳаёт-мамот масаласидир, бир ёзувчи менга берингиз, токи ҳаққимни мудофаа учун бир илтимоснома ёздирай. Бермадилар. Балки мени икки ой ғоят инсофсизчасига бутун-бутун гапиришдан ман этдилар. Шунинг учун ғоят нуқсон ва чалкаш ёзувим ила интизомли ёзолмадим. Хуллас, охир баёнотим будир:

Агар фарзи маҳол бўлиб, муфсидларнинг, мухбирларнинг хабар берганлари каби, Рисола-и Нур ҳукуматнинг бир тур сиёсати ила ва баъзи қонунлари ила уйғун тушмайди, муораза этади. Балки бошқа сиёсий қаноатлардир ва бошқа-бошқа фикрлардир, ва умум рисолалар иймондан эмас, балки сиёсатдан баҳс этар дея ғоят зоҳир бир бўҳтон фараз ва қабул этилса, жавобан дейман: Модомики ҳурриятнинг энг кенг шакли жумҳуриятдир ва модомики ҳукумат эса жумҳуриятнинг энг эркин суратини қабул этгандир, албатта ҳақиқий ва қатъий ва рад этилмас илмий қаноатни ва тўғри фикрларни осойишга тегилмаслик шарти ила, жумҳуриятнинг ҳуррияти у илмий ҳурриятни истибдод остига ололмас ва уни бир айб танимас. Ҳа, дунёда ҳеч бир ҳукумат бормидирки, бутун миллати биргина сиёсий қаноатда бўлсин. Қани, фарзи маҳол бўлиб, мен парда остида ўз-ўзимга сиёсий қаноатимни ёзганман ва бир қисм хос дўстларимга кўрсатганман, бунда айб бор деган қонунларни эшитмаганман. Ҳолбуки Рисола-и Нур иймон нуридан баҳс этар, сиёсат зулматига сукут этмаган ва таназзул этмас.

Агар фаразан, лаик жумҳуриятнинг моҳиятини билмаган бир динсиз деса: "Сенинг рисолаларинг қувватли бир диний жараён бермоқда, ладиний жумҳуриятнинг асосий қонун-қоидаларига муораза этмоқда".

Жавоб: Ҳукуматнинг лаик жумҳурияти динни дунёдан айирмоқ демак бўлганини биламиз. Бўлмаса, ҳеч бир хотирга келмаган динни рад этмоқ ва бутун-бутун динсиз бўлмоқ демак бўлганини ғоят аҳмоқ бир динсиз қабул этар. Ҳа, дунёда ҳеч бир миллат динсиз бўлиб яшамагани каби, Турк миллати каби бутун асрларда мумтоз бўлиб, бутун дунёнинг тўрт томонида, қаерда Турк бўлса Мусулмондир. Бошқа Ислом миллатларининг кичик ҳам бўлса яна бир қисми, Исломият хорижидадир. Бундай жуда жиддий ва ҳақиқий диндор ва минг сана қадар Ҳақ динининг қаҳрамон қўшини бўлиб замин юзида, миллий ифтихор хусусиятларини миллионлаб диний манбалар ила чаққан ва қиличларининг учлари ила ёзган бу муборак миллатни, "Динни рад этар ёки динсиз бўлар" дея айблаган ёлғончи динсизлар ва миллатсизлар, шундай бир жиноят қилмоқдаларки, Жаҳаннамнинг асфали софилийни табақасида жазо кўришга ҳақдор бўларлар. Ҳолбуки Рисола-и Нур ижтимоий ҳаётнинг қонунларини ҳам иҳота этган диннинг кенг доирасидан баҳс этмас. Балки асл мавзуси ва мақсади диннинг энг хос ва энг юксак қисми бўлган иймоннинг азим асосларидан баҳс этар. Ҳам аксарият ила мухотобим аввал ўз нафсим, сўнгра Оврупа файласуфларидир. Бундай муқаддас масалалардан, тўғри бўлмоқ шарти ила, зарар деб ўйлаган ёлғиз шайтонлар бўлиши мумкин тасаввуридаман. Ёлғиз уч-тўрт рисола танқидкорона шикоят суратида бир қисм маъмурларга боққан. Фақат у рисолалар ҳукумат ила мубораза ва танқид учун эмас, балки менга зулм қилган ва маъмуриятини суиистеъмол этган бир қисм маъмурларга қаршидир. Ҳам сўнгра эса, ёмон тушунишга мадор бўлмаслик учун, у уч-тўрт рисолаларга "Маҳрамдир" деб нашрини ман этганмиз. Бошқа рисолаларнинг мутлақ аксариси тўрт-беш сана аввал ва бир қисми саккиз сана аввал, бир қисми ўн уч сана аввал таълиф этилгандирлар. Ёлғиз Иқтисод ва Кексалар ва Хасталар рисолалари ўтган сана таълиф этилгандирлар. Ва бу билан баробар, рисолалар ҳукуматнинг қонунларига зид бўлмагани ва осойишни бузмоқ ва халқни ҳақ йўлдан чиқармоқ моҳиятида бўлмаганини ва аксинча ҳукуматча тақдирлар ила қаршиланиши лозим келишини, зарра миқдор ақли бўлган, рисолаларни бетарафона тадқиқ этган тасдиқ этар. Ва агар фарзи маҳол бўлиб, ҳукуматнинг нуқта-и назарига кўп нуқталари мухолиф бўлса ҳам 28 Июль 1933 тарихида, аввалги айбларнинг бу қисмларини кечирган ва энг охири нашр этилган Амнистия Қонунига кўра у рисолаларни таъқибга ўрин қолмаганини даъво қилиб, бизга қилинган ҳақсизликнинг бир он аввал даф этилиши ва рисолаларнинг қайтарилиб берилишини талаб этаман.

Агар инсониятнинг моҳиятини ҳайвониятнинг энг бадбахт ва энг паст даражасида талаққий ва дунёни доимий ва лоязал таваҳҳум ва инсонни боқий ва лоямут таҳайюл этган бир сархуш виждонсиз тарафидан дейилса: "Сенинг бутун рисолаларинг иймоний жуда қувватли дарс беради. Дунёдан совутади. Назарни охиратга ўгиради. Биз эса бутун қувват ва диққат ва зеҳнимиз ила дунё ҳаётига мутаважжиҳ бўлишимиз ила бу замонда яшай оламиз. Чунки ҳозир яшамоқ ва душманлардан сақланмоқ жуда мушкуллашгандир".

Жавоб: Таҳқиқий иймоннинг дарслари, гарчи назарни охиратга боқтиради. Фақат дунёни у охиратнинг экинзор ва бозори ва бир фабрикаси кўрсатмоқ ила, янада зиёда дунё ҳаёти учун ишлаттирар. Ҳам, иймонсизликдаги мудҳиш бир суратда синган маънавий қувватни ғоят қувватли бир тарзда қозонтирар. Ва маъюсият ичида тамбаллик ва лоқайдликка тушганларни шавқ ва ғайратга, саъйга чорлар, ишлаттирар. Ажабо, бу дунёда яшамоқ истаганлар бундай дунёвий ҳаётнинг лаззатини, ҳам ишлашга шавқни, ҳам ҳадсиз мусибатларига қарши таянишга мадор маънавий қувватини таъмин этган ва эътироз қабул этмаган далиллар ила исбот этилган таҳқиқий иймоннинг дарсларига таъқиқ дея оладиган бир қонуннинг вужудини қабул этарларми ва шундай бир қонун бўлиши мумкинми?

Агар миллат идораси ва мамлакат осойишининг ҳақиқий асосларини билмаган бир жоҳил ҳамиятфуруш деса: "Сенинг рисолаларинг осойишни бузганларга ва идорани чалкаштирганларга бир мадор бўлиши мумкин жиҳати ила ва сен ҳам эҳтиётсизлик қилиб ҳозирги идорага эътироз этсанг, рисолаларнинг қуввати ила бир машаққат яратмоқ эҳтимоли ила сенга илишмоқдамиз".

Жавоб: Рисола-и Нурдан дарс олган, албатта, кўп маъсумларнинг қонини ва ҳуқуқини зое этган фитналарга кирмас ва айниқса тажрибалари ила, мукарраран натижасиз ва зарарли қолган фитналарга ҳеч бир жиҳат ила яқинлашмас. Ва бу ўн санадаги ўн фитналарга Рисола-и Нурнинг шогирдларининг ўндан бириси, балки асло ҳеч бириси қўшилмагани кўрсатарки, рисолалар бу фитналарга зид ва осойишни таъминга мадордирлар. Ажабо, идора ва осойишни муҳофаза жиҳатидан минг иймонли одамми, бўлмаса ўн динсиз бебош янада осонмидир? Ҳа, иймон гўзал сажиялар бермоқ ила ҳам марҳамат ҳиссини, ҳам зарар бермоқдан сақланмоқ майлини берар. Аммо менинг эҳтиётсизлигим эса, бу ўн уч санадир имкон доирасида нақадар қўлимдан келган бўлса ҳукуматнинг диққат назарини жалб этмаслик ва у ила овора бўлмаслик ва ишларига қўшилмаслик учун Испарта Вилоятига маълум бўлган ҳориқо бир суратда мунзавиёна ва мардумгиризона ва мушфиқкорона ва сиёсатдан мучтанибона яшаганимни бу мамлакат билар.

Эй мени бу балога йўлиқтирган инсофсизлар! Тушунилмоқдаки, осойишга қарши ҳаракат этмаганимдан мендан ғазабландингиз, ҳиддат этдингиз. Осойишга душманлик томири ила мени тавқиф эттирдингиз. Ҳа, осойишни бузмоқ ва идорани чалкаштирмоқ истаганлар мен ҳаққимда ҳукуматни алдатиб, адлияни кераксиз машғул қилиб мени тавқиф эттиргандирлар. Улар ҳақида эмас ёлғиз биз, балки мамлакат номига, бошда прокурор бўлиб ҳакамлар ҳайъатига даъво этиши керак.

Агар дейилса: "Сен вазифасизсан, миллатнинг ҳурматини қабул этиб вазифадорлар каби диний дарс беролмайсан. Ҳам, диний дарс берадиган расмий бир доира бор, унинг рухсати лозимдир".

Жавоб: Биринчидан, менинг босмахонам ва котибларим йўқдирки, нашр вазифасини қилсин. Бизники хусусийдир. Хусусий ишларга, хусусан иймоний ва виждоний бўлса, виждон эркинлиги дастури унинг эркинлигини таъмин этар.

Иккинчидан: Иттиҳод ҳукумати иттифоқлари ила, Дор-ул Ҳикмат-ул Исломияда Оврупага қарши Ислом ҳақиқатларини исбот этадиган ва миллатга дарс берадиган бир вазифа ила вазифалантиришлари ва Диёнат Раёсатининг Ванда мени воиз тайин этиши ва ҳозирга қадар юз рисоладан зиёда асарларим олимлар қўлларида кезиши ва танқид этилмаслиги исбот этарки, миллатга дарс беришга ҳаққим бор!

Учинчидан: Агар қабр эшиги ёпилсайди ва инсон дунёда лоямут қолсайди, у вақт вазифалар ёлғиз аскарий ва идорий ва расмий бўларди. Модомики ҳар кун лоақал ўттиз минг шоҳид, жанозалари ила اَلْمَوْتُ حَقٌّ даъвосига имзо қўймоқдалар, албатта дунёга оид вазифалардан янада аҳамиятли иймоний вазифалар бор. Хуллас, Рисола-и Нур у вазифаларни Қуръоннинг амри ила адо этмоқда. Модомики Рисола-и Нурнинг амирининг, ҳокимининг қўмондони бўлган Қуръон уч юз эллик миллионга ҳукм этиб таълимот қилдирмоқда, ва ҳар кун лоақал беш марта бешдан тўртининг қўлларини даргоҳи Илоҳияга очтирмоқда ва бутун масжидларда ва жамоатларда, намозларда, муқаддас, самовий фармонларини ҳурмат ила ўқиттирмоқда. Албатта унинг ҳақиқий тафсири ва у қуёшнинг бир нури ва унинг бир маъмури бўлган Рисола-и Нур у иймоний вазифасини, биизниллоҳ, тўқнашувларга йўлиқтирмасдан бажаражакдир. Ундай бўлса, дунё аҳли ва сиёсат аҳли у ила мубораза эмас, балки ундан истифода этишга жуда кўп муҳтождирлар. Ҳа, шу коинот тилсимининг муғлақини кашф этган ва мавжудотнинг қаердан қаерга ва нима бўлишларининг тилсимини очган Рисола-и Нурнинг парчаларидан Йигирма Тўққизинчи Сўз, ва зарралар алмашинишининг муаммосини кашф этган Ўттизинчи Сўз, ва коинотда доимо фано ва завол ичидаги фаолият ва умумий халлоқият ажиб тилсимини ҳал ва кашф этган Йигирма Тўртинчи Мактуб, ва тавҳиднинг энг чуқур ва энг муҳим муаммосини кашф ва ҳал ва изоҳ этган, ва башар ҳашрини, бир чивин иҳёси қадар осон бўлганини исбот этган Йигирманчи Мактуб, ва табиатпарастларнинг куфрий фикрларини асоси ила бузган ва тахриб этган "Табиат Рисоласи" номли "Йигирма Учинчи Ёғду" каби Рисола-и Нурнинг кўп парчалари бор. Буларнинг ёлғиз бирисидаги муаммони кашф этган бир олим, бир адиб, бир профессор, қайси ҳукуматда бўлса, тақдир ила мукофот ва икромия берилишини, бу рисолаларни диққат ила мутолаа этган тасдиқ айлар.

Бу баёнотимга мавзудан хориж тафсилот назари ила боқмаслик керакдир. Чунки Рисола-и Нурнинг юздан зиёда рисолалари менинг авроқи тавқифиям ҳукмига ўтганидан, ҳам ҳакамлар ҳайъати тадқиқ ила мукаллафдир, ҳам мен изоҳ ва жавоб беришга Қуръонга ва Ислом Оламига ва истиқболга алоқадорлиги жиҳати ила мажбурман. Модомики бир масаланинг тўлиқ танаввури, ҳар ҳолда узоқ ва яқин бутун эҳтимолларни баён этмоқ ила бўлар. Масаламизга оид узоқ бир эҳтимолни баён этишга эҳтиёж бор. Шундайки:

Агар динсизликни ва куфрни ўзига маслак деб қабул қилган бадбахт бир қисм одамлар бир сиёсий мақсаднинг пардаси остида ҳукуматнинг баъзи раислари орасига кириб уларни алдатсалар ёки маъмурият маслагига кирсалар ва Рисола-и Нурни дасисалар ила имҳо ва мени таҳдидлари ила сустирмоқ учун десалар: "Таассуб замони ўтди. Мозийни унутмоқ ва истиқболга бутун қувватимиз ила мутаважжиҳ бўлмоқ лозим келаркан, сенинг иртижокорона бир суратда диний ва иймоний қувватли дарс беришинг ишимизга тўғри келмас!...

Жавоб: Биринчидан, у мозий деб ўйланган замон эса истиқболга инқилоб этган. Ва ҳақиқий истиқбол удир. Ва у ерга борамиз.

Иккинчидан: Рисола-и Нур, тафсир бўлиш ҳайсияти ила, Қуръони Ҳаким ила боғланган. Қуръон эса Ер Куррасини Аршга боғлаган, умумий жозиба каби бир жозибадор ҳақиқатдир. Осиёда ҳукм этганлар Қуръоннинг Рисола-и Нур каби тафсири ила мубораза этолмаслар. Балки мусолаҳа этарлар, ундан истифода этарлар ва ҳимоя этарлар.

Аммо менинг жим ўтиришим эса, модомики оддий бир кашф йўлида ва аҳамиятсиз бир сиёсий фикр ортида ва дунёвий бир ҳайсият юзидан кўп иззат аҳлининг бошлари фидо этилса, албатта катта Жаннатнинг баҳоси бўладиган бир сарват ва абадий ҳаётни қозонтирадиган бир оби ҳаёт ва бутун файласуфларни ҳайратда қолдирадиган бир кашфиёт йўлида, вужудим зарралари ададича бошларим бўлса ва фидо этилиши лозим келса, шубҳасиз фидо этилар. Ҳам, мени таҳдид ёки имҳо сурати ила жим қилмоқ бир тил ўрнига минг тил гапиртиражак. Йигирма санадан бери руҳларга ерлашган Рисола-и Нур жим бўлган бир тилимга бадал минглаб тилларни гапиртиришини Раҳийми Зулжалолдан умидворман.

Дейдиларки: "Сен шапкани бошингга қўймайсан, маҳкама каби жуда расмий ерларда бошингни очмайсан. Демак, у қонунларни рад этмоқдасан. У қонунларни рад этмоқнинг жазоси шиддатлидир!"

Жавоб: Бир қонунни рад этмоқ бошқадир ва у қонун ила амал этмаслик бутун-бутун бошқадир. Аввалгининг жазоси иъдом бўлса, бунинг жазоси ё бир кун қамоқ ва бир лира пуллик жазо ёки бир танбеҳ ёки бир огоҳлантиришдир. Мен у қонунлар ила амал этмайман, ҳам амал этмоқ ила ҳам мукаллаф бўлолмайман. Чунки мунзавий яшайман. Бу қонунлар хусусий манзилларга кирмас.

Бир эслатма: Бу икки ойдир ғоят диққат ила ва майин элак ила эламоқ сурати ила ҳам Испарта, ҳам Эскишаҳар маҳкамалари, ҳам Доҳилия Ваколати ўн санадан бери йиғилган маҳрам китобларимни ва хусусий мактубларимни мусодара этиб текширганлари ҳолда яширин бир комитет ва жамият каби айблаш сабаби ҳеч бир модда аниқламаганларини эътироф ила баробар, ҳали тадқиққа давом этмоқдалар. Мен ҳам дейман:

Эй жаноблар! Беҳуда чарчамангиз... Агар қидирганингиз бўлса, ҳеч бир учини бу қадар замон тополмаганингиздан, билингизки, уни идора этган шундай ажиб бир даҳо бордирки, мағлуб этилмас ва муқобала этилмас. Ягона чора, унинг ила мусолаҳадир. Бўлмаса, бу қадар маъсумларга зарар бермоқ ва эзмоқ етар! Балки Ғайратуллоҳга тегилар, қимматчилик (қаҳатчилик) ва вабо каби балоларга васила бўлар. Ҳолбуки мен каби асабий ва энг яширин бўлган сирини бегона одамларга чекинмасдан айтган ва Ҳарбий Трибуналда машҳур ва жуда мардона ва фидокорона мудофаани қилган, ва кексалик замонида энг зиёда оқибати таҳликали ва мажҳул саргузаштлардан сақланишга маслак жиҳатидан мажбур бўлган бир одамга бундай ҳеч кашф этилмайдиган комитетчиликни иснод этмоқ аҳмоқлик даражасида бир софдилликдир, ва ёхуд бир ҳийладир.

Ҳакамлар ҳайъатидан бир ҳаққимни истайман. Мендан мусодара этилган китобларимнинг менча минг лирадан зиёда қийматлари бор. Ва уларнинг муҳим бир қисми ўн икки сана аввал Анқара кутубхонасида ифтихор ва ташаккур ила қабул этилган. Хусусан, ёлғиз ухровий ва иймоний бўлган Ўн Тўққизинчи Мактуб ила Йигирма Тўққизинчи Сўзнинг мен учун кўп аҳамиятлари бор. Менинг маънавий сарватим ва ҳаётим натижасидирлар. Ва иъжози Қуръоннинг ўн қисмидан бир қисмининг жилвасини кўзга кўрсатганлари учун фавқулодда менингча қийматлари бор. Ҳам уларни ўзимга махсус бўлиб ёздириб порлаттирганман. Ҳам кексалигимнинг ғоят ҳазин хотираларига доир бўлган Кексалар Рисоласининг уч-тўрт нусхаларидан бир донасини ўзимга махсус ёздирган эдим. Модомики айблайдиган ҳеч бир дунёвий модда ичларида йўқдир, уларни ва арабий рисолаларимни менга қайтариб беришингизни бутун руҳим ила истайман. Қамоқда ва қабрда ҳам бўлсам, у китобларим бу ғариб дунёнинг менга юклаган беш аламли ва ҳазин ғурбатларда дўстларим ва биродарларимдирлар. Уларни мендан айирмоқ ила таҳаммулсиз бир олтинчи ғурбатга тушаман ва бу жуда оғир ғурбатнинг тазйиғидан чиққан оҳлардан сақланишингиз керак.

Шундайки: Бу масалада ёлғиз шахсим мадори баҳс эмаски, сиз мени оқламоқ ила ва вазиятнинг аслидан хабардор бўлишингиз ила масала ҳал бўлсин. Чунки, илм аҳли ва тақво аҳлининг маънавий шахси бу масалада миллат назарига айбламоқ остига киргани ва ҳукуматга ҳам тақво ва илм аҳлига қарши бир амниятсизлик келгани ва тақво ва илм аҳли таҳликали ва зарарли ташаббуслардан қандай сақланишини билиши лозим бўлгани учун, менинг мудофаамнинг ўзим қаламга олганим бу сўнг қисмини, ҳар ҳолда янги ҳарфлар ила, матбуот воситаси ила интишорини истайман. Токи тақво аҳли ва илм аҳли найрангларга алданмасдан, зарарли, таҳликали ташаббусларга яқинлашмасинлар. Ва ҳукуматнинг маънавий шахси миллат назарида айбланишдан қутулсин. Ва ҳукумат ҳам илм аҳли ҳақида амният этсин ва бу тушунмовчилик барҳам топсин. Ва ҳукуматга ва миллатга ва ватанга жуда зарарли бўлган бу каби ҳодисалар ва тушунмовчилик ортиқ такрорланмасин.

Дарҳақиқат, бундан тўққиз сана аввал Ўнинчи Сўз, саккиз юз нусҳа ёйилиши ила залолат аҳлининг қалбларидаги ҳашр инкорини қалбларида сиқиб лисонига келтиришга имконият бермади, оғизларини ёпди ва ҳориқо бурҳонларини кўзларига суқди. Ҳа, Ўнинчи Сўз, ҳашр каби бир азим рукн, иймоннинг атрофида пўлатдан совут бўлди, залолат аҳлини жим қилди. Албатта Жумҳурият Ҳукумати бундан мамнун бўлдики, депутатларнинг ва ҳокимларнинг ва катта маъмурларнинг қўлларида тўлиқ бир эркинлик ила Ўнинчи Сўзнинг нусхалари кезди.

Тўрт ойдан бери бу ҳаёт-мамот масаласида, ҳеч бир ердан менинг ачинадиган ҳолим бир мактуб ила ҳам сўралмагани. Ва мен ҳаққимда халқни нафрат этадиган бир суратда кўрсатмоқ ила омманинг нафратини менга қарши жалб этиб бутун-бутун осонликлар ва ёрдамлашишдан маҳрум қолган, ғариб ва кимсасиз ҳолимни тасвир этган, эътирозномамда изоҳ этганим бир ҳикоя:

Бир замон бир подшоҳ мубтало бўлган бир хасталикнинг давоси бир боланинг қони экан! У боланинг отаси болани, қозининг фатвоси ила бир пул муқобилида подшоҳга берган. Бола мажлисда йиғламоқ ва шикоят ўрнига кулган. Сўраганлар:

-Нима учун ёрдам сўрамаётирсан, шикоят этмаётирсан, кулмоқдасан?

Деганки:

-Инсон мусибатга гирифтор бўлган вақт аввал отасига, сўнгра қозига, сўнгра подшоҳга шикоят этар. Менинг отам мени кесилмоқ учун сотмоқда. Мана, қози ҳам ўлишимга қарор бермоқда. Мана, подшоҳ менинг қонимни истамоқда... Бу антиқа ва жуда ғариб ва шакли жуда чиркин ва ҳеч кўрилмаган бу ҳолга қарши фақат кулмоқ ила муқобала этилар.

Хуллас, эй Шукру Кая Бей! Биз ҳам у бола ҳукмига ўтдик. Дардимизни аввал маҳаллий ҳукуматдаги ҳокимга, сўнгра маҳкама адолатига, сўнгра Доҳилия Ваколатига мурожаат этиб мазлумиятимизни баён этиб золимлардан бизни қутқармоқ учун ҳолимизни билдирмоқ вазият тақозоси экан, кўрдикки: Энг сўнг шикоятимизни тинглайдиган Доҳилия Вакилининг ҳаққимизда тушган аслсиз шубҳаларига бир ҳақиқат ранги бермоқ ва хатосини ёпмоқ фикри ила хатосида тиришиши янада катта бир хато бўлганини ўйламаганидан, дучор бўлган ғурур хасталигига қонимизни истаб, бизни аслсиз баҳоналар ила паришон этмоқ истамоқда. Биз ҳам Шукру Каянинг шахсини Доҳилия Вакили бўлган Шукру Кая Бейга шикоят этмоқдамиз.

{(Ҳошия) Шукру Каянинг қай даража аслсиз шубҳага тушиб ғараз этганига далил шудирки: Мен каби кимсасиз ва уч - тўрт бечора биродарларимни маҳкамага бермоқ учун, ўзи Анқарадан юз жандарма ва ўн беш-йигирма полициячи баробар олиб, гўё Испартадаги жандарма қуввати ва бир фирқа аскар кифоя келмас экан каби атрофга бир даҳшат беришидир. Ажабо, биргина полициячининг ва биргина жандарманинг қўли ила қилинадиган бир вазифани миллатга икки - уч минг лира зарар бердириб, сўнгра бўшатилган бечора маъсумларни Испартадан то Эскишаҳарга беш юз лира ташишга сарф эттирмоқ ва у бечораларни мингларча зарарларга дучор қилмоқдан бошқа ижтимоий ҳаёт орасидаги мавқеларини ларзаларга дучор этмоқ каби муҳим ҳодисаларни ижод этмоқ ила қай даража Доҳилия Ваколатининг идора этишига ва осойишни таъминга ва бу бечора миллатнинг истироҳат ила ишлашларига зарар берганини кўрсатмоқда. Демак, билиб туриб, ҳечдан катта бир ҳодисани ижод этмоқ ғарази ила у вазиятни кўрсатган, битта чумолини юзта фил қилиб, доҳилия энг зиёда сукунатга муҳтож бўлган бир замонда бундай ҳар тарафни ларзага соладиган бир вазиятни ижод этмоқ ва қонунсиз қонун номига амал этмоқ қонунча муҳим бир гуноҳ қилганини даъво қилиб, Шукру Каянинг шахсини Доҳилия Вакили бўлган Шукру Кая Бейга шикоят этмоқдамиз.}

Агар эркинликни тўлиқ муҳофаза этмоқ истаган ва ҳеч бир таъсир қаршисида мағлуб бўлмаган ва виждонларидаги адолат ҳисси ила ҳукм этган бу маҳкама, бизни Шукру Кая Бейнинг шахси ҳақида тинглашларини билсайдим, энг аввал биз Шукру Каянинг шахсига қарши даъво очардик. Чунки бир санадан бери ҳар кун ёки ҳар ҳафта ҳаққимизда рапорт иста-иста бизга қарши жосусларнинг, зобиталарнинг диққат назарини жалб эттириб, қурбон қўйи каби кесмоқ учун бизни боқтираётган эди. Маҳкама эса, адолатдан бошқа ҳеч бир нарса ўйламаслик лозим келаркан ва ҳақиқатдан маҳкама ичидаги зотлар ҳам адолатга тўлиқ боғлиқ бўлганликлари ҳолда, юксак мақомдаги Шукру Кая каби шахснинг таъсирларига қарши чидамаганлари учун, бизни бўшата олмасдан паришон этмоқдалар. Маҳаллий ҳукумат бўлган Испарта Ҳокими ва зобитаси эса, ҳаркасдан зиёда бизни ва Испартали бечора, маъсум қамалганларни ҳимоя этмоқ ва бир он аввал қутулишларига ҳаракат қилишлари виждоний вазифалари экан, аксинча жуда маъносиз ва аслсиз баҳоналар ила Испарта қамалганларининг, хусусан муҳтож ва фақирларнинг арзоқларини бердирмасдан, очлик ила фақирликка тушишлари учун уларни эздиришга уринмоқдалар. Хуллас, бу ҳолга шикоят эмас, балки йиғлашнинг ниҳоят даражасини кўрсатган бу аянчли ҳолга у бола каби кулмоқ ила муқобала этмоқдамиз ва таваккал қилиб, ишимизни Азизи Жабборга ҳавола этмоқдамиз.

Маъсум Қардошларимнинг Мазлумиятидан Келган Фарёдларининг Эшитилмагани ва Менинг ҳам Улар Ила Гапиртирилмаганим Бир Замонда, Уларнинг Маъюсиятларига Бир Тасалли Бермоқ учун Ёзган Бир Ифодамдир

Ҳофизи Зулжалолнинг ҳифз ва ҳимоясига боқингизки, масаламиз муносабати ила Рисола-и Нурнинг рисолалари ададига мувофиқ бўлиб, бир юз йигирмадан ортиқ одамнинг маҳрам варақлари ила сўроқ қилинганлари ҳолда, ва ажнабийларнинг ҳийлалари ила ва мухолиф комитетчиларнинг найранглари ила мавжуд ва ёйилган кўп сонли жамиятларнинг ҳеч бириси ила Рисола-и Нурнинг ҳеч бир шогирдининг муносабатдорлигини кўрсатадиган ҳеч бир модда топилмаслиги ғоят зоҳир ва порлоқ бир ҳимоя-и Раббониядир. Муҳофаза-и Илоҳияга ва Имом Али (Р.А.) ва Ғавси Аъзам (Қ.С.) Рисола-и Нурга оид ғайбий кароматларини жиддий равишда қўллаб қувватлаган бир инояти Раҳмониядир. Қирқ иккилик бир замбарак ўқини қирқ икки маъсум ва мазлум қардошларимизнинг даргоҳи Илоҳияга очилган қўллари ила тўлдириб, орқа қайтариб, отганларнинг бошларида маънан портлаттирди. Бизларга ёлғиз аҳамиятсиз, савобли, енгил бир нечта яра-чақадан бошқа бўлмади. Бундай бир санадан бери тўлдирилган бир замбаракдан бундай жуда оз зарар ила қутулмоқ ҳориқодир. Бундай жуда буюк бир неъматга қарши шукр ва сурур ва севинч ила муқобала этмоқ керакдир. Бундан сўнграки ҳаётимиз бизга оид бўлолмас, чунки фасодчиларнинг режаларига кўра, юзда-юз маҳв эди. Демак, бундан сўнграки ҳаётни ўзимизга эмас, балки ҳақ ва ҳақиқатга вақф этишимиз керак. Шикоят эмас, шукр эттирадиган раҳматнинг изини, юзини, моҳиятини кўришга ҳаракат қилишимиз керак.

Ғариб ва менга жуда ҳам оғир келган ва уч кунда бир стакан айрон ва бир стакан сутдан бошқа бир нарса едирмаган грипп касаллигининг учинчи кунида, бирдан хотирамга эслатилди. Мен ҳам у хотирани табаррук учун, маҳкамадаги мудофаамнинг бир муқаддимаси сифатида ёздим. Шиддат ва нуқсони бўлса, хасталигимга оиддир. Ҳа, юз одам мудофаа этадиган бир ҳақиқатни бир ўзим мудофаага мажбур бўлганимдан, зеҳн чарчоқлиги ва паришониятга ва янада кўп машаққатли аҳвол ичида ҳақиқатни тўғри бўлиб, бўлгани каби, бу қадар баён эта олдим.

(Сўнг мудофаатга кейинчалик бир ҳикматга биноан қўшилган бир муқаддимадир.)

Мудофаамнинг бутун вазиятларида яширин ва мудҳиш бир комитетга қарши мубораза вазиятини кўрсатган ифода тарзимдаги мақсадим шудир:

Қандайки Жумҳурият Ҳукумати "Динни дунёдан ажратиб бетарафона қолмоқ" асосий қонун-қоидасини қабул этган. Динсизларга динсизликлари учун тегилмагани каби, диндорларга ҳам диндорликлари учун тегилмаслиги у асосий қонун-қоиданинг керакли шартларидандир. Худди шунинг каби, мен ҳам бетараф ва ҳурриятпарвар бўлиши лозим келган Жумҳурият Ҳукуматининг динсизликка тарафдор ва найранглар қилган ва ҳукуматнинг маъмурларини алдатган яширин манфий комитетлардан айрилиб, ҳукуматнинг улардан узоқ бўлишини истайман, у найрангчилар ила мубораза этмоқдаман. У комитетлардан, тасодиф ила ҳукуматнинг маъмуриятига кирганлар, жиддий диндорларга тақмоқ учун икки баҳона қўлида тутган, ғараз этган диндорларига тақмоқдалар ва ҳукуматни алдашга ҳаракат қилмоқдалар. У икки баҳонанинг бириси: У мулҳидларнинг динсизлигига мойиллик кўрсатмаслик маъноси ила "Эскичилик" баҳонасини тақмоқда. Бошқаси: Йўқ ва асло! динзликни бу Ислом Ҳукуматининг айни сиёсати деб ўйламаганимиз маъносида "Динни сиёсатга қурол этмоқ" баҳонаси ила доғламоқ истамоқдалар.

{(Ҳошия) Яъни: "Ҳукумат бир сиёсат таъқиб этмаётир, йўқ, асло йўқ! Ҳукуматнинг сиёсати динсизликдир" дея ўйлаган у мулҳидларнинг назарида менинг, Қуръони Ҳакимнинг қатъий ҳукмларидан сизиб чиққан Рисола-и Нур ила таъқиб этганим иймон ҳақиқатларига хизматимни мухолиф бир сиёсат демоқ ила дунёда энг чиркин бир бўҳтонни қилар.}

Ҳа, Жумҳурият Ҳукумати у яширин муфсидларнинг ватанга ва миллатга зарарли фикрларини албатта оммалаштирмас ва тарафдор бўлолмас. Ман этмоқ жумҳурият қонунларининг тақозосидир. Ва шундай муфсидларга тарафдорлик ила жумҳуриятнинг асосли қонун-қоидаларига тўлиқ зид кетолмас. Жумҳурият Ҳукумати биз билан у муфсидлар мобайнида ҳакам ҳукмини олсин. Қайсимиз золим бўлсак ва тажовуз этаётган бўлсак, у вақт ҳакам ҳукмини берсин ва ҳакамлик нуқтасида ҳукмини ижро этсин.

Ҳа, инкор этилмаски, коинотда динсизлик ила диндорлик Одам замонидан бери жараён этиб келмоқда ва қиёматга қадар кетажакдир. Бу масаламизнинг моҳиятидан воқиф бўлган ҳаркас бизга бўлган бу ҳужумнинг тўғридан тўғрига динсизлик ҳисобига диндорликка бир ҳужум бўлганини тушунар. Аксар файласуфларнинг Ғарбда ва Оврупада зуҳури ва кўпчилик пайғамбарларнинг Шарқда ва Осиёда чиқишлари Қадари Азалийнинг бир ишора ва рамзидирки, Осиёда ҳоким, ғолиб дин жараёнидир. Албатта, Осиёнинг олдинги қўмондони бўлган бу Жумҳурият Ҳукумати Осиёнинг бу фитрий хусусиятидан ва маъданидан истифода этажак. Ва бетарафона қоидасини динсизлик тарафига эмас, балки диндорлик тарафига мойил эттиражакдир.

Иккинчи Модда: Рисола-и Нурнинг парчаларида қонун моддаларига муориз масалалар бўлиши ўртага қўйилиши мумкин. Бу жиҳат маҳкамага оиддир. Фақат Рисола-и Нур ўз боши ила юз маънавий кашфиётни ўз ичига олган бир асардир. Бу кашфиётнинг биттасини ҳам, кашшофнинг кашф ҳаққини муҳофаза этмоқ ила, зиёнга дучор этмаслик лозим келар. Кашфиётнинг аҳамияти ҳақиқат аҳли ва илм аҳли ва адиблар ўртасида ғоят буюкдир ва аҳамияти бор. Бир киши бошқасининг кашфиётини ўзига мол қилолмас. Агар қилса, унга қарши даъво очмоқ бутун мамлакатларда жорий бўлган бир қонундир. Олдинда ҳукуматнинг рухсатини қўлга киритмоқ сурати ила нашр этмоқ истаганим ва йигирма-ўттиз санадан бери кашф ва таълифига ҳаракат қилганим ва эллик санадан бери давом этган тадқиқот ва фикрий мужоҳадалар ва мухталиф манбалардаги тинтув ва саъйларимнинг натижаси ва самараси бўлиб ёзганим ва маънавий юз кашфиётни кўрсатган ва мингларча ҳақиқатларни ичига олган юздан зиёда рисоладан иборат бўлган Рисола-и Нурнинг таълифидан сўнгра нашр этилган, баъзи қонунларга уйғун келмаган, ўн беш нуқтасини ўртага отиб туҳмат қилинган бир вазиятга қўймоқ бу ҳақиқатларнинг ва менинг уларга тааллуқ этган ҳуқуқларимнинг йўқолишини келтириб чиқармоқ ила баробар, бошқанинг адабий ўғрилик ва ўғрилигига ва тамаллук ва ўзига мол этишига замин ҳозирлаганидан, бу бобда ҳаммасидан олдин ва ҳар нарсадан зиёда ҳақиқат номига ва ҳуқуқ ҳисобига ҳаққимнинг муҳофазаси одил маҳкамангизнинг назарга оладигани илк жиҳатдир. Ва бир гуноҳ воситаси бўлмоқ таваҳҳуми ила мусодара этилган рисолаларим ичига олган ҳақиқатлар, фан ва фалсафа аҳлига ва Академик Муҳаққиқларга қарши исботимга мадор бўлмоқ учун қўлимда бўлиши лозим келишидан, бу кашфиёт ва илмий мунозаралар устида тайёрлигимни аниқ қилмоқ учун тарафимга қайтарилишини истайман. Мени маҳкум этсангиз ҳам, улар маҳкум бўлолмас.

Ва қамоқда ҳам менинг биродарим бўлишлари керак. Маҳкамаларнинг ҳақни ўрнига келтирмоқ жиҳатидаги ҳайсиятига, шарафига муҳим бир камчилик, балки зид бўлган ғаразкорларнинг талқинотига эргашишга, албатта адолат маҳкамаси таназзул этмаяжак ва ғаразкорларнинг ҳийлаларини натижасиз қолдиражакдир. Ва адолатдан ва ҳақни ўрнига келтирмоқдан янада буюк бир мақом вазифа жиҳатида танимаган маҳкаманинг, ҳар турли таъсирлардан эркин бўлиб вазифасини қиладиган асос адолатнинг зарурати бўлганига таянган ҳолда, шахсим номига эмас, балки кўп ҳақиқатларнинг ва бир қанча маъсум ҳуқуқларнинг ўзига боғлиқ бўлган бир олий ҳақиқат номига, ҳақидаги аслсиз шубҳаларини бир он аввал Рисола-и Нурнинг ҳурриятини эълон этмоқ ила олиб ташламоқдир.

Учинчи Модда: Бизга иснод этилган мавҳум айб эса, умумий бир таъбир ила ва қуюди иҳтирозия назарга олинмасдан, Жазо Қонунининг бир юз олтмиш учинчи моддаси, ёлғиз зоҳирига ва умумиятига тегдириб, маҳкумиятим истилзом этилмоқ истанилгани англашилмоқда. Бизга иснод этилган бир қанча модданинг қатъий ва ҳақиқий жавоблари қайдингизга ўтган мудофааларимда бўлмоқ ила баробар, ўн ёки ўн беш нуқта юзидан, маънавий юз кашфиётни ичига олган, юзлаб муҳим ҳақиқатларни жамлаган юздан зиёда жуздан иборат бўлган Рисола-и Нур мукофот ва тақдир ўрнига жазолантирмоқ ва танқид ила қаршилангандир. Маҳкамангиздан бу ҳаққимни ва Рисола-и Нурнинг ҳуррият ҳаққини истамоқ буюк бир ҳаққимдир. Бу жиҳатнинг ҳал қилиниши ва натижалантирилиши лозим ва зарурийдир.

Тўртинчи Модда: Ҳозирга қадар менга ҳужум этган ва ҳукуматни бизга қарши ўгирган кишиларнинг ғаразкор бўлганликлари ва ёлғиз ғараз ила ёпишганлари бу билан тушунилмоқдаки, бизни урмоқ учун ҳар эшикка бош урдилар. Аввало, "Тариқатчилик" (бир нарса тополмадилар), сўнгра "Жамиятчилик", сўнгра "Сиёсатчилик ва инқилобга мухолиф ҳаракат ва мухолиф комитетчилик ва рухсатсиз нашриётчилик" каби кўп жиҳатлар ила айбламоқ ва бизни урмоқ учун уринганликлари ҳолда, буларнинг ҳеч бирида тутинадиган бир аломат тополмаганликларидан, энг ниҳоят бир қонун моддасининг, қуюди иҳтирозияни назарга олмасдан, зоҳирий умумиятидан истифода этиб, ҳеч бир ақл соҳиби қабул этмайдиган ва уларга ҳақ бермайдиган бир нуқта ила бизни айбламоқ ва маҳкум этмоқ истайдилар. Ҳа, баҳс этадиганимиз нуқтани дунёда ҳеч бир ақл соҳиби ҳақиқат бўлиб қабул этмас, ва зарра миқдор инсофи бўлган "Бўҳтондир" деяжак. У нуқта шудир:

"Саиди Курдий динни сиёсатга қурол қилмоқда!" таъбиридир. Бу таъбирдаги айбловни чиритадиган ўн беш-йигирма далилдан зиёда ва беш-ўн қадари мудофааларимда қайдингизга ўтказилганлардан бириси шудирки:

Юзлаб шоҳидларнинг шаҳодати ила исбот этишга ҳозир бўлганим шу баён этадиганим ҳолим у айбловни асоси ила чиритмоқда. Шундайки:

Тўққиз сана ўтирганим Барла Қишлоғи халқининг мушоҳадаси ила ва тўққиз ой истиқомат этганим Испартадаги дўстларимнинг шаҳодатлари ила ва мени яқиндан таниган дўстларимнинг шоҳидликлари ила, ўн уч санадирки, сиёсат лисони бўлган ҳеч бир газетани на ўқидим ва на тингладим ва на истадим. Ҳатто бир қанча ҳодисада шахсим ила алоқадор деб ўйланган ва ҳаркасни мароққа чорлаган воқеалардан баҳс этган газеталарни ўқимоқ орзуси топилмади ва ўқимадим ва ўқитмайман.

Ўн беш моддадан бошқа бутун масалаларни, охиратимга ва иймонимга ва ҳақиқатга мутаважжиҳ бўлган ҳукуматнинг тадқиқоти омиқоси ила тазоҳур этган Рисола-и Нур ила, Саид динни сиёсатга қурол қилмоқда, яъни коинотда юксак ва муқаддас таниган бир муқаддас ҳақиқат бўлган Ҳақ динини ва таҳқиқий иймонни сиёсатга, яъни ихтилолкорона, энг таҳликали ва энг гуноҳли ва кўп ҳуқуқнинг зое бўлишига сабабият берган натижасиз, суфлий бир мақсадга қурол этган дейиларми?.. Бундай деганлар нақадар ақл ва инсоф ва виждон доирасидан узоқ тушганлари ва узоқ ҳукм этганлари англашилмасми? Албатта, адолат маҳкамаси бундай аслсиз бу шубҳа ва айбловларни даф этиб, ҳаққимизда ҳақни ўрнига келтиражакдир. Гарчи қонунларни билмаслик аксарга кўра бир узр ташкил этмас. Фақат ҳақсиз бўлиб, узоқ бир қишлоқда, тарассуд остида, бегона бир ерда, шиддат ила дунёдан нафратлантириб, сургун ила истиқомат эттириб, доимо тарассуд ила машаққат берилган бир одамнинг қонунларни билмаслиги, албатта инсоф аҳлининг назарида бир узр ташкил этар.

Хуллас, мен у одамман. Ва мени хато бир шубҳа ила сўроқлаганлари қонун моддаларининг ҳеч бирини билмасдим. Ҳатто янги ҳарфлар ила имзомни қўёлмас эдим. Баъзан хизматчимдан бошқа, ўн кунда бир одам ила кўришмадим. Ҳаркас менга ёрдамдан қочар. Адвокат ёллашга иқтидорим йўқ. Бутун ҳаётимда "Энг манфаатли ва энг яхши ҳийла, ҳийласизлик бўлгани" дастур бўлганидан, бутун мудофааларимда ҳақ ва ҳақиқат ва сидқ ва тўғрилик асосини таъқиб этдим. Бу ҳақиқатга биноан, мудофааларимда ва ёхуд баъзан нодиран бир-икки рисолаларимда, ҳозирги замоннинг қонунларига ва расмий маросимларига тавофуқ этмаган ифодаларимга кечиримли назар ила боқмоқ адолатнинг муқтазиёт ва ижобатидандир. Менинг мудофааларимда мужмал қолган нуқталар айбномага қарши ёзган эътирозномамда бордир ва эътирозномамда мужмал қолган нуқталарнинг мудофааларимда изоҳлари бордир. Бир-бирини мукаммаллаштирар. Бир юз олтмиш учинчи Қонун Моддаси ичига олган маънан қуюди иҳтирозия ила баробар ва қонунни жорий қилганнинг ирода этгани мақсад, осойишнинг бузилишига мадор бўлмаслик бўлганига биноан, осойишни бузишга ишора ва далолат этадиган ҳеч бир аломат ва сизмалар менинг ва рисолаларимнинг юзида кўрилмагани ва қайдингизга ўтган мудофааларимда йигирма дафа қатъий бир суратда бу қонуннинг масаламиз ила алоқаси бўлмаганини ва қатъиян жазони керактирган бир жиҳат бўлмаганини исбот этганим ҳолда, нима бўлганда ҳам, бошланғичдаги шубҳаларнинг таъсирлари ила, у қонун моддаси ила бизни айбламоқ учун мазкур моддани олдин сурмоқ ҳеч бир жиҳат ила адолат обрўйига ярашмаганидан, бароатимни талаб этиб, энг сўнг сўзим:

Эй ҳакамлар ҳайъати ва эй прокурор! Бу айбномада айбланиш сабаби ҳар бир моддага қарши, сўроқ доирасида қайдингизга ўтган мудофааларимда жавоблари бордир. Хусусан, "Сўнг Мудофааларим" номидаги ўттиз беш саҳифалик бир мудофааномани эътироз ўрнига сизга тақдим этмоқдаман. Бу нуқтага адолат назари ва инсофни ўгирмоқ учун дейманки:

Ўн санадан бери Испарта Вилоятида, мазлум бир суратда, тазйиқ остида ички осойиш ва умумий амниятга зарар берадиган ҳеч бир аломат, ҳеч бир тарашшуҳот бўлмагани ҳолда, ички амниятни бузмоқ ташаббуси ила айбланишимга қайси инсоф, қайси виждон рухсат берар? Агар бир юз олтмиш учинчи қонун моддаси маъноси биз ҳаққимизда ҳам татбиқ жиҳати каби маъно берилса, у вақт бошда Диёнат Раёсати, бутун имомлар, хатиблар ва воизларга ташмил этмоқ лозим келар. Чунки диний ҳаётни талқин қилишда улар ила баробармиз. Агар диний талқинлар ички амниятни мутлақо бузмоқ каби маъносиз бир фикр илгари сурилса, умумга шомил бўлар. Ҳа, менда улардан устун бир жиҳат борки, у ҳам қатъият ила, шубҳасиз шаксиз иймон ҳақиқатларини изоҳ этмоқдир. Бу эса, фарзи маҳол бўлиб, умум дин аҳлига бир эътироз келса, бу ҳол бизни эътироздан қутқаришга васила бўлар. Мен ҳаққимда бу қадар таҳқиқот ила баробар ҳали аниқ қилинмаган ва аниқ қилинса ҳам, ҳақиқий адолат нуқтасида бир айб ташкил этмаган ва бир айб ташкил этса ҳам, ёлғиз мени масъул этган бир модда юзидан йигирма қадар маъсум ва бегуноҳ кишиларни бола чақасидан, ишидан тўхтатиб қамоқда паришон этмоқ, албатта адлиянинг адолат назарига уйғун келмас. Мен ила оддий бир муносабати бўлган кўп бечора маъсумлар қамалиш ила муҳим зарарларга дучор бўлдилар.

Шарқ ҳодисаси муносабати ила сургун қилинишим, айбномада иштирокни ҳис эттирган жиҳат ила жавоб бермоқдаманки: Ҳукуматнинг ҳужжатлар тўпламида менинг куням остида ҳеч бир шарҳлар йўқдир. Ёлғиз эҳтиёт юзидан сургун қилинганим ҳукуматча собит бўлгандир. Мен у замон ҳам, ҳозирги каби мунзавий яшар эдим. Бир тоғнинг ғорида бир хизматчи ила ёлғиз ўтираркан, мени тутиб, ўн сана сабабсиз, мурожаат этмаганим учун, тўққиз сана бир қишлоқда, бир сана ҳам Испартада истиқоматга маҳкум этиб, охирида бу мусибатга гирифтор этдилар.

"Барлада экан муносабат қурган, узоғида ва яқинида бўлган бу шахсларнинг моддий ва маънавий ёрдамларини таъмин этиб фаолиятга киришган ва бутунига Рисола-и Нур отини берган ва қисм-қисм ёздирган бу асарларини мухталиф воситалар ила яширин-яширин кўпайтириш Анталия, Ойдин, Милас, Эғирдир, Динор ва Ван каби минтақаларда, одамларининг далолати ила ёйган ва эшиттирган бу асарлардан давлатнинг ички амниятини буза оладиган бўлганларига маҳрам ва ярим маҳрам деб ишоралар қўйган ва бу сурат ила мақсад қилган ғоясини ўзининг ҳам қабул ва изҳор этган бўлган" ҳақидаги ифодага қарши шу қатъий ва изоҳли жавобнинг сизнинг аввалча қайдингизга ўтган "Сўнг Мудофаа" номидаги ўттиз беш саҳифалик мудофаамни эътирознома сифатида тақдим ила баробар дейманки:

Юз минг марта асло!... Иймон илмини ризо-и Илоҳийдан бошқа бир нарсага восита этмаганман ва этолмайман ва ҳеч кимнинг ҳам ҳаққи йўқдирки, эта олсин. Ва Рисола-и Нур номи остидаги бир юз йигирма беш рисола йигирма сана мобайнида таълиф этилган.

Маҳрам деганимиз рисолалар эса, уч донаси бизга ғурур ва риёга мадор бўлмаслиги учун маҳрам деганман. Ҳозир эса у сатри маҳрамнинг бир бурчагини фош этишга мажбур бўлиб дейманки: У маҳрамлардан бириси Каромати Ғавсия, иккинчиси Каромати Алавия, учинчиси ихлос сирига оид рисолалардирки, у икки каромат менинг ҳаддимдан юз даража ортиқ ва хизмати Қуръониямни тақдир суратида Ҳазрати Али ила Ҳазрати Ғавснинг ишораларидир. Ва риёдан, ғурурдан, анониятдан қутқарадиган ихлос сирига доир рисолага, энг хос қардошларимга махсус бўлиб, маҳрам дейилгандир. Ички осойиш ила буларнинг не муносабати борки, улар айбланиш сабаби бўлмоқдалар!

Иккинчи қисм маҳрамлар эса, "Дор-ул Ҳикмат" да ва тўққиз сана аввал Оврупа эътирозларига ва Доктор Абдуллоҳ Жавдатнинг динсизча ҳужумларига қарши ёзган бир-икки рисолам, ва баъзи маъмурларнинг менга инсофсизчасига ва ғаддорона тажовузларига қарши шикоят суратида ёзган икки кичик рисоламдирки, сўнг мудофааларимда баҳс этган эдим. Бу тўрт рисоланинг таълифидан бир замон сўнгра, эркинлик қонунларига ва ҳукуматнинг ишига ҳеч бир жиҳатда қўшилмаслик учун, уларнинг нашрини ман этиб, "Маҳрамдир" деганман, энг хос бир-икки қардошимга махсус қолгандир. Далилим ҳам шудирки: Бу қадар қидирувларингизда у маҳрам дейилган рисолаларнинг ҳеч бир ерда топилмаслигидир. Ёлғиз умумининг мударижаси қўлингизга ўтган, у мундарижага кўра бу нуқталардан тушунтиришга лузум кўрилган. Мен ҳам жавоб берганман, у жавоб ҳам қайдингизга ўтгандир.

Айбномада, кўпгина минтақалар, ва Рисола-и Нурнинг ёйилиш ва эшитилишига одамлар воситаси ила ҳаракат қилганим баён этилмоқда. Жавобан дейманки:

Мен бир қишлоқда, ғурбатда, кимсасиз, дуруст хатим йўқ экан, тарассуд остида, ҳаркас менинг ёрдамимдан чекинаркан, ёлғиз ғоят оз сонли тўрт-беш дўстимга бир туҳфа бўлиб иймоний масалалар ила боғлиқ хотираларимни юборганимга "Ёйиш ва эшиттиришга ҳаракат қилмоқда" демоқ нақадар ҳақиқатга хилоф бўлганини албатта тақдир этарсиз. Мен каби ҳаддидан жуда ортиқ омманинг эътиборига мазҳар бир инсоннинг, ўн беш сана Ванда тадрис ила машғул бўлганим ҳолда, биргина дўстимга бир-икки иймоний рисолаларимни юбормоқ ила бунга қандай нашриёт дейилар? Менинг босмахонам йўқ, котибларим йўқ, дуруст хатим йўқ, албатта нашриёт қилолмадим. Демак, Рисола-и Нур жозибадордир, ўз ўзига интишор этмоқда. Ёлғиз бу қадар борки, "Ўнинчи Сўз" номли ҳашрга доир бўлган рисолани, ҳали янги ҳарфлар чиқмасдан аввал чоп эттирдик. Ҳукуматнинг катта маъмурларининг ва депутатларининг ва ҳокимларининг қўлларига ўтди, ҳеч ким эътироз этмади. Ундан саккиз юз нусха интишор этди. Унинг интишори муносабати ила, у каби ёлғиз ухровий ва иймоний бир қисм рисолалар ўз-ўзига бир қисм инсонларнинг қўлига ўтди. Албатта ихтиёрсиз, ўз-ўзига бу интишор менинг ёқди. Мен ҳам баъзи хусусий мактубларимда бу тақдиримни ташвиқ тарзида ёзганман. Бу уч ойдир, бу қадар таҳарриёти омиқо натижасида, улкан бир мамлакатда, ўн беш-йигирма одамнинг қўлларида китобларимни топганлар. Мен каби ўттиз сана таълифот ва тадрисот ила умри ўтган бир одамнинг, йигирма хусусий дўстида баъзи хусусий рисолалари бўлиши не сурат ила нашриёт бўлар? "У нашриёт ила қандай бир мақсадни таъқиб эта олар?" дейилар.

Жаноблар! Агар мен дунёвий ва ёхуд сиёсий бир мақсадни таъқиб этсайдим, бу ўн сана мобайнида, ўн беш-йигирма эмас, юз минг одамлар ила алоқадорлигим тазоҳур этар эди. Нима бўлганда ҳам, бу нуқтага доир сўнг мудофааларимда янада ортиқ изоҳот ва тафсилот бордир.

оятларининг эскидан бери маданиятнинг эътирозига қарши бутун тафсирларда бўлган бир ҳақиқат ва ғоят қатъий ва шубҳасиз бир илмий жавоб айбномада менга қарши қандай истеъмол этила олар?

Айбномада, яна Мундарижадан нақлан, ҳуруфи Қуръония ва зикриянинг таржималари ерларини тутмаганликларидан танқидга сабаб баён этилмоқда. Бу масала саккиз сана муқаддам бўлган бир масаладир ва ҳеч бир эътироз қабул этмас бир илмий ҳақиқатдир. Ундан анча замон сўнгра, бу замоннинг баъзи муқтазиётига кўра таржима этилишининг ҳукуматча қабули не сурат ила у илмий ҳақиқатни менга қарши ўгирар.

Масжидимизнинг ёпилиши муносабати ила, тўрт нуқтадан иборат, менга ваҳшиёна зулм қилган ноҳия мудири ила бир нечта дўсти ва туман амалдорининг шахсларига ва маъмуриятларининг суиистеъмолларига қарши бир шикоятномадирки, у рисолани ҳеч кимга бермадим. Чунки ҳеч кимда топилмагандир.

Ўнинчи Сўзнинг тавофуқларидандирки, Ўнинчи Сўзнинг сатрлари ҳам таълиф тарихига, ҳам динни дунёдан ажратган ладиний жумҳуриятнинг эълонига тавофуқ этмоқдаки, ҳашрнинг инкорига бир аломатдир. Яъни у ифоданинг маъноси будир: "Модомики жумҳурият динга, динсизликка тегилмаётир, асосий қонун-қоидалари ила бетарафона қолмоқда, залолат ва илҳод аҳли жумҳуриятнинг бу бетарафлигидан истифода этмоқ ила ҳашрнинг инкорини изҳор этишлари эҳтимол доҳилидадир" демакдир. Бўлмаса ҳукуматга бир ҳужум эмасдир, балки ҳукуматнинг бетарафона вазиятига ишорадир. Дарҳақиқат, бундан тўққиз сана аввал, Ўнинчи Сўз саккиз юз нусха ёйилиши ила, залолат аҳлининг қалбларидаги ҳашр инкорини қалбларида сиқди, лисонларига келтиришларига имконият бермади, оғизларини ёпди. Ўнинчи Сўзнинг ҳориқо бурҳонларини кўзларига суқди.

Ҳа, Ўнинчи Сўз ҳашр каби бир иймоннинг буюк асосининг атрофида тортилган бир қалъа бўлди ва залолат аҳлини жим қилди. Албатта Жумҳурият Ҳукумати бундан мамнун бўлдики, мажлисдаги депутатларнинг ва ҳокимларнинг ва катта маъмурларнинг қўлларида тўлиқ эркинлик ила кезди.

Оврупа маданият ва фалсафаси номига ва балки Инглизларнинг сиёсатни бузиш ҳисобига Тасаттур Оятига қилган эътирозга қарши, ғоят қувватли ва оғиз очтирмайдиган бир илмий жавобдир. Бундай бир илмий жавоб бундан ўн беш сана аввал эмас, ҳар замон тақдир ила қаршиланар. Бу илмий ҳурриятни, албатта ҳурриятпарвар бир Жумҳурият Ҳукумати чекламас.

Эй ҳакамлар ҳайъати! Рисола-и Нурнинг ғояси дунё бўлса эди ёки дунёвий бир мақсад ичида ният этилса эди, бир юз йигирма рисола ичида назарингизда ўн минглаб танқидга сабаб нуқталар топилар эди. Бундай бир юз йигирма минг ширин мевалар ичида, сизча сулфат тузи каби аччиқ бўлган ёлғиз ўн беш мевалар топилиши ила у муборак боғни таъқиқламоқ ва боғ соҳибини масъул этмоқ жоиз бўлиши мумкинми? Адолатпарвар бўлган виждонингизга ҳавола этаман. Мен сўнг мудофааларимда баён этганманки, ўттиз санадир Оврупа файласуфларига ва Оврупа файласуфлари ҳисобига доҳилда, ажнабий найранглари ҳисобига ишлаётган мулҳидларга қарши муораза этиб жавоб берганман ва бермоқдаман. Мухотобим, аксарият ила нафсимдан сўнгра улар бўлганини рисолаларимни таъқиб этган англар. Ҳозир мен сизлардан сўрамоқдаман: Бундай Оврупа файласуфларининг бошига ва ажнабий ҳийлалари ҳисобига ишлаётган динсиз ҳар бир мулҳиднинг юзига туширганим кучли илмий бир таъзир қайси сурат ила ҳукумат ҳисобига ўтади? Бундайларга оид бўлган таъзирни ҳукумат ҳисобига олмоқ бизнинг ақлимизга сиғмайди ва эҳтимол ҳам бермаймиз. Ҳукумат номига ва қонун ҳисобига бу ҳақли илмий таъзирларни маъсулият сабаби этмоқ эмас, балки Жумҳурият Ҳукуматининг ҳурриятпарварлиги бу таъзирларни олқишлар.

(Уч кун муддат ила таблиғ этилган айбномага қарши эътирознома ёзмоқ)

Биринчи куни кеч келгани учун оқшомга қадар зўрға ўқилди. Иккинчи кун катта қисми таржима қилинди. Фақат беш-олти соат фурсат топиб, тез бу узун эътирозномани ёздим. Аввалги мудофааларимда деганим каби: Қонунларни, хусусан ҳозирги расмий ишларни билмаганимдан, кўпдан бери инсонлар ила гаплашиб кўришишдан ман этилганимдан ва тўрт - беш соатда ёзилган узун эътирознома, албатта жуда чалкаш ва нуқсон бўлажакдир. Афв назари ила қарашингизни истайман.

Олтмишдан ортиқ саҳифадан иборат бўлган айбловчи қарорномадаги ўн икки саҳифалик шахсимга оид қисмига қарши мудофаамдир:

Қарорномада менга қарши зикр этилган моддаларга қарши маҳкаманинг қайдига ўтган мудофааларимда қатъий жавоблари бордир. Бу қарорнома номидаги аслсиз ва шубҳали айбномага қарши ўн тўққиз саҳифадан иборат эътирозномамни ва йигирма тўққиз саҳифадан иборат сўнг мудофааларимни кўрсатмоқдаман. Бу икки мудофаа терговчиларнинг қарорномаларининг бутун айблаш нуқталарини ва асос айбловларини қатъий бир суратда рад ила чиритади, аслсиз бўлганини кўрсатади. Ёлғиз бу ерда, бу қарорнома таянган ва айбланганларнинг қаердан англадикларини, бу аслсиз айблашни қаердан иқтибос этганларини кўрсатадиган "Беш Қоида" сифатида айтаман.

Биринчиси: Рисола-и Нурнинг, бир юз йигирма парчасидан икки, уч, тўрт парчасида ўн беш ифодани баҳона қилиб, мени ва Рисола-и Нурни ҳукуматнинг қонун-қоидаларига мухолиф ва режимига қарши муориз ва ички амниятни бузишга ташаббус айблови ила ғоят аслсиз бир даъвога жавоб:

Мен ҳам дейман: Ажабо, умум Оврупанинг умумий моли бўлган маданият ва ёлғиз бу замон илжоотига биноан Жумҳурият Ҳукуматининг у маданиятнинг бир қисм қонунларини қабул этиши ила, у маданиятнинг манфаати эмас, балки нуқсонли қисмига, ҳақоиқи Қуръония ҳисобига бўлган илмий мудофааларимга қайси сурат ила "Ҳукуматнинг қонун-қоидасига ва ҳукуматнинг режимига мухолиф" ва "Ҳукуматнинг инқилобига қарши ҳаракат" номи берилмоқда? Ажабо, бу Жумҳурият Ҳукумати Оврупа маданиятининг нуқсонли қисмининг даъво вакиллигига таназзул этарми? У нуқсонли маданиятнинг Исломиятга мухолиф қонунлари эски замондан бери ҳукуматнинг ғоясимидир? Ҳукуматга муориз вазият олмоқ қаерда, бу бир қисм нуқсонли маданият қонунларига қарши ҳақоиқи Қуръонияни илмий бир суратда мудофаа этмоқ қаерда? Қуръони Ҳакимнинг қатъий оятлари ила, бир минг уч юз санадан бери, миллионлаб тафсирларида ва шу онда кутубхоналарда тўла тафсирларда

ила охир каби оятларнинг муқаддас ҳақиқатларини Оврупа файласуфларининг эътироз ва тажовузларига қарши ўттиз санадан бери ёзган илмий мудофааларимни "Ҳукуматнинг инқилобига, қонун-қоидаларига ва режимига мухолиф қасди бор" дея мени айбламоқ шундай бир зоҳир ғараз ва шундай бир асоссиз шубҳадирки, бу ердаги одил маҳкамага тааллуқ этмасайди, мудофаа ва жавоб беришни лойиқ кўрмас эдим.

Ҳам ажабо, эскидан бери бу ватан ва миллатга зарар нияти ила, Оврупанинг динсиз комитетлари ҳисобига ва Рум, Арманийлар жамияти воситаси ила динсизлик ва ихтилоф ва фасод тухумларини сочган мулҳидларга қарши илмий мудофааларим қайси сурат ила ҳукуматга қарши олинмоқда? Ва қайси сабаб ила ҳукуматга бир ҳужум маъноси берилмоқда? Қайси инсоф ила бундай динсизликни ҳукуматга мол этиб айбланмоқда? Жумҳурият Ҳукуматининг қувватли асослари бундай динсизларга қарши бўлгани ҳолда, динсизликни ҳукуматнинг баъзи қонун-қоидаларига мол этиб, менинг ватан ва миллат ва ҳукумат ҳисобига шундай бузғунчиларга қарши йигирма санадан бери ғолибона илмий мудофааларимга "Динни сиёсатга қурол ва ҳукуматга қарши ташвиқ" маъносини бермоқ, қайси инсоф қабул этар ва қайси виждон рози бўлар?

Ҳа, бу маҳкамага эмас, балки бутун дунёга эълон этмоқдаман: Мен муқаддас иймоний ҳақиқатларни Оврупа файласуфларига ва айниқса динсиз файласуфларга ва айниқса сиёсатни динсизликка қурол қилганларга ва осойишни маънан бузганларга қарши мудофаа этганман ва этмоқдаман.

Мен Жумҳурият Ҳукуматини замон мажбурлашишига кўра бир қисм Маданий Қонунни қабул этган ва ватан ва миллатга зарар берган динсизлик жараёнларига изн бермаган бир Исломий ҳукумат биламан. Қарорнома номидаги айбномада, вазифасини қилган терговчиларга эмас, балки терговчилар таянган мулҳид золимларнинг шубҳа ва ҳийлаларига қарши дейман:

Сиз мени: "Динни сиёсатга қурол қилмоқ" ила айбламоқдасиз. Ва у айблов зоҳир бир бўҳтон бўлгани ва асоссиз, чирик бўлганини юз қатъий далил ила исбот этмоқ ила баробар, бу оғир бўҳтонингизга муқобил, мен ҳам сизни сиёсатни динсизликка қурол этмоқ истамоқдасиз дея айбламоқдаман!

Бир замон жарбазали бир подшоҳ адолат нияти ила кўп зулм қилаётган экан, бир муҳаққиқ олим унга деган: "Эй ҳоким! Сен раиятингга адолат номи ила зулм этмоқдасан. Чунки танқидкорона жарбазали назаринг замон жиҳатидан фарқли нуқсонларни бирдан тўплаб, бир замонда тасаввур этиб, соҳибини шиддатли бир жазога солмоқдасан. Ҳам бир қавмнинг фарқли фардларидан вужудга келган нуқсонлари у танқидкор жарбазали назарингда тўплайсан. Сўнгра у парда ила у тоифанинг ҳар бир фардига қарши бир нафрат, бир ҳиддат сизга келар. Ҳақсиз бўлиб уларга урасан. Ҳа, сенинг бир сана мобайнида отган тукуругинг бир кунда сендан чиқсайди, ичида бўғилардинг. Фарқли замонда истеъмол этганинг безгак дориси каби аччиқ дориларни бир кунда бир неча киши истеъмол этса, ҳаммасини ҳам ўлдира олар". Хуллас айни шунинг каби, маҳосиннинг ўрталарида бўлиши ила, ора-сира содир бўлган нуқсонларни сатр этмоқ лозим келаркан, сен раиятингга қарши нуқсонларни йўқотган маҳосинни ўйламасдан, жарбазали назаринг ила фарқли нуқсонларни тўплаб, оғир жазо бермоқдасан. Хуллас у подшоҳ у муҳаққиқ олимнинг танбеҳлари ила адолат номига қилган зулмидан қутулди.

Яширин бир қувват билиб туриб мени маҳкум этмоқ истамоқда. Ва ҳар баҳонани топиб, минг дарадан сув келтириш каби ҳар бир чорага мурожаат этиб, бўрининг эчкига баҳонасидан янада ғариб баҳоналар ила мени айбламоқ ва маҳкум эттирилмоқ истанилганимни ҳис этмоқдаман. Масалан, уч ойдир бу калимани такрор этмоқдалар: "Саиди Курдий динни сиёсатга қурол қилмоқда!" Мен ҳам бутун муқаддас нарсалар билан қасам ичаманки: Минг сиёсатим бўлса, иймон ҳақиқатларига фидо этмоқдаман. Мен қандай иймон ҳақиқатларини дунё сиёсатига қурол қила оламан? Мен юз ерда бу айбловни чиритганим ҳолда, яна маъносиз нақарот каби такрор этиб олдин сурмоқдалар. Демак, билиб туриб ва ҳар ҳолда мени масъул этмоқ орзусидадирлар. Мен ҳам, бизга қарши мулҳид золимларни, сиёсатни динсизликка қурол этишлари ила айблайман. Ва уларнинг айблаш сабаби бўлган бу мудҳиш маънони билдирмаслик учун менга иснод этганлари: "Саид динни сиёсатга қурол қилмоқда" жумласи ила сатрга уринмоқдалар. Модомики шундайдир, ҳар ҳолда мени маҳкум этмоқ истамоқдалар. Мен ҳам дунё аҳлига дейман: Бу кексаликдаги бир - икки саналик умр учун кераксиз тазаллулга таназзул этмайман.

Бешинчи Қоида: "Тўрт Нуқта" дир..

Биринчи Нуқта: Қарорномада калималар устида ўйналмоқда. Бир калиманинг, қасдий бўлмагани ҳолда, бир маъносида тариз чиқармоқдалар. Ҳолбуки, Рисола-и Нурда ғоя бутун-бутун бошқа бўлганидан, калималаридаги қасдга яқин бўлмаган таризлар эмас, балки тасриҳлар ҳам бўлса, хуш қаршилар ва афвга лойиқдир. Бу нуқтани изоҳ этган бу мисол миқёсдир. Масалан:

Мен бир мақсадимни ғоя қилиб йўлимда югуриб кетмоқдаман. Ихтиёрсиз, йўлимда югураркан катта бир одамга урилиб, у одам ерга тушса. Десам: "Афандим, кечир! Мен мақсадимга кетаётган эдим. Билмасдан урилдим". Албатта афв этар ва ранжимас. Агар қасдий бўлиб бир бармоғни у одамга безовта қилиш суратида қулоғига тегдирсам, ҳақорат деб қабул қилади ва мендан ранжийди.

Рисола-и Нурнинг ғояси иймон ва охират бўлганидан, илмий ва фикрий ҳаракатларида дунё аҳлининг сиёсатига урилса ва шиддатли сўзлар топилса, хуш қаршилаш ва афвга лойиқдир. Мақсадимиз сизга тегилмоқ эмасдир, ғоямизга кетмоқдамиз.

Дунёда ҳеч мисли кўрилмаган бир ҳақсизликка маъруз қолдим.

Шундайки:

Охирги мудофааларим ва уч эътирозномам ила йигирма жиҳат ила қатъий далилар ила ёзилган бир юз олтмиш учинчи модданинг менга алоқаси бўлмаганини ва йигирма санада ёзилган бир юз йигирма рисоламнинг ичида ўзларича танқидга сабаб йигирма калимадан паст оз сонли бир нечта нуқта топилиши ила, бошқа-бошқа вақтларда ёзилган қийматдор ва манфаатли ва ухровий ва Оврупа файласуфларининг динсиз ва мулҳид шогирдларига қарши, Дор-ул Ҳикмат-ул Исломиянинг аъзолиги муносабати ила, ҳақиқий ва илмий мудофааларим кўп вақт сўнгра замон мажбурлашига кўра қабул этилган Маданий Қонуннинг баъзи моддаларига юз минг калималар ичида ўн-ўн беш калиманинг мувофиқ келмаслиги сабаби ила ҳам менинг маҳкумиятим талаб этилган, ҳам муҳим маънавий кашфларни ўз ичига олган бир юз йигирма китоб бўлган Рисола-и Нурнинг қўлда бўлган нусхалари мусодара этилган ва маҳкама натижасида бутун илмий ва мантиқий ва қонуний даъво ва мудофааларим керактирувчи сабаблар кўрсатилмасдан сабабсиз ва қонунсиз рад этилгандир.

Бир юз олтмиш учинчи қонун моддаси осойишни буза оладиган диний ҳиссиётни ҳаракатлантирганлар маъносида бўлган шу қонуннинг, албатта бу ҳадсиз кенглик ичида бир тафсири бор. Албатта қуюди иҳтирозияси топилажак. Бўлмаса бу модда, бу кенг маъно ила мени маҳкум этгани каби, бутун диёнат аҳлини ва бошда Диёнат Раёсати бўлиб, бутун воизларга ва бутун имомларга менга ташмил этилгани каби ташмил этилиши мумкин. Чунки юз саҳифадан ортиқ қатъий ва ҳақиқий мудофааларим ила баробар, менга алоқадор бўла оладиган бир маъно берилмоқдаки, у маъно ҳар насиҳат этган кишига ва ҳатто бир дўстини яхшиликка чорламоқ учун иршод этган ҳаркасни ҳукми доираси остига олиши мумкин. Бу қонун моддасининг маъноси шу бўлмоқ керакдирки, таассуб пардаси остида мухолиф бир сиёсатни таъқиб ва маданият тараққиётига тўсиқ қўйганларга тўсиқ қўймоқ учундир. Бу моддани бу маънода кўп қатъий далиллар ила исбот этганмизки, бизга бир алоқадор жойи йўқдир.

Ҳа, бу модда бу маънода, тафсирсиз ва қуюди иҳтирозиясиз ва ғаразкор, истаган одамларини унинг ила уришига уйғун, ҳудудсиз бир маънода бўлолмас. Ҳа, мен ўн сана назорат ва диқат остида ва йигирма санада таълиф этганим бир юз йигирма рисола ила бу қадар ҳаққимдаги тадқиқоти омиқо натижасида жузъий бир даража осойишни бузган бир аломат, на менда ва на у рисолаларни ўқиганларда топилмагани ҳолда ва йигирма жиҳат ила исбот этганим ва мени яқиндан таниган зотларнинг шаҳодати ила, ўн уч санадан бери шайтондан қочар каби сиёсатдан қочганимни ва ҳукуматнинг ишига қўшилмаганимни ва башар таҳаммулидан устун исканжаларга таҳаммул этиб дунёга қўшилмаганим ва иймон хизматини бу дунёда энг буюк мақсад қабул этганим ҳолда, "Саид динни сиёсатга қурол қилиб, осойишни бузишга ташаббус ният этмоқда дея, мени бир юз олтмиш учинчи моддага алоқадор қилмоқ, маҳкум этмоқ бутун рўйи заминдаги адлия ва маҳкамаларнинг ҳайсиятига тегиладиган ва диққат назарини жалб этадиган ҳеч кўрилмаган бир адлиявий ҳодисадир қаноатидаман.

Хуллас, жаҳонгир ҳукмдорларнинг ва қаҳрамон қўмондонларнинг кичик маҳкамаларда тиз чўкиб мукаммал бўйсуниш ила итоат кўрсатишлари, маҳкаманинг ҳеч бир жиҳат ила задаланмаяжак бир ҳайсият ва шарафининг мавжудиятини исбот этар. Хуллас, маҳкамаларнинг бу юксак ва маънавий ҳайсиятига таяниб, ҳуқуқимни ҳуррият ила мудофаа этмоқдаман. Бир мақола ичидаги зарарли кўрилган тўрт-беш калима ман этилгандан сўнгра қолганининг нашрига изн бериларкан, бир юз йигирма китобнинг бир-биридан бошқа ва бошқа-бошқа замонларда таълиф этилгани ҳолда, ёлғиз бир-икки рисолада ҳозирги назарларга зарарли таваҳҳум этилган ўн беш калима юзидан, бир юз ўн беш маъсум ва манфаатдор ва муҳим бир қисми Анқара кутубхонасида мавжуд бўлиб ифтихор ила қабул этилган китобларнинг қўлга ўтганларининг мусодара ила маҳкум этилиши, рўйи заминдаги адлиянинг шарафига албатта тегиладиган моҳиятдадир. Албатта Олий Суд бу ҳайсият ва шарафни ҳимоя қилар.

Энг зиёда танқид этилган ва умум китобларимни айблашга сабабият берган беш-ўн масала ичида энг муҳими келадиган бу икки масаладир: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ اْلاُنْثَيَيْنِ ٭فِلِاُمِّهِ السُّدُسُ оятларидир. Хуллас, менинг ва китобларимнинг маҳкумияти беш-олти масаладан энг биринчи бу икки масаладир. Мен ҳақиқий, манфаатли маданиятга қарши эмас, балки нуқсонли ва зарарли "мимсиз" таъбир этганим маданиятга қарши ўттиз-қирқ санадан бери иъжози Қуъонни асос тутиб, у маданиятнинг мухолиф нуқталарини пастга тушириб, маданиятнинг ожизлиги ила иъжози Қуръонни исбот этмоқ асоси узра, чоп қилинган ва чоп қилинмаган Арабча ва Туркча кўп китоблар ёздим. Меъросхўрлик ҳақидаги маданий қонуннинг Қуръоннинг бу икки оятига мухолиф моддаларини бир вақтлар мувозана этгандим. Уларнинг муаннид файласуфларини ҳам илзом этажак далиллар кўрсатгандим. Жумҳурият Ҳукумати замон мажбурлашига кўра қабул этган бир қисм маданий қонуннинг бир қисм моддаларини қабулдан аввал, бу масалаларни маданиятга ва файласуфларга қарши ёзгандим ва мудофаа этгандим. Илк ва ўрта асрлардаги зое бўлган хотинлик ҳуқуқини Қуръони Ҳаким ғоят аҳамият ила муҳофаза этганини баён этгандим. Ҳозир бу икки масаладаги баёнотим Жумҳурият Ҳукуматининг қонунига мухолифдир дея, бир юз олтмиш учинчи модда ила айбландим. Мен ҳам адлиянинг энг юксак маҳкамасига дейманки:

Бир минг уч юз эллик санада ва ҳар асрда уч юз эллик миллион инсонларнинг ижтимоий ҳаётида энг муқаддас ва ҳақиқий ва ҳақиқатли бир дастури Илоҳийнинг уч юз эллик минг тафсирларнинг тасдиғига ва айнан ҳукмларига таянган ҳолда, ва бутун аждодимизнинг руҳларига ҳурматан, иъжози Қуръонни Оврупа мулҳидларига қарши кўрсатмоқ учун икки насси оятни ўн беш сана аввал ва ўн сана аввал ва тўққиз сана аввал уч китобимда зикр этганим, мени ҳозирги шароит доҳилида ва соғлик аҳволим нуқтасида яшай олмайдиганим бир маҳбусиятга маҳкум этиб ва демакки, бир жиҳатда худди иъдомимга ҳукм этган ва бир юз ўн беш рисоламни бу каби бир - икки масала юзидан маҳкум этган ҳақсиз бир қарорни, албатта рўйи заминда адолат бўлса, бу қарорни рад ва бу ҳукмни бекор қилажакдир.

Энг зиёда бизни ғоят ҳайрат ила ниҳоят бир маъюсиятга туширган шудирки: Испартада чумолини фил қилиб, ҳеч бир ҳақиқатга таянмаган шубҳа ва хабарларга биноан ҳаққимда берган қарорларига қарши мазҳабимизда ёлғонга ҳеч бир жиҳат ила изн берилмаганидан, менга қарши ҳам бўлса, ҳақ ва тўғри айтмоқ мажбурияти ила, бир юз йигирма саҳифа қувватли ва мантиқий далиллар ила ўзимни мудофаа этганим ва бу қонун ила ҳеч бир жиҳат ила алоқам бўлмаганини исбот этганим ҳолда, бу мудофааларимни ва исботимни ҳеч назарга олмасдан, таълиф тарихи ила кўпайтирмоқ тарихларини, ҳатто бир шахсга юборганим тарихларни ҳам бир-бирига ҳийла ила чалкаштириб ва йигирма саналик ишни бир сана мобайнида бўлмиш каби кўриб нақарот каби, Испартадаги шубҳали қарори ҳам терговчиларнинг қарорномасида, ҳам прокуратуранинг айбномасида, ҳам бизни маҳкум этган маҳкаманинг сўнг қарорида айнан, ҳақли мудофааларимиз назарга олинмасдан такрор этилган ва бизни маҳкум этгандирлар. Ҳақ ва ҳақиқат аҳлини титратган бу ҳақсизликнинг бир он аввал бартараф этилиши ва Рисола-и Нурнинг маъсумиятининг эълонини шиддат ила адлиянинг энг юксак мақоми бўлган маҳкамадан кутаман. Агар жуда ҳақли ва қувватли бу фарёдимни, фарзи маҳол бўлиб, адлиянинг юксак мақоми эшитиб тингламаса, қувватли умидсизлигимдан дейман:

Эй мени бу балога йўллаб, бу ҳодисани ижод этган мулҳид золимлар! Модомики ва ҳар ҳолда маънан ва моддатан мени иъдом этишга ният этгандингиз, нима учун умум мазлумларнинг ва бечораларнинг ҳуқуқларини муҳофаза этган адлиянинг жуда аҳамиятли ҳайсиятини зарарга йўлиқтиражак ҳийлалар ила, найранглар ила адлиянинг қўли ила юрдингиз? Тўғридан тўғрига қаршимда мардона чиқиб, "Сенинг вужудингни бу дунёда истамаймиз" айтишингиз керак эди.

Терговчиларнинг тўрт ойга яқин бир замонда, бир юз ўн етти одамнинг сўроқланиши ва таҳқиқоти ила, машғул бўлган бир масаласини бир ярим кунда Оғир Жазо Маҳкамаси ғоят сатҳий бир назар ила боқиб, уларнинг ичидаги нуқсон ва хатоларни кўрмасдан, ва айниқса академиклар ҳайъати қаршисида изоҳ ва исбот этишимни даъво этганим Рисола-и Нурдаги муҳим маънавий кашфларга оид илмий мудофааларим керактирувчи сабаблар ила рад ва инкор қилинмасдан, сатҳий бир назар ила ҳукмда шошилганликларидан, ҳақпараст ва адолатпарвар бўлишларига, бу сатҳий назар сабаби ила жуда хато бўлган бу қарорнинг қонуний тўғрилиги бўлмаганидан, мужиби тадқиқ ва накздир.

НАТИЖА: Бу бобда текширув ҳужжатининг ва айниқса мусодара этилган чоп қилинган ва чоп қилинмаган рисолаларимнинг тадқиқ ва мутолаасидан тушунилишидан, илмий ва мантиқий ва қонуний бутун эътирозлар ва мудофааларим диққат назарига олинмаган. Керак бўлса Тергов Бошқармасича ва керак бўлса маҳкамача керактирувчи сабаблар кўрсатилмасдан, далилсиз ва қонунсиз, шахсий мутолаалар ила очиқдан рад этилган ва бу сабаб ила ўттиз санадир Оврупа файласуфларига ва маданиятнинг бузуқ қисмига қарши Турк - Ислом ҳуқуқини мудофаа этган ва коинот тилсимининг муаммосини очган ва маънавий кашфиётларни ўз ичига олган рисолаларим мусодара қилингандан бошқа, соғлик аҳволим нуқтасида таҳаммул этолмайдиганим жисмоний жазо ила маҳкум этилган бўлганимдан, керак бўлса юқорида баён қилинган сабаблар ва керак бўлса айбномага қарши берган эътирозномам ва сўнг маҳкама жараёнида асосга доир беш қоидани ичига олган таҳририй тақдим этган иккинчи эътирозномам ва сўнг мудофааларимда тафсилан изоҳларга ва илмий ва қонуний сабабларга ва тадқиқ жараёнида тасодиф айтадиганингиз қонуний нуқсонликларга биноан, жуда очиқ ва яққол бир суратда жабрланганимни истилзом этган бу ҳукмингизнинг бекор қилиниши ила адолатнинг изҳорини ҳайъатингиздан кутаман.

дер, таваккал ила Жаноби Ҳаққа илтижо қиламан.

Собиқ юздан ортиқ саҳифадан иборат етти босқич мудофааларим кўплаб марта маҳкамада ўқинмоқ ила баробар, кўпгина маҳкаманинг дафтарларида қайд этилган бу келадиган тасҳиҳ лойиҳаси эса, ҳали темйиз варақларимиз келмаганидан ўқинмаган ва қайдга ўтмагандир, албатта яқинда у ҳам қайд этилар.

Темйиз Маҳкамасининг даъвомизни бекор қилмасдан тасдиқи тақдирида, даъвонинг тасҳиҳи учун вакиллар ҳайъатига ёзилган бир арзиҳолдир.

(У ерда зоҳиран кўрилажак шикоят эса, ҳукуматга шикоят этмоқдир, ва танқидлар ҳукуматни алдашга уринган ҳийлачиларни танқид этмоқдир.)

Эй аҳли ҳолу ақд! Дунёда ўхшаши нодир бўлган бир ҳақсизликка гирифтор этилдим. Бу ҳақсизликка қарши сукут этмоқ ҳаққа қарши бир ҳурматсизлик бўлганидан, мажбур бўлиб ғоят аҳамиятли бир ҳақиқатни фош этишга мажбурман. Дейманки:

Ё менинг иъдомимни ва бир юз бир сана жазони истилзом этажак айбимни қонун доирасида кўрсатингиз, ва ёхуд бутун-бутун девона бўлганимни исбот этингиз, ва ёхуд менинг ва рисолаларимнинг ва дўстларимнинг тўлиқ эркинлигимизни бериб, зарар ва зиёнимизни сабабчиларидан олингиз.

{(Ҳошия) Темйиз маҳкамасидан даъвомизни бекор қилиш ўрнига тасдиқ келгани тақдирда, вакиллар ҳайъатига ва ҳам Депутатлар Кенгашига, ҳам Доҳилия Ваколатига ва ҳам Адлия Назоратига бермоқ учун даъвомизни тасҳиҳ муносабати ила ёзилган бир лойиҳадир. Агар бу ҳақли дардимни ва аҳамиятли ҳаққимни бу маржиларга тинглаттира олмасам, бу ҳаёт билан видолашмоқ менга вожиб бўлар. Чунки сукутим ила шахсий бир ҳаққим ила баробар, минглаб муҳтарам ҳуқуқ зое бўлар.}

Ҳа, ҳар бир ҳукуматнинг бир қонуни, бир усули бор, у қонунга кўра жазо берилар. Жумҳурият Ҳукуматининг қонунлари ила мени ва дўстларимни энг оғир бир жазога ҳақдор этажак сабаблар топилмаса, албатта тақдир ва мукофот ва кечирим сўраш ила баробар, тўлиқ ҳурриятимизни бермоқ лозим келар. Чунки майдондаги ғоят аҳамиятли хизмати Қуръониям агар ҳукуматга қарши бўлса, бундай бир саналик менга жазо, бир нечта дўстимга олти ойдан маҳкумият ила бўлолмас. Балки бир юз бир сана ва иъдом каби менга жазо ва энг оғир жазолари ҳам мен ила жиддий хизматимга боғланганларга бермоқ лозим келар. Агар хизматимиз ҳукуматга қарши бўлмаса, у вақт жазо, қамоқ, иттиҳом эмас, балки тақдир, мукофот ила қаршиланмоқ лозим келар. Чунки, бир хизматки, бир юз йигирма рисола у хизматнинг таржимонлари бўлган. Ва у хизмат ила катта Оврупа файласуфларига бас келиб, асослари зиру забар этилган. Албатта у таъсирли хизмат ё доҳилда ғоят мудҳиш бир натижа берар, ва ёхуд ғоят манфаатли ва юксак ва илмий бир самара беражак. Шунинг учун кўз бўямоқ навида ва омманинг фикрини алдатмоқ тарзида ва ҳаққимизда золимларнинг ҳийлаларини, ёлғонларини сатр этмоқ суратида, бола ўйинчоғи каби менга бир сана жазо берилмас. Менинг ўхшашим ё иъдом бўлар, дорёғочига фахрланиб чиқарлар, ва ёхуд лойиқ бўлган мақомида эркин қоларлар.

Ҳа, минглаб лира қийматида олмосларни ўғирлай олган моҳир бир ўғри ўн тийинлик бир шиша парчасига ўғрилик қилмоқ ила олмос ўғирлаган каби айни жазога ўзини маҳкум этмоқ дунёда ҳеч бир ўғрининг, балки ҳеч бир идрок соҳибининг иши эмасдир. Бундай бир ўғри айёр бўлар. Бундай ниҳоят даражада аблаҳона ҳаракат этмас.

Эй жаноблар! Қани, шубҳангиз каби мен у ўғри каби бўлдим. Мен Испарта ноҳияларида паришон, бир қишлоқда тўққиз сана инзивода бўлган ва ҳозир мен ила баробар ғоят енгил бир жазога маҳкум бўлган софдил беш-ўн бечораларнинг фикрларини ҳукуматга қарши ўгирмоқ ила, ўзини ва ҳаётининг ғояси бўлган рисолаларини таҳликага отмоқдан кўра, эски замонда бўлгани каби, Анқарада ёки Истанбулда катта бир маъмуриятда ўтириб, минглаб одамни таъқиб этганим мақсадга ўгира олардим. У вақт бундай залилона маҳкумият эмас, балки маслагимга ва хизматимга муносиб бир иззат ила дунёга қўшила олардим. Ҳа, фахр ва мақтаниш нияти ила эмас, балки мажбурият ва маҳжубият ила, худфурушона эски бир қисм риёкорлигимни хотирлатмоқ ила мени аҳамиятсиз, вужудидан истифода этилмас, оддий мартабага сукут эттирмоқ истаганларнинг хатоларини кўрсатмоқ учун дейман:

"Икки Мусибат Мактубининг Шаҳодатномаси" номли чоп этилган эски мудофааларимни кўрганларнинг тасдиғи ила, Ўттиз Биринчи Март Ҳодисасида бир нутқ ила исён этган саккиз батальонни итоатга келтирган, ва бир вақт газеталарнинг ёзганлари каби, Истиқлол Урушида "Хутувоти Ситта" номли бир мақола ила Истанбулдаги олимлар фикрларини Инглизга қарши ўгириб, миллий ҳаракат томонида аҳамиятли хизмат этган, ва Авлиё Софияда минглаб одамга нутқини тинглаттирган ва Анқарадаги Депутатлар Кенгашининг шиддатли олқишлашиши ила қаршиланган ва бир юз эллик минг банкнот бир юз олтмиш уч депутатнинг имзоси ила Мадраса ва Дор-ул Фунунга таҳсисотни қабул эттирган, ва раиси жумҳурнинг ҳиддатига қарши, девони раёсатда

{(Ҳошия) Эски Саид сўз истайди, дейдики: "Ўн уч санадир мени гапиртирмадингиз. Ҳозир, модомики мени назарга олиб, сизни айблов остига олмоқдалар ва сиздан қўрқмоқдалар, албатта менинг улар ила гапиришим лозим келмоқда. Гарчи менлик, аноният чиркиндир, фақат мағрур ва муаннид анониятлиларга қарши, ҳақли бир суратда ва ёлғиз ўзини мудофаа ва муҳофаза этмоқ учун менлик кўрсатмоқ лозим келади. Шунинг учун, Янги Саид каби, маҳвият ила, мулойимона гапира олмайман". Мен ҳам унга сўз бердим. Фақат анониятларига, мақтанишларига иштирок этмайман.}

мукаммал матонат ила сустлик қилмасдан муқобала этиб, намозга даъват этган, ва Дор-ул Ҳикмат-ул Исломияда иттиҳод ҳукуматининг иттифоғи ила, Исломият ҳикматини Оврупа файласуфларига таъсирли бир суратда қабул эттирмоқ вазифасига лойиқ кўринган, ва уруш жабҳасида ёзган ва ҳозир мусодара этилган "Ишорат-ул Иъжоз" у замоннинг бош қўмондони бўлган Анвар Пошшога шу даража қийматдор кўринганки, ҳеч кимга қилмаган бир ҳурмат ила, истиқболига югурган у уруш ҳадясининг хайрига, шарафига ҳиссадор бўлмоқ фикри ила, Ишорат-ул Иъжознинг чопи учун қоғозини бериб, муаллифининг урушдаги мужоҳадалари тақдиркорона ёд этилган бир одам бундай оддий бир от ўғриси ва ёхуд қиз қочирувчи ва бир чўнтаккесар каби энг паст бир жиноят ила ўзини булғатиб, илмнинг иззатини ва хизматининг муқаддаслигини ва қийматдор минглаб дўстларини разил этиб сукут этолмаски, сиз уни бир саналик жазо ила маҳкум этиб, оддий бир эчки, қўй ўғриси каби муомала этасиз... Ва сабабсиз, ўн сана машаққатли бир тарассуд ила азият бергандан сўнгра ҳозир ҳам бир йил қамоқ ила баробар, бир сана яна назорат остида тутмоқ сурати ила (подшоҳнинг таҳаккумини кўтаролмагани ҳолда) ғаразкор бир жосуснинг ёки оддий бир полициячининг таҳаккуми остида азоб кўришдан кўра, иъдом этилишини янада яхши кўрар. Агар бундай бир одам дунёга қўшилса эди ва қўшилишга орзуси бўлса эди ва муқаддас хизмати изн берса эди, Манаман Ҳодисасининг ва Шайх Саид воқеасининг ўнлаб мисли бўладиган бир тарзда қўшилар эди. Дунёга эшиттирадиган бир замбарак садоси бир чивин садосига тушмас эди.

Ҳа, Жумҳурият Ҳукуматининг диққат назарига арз этаманки, мени бу балога чорлаган яширин комитетнинг қилган тадбирлари ва қилган ташвиқот ва ҳийлалари бу ҳолни кўрсатмоқда. Чунки ҳеч бир ҳодисада кўрилмаган бир тарзда умумий бир ташвиқот, бир ҳийла ва бир даҳшат бизга қарши ўгирилганига далил шудирки: Олти ойдир, юз минг дўстим бор экан, ҳеч бири менга бир мактуб ёза олмади, бир салом юбора олмади. Ҳукуматни алдашга уринган найрангчиларнинг хабарлари ила Шарқий Вилоятлардан то Ғарбий Вилоятларга қадар ҳар ерда сўроқлашлар, қидирувлар давом этганидир. Мана, найрангчилар ўгирган режалари мен каби минглаб одамни энг оғир жазога соладиган бир ҳодисага кўра тартиб этилган. Ҳолбуки энг оддий бир одамнинг энг оддий бир ўғирлиги каби бир ҳодисани эслатадиган бир жазо вазиятини натижа берди. Бир юз ўн беш одамдан ўн беш маъсумларга беш-олти ой жазо берилди.

Ажабо, дунёда ҳеч бир ақл соҳиби, қўлида ғоят кескин олмос қилич бўлса, мудҳиш бир арслоннинг ёки аждарҳонинг думига енгилгина тегиздириб ўзига ҳужум қилдирарми? Агар мақсади ҳимояланмоқ ёки урушмоқ бўлса, қилични бошқа ерга ҳавола этар. Хуллас, сизнинг назарингизда ва шубҳангизда мени у одам каби ўйлагансизки, мени бу тарзда жазога, маҳкумиятга солдингиз. Агар бу даража идрокка хилоф ва ақлга мухолиф ҳаракат қилаётган бўлсам, катта мамлакатга даҳшат бериб ташвиқот ила омманинг фикрини менга қарши ўгирмоқ эмас, балки оддий бир девона каби девонахонага юборилишим лозим келар. Агар берганингиз аҳамиятга муқобил бир одам бўлсам, албатта арслонни ўзига ташлаттирмоқ ва аждарҳони ўзига ҳужум эттирмоқ учун у кескин қилични уларнинг думларига узатмас, балки мумкин бўлгани қадар ўзини муҳофаза этажак... Қандайки ўн сана ихтиёрий бир инзивони ихтиёр этиб, башар тоқатидан устун машаққатларга таҳаммул этиб, ҳукуматнинг ишига ҳеч бир жиҳат ила қўшилмадим ва қўшилмоқ орзу этмадим.. Чунки муқаддас хизматим мени ман этади.

Эй эй аҳли ҳолу ақд! Ажабо, ҳеч мумкинмидирки, йигирма сана аввал газеталарнинг ёзгани каби, бир мақола ила ўттиз минг одамни ўз фикрига ўгирган, ва катта Ҳаракат Қўшинининг диққат назарини ўзига ўгирган ва Инглиз Бош Попининг олти юз калима ила истаган саволларига олти калима ила жавоб берган ва бидояти ҳурриятда энг машҳур бир дипломат каби нутқ сўзлаган бир одамнинг бир юз йигирма рисоласида дунёга, сиёсатга боқажак ёлғиз ўн беш калима-ми топилар? Ҳеч бир ақл қабул этармики, бу одам сиёсатни таъқиб этмоқда ва мақсади дунёдир ва ҳукуматга илишмоқдир? Агар фикри сиёсат ва ҳукуматга илишмоқ бўлса эди, бундай бир одам биргина рисоласида сариҳан, ишоратан юз ерда мақсадини сездиражакди. Ажабо, у одамнинг мақсади сиёсатча танқид бўлса эди, ёлғиз тасаттур ва меъросхўрликка доир эски замондан бери жорий бир-икки дастурдан бошқа танқидга сабаб топмас-ми эди? Ҳа, катта бир инқилобни қилган бир ҳукуматнинг режимига мухолиф бир сиёсий фикрни таъқиб этган бир одам, бир-икки маълум моддалар эмас, юз минглаб танқид моддаси топа оларди. Гўё Жумҳурият Ҳукуматининг ёлғиз инқилобий, бир-икки кичик масаласидир. Мен ҳам уни ҳеч бир танқид мақсадим бўлмагани ҳолда, эски ёзган бир-икки китобимда зикр этганим бир-икки калима бор экан дея ҳукуматнинг режимига ва инқилобига ҳужум этмоқда дейилган. Хуллас, мен ҳам сўрамоқдаман: Бундай энг оддий бир жазога мадор бўлолмаган илмий бир моддага катта бир мамлакатни машғул этиб андиша берадиган бир шакл бериларми?...

Хуллас, мени ва беш-ўн дўстларимни бу оддий, аҳамиятсиз жазога солмоқ умум мамлакатда бизга қарши бир шиддатли ташвиқот ва миллатни қўрқитиб биздан нафрат эттирмоқ ва Доҳилия Нозири муҳим бир қувват ила, Испартада биргина аскарнинг бажарадиган ишини қилмоқ учун Испартага жалб этилиши ва Вакиллар Ҳайъати Раиси Исмат Шарқий Вилоятларга у муносабат ила кетиши ва икки ой менинг қамоқда бутун-бутун гапиришдан ман этилишим ва бу ғурбатда, кимсасизликда, ҳеч киши ҳолимни сўрамоқ ва салом юборишга рухсат берилмаслик кўрсатмоқдаки, тоғ каби бир дарахтда нахўт каби биргина мева сақлаб, маъносиз, ҳикматсиз, қонунсиз бир вазиятдирки, Жумҳурият Ҳукумати каби энг зиёда қонунпараст ва қонуний бир ҳукумат эмас, балки ҳикмат ила иш кўрмоқ маъноси ила ҳукумат номи берилган дунёда ҳеч бир ҳукуматнинг иши бўлолмас. Мен ҳуқуқимни қонун доирасида истайман. Қонун номига қонунсизлик этганларни жиноят ила айблайман. Бундай қотилларнинг кайфларини, албатта Жумҳурият Ҳукуматининг қонунлари рад этар ва ҳуқуқимни қайтариб берар умидидаман.

Эскишаҳар қамоғида

тажриди мутлақда

Саид Нурсий

Шу мактуб فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا оятининг сирига сазовор бўлган, шиддатли ёзилмаган.

Кўплар тарафидан сўралган ва маънан келган бир саволга жавобдир.

(Шу жавобни бермоқ мен учун нохуш, буни орзу қилмайман. Ҳар нарсамни Жаноби Ҳақнинг таваккалига боғлагандим. Бироқ, мени ўз ҳолимда ва оламимда тинч қўймаганлари ва юзимни дунёга бурганлари учун, Янги Саид эмас, мажбуран Эски Саид тили билан, шахсим учун эмас, балки дўстларимни ва "Сўзлар"имни дунё аҳлининг ваҳима ва азиятларидан қутқармоқ учун ҳақиқий ҳолатни ҳам дўстларимга, ҳам дунё аҳлига ва ҳукм аҳлига баён этмоқ учун "Беш Нуқта"ни баён қилмоқдаман.)

БИРИНЧИ НУҚТА. Дейдиларки: "Нима учун сиёсатдан узоқлашдинг? Ҳеч яқинлашмаётирсан?"

Жавоб: "Тўққиз-ўн йил аввалги Эски Саид бир даража сиёсатга кирди. Балки сиёсат воситаси билан динга ва илмга хизмат қиламан дея беҳуда чарчади. Ва кўрдики, у йўл шубҳали ва мушкул ва менга нисбатан фузулиёна, ҳам энг керакли хизматга монелик қилувчи ва хатарли бир йўлдир. Кўпи ёлғончилик ва ўзи билмай ажнабийлар қўлида қурол бўлиб қолиш эҳтимоли бор. Ҳам сиёсатга кирган ё мувофиқ бўлади, ё мухолиф бўлади. Агар мувофиқ бўлса, модомики маъмур ва вакил эмасман, у ҳолда сиёсатчилик мен учун кераксиз ва фойдасиз бир нарсадир. Менга эҳтиёж йўқки, беҳуда аралашсам. Агар мухолиф сиёсатга кирсам, ё фикр ила ва ё қувват ила қўшилишим керак бўлади. Агар фикр билан бўлса менга эҳтиёж йўқ. Чунки масалалар аён, ҳар ким мен билганча билади. Беҳуда жағ урмоқ маъносиздир.

Агар қувват билан, бирор ҳодиса чиқариш билан мухолифлик қилсам, бу йўл билан амалга ошиши гумон бўлган бир мақсад учун минглаб гуноҳга кириш эҳтимоли бор. Бир кишини деб кўпчилик балога йўлиқади. Ҳам ўн эҳтимолдан бир-икки эҳтимолга биноан гуноҳларга киришни, маъсумларни гуноҳга тиқишни виждоним қабул қилмайди",- дея Эски Саид сигара билан бирга газеталарни ва сиёсатни ва дунёвий-сиёсий суҳбатларни тарк қилди. Бунга қатъий шоҳид -ўша вақтдан бери саккиз йил бўлибди, на бир газета ўқидим, на тингладим. Ўқиганимни ва тинглаганимни билганлар бўлса чиқсин, сўйласин. Ҳолбуки, саккиз йил аввал Эски Саид кунда ҳатто саккиз газета ўқирди. Ҳам беш йилдирки, бутун диққат ила менинг ҳолим назорат қилинмоқда. Сиёсатворий бир аломат кўрганлар бўлса сўйласин. Ҳолбуки, мен каби асабий ва اِنَّمَا الْحِيلَةُ فِى تَرْكِ الْحِيَلِ дастури ила энг буюк ҳийлани ҳийласизликда топган, парвосиз, алоқасиз бир инсоннинг фикри саккиз йил эмас, саккиз кун ҳам яширин қолмайди. Сиёсатга иштаҳаси ва орзуси бўлса эди, текширувларга, тинтувларга эҳтиёж қолдирмай, замбаракнинг ўқидек садо берган бўларди.

ИККИНЧИ НУҚТА. Янги Саид нима учун бу қадар шиддат ила ўзини сиёсатдан тортаётир?

Жавоб: Миллиардлаб йиллардан зиёда бўлган абадий ҳаёт учун ҳаракат қилишни ва уни қозонишни дунёвий ҳаётнинг гумонли бир-икки йилига беҳуда ва маъносиз уриниш ила фидо этмаслик учун. Ҳам энг муҳим, энг керакли, энг соф ва энг ҳақиқатли бўлган иймон ва Қуръон хизмати учун шиддат ила сиёсатдан қочмоқда. Чунки дейдики: "Мен кексаймоқдаман. Бундан буён қанча йил яшашимни билмайман. Шундай экан, мен учун энг муҳим иш абадий ҳаёт учун ҳаракат қилмоқдир. Абадий ҳаётни қозонишнинг энг биринчи воситаси ва абадий саодатнинг калити иймондир. Ана шуни қўлга киритмоқ лозимдир. Бироқ илм эътибори ила инсонларга ҳам бир манфаат етказиш учун шаръан хизматга буюрилганимдан, хизмат қилишни истайман.

Аммо у хизмат ё ижтимоий ва дунёвий ҳаётга оид бўлади, бу эса қўлимдан келмайди. Ҳам алғов-далғов бир замонда соғлом хизмат қилиб бўлмас. Шунинг учун у жиҳатни ташлаб, энг муҳим, энг керакли, энг саломатли бўлган иймонга хизмат жиҳатини танладим. Ўз нафсимга қозонганим иймон ҳақиқатларини ва нафсимда тажриба қилиб кўрган маънавий даволарни бошқа инсонлар ҳам қўлга киритиши учун у эшикни очиқ қолдирмоқдаман. Балки Жаноби Ҳақ бу хизматни қабул қилар ва эски гуноҳларимга каффорат қилар. Бу хизматга шайтони ражиймдан бошқа ҳеч кимсанинг -мўмин бўлсин, кофир бўлсин, сиддиқ бўлсин, динсиз бўлсин -қарши чиқишга ҳаққи йўқ. Чунки иймонсизлик бошқа нарсаларга ўхшамайди. Зулмда, фисқда, катта гуноҳларда биттадан жирканч шайтоний лаззат бўлиши мумкин. Бироқ, иймонсизликда ҳеч бир лаззат жиҳати йўқ. Алам ичра аламдир, зулмат ичра зулматдир, азоб ичра азобдир.

Хуллас, бундай ҳадсиз бир абадий ҳаёт учун ишлашни ва иймондек муқаддас бир нурга хизматни ташлаб, кексалик чоғида кераксиз таҳликали сиёсат ўйинчоқларига берилмоқ, наҳотки, мендек алоқаси узилган ва ёлғиз ва эски гуноҳларига каффорат излашга мажбур бир одамда бўлса... Бу нарса нақадар ақлга хилоф, нақадар ҳикматга хилоф, нечоғлиқ девоналик эканини девоналар ҳам англаб етадилар.

Аммо, Қуръон ва иймоннинг хизмати нима учун мени ман қилишини сўрасанг, мен эса дейманки: Иймон ва Қуръон ҳақиқатлари биттадан олмос ҳукмида бўлгани ҳолда, сиёсат билан қўшилган бўлсайдим, қўлимдаги у олмослар алданиши осон бўлган авом тарафидан, "Ажабо, тарафдор қозонмоқ учун бир сиёсий ташвиқот эмасмикин?" деб ўйланади. Ул олмосларга оддий шишалар назари билан қарашлари мумкин. У ҳолда, мен шу сиёсатга қўл уриш билан ул олмосларга зулм қилган ва қийматларини туширган бўламан. Хуллас, эй дунё аҳли! Нима учун мен билан ўчакишаётирсиз? Мени ўз ҳолимга қўймаётирсиз?

Агар десангизки: Шайхлар баъзан ишимизга аралашадилар. Сени ҳам баъзан шайх дейдилар.

Мен эса дейман: Ҳой афандилар! Мен шайх эмасман, мен мударрисман. Бунга далил: тўрт йилдирки, бу ердаман. Бирорта одамга тариқат дарсини берсайдим, шубҳаланишга ҳаққингиз бўларди. Балки ёнимга келган ҳар кимга дейманки, "Иймон лозим, Исломият лозим, тариқат замони эмас".

Агар десангизки: Сени Саиди Курдий дейдилар. Балки сенда миллатчилик фикри бордир. Бу бизга тўғри келмайди.

Мен эса дейман: Ҳой афандилар! Эски Саиднинг ва Янги Саиднинг ёзганлари майдонда. Шоҳид кўрсатаманки, мен اَلْاِسْلَامِيَّةُ جَبَّتِ الْعَصَبِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةَ қатъий фармонига кўра, эски замондан бери манфий миллатчилик ва ирқчиликка, Оврупанинг бир нави ғарбий иллати бўлганидан, ўлдирувчи заҳар деган назарда қарайман. Ва Оврупа ўша ғарбий иллатини Ислом ичига отган, токи бўлиниш чиқсин, парчаласин, ютишга тайёр бўлсин деб ўйлайди. Ўша ғарбий иллатидан эскидан бери даволашга уринганимни, талабаларим ва мен билан мулоқотда бўлганлар биладилар. Модомики шундай экан, ҳой афандилар! Ҳар бир ҳодисани баҳона қилиб, менга сиқув беришга сабаб недир, ажабо? Шарқда бир аскар хато қилса, ғарбдаги бошқа бир аскарга, у ҳам аскар бўлгани учун заҳмат ва жазо бериш, ва ё Истамбулда бир савдогарнинг жиноятини деб Боғдодда бир дўкондорни, аввалгининг касбдоши бўлгани учун маҳкум қилишга ўхшаб, ҳар бир дунёвий ҳодисада мени сиқишлик қайси усулга биноандир? Қайси виждон ҳукм қила олади? Қайси маслаҳат тақозо қилади?

УЧИНЧИ НУҚТА: Ҳолимни, истироҳатимни ўйлаган ва ҳар мусибатга сабр ила сукут сақлашимдан таажжубга тушган дўстларимнинг шундай бир саволлари борки, дейдилар: "Сенга келган заҳматларга, қийинчиликларга қандай чидамоқдасан? Ҳолбуки, авваллари жуда қизиққон ва иззатли эдинг, арзимас бир ҳақоратга чидаб туролмасдинг?"

Жавоб: Иккита кичик ҳодисани ва ҳикояни тинглангиз, жавобини топасиз.

Биринчи ҳикоя: Икки йил аввал бир мудир бесабаб мени орқамдан камситадиган, ҳақоратли сўзлар сўзлаган экан. Кейинроқ буни менга айтдилар. Менда Эски Саиднинг ҳисси уйғониб, бир соатча менга ёмон таъсир қилди. Сўнгра Жаноби Ҳақнинг раҳмати ила шундай бир ҳақиқат қалбга келди, сиқилишимни кетказиб, менга у одамни кечиртирди. Ул ҳақиқат шуки:

Нафсимга дедим: Агар унинг ҳақорати ва баён қилган қусурлар шахсимга ва нафсимга оид бўлса, Аллоҳ ундан рози бўлсинки, менинг нафсимнинг айбларини айтган бўлади. Агар тўғри айтган бўлса, мени нафсимни тарбия қилишга ундаган бўлади ва мени ғурурдан қутулишимга ёрдам бўлади. Агар ёлғон сўзлаган бўлса, мени риёдан ва риёнинг асоси бўлмиш сохта шуҳратдан қутулишимга ёрдам бўлади. Ҳа, мен нафсим билан муроса қилмаганман. Чунки тарбиялаб бўлмаганман. Менинг бўйнимда ва ё қўйнимда чаён борлигини биров айтса ва ё кўрсатса, ундан ранжимоқ эмас, мамнун бўлмоғим лозим бўлади.

Агар ул одамнинг ҳақоратлари менинг иймонга ва Қуръонга хизматкорлик сифатимга оид бўлса, у менга оид эмас. У одамни мени хизмат эттираётган Соҳиби Қуръонга ҳавола этаман. У Азиздир, Ҳакиймдир.

Агар бор-йўғи мени сўкмоқ, ҳақоратламоқ ва бадном қилмоқ навидан бўлса, у ҳам менга оид эмас. Мен сургун ва асир ва ғариб ва қўлим боғлиқ бўлганидан, обрўйимни ўз қўлим билан тиклашга уринишим ноўриндир. Балки мен мусофир бўлган ва назорат остида юрган шу қишлоқ, сўнг туман, сўнг вилоят ҳокимларига оиддир. Бир инсоннинг қўлидаги асирини ҳақорат қилмоқ соҳибига оид бўлади, у мудофаа этади. Модомики ҳақиқат бундай экан, қалбим истироҳат этди.

дедим. У воқеани бўлмагандек ҳисобладим, унутдим. Аммо афсус, кейинроқ маълум бўлдики, Қуръон уни кечирмабди...

Иккинчи ҳикоя: Шу йили эшитдимки, бир ҳодиса бўлибди. Ўша ҳодиса бўлиб ўтгач, бўлган воқеани фақат қисқагина мазмунини эшитганим ҳолда, ўша воқеага жиддий алоқам бордек муомала кўрдим. Зотан ҳеч ким билан хабарлашмас эдим, бўлса ҳам жуда камдан-кам ўлароқ, бир иймоний масалани бир дўстимга ёзардим. Ҳатто тўрт йилда укамга биргина мактуб ёздим. Ва инсонларга аралашиб юришдан мен ўзимни ман қилардим, яна дунё аҳли ҳам мени ман қиларди. Ёлғиз бир-икки аҳбобим билан ҳафтада бир-икки марта кўриша олардим. Қишлоққа келган мусофирлар эса ойда бир-иккитаси, баъзан бир-икки дақиқага, охиратга доир бир масалада мен билан кўришарди. Бу ғурбат ҳолимда ғариб, ёлғиз, кимсасиз, нафақа учун ишлаш мен кабиларга мувофиқ бўлмаган бир қишлоқда ҳар нарсадан, ҳар кимсадан ман этилдим. Ҳатто тўрт йил аввал хароб бўлган бир масжидни таъмирлатдим. Мамлакатимда имомлик ва воизлик қилишга ҳужжатим қўлимда бўлганидан, ўша жомеъда тўрт йилдан бери (Аллоҳ қабул этсин) имомлик қилганим ҳолда, ўтган шу муборак Рамазонда масжидга боролмадим. Баъзан намозимни ёлғиз ўқидим. Жамоат билан ўқилган намознинг йигирма беш савобидан маҳрум қолдим.

Бошимга тушган мана шу икки ҳодисага ҳам, айнан икки йил аввал ўша маъмурнинг менга қарши муомаласига кўрсатганим сабр ва бардошимни яна кўрсатдим. Иншааллоҳ, шундай давом этаман. Ҳам шундай деб ўйлайман ва дейманки: "Агар дунё аҳли тарафидан бошимга солинган шу азият, шу қийинчилик, шу тазйиқ менинг айбли ва нуқсонли нафсимга бўлса, уларга даъвоим йўқ. Менинг нафсим балки шу билан ислоҳ бўлар. Ҳам унинг гуноҳларига каффорат бўлади. Бу дунё мусофирхонасининг сафосини кўп кўрдим, озгина жафосини кўрсам, яна шукр қиламан.

Агар иймонга ва Қуръонга хизматкорлик жиҳатим туфайли дунё аҳли менга тазйиқ ўтказаётган бўлса, бунинг мудофааси менга оид эмас. Уни Азизи Жабборга ҳавола этаман.

Агар мақсадлари сохта ва риёга сабабчи ва ихлосни синдирувчи бўлган бир сохта шуҳратни синдирмоқ учун омманинг эътиборини ҳаққимда бузмоқ бўлса, уларга раҳмат. Чунки омманинг эътиборига сазовор бўлмоқ ва халқнинг назарида шуҳрат қозонмоқ мен каби одамларга зарар деб ҳисоблайман. Менга яқин юрганлар мени биладиларки, ўз шахсимга ҳурмат истамайман, балки нафратланаман. Ҳатто қийматдор муҳим бир дўстимни ҳаддан зиёда менга ҳурмати учун, янглишмасам эллик марта койиганман.

Агар мени бадном қилишдан ва омманинг назаридан туширишдан, иззатимни тўкишдан кўзлаган мақсадлари мен таржимони бўлган ушбу иймон ва Қуръон ҳақиқатларини яксон қилмоқ бўлса, беҳудадир. Зеро Қуръон юлдузларига парда тортиб бўлмас. "Кўзини юмган ёлғиз ўзи кўрмайди, бошқалар учун қоронғи қилолмас".

ТЎРТИНЧИ НУҚТА. Ваҳимали бир неча саволнинг жавобидир.

Биринчиси: Дунё аҳли менга дейдики: "Нима билан яшамоқдасан? Ишламай қандай кун кўрмоқдасан? Мамлакатимизда танбаллик қилиб ўтирганларни ва бошқаларнинг меҳнати ҳисобидан кун кечирганларнинг бўлишини истамаймиз".

Жавоб: Мен иқтисод ва барака ила яшамоқдаман. Раззоқимдан бошқа ҳеч кимнинг миннатини олмаганман ва олмасликка қарор берганман. Ҳа, кунини юз тийин, балки қирқ тийин билан ўтказган бир одам бошқанинг миннатини олмайди. Шу масалани изоҳлашни ҳеч хоҳламас эдим. Балки бир ғурурни ва манманликни билдирар деган фикр туфайли баён қилиш менга жуда нохушдир. Бироқ, модомики дунё аҳли ваҳимали бир суратда сўраётган эканлар, мен ҳам дейманки: Болалигимдан бери халқнинг молини қабул қилмаслик -ҳатто закот ҳам бўлса - ҳамда маошни қабул қилмаслик - ёлғиз бир-икки йил Дор-ул Ҳикмат-ул Исломияда, дўстларимнинг қистови билан қабул қилишга мажбур бўлдим ва у пулни ҳам маънан миллатга қайтариб бердик- ҳам дунё тирикчилиги учун миннат остига кирмаслик бутун умримдаги бир ҳаёт дастуримдир. Юртдошларим ва бошқа ерларда мени таниганлар буни биладилар. Шу беш йилдан бери сургундалик чоғимда, кўп дўстлар менга ҳадяларини қабул эттириш учун кўп уриндилар. Қабул қилмадим.

"Ундай бўлса қандай кун кечирасан?" дейилса, дейманки:

Барака ва Аллоҳнинг икроми ила яшамоқдаман. Нафсим гарчи ҳар қандай ҳақоратга, ҳар қандай хорликка ҳақдор бўлса-да, аммо Қуръонга хизматнинг каромати ўлароқ, ризқ хусусида Аллоҳнинг икроми бўлган баракага сазовор бўлганман. وَ اَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ сирига кўра, Жаноби Ҳақнинг менга берган эҳсонларини ёд этиб, бир маънавий шукр тариқасида бир нечта намунасини сўйлайман. Бир маънавий шукр бўлиш билан бирга, қўрқаманки, бир риё ва ғурур ҳиссини уйғотиб, шу муборак барака кесилиб қолмасин. Чунки фахрланиб яширин баракани изҳор қилмоқ кесилиб қолишига сабаб бўлади. Аммо начора, сўйлашга мажбур бўлдим.

Демак биринчиси: Шу олти ойдан бери ўттиз олтита нон чиқадиган бир кило буғдой менга кифоя қилди. Яна бор, битмаган. Қачонгача етади {(Ҳошия) Бир йилга етди.} билмайман.

Иккинчиси: Шу муборак Рамазонда ёлғиз икки хонадондан менга таом чиқди, иккиси ҳам мени хаста қилди. Англадимки, ўзгаларнинг таомини ейишдан ман қилинмоқдаман. Қолганига, бутун Рамазонда менинг рўзғоримни кўрган бир муборак хонадон ва ул хонадон соҳиби бўлмиш содиқ дўстим Абдуллоҳ Човушнинг хабари ва шаҳодатига кўра; учта нон, бир ўққа гуруч менга кифоя қилган. Ҳатто у гуруч Рамазондан ўн беш кун ўтгач битган.

Учинчиси: Тоғда уч ой бўлганимизда, менга ва меҳмонларимга бир ўққа сариёғ -ҳар куни нон билан ейиш шарти ила- кифоя қилди. Ҳатто, Сулаймон исмли муборак бир меҳмоним бор эди. Менинг ноним ҳам, уники ҳам битаётган эди. Чоршанба куни эди. Унга дедим:

-Бориб нон келтир.

Ҳар тарафимизда икки соатлик масофада ҳеч киши йўқ эдики, у ердан нон олинса.

-Жума кечаси сенинг ёнингда шу тоғда бирга дуо қилиш орзуим бор эди, - деди. Мен ҳам дедим:

-Таваккална алаллоҳ, қолақол.

Сўнгра, ҳеч муносабати бўлмагани ҳолда ва бир баҳона ҳам йўқ эди-ки, иккимиз юра-юра бир тоғнинг тепасига чиқдик. Қумғонда озгина сув бор эди. Озгина шакар билан чойимиз ҳам бор эди. Мен унга дедим:

-Қардошим, озгина чой дамла.

У ишга киришди. Мен эса дарага қараган бир қатрон дарахтининг тагига ўтирдим. Афсуслана шундай ўйладим: "Моғорлаган бир бўлак нонимиз бор, бу оқшом зўрға иккимизга етади. Икки кун нима қиларкинмиз ва бу софдил одамга нима дейман?" - дея ўйлаётган эдимки, бирданига бошим айланиб кетгандек, беихтиёр бошимни бурдим. Кўрдимки, катта бир нон қатрон дарахтининг тепасида, шохлари орасидан бизга қараб турарди. Мен дедим:

-Сулаймон, хушхабар! Жаноби Ҳақ бизга ризқ берди.

У нонни олдик. Назар солсак, қушлар ва ёввойи ҳайвонларнинг ҳеч бири тегмаган... Йигирма-ўттиз кундан бери ҳеч бир инсон у тепага чиқмаганди. У нон иккимизга икки кунга кифоя қилди. Биз еб тугататишимиз арафасида, тўрт йилдан бери содиқ бир сиддиқим бўлган мустақим Сулаймон нон билан пастдан чиқиб келди.

Тўртинчиси: Бу устимдаги чакмонни етти йил аввал эски ҳолда олгандим. Беш йилдан бери кўйлак, ич кийим, ковуш, пайпоқ учун тўрт ярим лира сарфладим. Иқтисод баракаси ва Илоҳий раҳмат менга кифоя бўлди.

Мана шу намуналар каби кўп воқеалар бор. Бу қишлоқ халқи кўпини биладилар. Аммо, зинҳор буларни фахр учун зикр қилмоқда деб ўйламанглар, балки мажбур бўлдим. Ҳам, мен учун бирон манфаатга сабаб бўлади деб тушунманглар. Бу баракалар ё ёнимга келган холис дўстларимга эҳсондир ва ё Қуръон хизматига бир икромдир ва ё иқтисоднинг баракали бир манфаатидир ва ёхуд "Ё Раҳийм, ё Раҳийм" дея зикр қилган ва ёнимда бўлган тўрт мушукнинг ризқларидирки, барака суратида келади, мен ҳам ундан фойдаланмоқдаман. Ҳа, ҳазин мир-мирларини диққат ила тингласанг, "Ё Раҳийм, ё Раҳийм" деганларини англайсан.

Мушук баҳси келди, товуқни хотирага келтирди. Бир товуғим бор. Шу қишда тухум машинаси каби жуда оз оралиқ билан ҳар кун раҳмат хазинасидан менга бир тухум келтирарди. Бир куни иккита тухум қўйди, мен кўриб ҳайратда қолдим. Дўстларимдан сўрадим: "Шунақаси ҳам бўладими?"- дедим. Дедиларки: "Балки бир Илоҳий эҳсондир".

Ҳам яна, шу товуқнинг ёзда очган кичик бир жўжаси бор эди. Рамазони Шарифнинг бошида тухумга кирди. Қирқ кун давом этди. Ҳам ўзи кичик, ҳам яна қишда, ҳам Рамазонда -бу муборак ҳолни бир Раббоний икром эканига на менинг, на менга хизмат қилганларнинг шубҳалари қолмади. Ҳам қачонки онаси тўхтатганда жўжаси бошлади, мени тухумсиз қолдирмади.

Иккинчи ваҳимали савол. Дунё аҳли дейдиларки: "Сени дунёмизга аралашмаслигингга қандай ишонамиз?" Сени эркин қўйсак балки дунёмизга аралашарсан. Ҳам айёрлик қилмаётганингни қандай биламиз? Ўзингни тарки-дунё қилган кўрсатиб, халқнинг молини зоҳиран олмай, аслида яширинча олишдек бир айёрлик қилмаганингни қандай биламиз?

Жавоб: Йигирма йил аввал ҳарбий трибуналда ва мустақилликдан аввалроқ кўпларга маълум ҳол-аҳволимни ва "Икки мусибат мактабининг шаҳодатномаси" номли ўша даврда ҳарбий трибуналда қилган мудофаам қатъий кўрсатадики, айёрлик тугул, балки энг оддий бир ҳийлага ҳам таназзул этмаган бир тарзда ҳаёт кечирганман. Агар ҳийла бўлсайди, бу беш йил мобайнида хушомадгўйларча мурожаат қилган бўларди. Ҳийлали одам ўзини севдиради, ўзини тортмайди. Доимо чалғитиб алдашга уринади. Ҳолбуки, менга қилинган энг мудҳиш ҳужумларга ва танқидларга муқобил паст келиб таназзул этмадим. "Таваккалту алаллоҳ" дея дунё аҳлидан юз ўгирдим. Ҳамда, охиратни билган ва дунёнинг ҳақиқатини кашф этган одам, ақли бўлса, пушаймон бўлмайди. Такрор дунёга қайрилиб, у билан овора бўлмайди. Эллик йилдан сўнгра алоқасиз, ёлғиз бир одам абадий ҳаётини дунёнинг бир-икки йиллик сафсаталарига, найрангларига фидо этмайди. Фидо қилса айёр бўлмайди, балки аблаҳ бир девона бўлади. Аблаҳ бир девонанинг қўлидан нима ҳам келадики, у билан овора бўлинса.

Аммо "кўринишда -тарки дунё, аслида -толиби дунё" деган шубҳаларга келсак, وَمَا اُبَرِّئُ نَفْسِى اِنَّ النَّفْسَ لَاَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ сирига кўра, "Мен нафсимни оқламайман. Нафсим ҳар қандай ёмонликни истайди. Бироқ шу фоний дунёда, шу вақтинчалик меҳмонхонада, кексалик чоғимда, қисқа бир умрда, оз бир лаззат учун абадий, доимий бўлган ҳаётини ва абадий саодатини барбод қилмоқ ақл аҳлининг иши эмас. Ақл ва онг аҳлининг иши бўлмагани учун нафси амморам истар-истамас ақлга тобе бўлган.

Учинчи ваҳимали савол. Дунё аҳли дейдиларки: Сен бизни севасанми? Ёқтирасанми? Агар севсанг, нима учун биздан норози бўлиб, қўшилмаётирсан? Агар бизни маъқул кўрмасанг, демак бизга душмансан. Биз душманларимизни эзамиз?"

Жавоб: Мен сизни эмас, балки дунёингизни севсайдим, дунёдан ўзимни тортмасдим. На сизни, на дунёингизни яхши кўрмайман. Фақат аралашмайман. Чунки мен бошқа мақсаддаман. Менинг қалбимни бошқа масалалар тўлдирган, ўзга нарсаларни ўйлашга қалбимда ўрин қолдирмаган. Сизнинг вазифангиз қўлга боқмоқдир, қалбга боқмоқ эмас. Чунки идорангизни, осойишингизни истамоқдасиз. Қўл аралашмаётган экан, нима ҳаққингиз борки, ҳеч лойиқ бўлмаганингиз ҳолда, "қалб ҳам бизни севсин" дейишга... Қалбга суқулишга... Ҳа, масалан, мен бу қиш ичида баҳорни орзу ва умид қила оламан, бироқ ирода қилолмайман. Келтиришга ташаббус қилолмайман. Айнан шунингдек, ҳозирги оламнинг ислоҳини истайман, дуо қиламан ва дунё аҳлининг ислоҳ бўлишини орзу қиламан, бироқ ирода қилолмайман, чунки қўлимдан келмайди. Ўзимга қолса ташаббус қилолмайман, чунки на вазифамдир ва на иқтидорим бор.

Тўртинчи шубҳали савол: Дунё аҳли дейдиларки: "Шунчалар балолар кўрдикки, ҳеч кимга ишонч қолмади. Сенга қандай ишона оламизки, фурсат қўлингга ўтса, ҳозир хоҳлаганинг каби аралашмайсан?"

Жавоб: Аввалги нуқталар сизга ишонч бериши керак. Шу билан бирга шуни билингки, юртимда, талаба ва ақраболарим ичида, мени тинглаганлар орасида, ҳаяжонли ҳодисалар ичида бўлганимда дунёингизга аралашмаганим ҳолда, ғурбат диёрида ва ёлғиз, бир ўзи, ғариб, заиф, ожиз, бор қуввати ила охиратга юзланган, инсонларга аралашишдан, хабарлашишдан тўсилган, иймон ва охират муносабати ила узоқдаги баъзи охират аҳлинигина дўст деб топган ва бошқа ҳар кимга бегона ва ҳар ким унга бегона назари билан қараган бир инсон сизнинг самарасиз, таҳликали дунёингизга аралашса, ўта кетган девона бўлиши керак...

БЕШИНЧИ НУҚТА: Бешта кичик масалага доирдир.

Биринчиси: Дунё аҳли менга дейдиларки: "Бизнинг маданият усулимизни, ҳаёт тарзимизни ва кийиниш қиёфамизни нима учун сен ўзингга татбиқ қилмаётирсан?" Демак, бизга душман экансан-да?"

Мен эса дейман: Ҳой жаноблар! Қайси ҳуқуқ ила менга маданият усулингизни таклиф этмоқдасиз? Ҳолбуки, сиз мени маданият ҳуқуқидан маҳрум қилган каби, ноҳақ беш йил бир қишлоқда одамлар билан кўришишдан ва аралашиб юришдан ман этиб, шу тарзда истиқомат қилдирдингиз. Сургундагиларнинг ҳар бирини шаҳарларда дўст ва ақраболари билан кўриштирдингиз, сўнгра рухсатини берганингиз ҳолда, сабабсиз мени яккалаб қўйиб, бир-икки мартадан ташқари ҳеч бир ҳамшаҳарим билан кўриштирмадингиз. Демак, мени шу миллатнинг вакили ва фуқароси деб ҳисобламайсиз. Қандай қилиб маданият қонунларингизни татбиқ қилишни менга таклиф қилмоқдасиз? Дунёни менга зиндон қилдингиз. Зиндондаги одамга бундай нарсалар таклиф қилинмайди. Сиз менга дунё эшигини беркитдингиз, мен охират эшигини қоқдим, Илоҳий раҳмат очди. Охират эшигида турган одамга дунёнинг чалкаш усул ва одатлари қандай таклиф этилади? Қачон мени озод этиб, мамлакатимга қайтариб, ҳуқуқимни берсангиз, шундан кейингина усулингизни татбиқини исташингиз мумкин.

Иккинчи масала: Дунё аҳли дейдиларки: "Бизга диний ҳукмларни ва иймон ҳақиқатларини таълим берадиган расмий бир доирамиз бор. Сен қай салоҳият билан динни ёймоқдасан? Сен модомики сургунга маҳкум экансан, бу ишларга аралашишга ҳаққинг йўқ".

Жавоб: Ҳақ ва ҳақиқатни чеклаб бўлмайди! Иймон ва Қуръонни қандай қилиб чеклаб қўйиш мумкин. Сиз дунёингиз усулини, қонунини чеклашингиз мумкин, аммо иймон ҳақиқатларини ва Қуръон асосларини расмий шаклда ва ажр эвазига дунё муомалалари суратига солиб бўлмайди. Балки Илоҳий ваҳий бўлган у ҳикматлар холис ният билан ва дунёдан ва нафсоний хоҳишлардан тийилиш билан у файзлар келиши мумкин. Ҳамда сизнинг ўша расмий доирангиз ҳам мени ўз юртимда воиз деб қабул қилди, тайинлади. Мен ул воизликни қабул қилдим, лекин маошини тарк этдим. Қўлимда ҳужжатим бор. Воизлик, имомлик ҳужжати билан ҳар ерда ишлай оламан. Чунки менинг сургуним ноҳақ бўлган. Ҳам модомики сургундагилар уйларига қайтарилган эканлар, эски ҳужжатларимнинг ҳукми давом этади.

Иккинчидан: Мен ёзган иймон ҳақиқатларини тўғридан-тўғри нафсимга хитоб қилганман. Ҳар кимни даъват қилмайман. Балки руҳлари муҳтож ва қалблари ярали бўлганлар ул Қуръоний даволарни излаб топмоқдалар. Фақат тирикчилигим учун, янги ҳарф чиқмасдан аввал, ҳашрга доир бир рисолани чоп эттирдим. Бундан ҳам, менга қарши бўлган ноинсоф эски ҳоким у рисолани тадқиқ қилиб чиқиб, танқид қиладиган бир жиҳат тополмагани учун тегилолмади.

Учинчи масала: Менинг баъзи дўстларим, дунё аҳли менга шубҳали қараганлари учун, дунё аҳлига хуш кўринмоқ учун мендан зоҳиран воз кечадилар, ҳатто танқид қиладилар. Ҳолбуки, айёр дунё аҳли буларнинг воз кечишларини ва мендан четлаб юришларини, ул дунё аҳлига садоқатлиликда эмас, балки бир нави риёкорликда, виждонсизликда қабул қилиб, ўша дўстларимга қарши ёмон назар билан қарайдилар.

Мен эса дейманки: Эй охират дўстларим! Менинг Қуръонга хизматкорлик жиҳатимдан воз кечиб қочмангиз. Чунки, иншааллоҳ, мен сабабли сизга зарар келмайди. Агар, фараз қилсакки, сизга мусибат келадиган ва ё зулм қилинадиган бўлса, мендан воз кечиш билан ундан қутулолмайсиз. У ҳолатингиз билан мусибатга ва даккига янада зиёда лойиқроқ бўласиз. Ўзи нима ҳам борки, ваҳимага тушмоқдасиз?..

Тўртинчи масала: Шу сургундалик давримда кўрмоқдаманки, худфуруш ва сиёсат ботқоғига тушган баъзи инсонлар менга тарафкашона, рақибона назар билан қарамоқдалар. Гўё мен ҳам улар каби дунё жараёнларига алоқадордек.

Ҳой афандилар! Мен иймоннинг жараёнидаман. Қаршимда иймонсизлик жараёни бор. Бошқа жараёнлар билан алоқам йўқ. У одамлардан ажр эвазига ишлаётганлар балки ўзини бир даража маъзур деб билар. Аммо ажрсиз, ҳамият номидан менга қарши тарафкашона ва рақибона вазият олмоқ ва ҳужум қилмоқ ва азият бермоқ ғоят ёмон бир хатодир.

Чунки аввал исботлангани каби, дунё сиёсатлари билан ҳеч алоқам йўқ. Бутун вақтимни ва ҳаётимни иймон ва Қуръон ҳақиқатларига бахшида этганман ва вақф қилганман. Модомики шундай экан, менга азият бериб рақибона ҳужум қилган одам билсинки, бу муомаласи динсизлик ва иймонсизлик номидан иймонга ҳужум қилиш ҳукмига ўтади.

Дунё -модомики фонийдир;

- ҳам модомики умр қисқадир;

- ҳам модомики зарур вазифалар кўпдир;

- ҳам модомики абадий ҳаёт бу ерда қозонилажак;

- ҳам модомики дунё соҳибсиз эмас;

- ҳам модомики шу дунё мусофирхонасининг ғоят Ҳакийм ва Карийм бир Мудаббири бор;

- ҳам модомики на яхшилик ва на ёмонлик жазосиз қолмаяжак;

- ҳам модомики لَا يُكَلِّفُ اللّهُ نَفْسًا اِلَّا وُسْعَهَا нинг маъносига кўра, бажариб бўлмайдиган таклиф йўқдир;

- ҳам модомики зарарсиз йўл зарарли йўлдан афзалдир;

- ҳам модомики дунёвий дўстлар ва мартабалар қабр эшигига қадардир, албатта, энг бахтиёр удирки:

Дунё деб охиратни унутмасин, охиратини дунёга фидо қилмасин, абадий ҳаётини дунё ҳаётини деб бузмасин, маъносиз нарсалар билан умрини зое қилмасин, ўзини мусофир ҳисоблаб, мусофирхона соҳибининг амрларига кўра ҳаракат қилсин, саломат ила қабр эшигини очиб, абадий саодатга кирсин.

{(Ҳошия) Шу "модомикилар" учундирки, шахсимга қарши қилинган зулмларга, сиқувларга парво қилмаётирман ва аҳамият бермаётирман. "Ташвишланишга арзимайди" дея дунёга қўшилмаётирман.}

Дунё аҳли мен каби ожиз, ғариб бир одамдан сабабсиз ваҳимага тушиб, минглаб одам қувватига эга деб хаёл қилиб, мени кўп таъқиқлар остига олганлар. Барланинг бир маҳалласи бўлган Бадрада ва Барланинг бир тоғида бир-икки кеча қолишимга рухсат бермаганлар. Эшитдимки, "Саид эллик минг аскар қувватидадир, шунинг учун эркин қўймаётирмиз", дейдилар.

Мен ҳам дейманки: "Эй бадбахт дунё аҳли! Бор қувватингизни дунё учун ишлатганингиз ҳолда, нега дунёнинг ишини ҳали ҳам билмайсиз? Девона каби мулоҳаза қилмоқдасиз? Агар қўрқувингиз шахсимдан бўлса, эллик минг аскар эмас, балки бир аскар мендан кўра зиёда ишлар қила олар. Яъни, уйимнинг эшигида туриб, менга "Чиқмайсан!" дея олар.

Агар қўрқувингиз маслагимдан ва Қуръоннинг ходимилигимдан ва иймонимдаги маънавий қувватимдан бўлса, эллик минг аскар эмас, янглишдингиз, маслак эътиборига кўра эллик миллион қувватидаман, бохабар бўлинг! Чунки Қуръони Ҳакимнинг қуввати билан сизнинг динсизларингиз билан қўшиб бутун Оврупани майдонга чақираман. Мен нашр этган бутун иймон нурлари ила Уларнинг мусбат фанлар ва табиат деб атаётган мустаҳкам қалъаларини чил парчин қилганман. Уларнинг энг буюк динсиз файласуфларини ҳайвондан паст қилганман. Динсизларингиз ҳам қўшилиб бутун Оврупа тўпланса, Аллоҳнинг тавфиқи ила, мени бу маслагимдан қайтаролмайдилар, иншааллоҳ мағлуб қилолмайдилар!

Модомики шундай экан, мен сизнинг дунёингизга аралашмаётган эканман, сиз ҳам менинг охиратимга аралашмангиз! Аралашсангиз ҳам беҳудадир!

Тақдири Худо қувваи бозу ила қайтмас

Бир ишиқки, Мавло ёқа, пуфламак ила сўнмас.

Мен ҳақимда, мустасно бир суратда, дунё аҳли ҳаддан ташқари ваҳима қилиб, гўё қўрқадилар. Менда кўрилмаган ва кўрилса ҳам сиёсий айбни ташкил этмаган ва туҳмат қилиниши тўғри бўлмаган: шайхлик, буюклик, олийнасаблик, қабила соҳиби, нуфузли, тобелари кўп, ҳамшаҳарлари билан кўришмоқ, дунё аҳволи билан алоқадор бўлмоқ, ҳатто сиёсатга кирмоқ, ҳатто мухолиф бўлмоқ каби менда бўлмаган сифатларни бор деб хаёл қилиб, ваҳимага тушганлар. Ҳатто ҳибсда ва ташқаридаги, яъни улар фикрича афв қилиб бўлмайдиганларни ҳам афв этишни музокара қилишаётган бир паллада, мени деярли ҳар нарсадан ман этдилар. Фано ва фоний бир одамнинг гўзал ва боқий шундай бир сўзи бор:

Зулмнинг замбараги, тўпи, қалъаси бўлса,

Ҳақнинг букилмас қўли, қайтмас юзи бордир.

Мен эса дейман:

Аҳли дунёнинг ҳукми, шавкати, қуввати бўлса,

Қуръоннинг файзи ила ходимида ҳам,

Янглишмас илми, ўчмас сўзи бордир,

Чарчамас қалби, сўнмас нури бордир.

Кўп дўстлар билан бирга, менга назорат қилган бир қўмондон қайта-қайта савол бердиларки: "Нима учун рухсатнома олиш учун мурожаат этмаётирсан? Ариза бермаётирсан?"

Жавоб: Беш-олти сабаб учун мурожаат этмаётирман ва этолмаётирман.

Биринчиси: Мен дунё аҳлининг дунёсига аралашмаганманки, уларнинг маҳкуми бўлсам, уларга мурожаат этсам. Мен Илоҳий тақдирнинг маҳкумиман ва унинг олдида айбим бор, унга мурожаат этаман.

Иккинчиси: Бу дунё тез ўзгариб турувчи бир мусофирхона эканини қатъиян иймон келтириб билдим. Шунинг учун ҳақиқий ватан эмас, ҳар ер бирдир. Модомики ватанимда боқий қолмас эканман, беҳуда у томон талпинмоқ, у ерга бормоқ ҳеч нарсага ярамайди. Модомики ҳар ер мусофирхона экан, агар мусофирхона соҳибининг раҳмати ёр бўлса ҳар ким ёрдир, хар ер ярайди. Агар ёр бўлмаса, ҳар ер қалбга тордир, ҳар ким душмандир.

Учинчиси: Мурожаат қонун доирасида бўлади. Ҳолбуки шу олти ойдан бери менга нисбатан муомалалари ўзбошимча ва ноқонунийдир. Сургун Қонунига кўра менга муомала қилинмади. Маданият ҳуқуқларидан ва балки дунёвий ҳуқуқлардан маҳрум қилинган одам тарзида менга қарадилар. Бундай ноқонуний муомалалар қилганларга қонун номидан мурожаат қилмоқ маъносиз бўлади.

Тўрттинчиси: Шу йил бу ернинг мудири менинг номимдан Барланинг бир маҳалласи ҳукмида бўлган Бадра қишлоғида ҳаво алмаштириш учун бир неча кун қолишимни сўраб, мурожаат этди. Рухсат бермадилар. Бундай аҳамиятсиз эҳтиёжимга рад жавобини берганларга қандай мурожаат этиб бўлади? Мурожаат этилса зиллат ичра фойдасиз бир тазаллул бўлади.

Бешинчиси: Ҳақсизликни ҳақ деб даъво қилганларга ҳақ даъво қилмоқ ва уларга мурожаат этмоқ бир ҳақсизликдир ва ҳаққа нисбатан ҳурматсизликдир. Мен бу ҳақсизликни ва ҳаққа нисбатан ҳурматсизлик қилишни истамайман, вассалом.

Олтинчиси: Дунё аҳлининг менга берган азиятлари сиёсат учун эмасдир. Чунки улар ҳам биладиларки, сиёсатга аралашмайман, сиёсатдан қочаман. Балки, билиб ё билмай, динсизлар фойдасига, менинг динга боғлиқлигим туфайли менга азоб бермоқдалар. Шундай экан, уларга мурожаат этмоқ диндан пушаймон бўлмоқ ва динсизлик маслагини қўлламоқ демакдир.

Ҳам яна, мен уларга мурожаат ва мойиллик қилсам, одил бўлган Илоҳий тақдир мени уларнинг қўли билан азоблайди. Чунки улар мени динга боғлиқлигим туфайли озор бермоқдалар. Тақдир эса менинг диндаги ва ихлосдаги нуқсонларим ва ора-сира риёкорликларим борлиги туфайли мени жазоламоқда. Шундай экан, ҳозирча у қийинчиликдан қутулишнинг чораси йўқ. Агар дунё аҳлига мурожаат этсам, Тақдир дейди: "Эй риёкор! Бу мурожаатингнинг жазосини чек!" Агар мурожаат этмасам, дунё аҳли дейди: "Бизни тан олмаётирсан, қийноқда қол!"

Еттинчи сабаб: Маълумки, бир маъмурнинг вазифаси ижтимоий ҳайъатга зарарли шахсларга йўл бермаслик ва фойдали инсонларга ёрдам бермоқдир. Ҳолбуки, мени назорати остига олган маъмур, қабр эшигида турган, мусофир бир кекса одамга мен "Ла илаҳа иллаллоҳ" калимасидаги иймоннинг латиф бир завқини изоҳ қилаётган вақтим, худди бир катта жиноят устида ушлагандек, кўпдан бери ёнимга келмагани ҳолда, худди мен бир гуноҳ иш қилаётгандек, ўша вақт ёнимга келди. Ихлос билан тинглаётган ул бечорани ҳам маҳрум қилди. Мени ҳам ғазабга келтирди. Ҳолбуки, бу ерда баъзи одамлар бор бўлиб, у буларга аҳамият бермасди. Ҳатто, бу одамлар беадабликлар қилиб ва қишлоқнинг ижтимоий ҳаётини заҳарлайдиган вазиятга келганларида, у буларга илтифот қилиб, тақдирлай бошлади.

Ҳам яна маълумдирки, зиндондаги юзта жинояти бўлган бир одам, назорат қилувчи хоҳ бошлиқ бўлсин, хоҳ аскар бўлсин, ҳар доим у билан кўриша олади. Ҳолбуки, бир йилдирки, ҳам раис, ҳам ҳукумат назоратчиси қилиб тайинланган икки муҳим зот неча бор хонамнинг олдидан ўтиб юрганлари ҳолда, ҳечам ва асло на мен билан кўришдилар, на ҳолимни сўрадилар.

Мен аввалига ўйлагандимки, адоватлари борлигидан яқинлашмаётирлар. Сўнгра маълум бўлдики, ваҳимага тушганларидан, гўё мен уларни еб қўядигандек қочаётган эканлар. Мана шу одамлардек ходимлари ва маъмурлари бўлган ҳукуматни ҳукумат дея маржи деб таниб мурожаат этмоқ ақлдан эмас, беҳудага хор бўлишдир.

Эски Саид бўлганда эди, Антара каби шундай деган бўларди:

Эски Саид йўқ. Янги Саид эса дунё аҳли билан кўришишни маъносиз деб билади. "Дунёлари бошларини есин! Нима қилсалар қилсинлар! Маҳкама-и Куброда улар билан бирга муҳокама бўламиз!"- дейди, сукут сақлайди.

Мурожаат қилмаганим сабабларидан саккизинчиси: "Ношаръий бир муҳаббатнинг натижаси марҳаматсиз бир адоватдир" дейилган қоидага кўра, одил бўлган Илоҳий тақдир, лойиқ бўлмасалар-да, мен майл кўрсатган шу дунё аҳлининг золим қўли билан мени азоблаётир. Мен ҳам бу азобга ҳақдорман деб сукут сақлаётирман. Чунки Жаҳон урушида Кўнгиллилар полкининг қўмондони ўлароқ икки йил уришдим, жанг қилдим. Армия қўмондони ва Анвар Пошшонинг тақдирлашлари остида қийматли талабаларимни, дўстларимни фидо этдим. Яраланиб асир тушдим.

Асирликдан қайтгач, "Хутувоти Ситта" каби асарларим билан ўзимни таҳликага солиб, Инглизларнинг Истамбулга ҳужум қилаётган онида, Инглизларнинг бошларига урдим. Ҳозирда мени исканжали ва сабабсиз асирликка олганларга ёрдам қилгандим.

Улар ҳам менга ўша ёрдамимнинг қаршилигини бу тарзда бераётирлар. Уч йил давомида Русиядаги асирликда чеккан заҳмат ва қийинчиликларимни бу ерда бу "дўстларим" менга уч ойда чектирдилар. Ҳолбуки, руслар менга Курд Кўнгиллилари қўмондони суратида, ҳамда казакларни ва асирларни ўлдирган ғаддор одам назарида қараганлари ҳолда, мени дарсдан ман этмадилар. Ҳибсдошларим бўлган тўқсон асир зобитларнинг аксарият қисмига дарс берардим. Бир марта рус қўмондони келди, тинглади. Туркча билмагани учун сиёсий дарс деб ўйлади ва бир гал ман қилди. Сўнгра яна изн берди. Яна айни ўша казарманинг бир хонасини масжид қилдик. Мен имомлик қилардим. Ҳеч қаршилик қилмадилар ва тўпланишдан ман қилмадилар. Мени бошқалар билан кўришиб туришдан маҳрум қилмадилар.

Ҳолбуки, бу "дўстларим", гўё ватандошларим ва диндошларим ва уларнинг иймоний манфаатлари учун мен жон куйдирган одамлар, ҳеч бир сабаб бўлмай туриб, сиёсатдан ва дунёдан алоқамни узганимни била туриб, уч йил эмас, олти йил мени азобли асорат остига олдилар, мулоқотдан ман этдилар. Ҳужжатим бўлгани ҳолда, дарс беришдан, ҳатто хонамда хусусий дарс қилишимни ҳам ман этдилар. Мактуб орқали алоқадан ҳам тўсдилар. Ҳатто ҳужжатим бўлгани ҳолда, ўзим таъмирлаган ва тўрт йил имомлик қилган масжидимдан мени ман этдилар. Энди яна жамоат савобидан маҳрум қилмоқ учун, доимий жамоатим ва охират қардошларим бўлган махсус уч одамга ҳам имомлик қилишимни қабул этмаётирлар.

Ҳам ўзим истамаганим ҳолда, биров мени яхши деса, менга назорат қилаётган маъмурнинг ғаши келиб, ғазаби қайнайди. "Нуфузини синдираман" дея виждонсизларча тадбирлар қилмоқда.

Хуллас, одам бундай вазиятда Жаноби Ҳақдан бошқа кимга мурожаат этиши мумкин? Ҳокимнинг ўзи қораловчи бўлса, албатта унга шикоят қилинмайди. Қани кел сен айтчи, бу ҳолга нима десак бўлади? Сен нима десанг де. Мен дейманки, бу "дўстларим" ичида кўп мунофиқлар бор. Мунофиқ кофирдан баттардир. Шунинг учун кофир Рус менга чектирмаганини чектирмоқдалар...

Ҳой бадбахтлар! Мен сизга нима қилдим ва нима қилмоқдаман? Иймонингизни қутулиши ва абадий саодатингиз учун хизмат қилмоқдаман! Демак, хизматим холис ва Аллоҳ учун бўлмабди-ки, аксул-амал бўлмоқда. Сизлар бунга жавобан, ҳар фурсатда мени ранжитмоқдасиз. Албатта Маҳкама-и Куброда сиз билан кўришажакмиз.

дейман.

Саид Нурсий

* * *