LAMAʻAT
Bu "Lamaʻat" nomli asarning boshqa devonlar kabi bir tarzda bir-ikki mavzuni yoritmaganining sababi: Eski asarlaridan "Haqiqat Urugʻlari" nomli qisqacha hikmatlarni bir daraja izohlash uchun, nasriy yozilgan, hamda boshqa devonlar kabi xayolotga, mezonsiz hissiyotga berilmagan. Boshdan oxirigacha mantiq bilan Qur'oniy va iymoniy haqiqatlar boʻlib, yonidagi jiyani kabi ba'zi talabalariga bir ilmiy darsdir. Balki iymoniy va Qur'oniy darsdir. Ustozimizning boshdagi ifodasida aytganidek, biz ham nazm va she'rga hech istagi yoʻqligi va ular bilan shugʻullanmaganini tushundir. وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ sirrining bir namunasini koʻrsatadi.
Bu asar bir qancha ishlar va Dorul Hikmatdagi xizmat ichida, Ramazonda yigirma kun, kunda ikki yoki ikki yarim soat ishlab, nazmiy kabi yozilgan. Bu qadar qisqa vaqtda va nazmiy sahifa oʻn sahifa qadar qiyin boʻlgani uchun, birdan diqqatsiz, tahrirsiz aytilgan, chop etilgan. Nazdimizda Risola-i Nur hisobiga bir gʻaroyib asar boʻlgan. Hech qanday nazmli devon, bu kabi qiyinchiliksiz, nasr tarzida oʻqib boʻlmaydigandek koʻrinadi. Inshaalloh bu asar vaqti kelib Risola-i Nur shogirdlariga bir navi masnaviy boʻladi. Bu asar, oʻzidan oʻn yil soʻngra chiqqan va yigirma uch yilda tamomlangan Risola-i Nurning muhim boʻlimlariga gʻaybiy ishorat qilgan xushxabarli mundarija hisoblanadi.
اَلْمَرْءُ عَدُوٌّ لِمَا جَهِلَ qoidasiga asosasn, men ham nazm va qofiyani bilmaganim uchun, unga qiymat bermas edim. Ochiq ifodani qofiyaga fido qilish tarzida haqiqatning suratini nazmning xohishiga koʻra oʻzgartirishni hech istamasdim. Bu qofiyasiz, nazmsiz kitobda eng oliy haqiqatlarga eng tartibsiz libos kiydirdim.
Avvalo: Yanada yaxshisini bilmas edim. Faqat ma'noni oʻylar edim.
Ikkinchidan: Jasadni libosga koʻra yoʻnib randalagan shoirlarga tanqidimni koʻrsatishni istadim.
Uchinchidan: Ramazonda qalb bilan birga nafsni ham haqiqatlar bilan mashgʻul qilish uchun bolalarcha bir uslub ixtiyor etildi.
Faqat ey qori!
Men xato qildim, e'tirof etaman. Sen esa also xato qilma! Yirtiq uslubga qarab oliy haqiqatlarni e'tiborsizlik bilan hurmatsizlik qilma!
Ey qori!
Oldindan shuni e'tirof etamanki: Xat va nazm sanʻatida iste'dodimdan juda shikoyat qilaman. Hatto hozir ismimni ham toʻgʻri yoza olmayman. Nazm va vazn esa, umrimda qisqa yozuv ham yoza olmaganman. Birdaniga zehnimga nazmda yozishga qattiq bir istak keldi. Sahobalarning gʻazovotiga doir kurdcha قَوْلِ نَوَالَاسِيسَبَانْ nomli bir doston bor edi. Ruhim uning ilohiy tarzidagi tabiiy nazmida lazzatlanar edi. Men ham oʻzimga maxsus uning nazm tarzini ixtiyor etdim. Nazmga oʻxshash bir nasr yozdim. Lekin vazn uchun qat'iyan oʻzimni qiynamadim. Istagan odam, nazmni esga keltirmasdan qiyinchiliksiz, nasr tarzida oʻqishi mumkin. Ma'no tushunilishi uchun nasr tarzida ham qarash kerak. Har qit'ada ma'no bogʻi bor. Qofiyada toʻxtanilmasin. Qalpoq popuksiz boʻladi, vazn ham qofiyasiz boʻladi, nazm ham qoidasiz boʻladi. Oʻylashimcha, lafz va nazm, san'at jihatidan jozibador boʻlsa, e'tiborni oʻzi bilan mashgʻul qiladi. Nazarni ma'nodan burmaslik uchun sochilgan holi yanada yaxshi.
Bu asarimda ustozim - Qur'ondir. Kitobim, hayotdir. Tinglovchim, yana oʻzimman. Sen esa, ey qori, eshituvchisan. Eshituvchining tanqid qilishga haqqi yoʻq, yoqtirganini oladi, yoqtirmaganiga tegmaydi. Bu asarim ushbu muborak Ramazonning fayzi {(*) Hatto tarixi نَجْمُ اَدَبٍ وُلِدَ لِهِلَالَىْ رَمَضَانَ chiqqan. Ya'ni: "Ramazonning ikki hilolidan chiqqan bir adab yulduzidir." (Bir ming uch yuz oʻttiz yetti boʻladi.)} boʻlgani uchun, umid qilamanki, inshaalloh din qardoshimning qalbiga ta'sir etadi-yu, tili menga bir magʻfirat duosi baxsh etadi yoki bir Fotiha oʻqiydi.
{(**) Bu qit'a u kishining imzosi.}
Yiqilgan bir mozorimki, yigʻilgandir ichida
Saiddan yetmish toʻqqiz mayyit {(***) Jism xar yili ikki marta yangilangani uchun, ikki Said oʻlgan degani. Bu yil Said yetmish toʻqqiz yoshda. Xar yil bir Said oʻlgan degani boʻlib, Said bu tarixga qadar yashaydi.} gunohlar bilan azobga.
Saksoninchi boʻlgan mozorga bir mozor tosh.
Birgalikda yigʻlaydi {(****) Yigirma yil keyingi, hozirgi holni avvaldan sezish hissi bilan his qilgan.} Islom yoʻqotishlariga.
Mozor toshim mayyitlarga toʻla nola qilar mozorim bilan
Ravonaman yaqin kelajakdagi oxirat makoniga.
Aniq bilaman: Istiqbol samovoti, Osiyo qitʻasi
Birga boʻlar taslim Islom nurli qoʻliga.
Zero iymonning barakotli oʻng qoʻli
Insonlarga berar ishonchu omon.
Shu koinot tamomi bilan muazzam burhondir. Gʻayb tili, guvohlik qilgan tasbehhondir, muvahhiddir. Ha, tavhidi Rahmon bilan, baland bir ovoz bilan zikr qiladiki:
LA ILAHA ILLA HU.
Butun zarralar hujayralari, butun asoslari va a'zosi alohida zokir tildir, birgalikda baland ovoz bilan aytar:
LA ILAHA ILLA HU.
U tillarda farqlilik bor, ovozlarda martabalar bor. Faqat uning zikri, uning ovozi bir nuqtada toʻplar:
LA ILAHA ILLA HU.
Bu bir buyuk til boʻlib, baland ovoz bilan etar zikr, butun boʻlimlari, zarralari past ovozlari bilan, yuksak ovoz bilan birgalikda der:
LA ILAHA ILLA HU.
Bu olam zikr halqasi ichida juzʻ oʻqir, bu Qur'on porloq nurini. Butun ruhlilar fikr etar:
LA ILAHA ILLA HU.
Bu Furqoni Jalilushshon u tavhidga notiq burhon, butun oyatlar sodiq lison. Iymon chaqmogʻi nurlari birgalikda der:
LA ILAHA ILLA HU.
Quloqni gar qoʻysang, bu Furqonning bagʻriga, chuqur-chuqurlardan yaqqol eshitasan, samoviy bir sado der:
LA ILAHA ILLA HU.
U ovozdir gʻoyat ulugʻ, oʻta jiddiy, haqiqiy juda samimiy, ham yaqin doʻst, ishontiruvchi va burhon bilan jihozlangan. Takroran der:
LA ILAHA ILLA HU.
Shu nuroniy burhonda, olti jihati shaffof boʻlib, ustida naqshli gular bilan bezalgan i'joz tamgʻasi. Ichida porlagan nuri hidoyat der:
LA ILAHA ILLA HU.
Ha, ostida toʻqilgan nozik mantiq va burhon, oʻngida aqlni gapirtirish, shoxlari xar tarafga osilgan, zehnlar "Sodaqta" der:
LA ILAHA ILLA HU.
Oʻng tomon shimolida etar vijdonni guvoh. Oldida husni xayr, nishonida saodat. Uning kaliti xar dam:
LA ILAHA ILLA HU.
Oʻng tomoni orqasida unga tirgak samoviydi, vahyi asli Rabboniy. Bu olti jihat nurli, burjlarida koʻrinar:
LA ILAHA ILLA HU.
Ha oʻgʻri vasvasa, tasavvur bilan shubha yoʻli, qanday haddi sigʻar u dinsiz, kira olsin bu nurli qasrga. Ham porlagan, qal'a suralar yuksak, xar kalima notiq farishta:
LA ILAHA ILLA HU.
Qur'oni Azimushshon bir tavhid dengizi. Bitta tomchi, misol uchun birgina Ixlos Surasi, sanoqsiz ramzlaridan faqat qisqa bir ramzidir. Butun shirk koʻrinishlarini rad etar, hamda yetti turdagi tavhidni etar isbot, uchi manfiy, uchi musbat bu olti jumlada birdan:
Birinchi jumla: قُلْ هُوَ qarina-belgisiz ishoradir. Demak umumiylashtirishga aniqlanadi. U ta'yinda taayyun bor. Ey, La Huva Illa Hu.
Bu koʻringan tavhidga bir ishoratdir. Haqiqatni koʻrgan nazar tavhidga koʻmilar boʻlsa, der: La Mashhuda Illa Hu
Ikkinchi jumla: اَللهُ اَحَدٌ boʻkib, tavhidi uluhiyatni tushuntiradi. Haqiqat, haq tili der:
La Ma'buda Illa Hu.
Uchinchi jumla: اَللهُ الصَّمَدُ dir. Ikki tavhid javhariga sadaf. Birinchi dur: Tavhidi Rububiyat. Ha, koinot nizomi tili der:
La Xoliqa Illa Hu.
Ikkinchi dur: Tavhidi Qayyumiyat. Ha, butun koinotda, vujud va ham davom etishda, taʻsir qiluvchiga ehtiyoj tili der:
La Qayyuma Illa Hu.
Toʻrtinchi: لَمْ يَلِدْ dir. Bir jaloliy tavhid yopiq. Shirk koʻrinishlarini rad qilar, kufrni kesar ajratmasdan.
Ya'ni oʻzgarish, yo nasl qoldirgan, yo boʻlakka ajralgan albat na Xoliqdir, na Qayyumdir, na Iloh.
Farzand fikri, tavallud kufrini لَمْ rad etar, birdan kesib otadi. Bu shirk sabab boʻlgan aksar inson gumroh.
Iso (A.S.) yo Uzayrning, yo farishtalar, yo aqllarning tavallud shirki avj oladi inson sinfida goh goh.
Beshinchisi: وَلَمْ يُولَدْ Bir tavhidi sarmadiy ishorati shunday: Vojib, qadim, azaliy boʻlmasa, boʻlmas Iloh.
Ya'ni: Yo muddatli yaratiq boʻlsa, yo moddadan tavallud, yo bir asldan ajralgan boʻlsa, albatta boʻlmas bu koinotga tayanch.
Asbobparastlik, yulduzparastlik, sanamparastlik, tabiatparastlik shirkning turlaridir, zalolatda alohida choh.
Oltinchi: وَلَمْ يَكُنْ Bir qamrovli tavhiddir. Na zotida tenggi, na ishida sherigi, na sifatlarida oʻxshashi لَمْ lafziga qaraydi.
Bu olti jumla ma'nan bir-biriga natija, bir-birining burhoni, silsilaviy burhonlar, tizilgan natijalar shu surada joylashgan.
Demak Ixlos surasida oʻz miqdori qomatida silsilali, ham tizilgan oʻttiz sura joylashgan, bu bularga yigʻilgan joyidir.
Azamat izzati taqozo qiladiki, moddiy sabablar qudrat qoʻlining pardachisi boʻlsin, aql koʻziga.
Tavhid va jalol iqtizo qiladiki: moddiy sabablar haqiqiy taʻsirdan qoʻlini tortgan boʻlsin {(*) Haqiqiy ta'sirdan qoʻlini tortishi, ijod-yaratishga qoʻshilmasin deganidir.} qudrat ishida.
Vujudning chegara tortilmas turli nav'larini, chegaralangan boʻlmaydi, sigʻmaydi bu shahodat olamiga.
Jismoniy olam bir tantanali parda kabi, shu'la sochgan gʻaybiy olamlar ustida.
Nuqsonsiz san'at asari, fitratning xar burchagida ochiq oydin rad qilar sabablar ijodini.
Qalam uchi bilan qilingan naqsh, ayni qudrat, yaratilishning xar nuqtasida zarurat darajasida vositalar vujudini rad qiladi.
Butun koinotda birdamlik sirri yashirin va yoyilgan. Ham tomonlar javob berishi, ham yordamlashish koʻrsatar.
Faqat olamshumul qudrat qildirar, zarrani xar oʻlchovi bilan yaratib joylashtirar.
Olam kitobining xar satri bilan xar jonli harfi, ehtiyoj yoʻnaltirar, tanishtirar.
Har qayerdan kelsa-kelsin ehtiyoj nidosiga labbayk deydi, tavhid sirri nomiga atrofni gaplashtirar.
Jonlilar xar harfi, xar bir jumlaga yuzlangan alohida yuzni, hamda qaragan alohida koʻzni qaratar.
Quyosh bir mevali, silkinadi tushmasin deb tortishuvchi sayyor mevalari.
Gar lol boʻlib toʻxtasa, tortishish qochar, yigʻlar fazoda intizomli tortishuvchilar.
Pashshaning koʻzini yaratgan mutlaqo quyoshni, ham somonyoʻlin yaratar.
Burganing me'dasini tartibga solgan mutlaqo, quyosh tizimini tizgan.
Koʻzda koʻrish, me'dada ham ehtiyojni oʻrnatgan mutlaqo, samo koʻziga ziyo surmasi surtgan, zamin yuziga ozuqa dasturxoni yozgan.
Koinotning qaragin ta'lifida i'joz bor. Butun tabiiy sabablar farazan
Boʻlsa xar biri qodir bir xohlaganini qiladigan.
U moʻjizaga oʻta ojizlik bilan boʻysunib
Sajda qilib,
Bir zotiy qudratdir, ham azaliy, ojizlik xalal bermas.
Unda martabalar yoʻq, mone'lar aralashmas. Istasa butun, istasa qism nisbat farq aylamas.
Chunki hamma narsa bogʻliqdir hamma narsa bilan. Kim hamma narsani qila olmasa bir narsani ham qila olmas.
Tasbeh kabi nazm aylayib koʻtaradi yerimiz, quyosh, yulduzlarni, chegaralay olmas
Shu fazoning boshiga, ham koʻksiga taqadigan quvvatli qoʻlga bir kishi sohib boʻlmasa
Dunyoda hech narsani yaratdim deb da'vo qilib, bor etish iddiaosi qila olmas.
Oʻlim aralash uyqu orqali qishda uvushgan chivinni tiriltirish qudratga ogʻir emas.
Dunyoning oʻlimi ham, tiriltirish ham shunday. Butun ruh sohiblarini tiriltirish unda ortiq nozlanmas.
Emas qilgan tabiat, balki qilingan. Emas naqqosh, u balki bir naqshdir.
Emas qiluvchi, u qilingan. Emas manbaʻ, u uskuna.
Emas tartiblagan, u nizomdir.
Emas qudrat, u qonundir. Iroda sifatining qonunidir, emas haqiqiy borliq.
Vijdonda joylashgan, bir tortishish va jazba. Bir tortuvchining tortishi bilan doim tortishadi.
Jazbga tushar shuur sohibi, gar Zuljamol koʻrinsa. Etsa tajalliy doim koʻz qamashtiruvchi behijob.
Bir Vojibul Vujudga, Sohibi Jalol va Jamol, shu shuurli yaratilish qat'iy guvoh zamini.
Bir guvohi tortish, ham boshqasi tortishish.
Mizojda yolgʻon yoʻqdir, nima desa toʻgʻridir. Urugʻning tili,
Koʻkarish mayli der: "Men, unib chiqib mevador..." Toʻgʻri chiqar bayoni.
Tuhum ichida chuqur chuqur soʻylar hayot istagi
der: "Men joʻja boʻlaman, izni Ilohiy boʻlsa." Sodiq boʻlar lisoni.
Bir hovuch suv, temir toʻp ichida agar niyat qilsa muzlashni. Sovuq vaqtda
Ichidagi yoyilish mayli der: "Kengay, menga endi kerak kengroq joy". Bir amri beomon.
Metin temir urinar, uni yolgʻon chiqarmas. Balki unda toʻgʻrilik, hamda qalbdan toʻgʻrilik
U temirni parchalar. Bu istaklar birma bir yaratilishdagi qonun, bir bir hukmi Yazdoniy,
Alohida tabiiy qonun, bir bir iroda jilvasi. Irodai Ilohiy, borliqlar idorasi
Amrlari shulardir: Bitta-bitta yoʻnalish, bitta-bitta boʻysunish Rabboniy amrlarga.
Vijdondagi tajalliy aynan shunday jilvadir, tortishish va tortilish ikki musaffo jonni.
Ikki yaltiroq shisha, aks etar ichida Jamoli Loyazaliy, hamda nuri iymoniy.
Chumolini amirsiz, arilarni raissiz qoldirmagan azaliy qudrat, albatta
Insonni ham qoldirmas shariatsiz, nabiysiz. Olam nizomi sirri, shunday istar albatta.
Bir me'rojiy karomat bilan farishtalar, haqiqatda koʻrdilar shubhasiz bir nubuvvatda muazzam bir valiylik bor.
U porloq zot, buroqqa minib chaqmoq boʻlgan. Oy kabi toʻliq, nur olamini ham koʻrgan.
Bu shahodat olamida tarqalgan insonlarga hissiy buyuk bir moʻ'jiza اِنْشَقَّ الْقَمَرُ oyati.
Bu me'rojdir, ruhlar olamidagi yashovchilarga eng buyuk bir moʻ'jiza سُبْحَانَ الَّذِٓى اَسْرٰى oyati.
Kalimai shahodatning bordir ikki kalomi. Bir-biriga shohiddir, ham dalil va burhondir.
Birinchisi ikkinchiga bir burhoni limmiydir (taʻsir qiluvchidan ishga olib borgan dalil). Ikkinchisi avvalga bir burhoni inniydir (ishdan ishni qiluvchiga olib borgan dalil).
Hayot vahdat nuridir. Shu koʻplikda tavhid tajalliy qilar. Ha, bir vahdatning jilvasi qilar koʻplarni bitta va yakto.
Hayot bir narsani hamma narsaga qilar molik. Hayotsiz narsa, unga nisbat yoʻqlikdir jumla ashyoda.
Ruh bir nuroniy qonundir, moddiy vujud kiygan bir nizomdir, shuurni boshiga taqqan.
Bu mavjud ruh, aqlga sigʻar qonunga boʻlgan ikki qardosh, ikki yoʻldosh.
Sobit va ham doim tabiiy qonunlar kabi, ruh ham ham qonunlar olami, ham iroda vasfidan kelar.
Qudrat hissiy vujud kiydirar, shuurni boshiga taqar, bir sayyor maʻnaviy borliqni u javharga sadaf qilar.
Agar turlardagi qonunlarga Xoliq qudrati moddiy vujud kiydirsa, xar biri bir ruh boʻlar.
Gar vujudni ruh chiqarsa, boshidan shuurni tushirsa, yana oʻlmas qonun boʻlar.
Ziyo bilan hayotning har biri, mavjudotning kashf qiluvchisidir. Qara nuri hayot boʻlmasa,
Vujud yoqʻlik aralash, balki hechlik kabidir. Ha, gʻarib, yetimdir, hayotsiz gar oy boʻlsa.
Gar borliq mezoni bilan chumolini oʻlchasang, undan chiqqan koinot sayyoramizga sigʻmas.
Menimcha dunyo jonlidir, boshqalarning fikricha mayyit boʻlgan kurrani gar keltirib qoʻysang
Chumoli qarshisiga, u shuurli boshining yarmi ham boʻla olmas.
Nasroniyat yo soʻnadi yo soflashadi. Islomga taslim boʻlib qurolini taslim qiladi.
Takror takror yirtildi, protestanlikgacha keldi, protestanlikda koʻrmadi unga yaxshilik beradi.
Parda yana yirtildi, mutlaq zalolatga tushdi. Bir qismi lekin, biroz yaqinlashdi tavhidga, unda qutulish topadi.
Tayyorlanar hozirdan {(*) Bu dahshatli Harbi Umumiy natijasidagi holatga ishorat qiladi. Balki Ikkinchi Harbi Umumiydan toʻliq xabar beryapti.} yirtilishni boshladi. Soʻnmasa poklanib Islomga tobe' boʻladi.
Bu bir sirri azimdir, unga ramzu ishorat, Faxri Rusul degandir: "Iso Shariatim bilan amal qilib ummatimdan boʻladi".
Mashxur voqe'ada, Iydning hiloliga qarardi katta jamoat. Hech kim hech narsa koʻrmadi.
Katta yoshli keksa: "Koʻrdim", deb qasam ichdi. Xolbuki koʻrgani, kiprigining yoysimon oq qili edi.
U qil boʻldi uning hiloli. U yoysimon qil qayerda? Hilol oy qayerda? Gar anglasang bu ramzni:
Zarralardagi harakatlar, aql kiprigi boʻlgan zulmatdor qillardir, moddiy koʻzni koʻr qilar.
Sinflarni tashkil qilgan yaratganni koʻra olmas, tushar boshiga zalolat.
U harakat qayerda? Koinot tartiblovchisi qayerda? Uni unga farazga asir boʻlish qavat qavat imkonsiz!
Ummatdagi jumhurni, ham avomning barchasi, burhondan koʻra manbaʻdagi muqaddas itoat istagi berar, boysunishga chorlar.
Shariatning yuzdan toʻqsoni, shar'iy hukmlar, diniy zaruratlar alohida olmos ustundir.
Ijtihodiy, ixtilofli, tafsilotli masalalar, yuzdan faqat oʻn boʻlar. Toʻqson olmos ustunni, oʻn oltinning sohibi
Xaltasiga qoʻyolmas, unga tobe' qilolmas. Olmoslarning ma'dani: Qur'on va ham Hadisdir. Uning mulkin u yerdan, xar zamon istash kerak.
Kitoblar, ijtihodlar Qur'onning oynasi, yoki durbin boʻlishi kerak. Soya, vakil istamas u Moʻ'jiza bayon Quyoshdan.
Inson yaratilishi mukarram boʻlganidan, qasddan haqni qidirar. Ba'zan kelar qoʻliga, botilni haq deb oʻylar, qoʻyniga yashirar.
Haqiqatni qazarkan ixtiyori xoriji boshiga zalolat tushar, haqiqatdir deb oʻylar, boshiga qoʻyar.
Zuljalol Qudratining juda koʻpdir oynalari. Har biri boshqasidan shaffofroq va xush va goʻzalroq derazalar ochadi bir misol olamiga.
Suvdan havoga qadar, havodan efirga, efirdan misolga, misoldan ruhlarga, ruhlardan vaqtga, vaqtdan xayolga,
Xayoldan fikrgacha turli oynalar, doimo koʻrinadi sayyor ishlar. Qulogʻing bilan nazar qil havo oynasiga: Yakka kalima, boʻlar million kalima!
Ajib nusxa koʻpaytirar qudratning qalami, bu koʻpayish sirri.
Oynada koʻrinish, toʻrt suratga boʻlinadi: Yo faqat surat, yo barobar xosiyat, yo koʻrinish ham mohiyat shuʻlasi, yo mohiyat, surat.
Agar misol istasang, mana inson va quyosh, farishta va kalima. Qattiq narsa timsollari, oynada boʻlar alohida harakatlanar mayyit.
Bir nuroniy ruhning, oʻz oynalarida timsollari boʻladi alohida bogʻlangan jonli. Ayni boʻlmasa agar, boshqasi ham emas
Alohida tarqalgan nur. Gar quyosh jonli boʻlganda, boʻlar harorati hayoti, ziyo uning shuuri. Bu hislarga sohibdir oynada timsoli.
Demak budir sirlar kaliti: Jabroil ham Sidrada, ham surati Dihyada majlisi Nabaviyda,
Ham kim bilar necha yerda! Azroilning bir onda Alloh bilar necha yerda, ruhlarni qabz etadi. Paygʻambarning bir onda,
Ham avliyolar kashfida, ham sodiq tushlarda ummatiga koʻrinar, ham hashrda barcha bilan shafoat qilib koʻrishar.
Valiylarning abdali, koʻp yerlarda bir onda zuhur etar, koʻrinar.
Ijtihodning shartini qoʻlga kiritgan xar iste'dodli kishi, qiladi nafsi uchun, nass boʻlmaganda ijtihod. Unga lozim, gʻayrga tatbiq etolmas.
Ummatni da'vat bilan sharʻiy hukm oʻrnata olmas. Tushunishi shariatdan boʻlar, lekin shariat boʻlolmas. Mujtahid boʻlishi mumkin, faqat sharʻiy hukm oʻrnatuvchi boʻlolmas.
Ijmo' bilan jumhurdir, shar'iy tamgʻa qoʻyadi. Bir fikrga chaqirish, jumhurning quvvatli qabuli, ilk sharti boʻladi.
Yoʻqsa u hukmga chaqirish bid'atdir, rad etilar. Ogʻziga tiqilar, unda boshqa chiqolmas.
Zulmatli bilimdonlar bu soʻzni bilishi kerak: Qalb ziyosisiz boʻlmas fikr nuri munavvar.
U nur bilan bu ziyo birlashmasa zulmatdir, zulm va jaholat sochar. Nurning libosini kiygan bir yolgʻonchi muzavvar.
Koʻzingda bir nahor bor, lekin oppoq, qorongʻu. Ichida bir qora bor, bir munavvar kecha.
U ichida boʻlmasa, yogʻ boʻlagi koʻz boʻlmas, sen ham hech narsa koʻrmaysan. Basiratsiz koʻz esa qiymati boʻlmas.
Gar oq fikrda qalbda asos nuqta yoʻq, miyadagi qorishma ilm, basirat boʻlmas. Qalbsiz oqil boʻlolmas.
Miyada martabalar bor, bir-biriga qorishgan, hukmlari turlicha. Avval hayol boʻladi, soʻngra tasavvur kelar,
Soʻngra kelar aql yuritish, soʻngra tasdiq qiladi, soʻngra aniq ishonch boʻladi, soʻngra kelar tarafdorlik, soʻngra e'tiqod kelar.
E'tiqoding boshqadir, tarafdorliging boshqa. Xar biridan chiqar bir holat. Sogʻlomlik e'tiqoddan,
Taassub tarafdorlikdan, amrga boʻysunish aniq ishonchdan, tasdiqdan tarafdorlik, aql yuritishda betaraf, tasavvurda bebahra.
Hayolda safsata hosil boʻlar, butunlashtirishga agar boʻlmas qodir.
Botil narsalarni goʻzal tasvir qilishlik, har damda
Sof zehnlarni yaralaydi, ham toʻgri yoʻldan chiqaradi.
Haqiqiy olim murshid qoʻy boʻlar, qush boʻlmaydi. Samimiy berar ilmin.
Qoʻy berar qoʻzisiga hazm boʻlgan musaffo sut.
Qush berar bolasiga ogʻzidagi qaydini.
Boʻlaklarning toʻplami, butunning boʻlish shartidir. Yoʻqlik esa, boʻladi bir bolak yoʻqligi bilan, buzgʻunchilik osonroq boʻladi.
Shuning uchun: Ojiz odam, ijobiy ish qilishga hech yaqinlashmas. Manfiy harakat, doim buzgʻunchi boʻlar.
Hikmatdagi dasturlar, hukumatda qonunlar, haqda boʻlgan qonunlar, kuchdagi qoidalar bir-biri bilan boʻlmasa birdam va yordamchi:
Odamlar koʻpchirigida na mevali va taʻsirli boʻladi. Shariatda shao'ir (Islom belgilari, amallar va ibodatlar) qolar chetda, ishlatmas. Insonlar ishida boʻlmas, tayanch va ishonch.
Shunday vaqt boʻladiki zid, oʻz ziddini yashirar. Siyosat tilida lafz, ma'noning ziddidir. Adolat bosh kiyimin {(*) Bu zamonni aynan koʻrgandek gapirgan.}
Zulm boshiga qoʻygan. Gʻurur libosini, xiyonat arzon kiygan.
Jihod va ham gʻazotga, isyon ismi taqilgan. Hayvoniy tuygʻularga asirlik, shaytoniy istibdodga hurriyat deb nomlangan. Zidlarda oʻxshash boʻlgan, koʻrinishda oʻzgarish, ismlarda qorishiq, maqomlarda aralash joy oʻzgarish.
Manfaat ustida charxi qurilgan hozirgi siyosat, yirtuvchi, jonvor.
Och boʻlgan jonvorga sevgi koʻrsatsang, marhamatini emas, ishtahasini ochar.
Soʻngra qaytib keladi, tirnogʻining, ham tishining kirasini sendan istar.
Hayvonning aksiga, insondagi tuygʻular, yaratilishdan chegaralanmagan. Unda chiqqan yaxshilik va yomonlik, bitmaydi.
Undagi oʻzini oʻylash, bundan chiqqan xudbinlik, gʻurur, qaysarlik birlashsa, shunday gunoh boʻladiki {(**) Bunda ham bir gʻaybiy ishorat bor.} insoniyat hozirgacha unga nom topmagan. Jahannamning kerakligiga dalil boʻlgani kabi, jazosi ham faqat Jahannam boʻladi.
Yana masalan: Bir odam bir yolgʻonchi gapini toʻgʻri koʻrsatish uchun, Islomning falokatini qalban orzu qiladi.
Davr koʻrsatdiki: Jahannam keraksiz boʻlmas, Jannat arzon emas.
Xoslardagi fazilatlar haqiqatda tavozuga sabab, kamtarlikka. Boʻlgan afsuski bosimga sabab,
Takabburga ham asos. Faqirlardagi kuchsizlik, omilardagi faqirlik, haqiqatda sababdir ehson va marhamatga.
Lekin afsus natijasi hozir boʻlgan, xorlik va asirlik. Bir narsada hosil boʻlgan yaxshilik va sharaf esa,
Haqqi boʻlmay xoslar va raislarga berilar. Undan kelib chiqqan gunohlar va yomonlik esa, kishilar ham avomga
Boʻʻlinib, taqsimlanar. Gʻolib tomondagi sharaf esa: "Hasan Ogʻa, ofarin!" Agar yomonlik kelib chiqsa,
Kishilardan qilinar nafrat. Basharda hazin yomnlik!
Bir orzi qilingan maqsad boʻlmasa, yoxud unutushlik bossa, yo unuttirishga urinilsa, albatta zehnlar "men"larga aylanar,
Atrofida aylanar. "Men" kuchayadi, ba'zan asabiylashadi.
Teshilmas, toki "biz" boʻlsin. "Men"ligini sevganlar, boshqalarni sevmaslar.
Barcha isyonlar, butun bosh koʻtarish va buzuqliklar, ham asl, ham manbaʻi, sharmandalik va gunohlar, butun buzuq fe'llar,
Jonlantirgan va manbai ikki kalimadir faqat, yoki ikki kalomda. Birinchisi shuki: "Men toʻq boʻlsam, boshqalar
Ochlikdan oʻlsa menga nima!" Ikkinchisi: "Tinchligim uchun qiynal, sen ishla, men yeyman. Mendan yeyish, sendan ishlash!"
Birinchi soʻzdagi oʻldiruvchi zaxar, ham ildizini kesadigan, shof shifo boʻladigan yagona davosi bor.
U - shar'iy zakot, bir Islom ruknidir. Ikkinchi soʻzda, zaqqum daraxti joylashgan. Uning tomirini - ribboning xaromligi kesadi.
Inson tinchlik istasa, hayotini sevsa, zakotni oʻrnatishi, sudxoʻrlikni olib tashlashi kerak.
Xoslar tabaqasidan avomga siylai rahm uzilgan. Pastdan otilmoqda
Isyon sadolari, intiqom faryodi, kinu hasad nolasi. Yuqoridan tushadi
Zulm va tahqir olovi, takabburning ogʻirligi, bosim jahl ovzi. Pastdan chiqishi kerak
Oʻzni sevdirish va itoat, hurmat va ham boʻysunish. Lekin marhamat va ehson yuqoridan tushishi kerak,
Ham shafqat va tarbiya. Bashar buni istasa zakotni mahkam tutib, sudxoʻrlikni quvishi kerak.
Qur'onning adolati olam eshigida turib sudxoʻrlikka der: "Mumkin emas! Haqqing yoʻq, orqangga qayt!"
Bu amrni tinglamay, bashar yedi tarsaki. {(*) Bu kuchli bir gʻaybiy ishoratdir. Darhaqiqat, inson quloq solmadi, ikkinchi jahon urushi bilan bu dahshatli tarsakini ham yedi.} Mudxishini yemasdan bu amrni tinglashi kerak.
Bir tushda aytgan edim: Davlatlar, millatlarning yengil urushi, inson tabaqalarining qattiq harbiga joy boʻshatib beryapti.
Chunki inson, eski davrlar asirlik istamadi, qoni bilan sindirdi. Hozir maoshga ishlar, uning yukini tortmoqda, uni ham sindirmoqda.
Insoniyat boshi keksa, besh davri bor. Ibtidoiy va badaviylik, qullik, asirlik, hozir esa maoshga ishlar, boshlagandir, oʻtyapti.
اَلْقَاتِلُ لَا يَرِثُ bir azim dasturdir: "Shariatga zid yoʻl bilan bir maqsadga yurgan kishi, koʻpincha maqsadining tersiga chekar jazo".
Ovrupa sevgisi, xarom muhabbat, ham taqlid va ham gʻaflat.
Natijada mukofot: Sevgilining ayyor adovati, jinoyatlari.
Maxrum fosiq topar na lazzat va na najot.
Ey haqiqat tolibi! Moziyga, ham musibat, kelajak va gunoh ayri koʻrar shariat. Moziyga, balolarga raqdir deb qaraladi.
Soʻz boʻlar Jabariyga. Kelajak va gunohlarda qaralar taklif-majburiyatga. Soʻz boʻlar Moʻtaziliyga. Moʻtazila va Jabariy
Bu yerda kelishadi. Shu botil mazhablarda bittadan haqiqat urugʻi mavjud, joylashgan, maxsus joyi bor. Umumiylashtirish botil boʻladi.
Gar istasang hayotni, chorasi boʻlgan narsada ojizlikka yopishma.
Gar istasang rohatni, chorasi boʻlmagan narsada oh vohga oʻralma.
Shunday sharoit boʻlar, ostida oz harakat sohibini chiqaradi to a'loyi illiyin.
Shunday holatlar boʻlar, kichik harakat, qilganni tushiradi to asfali sofiliyn.
Mizojlarning bir qismi birdaniga porlaydi. Bir qismi tadrijiydir, sekin sekin turadi. Inson tabiati ikkisiga oʻxshaydi.
Sharoitga qaraydi, unga koʻra almashar. Ba'zan tadrijiy ketar. Ba'zan porox kabi boʻladi zulmatli, birdaniga otilar.
Nuroniy olov boʻlar. Ba'zan esa bir nazar, koʻmirni olmos qilar. Ba'zan boʻlar bir tegish, toshni iksir qiladi. Bir nazari paygʻambar,
Birdan oʻzgartiradi, bir johil badaviyni, bir orifi bilimdon. Agar mezon istasang: Islomdan avval Umar, Islomdan keyin Umar.
Bir-biriga qiyosi: Bir urugʻ, bir daraxt. Daf'atan berdi samar, u nazari Ahmadiy, u himmati Paygʻambar.
Jaziratul Arabda, koʻmir boʻlgan mizojlarni oʻzgartirdi olmosga. Birdaniga boshdan oyoq.
Porox kabi axloqni porladi, boʻlishdi birma bir munavvar nur.
Bir dona sidq-toʻgʻrilik, yoqar million yolgʻonni. Bir haqiqat urugʻi, buzar hayol qasrini. Sidq buyuk asosdir, bir ziyoli javhar.
Yerni berar sukutga, agar chiqsa zararli. Yolgʻonga yer hech yoʻqdir, garchi boʻlsa foydali. Xar soʻzing toʻgʻri boʻlsin, xar hukming haq boʻlishi kerak.
Lekin haqqing yoʻq, xar toʻgʻrini gapirish. Buni yaxshi bilishing kerak.
خُذْ مَا صَفَا دَعْ مَا كَدَرْ oʻzingga dastur qilishing kerak.
Goʻzal koʻr, ham goʻzal boq. Toki goʻzal fikrla. Goʻzal bil, ham goʻzal fikrla. Toki shirin hayot top.
Hayot ichida hayot, husni zonda umidi. Sui zon bilan umidsizlik: Saodat buzgʻunchisi, hamda hayot qotili.
Birinchi jahon urushining otishma boshida, bir Juma kechasi bir sodiq tushda, misol olamida, bir azim majlisda, mendan soʻradilar:
"Magʻlubiyat oxirida Islom olamida qanday hol paydo boʻladi?" Hozirgi asr vakili sifatida gapirdim, ular tingladi:
Eski davrdan beri Islom istiqlolining davom etishi, ham Kalimatullohning oliy boʻlishi uchun, farzi kifoya boʻlgan jihodni, diyonat taqozosi bilan
Boʻyniga olib, oʻzini yakka vujud holida, Islom olamiga fidokorlik vazifasi boʻlgan, xilofatga bayroqdor koʻrgan bu davlat,
Shu millati Islomning moziy falokati, keltiradi ham albat Islom olamiga saodat va hurriyat. Boʻlar oʻtgan musibat,
Kelajakda oʻrni toʻladi. Uchni bergan, uch yuzni qozontirgan, albatta hech yoʻqitmaydi. Hozirni kelajakka almashtirar, himmat, gʻayrat sohibi.
Chunki bu musibat, hayotimiz asosi boʻlgan shafqat, qardoshlik, Islom birdamligini gʻaroyib tarzda etdi, qardoshlik rivojini
Harakatin tezlatdi, madaniyat buzishi. Hozirgi axloqsiz madaniyat surati oʻzgaradi, tizimi buziladi. Yuzaga chiqadi oʻsha vaqt,
Islomiy madaniyat. Musulmonlar ixtiyori bilan albat avval kiradi. Taqqoslashni istasang: Shariat madaniyatin va hozirgi madaniyat
Asoslarga diqqat qil, belgilarlarga nazar sol. Hozirgi madaniyat asoslari manfiydir. Manfiy boʻlgan besh asos unga poydevor, ham qiymat.
Ular bilan charx qurilar. Mana tayanch nuqtasi: Haq oʻrniga kuch.
Kuchning ishi tajovuz va qarshilik, bundan chiqar xiyonat.
Maqsadi, fazilat oʻrniga arzon bir manfaatdir. Manfaatning ishi qiyinchilik va dushmanlik, bundan chiqar jinoyat.
Hayot qonuni, oʻzaro yordam oʻrniga bir kurash dasturi. Kurashning ishi shuki: Nizo va kurash, bundan chiqar abgorlik.
Jamoatlar oʻrtasida asos aloqa: Boshqa kishining zarariga ishlovchi irqcchilik. Boshqalarni yutish bilan oziqlanar, olar quvvat.
Zararli millatchilik, irqchilik, urugʻchilik, ishi boʻlar doimo mudxish kurashish, foje'ali toʻqnashish, bundan chiqar halokat.
Beshinchisi shudirki: Jozibador xizmati: Havo, havasni jasoratlantirish, osonlashtirish, hoy havas, istaganin bajarish. Bundan chiqar kayf-safo qarami.
U hoyu havas, ishi shudir doimo: Insonni xunuk qiladi, siyratin oʻzgartirar. Ma'naviy surati buzilar, oʻzgarar insoniyat.
Shu madaniylardan koʻpining, agar ichin tashiga ochsang, koʻrarsan: Boshda maymun va tulki, ilon bilan ayiq, toʻngʻiz. Siyrati boʻlar surat.
Kelar hayoli oldingga, poʻstlariyu tuklari. Shu orqali koʻrinar qilgan ishlari.
Zamindagi oʻlchovlar, mezonidir shariat.
Shariatdagi rahmat, Qur'on samosidandir. Madaniyati Qur'on asoslari musbatdir. Besh musbat asos ustida aylanar saodat charxi.
Tayanch nuqtasi, quvvatga oʻrniga haqdir. Haqning doim ishidir adolat va bosiq harakat. Bundan chiqar salomat, yoʻq boʻladi badbaxtlik.
Maqsadi manfaat oʻrniga fazilat. Fazilatning ishi muhabbat va yaqinlik. Bundan chiqar saodat, yoʻq boʻladi adovat.
Hayotdagi dasturi, kurash oʻldir oʻrniga, oʻzaro yordam dasturi. Bu dasturning ishidir birlashish va birdamlik, jonlanadi jamoat.
Xizmat shaklida, havo havas oʻrniga hidoyatga yoʻllaydi. Hidoyat natijasi: Insonga loyiq taraqqiy va moʻllik.
Ruhga lozim suratda nurlanish va komillik.
Jamoatlar ichida birlik tomoni esa: Irqchilikni quvadi, hamda manfiy millatchilikni.
Ham ularning oʻrniga diniy bogʻ, vataniy nisbat, sinfiy aloqa, iymoniy qardoshlik. Bu bogʻninig natijasi, samimiy bir qardoshlik,
Umumiy bir salomat. Xorij etsa tajovuz, u ham etar mudofaa. Mana endi tushunding, qusish sababin, olmadi madaniyat.
Hozirgacha musulmon ixtiyori bilan kirmagan, hozirgi madaniyatga.
Ularga yaramagan, hamda ularga urgan mudhish asirlik zanjiri.
Balki bashariyatga darmon ekan zaxar boʻlgan. Yuzda saksonini otgan mashaqqat va badbaxtlik. Yuzda oʻnni chiqargan yolgʻonchi bir saodat!
Boshqa oʻnni qoldirgan asoratda berohat! Zolim kamchilikning boʻlgan kelgan daromad. Lekin saodat shuki: Koʻpchik topsa saodat.
Loaqal aksariyatga boʻlsa najot sababi. Inoniyatga rahmat nozil boʻlgan shu Qur'on, faqat qabul qiladi bir tarzi madaniyat,
Hammaga, yo aksarga agar bersa saodat. Hozirgi tarzi esa, nafs istaagi bemalol, havo esa hur boʻlgandir, hayvoniy bir hurriyat.
Nafs hoyu havasi bosim qilar. Nafs esa mustabid, zaruriy boʻlmagan ehtiyojni zaruriy ehtiyojga aylantirgan. Tinchlikni yoʻqotdi.
Badaviyat vaqtida kishi toʻrt narsaga muhtoj edi, madaniyat yuz narsaga muhtoj, faqir etdi. Halol mehnat, xarajatga qilmaydi kifoya.
U insonni hiyla, haromga chorlagan. Axloqning asosini shu tomondan buzgandir. Jamoatga ham sinfga bergandir sarvat, hashamat.
Shaxsni axloqsiz, ham faqir aylagandir. Buning guvohi koʻpdir.
Ilk asrlarda butun vahshat va jinoyat, ham zulm va ham xinoyat
Shu iflos madaniyat bir martada qusdi. Me'dasi {(*) Demak, yana dahshatli qusadi. Ha, ikki harbi umumiy bilan shunday qusdiki: Havo, dengiz, quruklik yuzlarini bulgʻatdi, qon bilan dogʻ qildi...} yana aynir.
Olami Islomdagi ma'noli hayiqish hamda e'tiborga loyiq.
Qabulda iztirobli, sovuq muomala qilgan. Ha Buyuk, Porloq Shariat boʻlgan nuri Ilohiy ajralgan xususiyati: Behojatlik, mustaqillik.
U ajralib turgan xossa qoʻymas hidoyat nuri, shu madaniyat ruhi boʻlgan Rim dahosi unga bosim qilishin. Unda boʻlgan hidoyat,
Bundagi falsafa bilan birlashmas, ham emlanmas, hamda tobe boʻlolmas. Islomiyat ruhida shafqat, iymon izzati yetishtirgan shariati
Qur'oni Moʻ'jiz-Bayon tutgan porloq qoʻlida shariat haqiqatlarin. Porloq oʻng qoʻlda alohida Muso Asosi. Sehrovchi madaniyat, kelajakda qiladi unga hayrat sajdasi.
Endi bunga diqqat qil: Eski Rim, Yunonning ikki dahosi esi, bir asldan egizak, biri hayol aralash, ikkinchisi moddaparast.
Suv ichida yogʻ kabi aralasha olmadi. Davr oʻtishin istadi, madaniyat tirishdi. Xristiyanlik urindi, birlashtirishga hech biri muvaffaq ham boʻlmadi.
Xar biri istiqlolin toʻligʻicha saqladi. Hatto hozir goʻyo ikki ruh, hozirga kelib jasadlari oʻzgargan, Olmon, Fransuz boʻldi.
Goʻyo bir navʻ re'nkarnatsiya boshlaridan oʻtkazdi. Ey misoliy birodari! Davr shunday koʻrsatdi. Egizak ikki daho, hoʻkiz kabi rad etdi
Birlashish sabablarin. Hozir ham kelishmadi. Modom ular ekizak, qardosh va birodardi, taraqqiyda yoʻldoshdi, bir-birila urushdi. Hech ham yarashmadilar.
Keyin ularning asli, ham ma'dani, tigʻilish joyi boshqa tur boʻlgan edi. Qur'onda boʻlgan nurni, shariat hidoyati
Shu madaniyat ruhi boʻlgan Rim dahosi bir-biri bilan kelishar ham kuchli birdamligi.
U dahoyu bu haq din manbaʻlari boshqadir: Haq yoʻl samodan tushdi, daho zamindan chiqdi. Qalbda hidoyat ishlar, aqlni ham ishlatar.
Daho aqlda ishlar, qalbni ham chalkashtirar. Hidoyat ruhni nurli etar, urugʻlarni koʻkartirar. Qorongʻi tabiat u orqali yorishar.
Komillik iste'dodi birdaniga yoʻl bosar. Nafsi jismoniy qilar boʻysinuvchi xizmatkor. Malak siymo qiladi insoni himmatparvar.
Daho esa: Avvalo nafsu jismga qaraydi, tabiatga kiradi, nafsni dala qiladi. Nafsoniy iste'dodi unib koʻkarar chiqar.
Ruhni qilar xizmatkor, urugʻlari quriydi. Shaytonning siymosini insonda koʻrsatadi.
Hidoyat, ikki hayotga saodat beradi. Ikki diyorga ziyo tarqatadi. Insonni yuksaltiradi.
Dajjol kabi {(**) Bunda ham bir nozik ishorat bor.} bir koʻzli daho, bir uy bilan bir hayotni bilar, moddaparast boʻlar va dunyoga shoʻngʻigan. Insonni qilar alohida jonivor.
Ha daho, kar tabiatga sigʻinar. Koʻr kuchga boʻyin eggan. Hidoyatchi, shuurli san'atni tanir, hikmatli qudratga qarar. Daho, zaminga kufron pardasi tortar. Hidoya, shukron nurini sochar.
Shu sababli: Daho - koʻr va sagʻir; hidoyat - eshitar, koʻrar. Dahoning nazarida, zamindagi ne'matlar egasiz mol mulk hisob.
Minnatsiz talonchilik va oʻgʻrilik, tabiatdan qoʻporish, jonivorcha his berar.
Hidoyat nazarida, zaminning siynasida, koinotning yuzida
Sochilmish boʻlgan ne'mat, rahmatning mevalari. Xar ne'matning ostida bir ehson qoʻlin koʻrar, shukron bilan oʻptirar.
Buni inkor qilmayman: Madaniyatda bordir koʻp chiroyli narsalar. Ammo ular na Nasroniyat Mulki na Ovrupa ijodi,
Na shu asr san'ati. Balki umum mulkidir: Fikrlar yigʻindisi, samoviy qonunlardan, ham tabiiy ehtiyoj, xususan Ahmadiy shariat,
Islomiy inqilobdan kelib chiqqan bir mulkdir. Hech kim ega chiqmaydi.
Tushdagi majlis, u majlisning raisi takroran soʻradi:
"Musibat boʻlar har dam xiyonat natijasi, mukofotning sababi. Ey shu asr odami! Qadar tarsaki urdi, qazo ham yoʻliqtirdi
Qaysi ishingiz bilan qazoga, ham qadarga shunday fatvo berdingiz, Alloh qazosi musibat hukmi berdi, sizni holdan toydirdi?
Koʻpchilikning xatosi boʻlar sabab doimo ommaviy musibatga." Dedim:
Basharning fikriy zalolati, Namrudona qaysarligi,
Fir'avcha gʻururni shishib shishib zaminda, yetishdi samovotga. Hamda tegdi hassos yaratilish sirriga.
Samovotdan tushirdi
Toʻfon, vabo misoli, shu urush zilzilasi, kofirga tushirdi samoviy bir tarsakni. Demakki bu musibat, butun bashar musibati edi.
Turi bilan hammani oʻz ichiga oladi. Bir umumiy sababi, moddparastlikdan kelgan fikriy zalolat. Hayvoniy hurriyat, nafs havo istibdodi.
Biz olgan hissa, sabab arkoni Islomiyga ahamiyat bermadik, tark qilganimiz. Zero Xoliq Taolo yigirma toʻrt soatda, bir soatni istadi,
Besh vaqt namoz uchun faqat u soatni, bizdan yana biz uchun amr etdi, ham istadi. Tanballikla tark etdik, gʻafatla chetda qoldi.
Shunday ham jazo koʻrdik: Besh yilda, yigirma toʻrt soat, doimo ta'lim va mashaqqat bilan harakat va yugurtirib bir naviʻ namoz oʻqitdi.
Yilda bir oy roʻza uchun nafsimizdan istadi. Nafsimizga achindik, besh yil kafforatan jabran roʻza tuttirdi.
Oʻzi bergan mulkidan, qirqidan yo oʻnidan birin zakot istadi.
Baxillik bilan zulm qildik, xarom aralashtirdik, ixtiyor bilan bermadik.
U esa bizdan oldirdi yigʻilgan zakotni, xaromdan ham qutqardi.
Amal, jazo turadir. Jazo, amal turidir. Solih amal ikkidir:
Biri musbat va ixtiyoriy, ikkinchisi manfiy majburiy. Butun azob, musibat, a'moli solihadir, lekin manfiydir, majburiy. Hadis tasalli berdi.
Bu gunohkor millat qonidan tahorat oldi. Amaliy tavba qildi. Naqd mukofoti, bu millatning beshdan biri toʻrt million kishini chiqardi
Valiylik darajasiga, shahidlik martabasi bilan gʻoziylik berdi, gunohni tozaladi. Tushda tashkil etilgan bu oliy majlis, bu soʻzni tahsin etdi.
Men ham birdan uygʻondim, balki uygʻoqlik bilan endi yotdim. Menimcha uygʻoqlik tush,
Tush bir navʻ uygʻoqlik. U yerda asr vakili, bu yerda Said Nursiy.
Ilmning qoʻlidan agar jaholat qoʻliga tushsa majoz, aylanar haqiqatga, ham ochar xurofotga eshiklar.
Kichikligimda oyni tutilgan koʻrdim. Soʻradim volidamdan. Dedi: "Ilon yutgandir." Soʻradim: "Nima uchun koʻrinyapti?"
Dedi: "U yerda ilonlar yarim shaffof boʻladi". Bunday bir majoz haqiqat deb oʻylangan: Quyosh va oy orbitasi
Kesishish nuqtalari boʻlgan bosh va dumida yer oʻrtaga kirganda amri Ilohiy bilan oy tutiladi.
Ikki faraziy yoy ikki katta ilon deyilgan, xayoliy bir tashbeh bilan nomlangan. Tinnin esa ilondir.
Qay narsani vasf qilsang, boridek vasf qilgin. Madh mubolagʻasi menimcha orqadan ayblash.
Alloh ehsonidan ortiq ehson, ehson emas.
Shuhrat bir mustabiddir, sohibiniki boshqa birov molini.
Mashhur Xoʻja Nasriddin latifalari ichida, unga tegishlisi faqat ularning zakotidir.
Rustami Sistoniy uning hayoliy shoni talon qilgan bir asr Eron iftixorini. Talon va oʻgrilik bilan shishdi u xayoliy shuxrati, xurofotga qoʻshildi, otdi inson sinfini.
Shu Joʻn turklar xatosi: Bilmadi u bizdagi din hayotning asosi. Millat va Islomiyat boshqa-boshqa oʻyladi.
Madaniyat bardavom, istilochi farazi. Hayot bahtini ichida koʻrar edi. Hozir davr koʻrsatdi,
Madaniyat tizimi {(*) Tom gʻaybiy ishoratdir. Sakarotdagi dinsiz zolim madaniyatga qaraydi.} buzuq ham zararli edi. Qat'iy tajriba bizga buni koʻrsatdi.
Din hayotning hayoti, ham nuri, ham asosi. Dinni tiriltirish orqali boʻladi shu millat tirilishi. Musulmonlar buni angladi.
Boshqa dinlar aksiga, millatning taraqqiysi - dinimizni mahkam tutish darajasi nisbatidadir. Uzoqlashgan nisbatda edi millatning ortda qolishi. Tarixiy bir haqiqat, undan boʻlgan unutishga urinish.
Zalolat faraziydir, oʻlimni daxshatli koʻrsatadi. Oʻlim, kiyim almashtirish yo makon oʻzgartirish. Qamoqdan boʻstonga chiqar.
Kim hayotni istasa shahidlikni istasin. Shahidning hayotiga Qur'on ishorat qilar. Sakarotni totmagan xar bir shahid, oʻzini
Tirik bilar, koʻradi. Lekin yangi hayotni tozaroq biladi.
Oʻylaydiki oʻlmagan. Mayyitlarga qiyosi, diqqat qil shunga oʻxshar:
Ikki odam, tushida shirin narsalar jamlangan goʻzal bogʻda aylanar. Biri tush ekanin bilar, lazzat olmaydi.
Unga huzur bermaydi, balki afsus qiladi. Narigisi, uygʻoqlik olami deb oʻylab, haqiqiy lazzat olar, unga haqiqiy boʻlar.
Tush misol olami soyasi, misol olami esa barzohning soyasidir. Shundan ularning dasturlari bir-biriga oʻxshaydi.
Bugungi siyosat, koʻpchilik tinchligiga kamchilikni fido qiladi. Balki zolim kamchilik, oʻziga qurbon qilar xalqning koʻpchiligini.
Qur'oniy adolat, bir ma'sumning hayoti, qonin foydasiz deb qaramas, uni fido qilmaydi nafaqat aksariyatga, hatto butun sinfni.
مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ oyati ikki azim sirrni oʻrnatadi nazarga. Biri: Toʻliq adolat. Bu azim dasturni
Kishi bilan jamoat, shaxs bilan bashariyat, qudrat bir koʻrganidek, adolati Ilohiy, ikkisiga bir qarar. Bir doimiy qonundir.
Yakka shaxs, haqqin oʻzi fido qiladi. Lekin fido qilinmas, hatto umum insonga. Uning haqqin toptalishi, ham qon oqishi,
Ham maʻsumligin tugashi: Sinfga oid haqning yoʻq qilinishi, ham bashar maʻsumligin oʻzshashi, ham tenggi. Ikkinchi sirri budir: Xudbin odam
Istak va havas yoʻlida bir ma'sumni oʻldirsa, agar qoʻlidan kelsa, nafsiga mone' boʻlsa xarob qilar dunyoni, yoʻq qilar insoniyatni.
Ey qoʻrqoq va ham zaif! Xavf va zaifliging behuda, ham sening zararingga, tashqi taʻsirlarni shijoatlantirar, jalb qilar.
Ey vasvasali vahimachi! Aniq bir foyda, mavhum zararlar uchun fido qilinmas. Qilishing kerak boʻlgan harakat, natija Allohniki.
Ishiga aralashma. Alloh tortar qulini imtihon maydoniga. "Bunday qilsang agar, bunday qilaman men", der.
Qul esa hech qilolmas Allohini imtihon. "Rabbim muvaffaq etsin, men ham buni qilaman", desa, tajovuz etar.
Isoga degan shayton: "Hamma ishni U qilar ekan, Qadar birdir, oʻzgarmas. Togʻdan oʻzingni ot. Koʻraylik U nima qilar?"
Iso dedi: "Ey mal'un! Qul qilolmas Robbini tajriba va imtihon!"
Bir dardning darmoni, boshqa dardga dard boʻlar. Panzaxari zahar boʻlar. Darmon haddan ortsa dard keltirar, oʻldirar.
Inodning ishi shuki: Shayton yordam qilsa "farishta" deydi, haqqiga rahmat soʻrab duo qiladi.
Muxolif tarafida agar farishtani koʻrsa, libosini almashgan, uni shayton deb oʻylar, adovat la'nat etar.
Ey tolibi haqiqat, modomiki haqda ittifoq, haqroqda ixtilofdir. Ba'zan haq, haqroqdan ham haqroq boʻladi. Hamda boʻlar goʻzal, eng goʻzaldan ham goʻzal.
Ey Olami Islomiy! Hayoting birdamlikda. Gar birdamlik istasang dasturing bu boʻladi:
"Faqat u haq" oʻrniga "U haq" boʻlishi kerak. "Fqat u goʻzal" oʻrniga "U goʻzal" boʻlishi kerak.
Xar muslim oʻz yoʻl, yoʻnalishiga: "Bu haq, boshqalarga aralashmayman. Boshqalar goʻzal boʻlsa, meniki eng goʻzalidir", deyishi kerak.
"Haq bu! Boshqalar yanglish." Yokim, "Faqat meniki goʻzal, boshqalar xato, xunuk", demasligi kerak.
Ajratish tushunchasi, nafs sevgisidan kelar. Keyin kasallik boʻlar, nizo undan chiqadi.
Dard bilan darmon topar
Koʻpayishi haq boʻlar, haq ham koʻp sonli boʻlar. Ehtiyoj va ozuqalar koʻpligi haq boʻladi, haq ham koʻp sonli boʻlar.
Iste'dod, tarbiyalar, koʻpligi haq boʻladi, haq ham koʻp sonli boʻlar. Bir moddada, ham zahar va ham panzahar.
Ikki mizojga koʻra tafsilotli masalalarda haqiqat sobit emas, nisbiy va murakkab. Masʻul mizojlar
Unga bir hissa berib, unga koʻra amalga oshar va birlashar, xar mazhabning sohibi ehtimolni mutlaq hukm qilar.
Mazhabining chegaralangan hududini qoldirar mizoj mayliga, mazhabda mutaassiblik umumiylashtirishga sabab boʻlar.
Umumiylashtirishga tarafdorlik nizoga sabab boʻlar. Islomiyatdan avval inson tabaqalarida chuqur jarliklar,
Ham hayratlanarli uzoqlik istadi bir vaqtda bir davrda anbiyolarning koʻpligi, shariatlar turli boʻlishi, farqli mazhablar.
Islomiyat insoniyatni inqilob qildirdi, bashar bir-birga yaqinlashdid, shariat etdi birlik, yakka boʻldi Paygʻambar.
Saviya bir boʻlmadi, mazhab koʻp sonli boʻldi. Yagona tarbiya kifoya qilgan zamon, birlashadi mazhablar.
Ey uygʻoq qalbli qardosh! Zidlarning birlashishidan Alloh qudratining tajalliy qilar, lazzat ichida azob, xayrning ichida sharni,
Goʻzal ichida xunuk, foyda ichida zarar, ne'mat ichida gʻam, nur ichida olovni bilarmisanki sirni?
Nisbiy haqiqatlar yuzaga kelib, qaror topsin. Bir narsada koʻp narsa boʻlsin, topsin vujud, koʻrinsin. Harakat tezligida bir nuqta chiziq boʻlar.
Aylantirish tezligi qilar bir nur yogʻdusi, nuroniy doirani. Nisbiy haqiqatlar vazifasi, dunyoda urugʻlar koʻkarar.
Koinot loyi, nizomining boʻglari, naqshi aloqalrin udir tashkil qiladi. Oxiratda bu nisbiy ishlar haqiqatlar boʻladi.
Haroratda martabalar, sovuqning issiq ichiga aralashishisga sabab boʻlgan.
Husndagi daralar xunuk aralashuvidan. Sabab maqsad boʻladi.
Ziyo zulmatga qarzdor, lazzat alamga qarzdor, sihat kasalliksiz boʻlmas. Jannat boʻlmasa balki Jahannam azob bermas. Yoquvchi sovuqsiz boʻlmaydi.
Gar bu sovuq boʻlmasa, u ham yoqa olmaydi. U Xalloqi Lamyazal, zidlar yaratishida hikmatini koʻrsatdi. Xashamati yuzaga chiqdi.
U Qodiri Loyazal, zidlarni birlashtirib iqtidorin koʻrsatdi. Azamat etdi zuhur. Modomiki u qudrati Ilohiy zotida lozim boʻlar.
U Zoti Azaliyga, ham oʻzida boʻlishi kerak boʻlgan xususiyat, unda ziddi boʻlolmas, ojizlik xalal bermas, unda martaba boʻlmas, hamma narsaga nisbati bir, hech narsa ogʻir emas.
U qudrat ziyosiga quyosh qandil boʻlgan. Bu qandilning nuriga dengiz yuzi oyna, shabnamlarning koʻzlari bir bir oyna boʻlgandir.
Dengizning keng yuzi, koʻrsatgan quyoshni tirishgan peshonada tomchilar ham koʻrsatar, shabnamning kichik koʻzi yulduz kabi porlaydi.
Ayni mohiyat tutar, shabnam, dengiz bir boʻlar quyoshning nazarida. Qudratni oʻxshatadi. Shabnamning koʻz qorachigʻi kichkina bir quyoshdir.
Shu muhtasham quyosh ham kichkina bir shabnamdir. Koʻz qorachigʻi bir nur qudrat quyoshidan chiqar, u qudratga oy boʻlar.
Samovot bir dengizdir, bir nafasi Rahmon bilan tirishgan peshonada mavjlanib, tomchilar yulduz va ham quyoshdir.
Qudrat tajalliy etdi, tomchilarga sochdi nuroniy yogʻdularni. Xar bir quyosh bir tomchi, xar bir yulduz bir shabnam, xar bir yogʻdu timsoldir.
U tajalliy fayzining kichkina bir aksidir u tomchimisol quyosh. Etar jiloli shishasini u shisha yaltirashi dur misol porlaydi
U shabnam misol yulduz latif koʻzi ichida, bir yer qilar yogʻduga, yogʻdu boʻlar bir nur, koʻzi boʻlar shisha, lampasi nurlanadi.
Ey mashhur xususiyatga ega kishi! Maydonga chiqib zulm etma. Agar yopiq pardoning ostida qolsang, qardoshlaringga berarsan ehson va barakat.
Sen xar bir qardoshing ostida chiqishing, hamda u sen boʻlishing imkon va ehtimoli, xar biriga jalb qilar hurmat nazarin.
Agar bilinib parda ostidan chiqsang, ostida sharafli eding, ustida zolim boʻlasan. Quyosh ekan u yerda, bu yerda soya qilasan.
Qardoshlaringni hurmatdan tushirasan. Demak koʻrinish va yuzaga chiqish, zolim ishdir. Kamchiliksiz toʻgʻri bunday boʻlsa, shunday koʻrasan.
Qayerda qoldi yolgʻonchi harakat va riyo bilan shuhrat bilan shaxsiyatga ega boʻlish? Ilohiy hikmat bir sirri azim boʻlib, ham eng goʻzal nizom
Favqulotda xususiyatlarga ega kishi, oʻz sinfi ichida parda tortib yopadi, bu bilan qiymat oldirar, hamda sevilar.
Mana senga misoli: Inson ichida valiy, umr ichida ajal, boʻlgan majhul va mavhum. Jumada bir soat yashirin, qabul boʻlar duo qilsang.
Ramazonda yoyirgan bir qadr kechasi, Asmoul Husnada yashirin iksiri Ismi A'zam. Bu misollar hashamati, hamda oʻsha goʻzal sir
Yopiq qolsa izhor qilar, yashirishda isbot etar. Masalan: Ajalning yopiqligida muvozanat bor, xar daqiqada kelar qanday vaziyatda boʻlsang ham.
Umid va qoʻrquv muvozanatlari, oxirat va dunyo xizmati, boqiylik farazi, umrga lazzat berar. Yigirma yil mavhum umr boʻlsa goʻzal
Tugashi aniq, ming yillik bir umrdan. Chunki yarmi oʻtsa, xar soati kelgancha goʻyo qadam tashlab dorga borasan.
Sekin sekin qaygʻurmoq va ham tasalli bermas, sen ham tinch boʻlmaysan.
Allohning rahmatidan ortiq rahmat etilmas. Allohning gʻazabidan ortiq gʻazab etilmas.
Shunday ekan ishni qoldir u Odili Rahimga. Ortiq shafqat alamdir, ortiq gʻazab yomonlik.
Ey isrofgar qardoshim! Oziqlanish tomonidan bir ekan ikki luqma, bir luqma bir tiyinga, bir luqma oʻn tiyinga.
Ham ogʻizga kirmasdan, ham tomoqdan oʻtgandan soʻng, teng boʻladi. Faqat ogʻizda, u ham necha soniya telbaga berar lazzat.
Lazzatda bir farq boʻlar, doim uni aldaydi taʻm bilish hissi, badanga, ham me'daga darvozabon, nazoratchi.
Uning ta'siri musbat emas, manfiy! Vazifa faqat darvozabonga hadya va xursand etmoq! Lazzat berarsan telbaga
Asl vazifasida uni adashtirish, bir tiyin oʻrniga oʻn bir tiyinni berish, boʻlar shaytoniy odat.
Isrofning eng tubani, isrofning eng yomoni, bir tarzdir bir turi, havas qilma bu ishga.
{(*) Iqtisod Risolasining urugʻi. Balki oʻn sahifalik Iqtisod Risolasini yozilishidan avval oʻn satrga joylagan.}
Rububiyati Iloh hikmat va inoyati, ogʻiz va burun bilan ikki markaz tashkil qilgan, ichida hudud qorovuli, ham
Xabarchilarni qoʻygan. Shu kichik olamda tomirlarni telefon, asablarni telegraf hisobida oʻrnatgan. Hid bilish telefoni, ham
Telegrafga taʻm bilishni inoyat xodim qilgan. U Razzoqi Haqiqiy, rizq ustiga qoʻygan rahmatdan bir dastur, taom va rang va
Hid. Bu uchta his, u Razzoq bergan alohida e'lonnoma, alohida taklifnoma, bir ruhsatnoma, ham
Bir dallol boʻlib, muhtoj va mijozlar doim ular bilan jalb etilar.
Rizqlangan hayvonlarga zavq, koʻrish va hid bilish, alohida aʻzo bergan. Ham
Taomlarni turli ziynatlar bilan bezatgan. Havoiy koʻngillarni ovutib, loqaydlarni xavotiri bilan tortgan. Qachon, taom kirsa ham
Ogʻizga, birdaniga taʻm bilish xar tarafga telegraf yuboradi badanning xar tomoniga. Hid bilish telefon qiladi, kelgan taom turi, ham
Turlarni aytadi. Hojatlari turlicha, boshqa-boshqa rizqlangan, unga koʻra harakat qilar, unga tayyorlanadi yo javobi rad kelar. Ham
Eshikdan tashqariga otar, yuziga ham tupurar. Inoyat tarafidan demak shunday xodimdir, zavq bilan adashtirma. Ham
Lazzat bilan aldama. Soʻngra u ham unutar toʻgʻri ishtaha nedir, bir yolgʻonchi ishtaha kelar, boshiga oʻtadi. Xatosi, kasal bilan ham
Illatlar bilan jazolar kelar. Haqiqiy lazzat haqiqiy ishtahadan chiqadi, toʻgʻri ishtaha toʻgʻri bir ehtiyojdan. Bu kifoya lazzatda, shoh ham
Gado barobar. Ham teng bir dinor va bir dirham u lazzat, ikkalasi bilan qoʻlga kiritilar. Azobga boʻlar malham.
Shu nuqtaga diqqat qil: Niyat orqali muboh odatlar, ibodat boʻlar. Shuning kabi, qarash tarzi bilan tabiiy fanlar, boʻlar ma'rifati Ilohiy.
Tadqiq ham tafakkurdir. Ya'ni agar harfiy nazar bilan, ham san'at nuqtasida "qanday goʻzal" oʻrniga "qanday goʻzal yaratgan Sone', qanday goʻzal qilgan!"
Nuqtai nazarida koinotga bir boqsang, Naqqoshi Azal naqshi, nizom va hikmati bilan maqsadli va kamchiliksiz yaratilish yogʻdusi, shubhalarni nurlantirar.
Aylanar tabiiy fanlar, ma'rifati Ilohiyga. Agar ismiy maʻnosi bilan, tabiat nuqtasida, "oʻzi qanday boʻlgan" agar etsang nigohni,
Qarasang koinotga, funlardagi biliming jaholat doirasi boʻlar. Bechora haqiqatlar qiymatsiz qoʻlda qiymatsiz boʻladi. Koʻpdir buning guvohi.
Lazzatlar chaqirgan sari "Goʻyo yedim" deb ayting. "Goʻyo yedim" dastur qilgan kishi, bir masjidni yemadi.
{(*) Istanbulda "Goʻyo Yedim" nomli bir masjid bor. "Goʻyo yedim" degan odam, nafsining istaklaridan qutqargan pullar bilan qurgan.}
Ilgari aksar musulmonlar toʻliq och emas edi. Farogʻatda ixtiyor bir daraja bor edi.
Hozir esa, aksari ochlikka tushdi qoldi. Lazzat olishga ixtiyor, Shar'iy izn qolmadi.
Koʻp insonlar, ham aksariyat ma'sumlar tirikchiligi oddiy. Oziqlanish soddaligi bilan ularga tobe' boʻlish
Ming karra yaxshiroq, isrofgar kamchilikka, yo bir qism telbaga rizqlanishda farogʻat tomonlama oʻxshamoq.
Hotira bir ne'matdir. Lekin axloqsiz odamda musibat vaqtida unutish unga yaxshi.
Unutish ham bir ne'mat. Xar kun azobin berar, yigʻilgan azoblarni unuttirar.
Ey jabrdiyda! Musibat ichida bir ne'mat joylashtirilgan. Diqqat et va uni koʻr. Xar narsada bordir
Bir issiqlik darajasi, xar musibatda bordir bir ne'mat darajas. Yanada kattasini oʻyla. Kichikdagi ne'matning
Darajasini koʻrib Allohga koʻp shukr et. Boʻlmasa kattalashishidan qoʻrqsang, "uf, uf" bilan puflasang, u ham aksiga shishar.
Shishar da daxshatlanar. Agar qiziqsang, bir ekan ikkilashar. Qalbda boʻlgan misoli, qaytar haqiqat boʻlar,
Haqiqatdan dars olar. Soʻngra qaytar, boshlaydi, qalbini kaltaklaydi.
Ey "men"ligi ikkita, boshi esa kibrli! Shu mezonni bilib qoʻy: Xar odam uchun albat jamiyati basharda, ijtimoiy binoda,
Koʻrish koʻrinish uchun martaba deyilgan bir derazasi bor.
Gar deraza, oʻz qiymatidan yuksak boʻlsa, takabbur bilan uzayadi.
Kengayadi. Gar deraza, oʻz himmatidan past boʻlsa, tavozuʻ bilan bukiladi, egiladi.
Komillarda, buyuklik miqyosidir kichiklik. Noqislarda, kichiklik mezonidir buyuklik.
Bir xislat: yer boshqa, siymo bir. Goh dev, goh farishta, goh solih, goh yaramas. Misoli shulardir:
Zaifning kuchliga izzati nafsi sanalgan sifat, agar kuchlida boʻlsa, takabbur va gʻururdir.
Kuchlining bir zaifga tavozusi sanalgan sifa, agar zaifda boʻlsa, xorlik va riyodir.
Bir mansabdor, mansabida boʻlsa jiddiyati - viqordir, kamtarligi - xorlikdir.
Uyida boʻlsa kamtarligi - tavozu, jiddiyati - kibrdir.
Birinchi shaxsda boʻlsa agar bir zotda: Xush qabul - gʻurur, fidokorlik, bir xislat, bir amali solihdir.
Birinchi shaxs koʻplikda boʻlsa agar u zotda: Xuush qabul - xiyonat, fidokorlik, bir sifat, bir foydasiz amaldir.
Talablarni bajarishda tavakkval, tanballikdir. Natija olishda Allohga qoʻyish, shar'iy tavakkal boʻlar.
Harakat natijasi, qismatiga rizo esa maqtalgan fazilatdir, harakatga quvvatdir.
Mavjud molga rozilik, tavsiya qilinmagan, balki past himmatlikdir. Misollar yana koʻpdir.
Qur'on mutlaq zikr etar, solih amal, taqvoni. Yopishga ramz qilar maqomlarning ta'siri. Qisqaligi tafsilot. Sukuti keng soʻzlardir.
Ey birodar! Bir kuni bir soʻrovchi soradi: "Modomiki "Haq oliy" ekani haq. Nima uchun kofir muslimga, kuch, haqqa gʻolib?"
Dedim: Toʻrt nuqtaga boq! Bu masala hal boʻlar. Birinchi nuqta shudir: Xar haqning xar vositasi haq boʻlishi shart emasdir.
Shuning kabi, xar botilning xar vositasi botil boʻlishi, yana shart emas. Natijasi shu chiqar: Haq boʻlgan bir vosita, botil vositaga gʻolib.
Natijada, bir haq, botilga magʻlubdir. Vaqtincha, bilvosita boʻlgandir. Yoʻqsa oʻzi, ham bardavom emasdir.
Lekin oqibat natija, xar dam yana haqniki. Kuchning bir haqqi bor, yaratilish sirri bor. Ikkinchi nuqta shuki:
Xar muslimning xar vasfi muslim boʻlishi vojib. Qaralganda esa xar doim vasflarga ega boʻla olmaydi.
Shunga oʻxshab: Xar kofirning xar vasfi kofir boʻlishi, kufridan kelib chiqishi, yana shart emas.
Xar fosiqning xar vasfi fosiq boʻlishi, fisqidan kelib chiqishi, shuning kabi xar doim vasflarga ega boʻla olmaydi.
Demak bir kofirning muslim bir vasfi, muslimdagi shariatga zid vasfiga gʻolib boʻladi. Bilvosita, u kofir unga gʻolib keladi.
Ham dunyoda, hayotning haqqi keng va umumiy. U qamrovli rahmatning bir jilvasi ma'nodor, uning bir sirri hikmati bor, kufr mone' emasdir.
Uchinchi nuqta shuki: U Zoti Zuljalolning ikki vasfi kamoldan ikki qonuni tajalliy etar, iroda vasfidan kelgan istak bilan taqdirdir.
U ham koinot qonuni. Kalom vasfidan kelgan Allohning shariati. Sharʻiy amrlarga itoat, isyon
Boʻlganidek. Koinot qonunulariga itoat va isyon boʻladi. Birinchisi koʻpincha oxirat diyorida koʻradi,
Jazo, savobni. Ikkinchisi koʻpincha dunyoda tortar, mukofot va azobni. Masalan: Sabr mukofoti zafardir,
Tanballik jazosi yoʻqsillik. Shuning kabi, mehnat savobi boʻlar sarvat. Sabot qilishda esa mukofot gʻalabadir. Zaxar azobi kasallik, panzaharning savobi sihhat.
Ba'zan ikki shariat qonunlari, bir narsada birga joylashadi. Xar biriga bir jihat. Demak koinot qonunlariga itoat qilish haq.
Itoat gʻolib boʻlar, u ishning isyoniga bir botil harakatdir. Bir botilga sabab boʻlgan boʻlsa bir haq, qachonki gʻolib boʻlsa
Bir botilga, boʻlgan uning haq vositasi. Bilvosita bir haqning bir botilga magʻlubdir. Lekin shaxsan emasdir.
Demak "Haq oliydir" oʻzi demakdir. Ham oqibat muroddir, qaydi mohiyat maqsad. Toʻrtinchi nuqta shuki:
Bir haq kuchli holda, yoki quvvatsiz qolgan, yo aralash, ham sohta. Unga ham bir ochilish, yo bir yangi kuch qoʻshish kerak boʻladi.
Tuzatillgan va yaltiratish uchun, vaqtincha botil unga bosimda, toki haq ildizi qancha miqdor kerakli
To sof, xolis chiqsin. Boshlangʻichda, dunyoda botil etsa gʻalaba, lekin harbni yuta olmas. "Oqibatul muttaqiyn" unga urar bir zarba!
Demak botil magʻlubdir. "Haq oliydir" sirri uni urar azobga, xullas haq ham gʻolibdir.
Ijtimoiy tizimda dasturlarni istasang: Teng boʻlmagan adolat, avval adolat emas. Oʻxshahi esa, zidlikning muhim sababidir.
Muvofiqlik esa birdamlikning asosi. Takabburning manbai kishining kichikligidir. Gʻurur ma'dani qalb zaifligi. Ojizlik boʻladi, muxolafat manba'i. Qiziqish ilmga domla.
Taraqqiyning ustozi ehtiyoj. Muammo kayf safoga mukkadan ketish muallimi. Demak kayf safoga mukkadan ketish manbai muuammo boʻlgan. Muammoning manbaʻi: Umidsizlik bilan badbinlik,
Zalolat fikrda, zulmat qalbga oid, isrof jasadnikidir.
{(*) Tasattur-yopinish Risolasining asosidir. Yigirma yil oʻtib muallifining mahkumligiga sabab koʻrsatilgan mahkama, oʻzini va sudʻyalarni abadiy mahkum va xijolatli qilgan.}
"Mim"siz madaniyat, ayollarni inlardan uchirdi, hurmatlarni sindirdi, koʻp topilgan mato qilgan. Islom shariati ularni
Shafqat qilib chaqiradi eski inlariga. Hurmatlari u yerda, rohatlari uylarda, hayoti oilada. Tozalik ziynatlari.
Hashamati husni xulq, lutfi jamoli maʻsum, husni kamoli shafqat, ovunchogʻi farzandi. Buncha buzgʻunchi sabab, temir metin qarori
Lozimdirki tayansin. Bir qardosh majlisiga goʻzal xotin kirganda riyo bilan raqobat, hasad bilan xudbinlik hislarin qoʻzgʻatadi!
Yotib qolgan hislari, birdaniga uygʻonar. Ayollar erkin ochirishi, sabab boʻlgan insonda yomon axloqning birda rivojiga. Shu madaniy insonlarning dargʻazab ruhida, suratlar deyilgan kichik oʻiklar, kulgan mayyitlarning rollari juda azimdir, ham mudxxishdir ta'siri. {(**) Oʻlik bir ayolga nafsoniy nazar bilan qarash nafsning daxshatli pastkashligini koʻrsatadi. Xuddi shuning kabi, rahmatga muhtoj bir bechora mayyit ayolning goʻzal tasviriga ishtaha bilan qarash, ruhning ulugʻ hissiyotini soʻndiradi.} Man' qilingan haykal, suratlar: Yo tosh otiladigan zulm, yo jasad holida riyo, yo qotgan nafs istagi. Yo tilsimdir: Iflos ruhlarni tortar.
U Qodiri Zuljalol, qudrati tasarrufining, ta'sir kengligi nuqtasida boʻladi quyosh zarra kabi.
Bir sinfdagi ulkan tasarrufi masofasi keng. Ikki zarra oʻrtasida tortishishni qoʻlga ol,
Borib qora tuynuk va somon yoʻli oʻrtasidagi tortishishning yoniga qoʻy. Yuki bir qor donasi bir farishta, quyoshni qoʻlga olgan bir quyosh misol farishtaning yoniga keltir. Igna qadar bir baliqni, kit bilan yon-yonda qoʻy. Qodiri Azaliyi Zuljalol
Keng tajalliyni, kichikdan kattaga mukammal aniqlikda birdan tasavvurga ol. Tortish kuchi va qonunlar, tez oquvchi sabablar
Kabi odatiy ishlar, qudrat tajalliyiga, hikmat tasarrufiga bir bir ism boʻlishi, udir yolgʻiz maʻno.
Boshqa maʻnosi boʻlmas, birga ham bir oʻyla, bilasanki zaruriy: Haqiqiy sabablar, misoliy vositalar,
Yordamchilar, sheriklar bir kerak emas, imkonsiz hayol, u qudrat nazarida. Hayot vujudga kamol,
Maqomi buyuk, muhim. Bunga binoan deyman: Kurramiz, olamimiz nima uchun mute', itoat qilmasin hayvon kabi?
U Sultoni Azalning bu tarz hayvon qushlari koʻpi tarqalgan shu fazo maydonida, muhtasham va goʻzalligi koʻp.
Yaratilish bogʻida solgan-u aylantirar, ulardagi musiqa ohanglar, bulardagi harakatlar, tasbehlardir u soʻzlar,
Ibodatdir u hollar, Qadimi Lamyazalga, Hakimi Loyazalga. Kurramiz hayvonga juda oʻxshar, hayot alomatlari koʻrsatadi. Agar tuxumchalik kichraysa farazan,
Kichkina bir hayvon boʻlishi katta ehtimol. Yumaloq bir hayvoncha, kurra qadar kattalashsa, u ham unday boʻlishi juda yaqin ehtimol.
Olamimiz inson qadar kichraysa, yulduzlari zarralar suratiga aylansa, bir shuurli hayvonga aylanishi joiz, aql ham topadi joy.
Demak olam unsurlari bilan bir bir tasbeh aytuvchi ibodatda, alohida mute' boʻysungan Xoliqi Lamyazalga, Qodiri Loyazalga.
Sanogʻi koʻp boʻlishi, xar doim sifati baland boʻlishini keltirib chiqarmaydi, chunki urugʻ kichikligidagi soat jozibadorroq,
Ayasofyadek soatdan. Bir chivin yaratilishi hayratga solar fildan, u fursat bermagan maxluq.
Gar qudrat qalami bilan bir kichik boʻlak ustiga efirning atomlar bilan Qur'on yozilsa, sahifa kichikligi nisbati, san'at jihatida buyuk,
Samo sahifasida yulduzlar bilan yozilgan Qur'oni Karimga jozibasi bilan teng. Naqqoshi Azaliyning san'ati xar tarafda jamol va kamolga toʻla.
Xar tarafda shundaydir. Mukammallik darajasi qalamdagi birlik, tavhidni e'lon qilar. Bu kalomi purmaʻno, yaxshilab diqqatga ol!
Shariati Ilohiy ikkidir. Ham ikki sifatdan kelgan, ikki inson tinglovchi, hamda javobgan boʻlgan. Sifati irodadan kelgan koinot qonunulari.
Insoni akbar boʻlgan olamning holatlarin, hamda harakatlarin (ixtiyoriy emas) tartib qilgan qonun. U Rabboniy istak
Xato bir istiloh bilan tabiat ham deyilar. Kalom sifatidan kelgan shariat esa, kichik olam boʻlgan insonning ishlarini,
Bu ixtiyoriy boʻlgan, tartibga solar shariat-qonunidir. Ikki qonun bir yerda ba'zan birlashadi. Alloh farishtalari, bir azim ummat, ham bir Subhoniy qoʻshin
Birinchi qonunlarga boʻlgan amrga boʻysunib tashiydi, vakil ishchilardir. Ham ulardan bir qismi tasbehhon qullar. Bir qismi ham oʻzidan kechgan, Arshning yaqinlari.
Hayot asl, asosdir, modda unga tobe'dir, hamda u bilan mavjud. Bir mikroskopik hayvoncha besh tuygʻusi bilan, inson hislarini taqqoslasang, koʻrasan, inson undan qay daraja katta boʻlsa, hislari shu daraja unikidan past. Hayvoncha eshitar qardoshining ovozin.
Hamda olar rizqini. U insondek kattalashsa, xayratga solgan hislari, nur taratgan hayoti, koʻrishi chaqmoq kabi bir samoviy nur.
Inson, jonsizlardan bir hayot egasi emas. Balki milliardlab jonlilar hujayralaridan tashkil topgan va jonli insoniy hujayradir.
Moddaparastlik bir ma'naviy vabo. Insonga ham tuttirdi shu mudhish bir bezgakni. {(*) Eski jahon urushiga ishorat qilyapti.} Hamda birdan urdirdi bir gʻazabi Ilohiy. Emladi hamda taqlid,
Tanqidga kengayish qobiliyatiga nisbatan, u vabo kengayadi va tarqaladi. Emlashni fandan olgan, madaniyatdan taqlid.
Hurriyat, tanqid bergan, zalolat gʻururdan chiqqan.
Eng badbaxt siqilishli muztarib, ishsiz boʻlgan odamdir, zero ki a'tolat: Vujud ichida adam, hayot ichida mavtdir. Sa'y esa:
Vujudning hayoti, ham hayotning yaqazosidir albat!
Sudxoʻrlik tanballikka solar, mehnat istagin soʻndirar. Foizning eshiklari hamda uning idishi boʻlgan bu banklarning xar naqd foydasi esa, insonning eng yomon qismiga tegishli, ular esa kofirlardir. Kofirlardagi foydasi eng yomon qismiga tegishli, ular esa zolimlar.
Xar dam zolimlardagi foydasi eng yomon qismida, ular kayf safoga mukkasidan ketganlardir. Islom olamiga mutlaq zarardir. Insonlar aniq xar dam farogʻati shariatda yoʻqdir, chunki harbiy kofir hurmatsiz, maʻsum emas, ketgan vaqt foydasiz. Xar da...m.
{(**) Oʻttiz besh yil avval yozilgan bu boʻlim, bu yil yozilgan tarzini koʻrsatmoqda. Demak, Ramazon barakasi bilan yozdirilgan bir navʻ gʻaybiy xabarlardir.}
Umidsizlikka mubtalo kishini koʻrdim, badbinlik bilan xasta edi. Dedi: Ulamolar kamaydi, sanoq sifatni. Qoʻrqamiz dinimiz soʻnadi bir kuni
Dedim: Koinot soʻndirilmas ekan, Islomga iymon ham soʻnmaydi. Shuning kabi, zamin ustiga qoqilgan qoziqlar hisobida xar on
Boʻlgan Islomiy alomatlar, diniy minoralar, Ilohiy ibodatgohlar, shar'iy nishonlar soʻndirilmas ekan, Islomiyat porlaydi bardavom.
Xar bir ibodat joyi bir muallim boʻlgan tabiati bilan tabiatlarga dars beradi. Xar alomat alohida ustoz boʻlgan, uning holati tili beradi diniy taʻlim, xatosiz, ham qoldirmay.
Xar bir shao'ir-alomat bir dono domladir, Islomni ruhini doim e'tiborga dars beradi. Asrlar oʻtishi orqali davr bardavomligi sabab.
Goʻyo Islomiyat nurlari moddalashgan, shao'ir-alomatlari ichida. Goʻyo qattiqlashib Islomiyat ziloli, ibodatgohi ichida. Bir bir iymon ustuni.
Goʻyo jismga aylangan Islomiyat hukmlari, shiorlari ichida. Goʻyo toshga aylangan Islomiyat ruknlari, olamlari ichida. Bir bir olmos ustuni. U bilan bogʻlangan zamin bilan osmon.
Xususan Moʻjiza Bayonli Qur'oni, doimo takror etar bir azaliy xutbani, barcha Islom diyorlarida qolmagan hech bir qishloq, ham yana hech bitta makon,
Nutqini tinglamasin, ta'limni eshitmasin. اِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ sirri bilan qorilik juda ham buyuk bir rutba. Tilovat esa, insonlar va jinlar ibodatidir.
Uning ichida ta'lim, ham aniq asoslar zikr. Vatq takrorlanishi bilan qarashlar, aniq asoslarga oʻzgaradi ham aylanar ochiq oydin narsaga. Istamas boshqa bayon.
Diniy hukmlar, nazariyatdan chiqib zaruriyat boʻlgandir. Zikr esa kifoya. Eslatma esa yetarli. Shifoli xar dam Qur'on.
Eslatmaga, ham zikrga. Islom uygʻonishi, ham ijtimoiy uygʻoqlik xar biriga beradi: Umumga oid boʻlgan dalillar ham mezon.
Modomiki ijtimoiy hayot Islomda boshlagan ekan, xar birining iymoni oʻziga maxsus dalilga tegishli emas, tayangan vijdon.
Balki jamoatning qalbida chegarasiz sabablarga ham tayanadi.
Hatto diqqat tortadi: Bir zaif mazhab, vaqt oʻtganda,
Rad qilish mushkul boʻlar. Islom esa, vahiy bilan fitrat kabi, ikki metin asosga tayangan, ham bu qadar asrlarda chuqur hukmron!
Sogʻlom asoslari bilan, oshkor asarlari bilan kurraning yarmi bilan ich ichiga kirgan, bir fitriy ruhi boʻlgan kishi. Qanday tutiladi? Tutilish chiqqan onda!
Lekin afsus, ba'zi mahmadona kofirlar, safsatachi odamlar bu oliy qasrning metin asoslariga qarshi chiqar topgancha imkon.
Ularni titratadi. Asoslarga tegmaydi, ular bilan oʻynalmaydi, ovozini oʻchirsin dinsizlik! Kasod boʻldi u kofir. Basdir kufr tajribasi va yolgʻon.
Bu Islomning olami kufr olamiga qarshi katta nazorat hona shu dorulfunun edi. Loqayd va gʻaflat bilan ilon tabiatli dushman,
Tirqishni ochdi jabhaning orqasida, dinsizlik hujum qildi, millat ancha tebrandi. Eng katta nazorat hona, Islomiyat ruhi bilan nurlangan bogʻlar.
Eng metin boʻlishi, eng uygʻoq boʻlishi kerak yoki tor boʻlmasligi kerak, Islomni aldmaslik kerak. Iymonning joyi qalbdir, aql boʻlar nuri iymon oynas.
Ba'zan mujohiddir, ba'zan farroshdir. Miyada vasvasalar, ham juda koʻp ehtimollar qalb ichiga kirmasa, tebranmas iymon, vijdon.
Yoʻqsa ba'zilarning fikricha iymon aqlda boʻlsa, ruhi iymon boʻlgan haqqalyaqin-tajjribaviy aniqlikka, koʻp ehtimol boʻlar bir bir beomon dushman.
Qalb bilan vijdon, iymon yeri. Kuchli sezish bilan ilhom, iymon dalili.
Bir oltinchi his, iymon yoʻli. Fikr bilan aql, iymon posboni.
Diniy hukmlar, Shar'iy asoslar, qalblarda hosildir, eslatib huzurni, xotirlatib shuurni.
Maqsad ham hosil boʻlar. Arabiy iborada {(*) Oʻn yil keyin kelgan bir hodisani his etgan, javob berishga harakat qilgan.} yanada yuksak qiladi esatma, ham xotirlatma.
Shuning uchun Jumada Arabiy hutba, amrlarni eslatar, asoslarni xotirlatar, kifoya qilishi bilan boʻlar uning eslatish shakli.
Nazariyotni ta'lim unda maqsad emasdir. Ham Islomning birlik siymosida shu Arabiy ibora birlik naqshidir, qabul qilmas koʻplikni.
Hadis bilan oyatni qiyos qilsang, ochiq ravshan koʻrasan: Insonning eng balogʻatlisi, vahiyning yetkazuvchisi, u ham yeta olmaydi
Oyat balogʻatiga. U ham unga oʻxshamas. Demak: Lisoni Ahmadiydan kelgan xar bir kalom xar dam uniki emas.
Bir kuni tushda koʻrdim: Ararat Togʻi ostidaman. Birdan u togʻ portladi, togʻ kabi toshlarni olamga tarqatdi, silkitdi jahonni.
Birdaniga bir odam yonimda paydo boʻldi. Dediki: Ijoz bilan bayon et, qisqacha ijoz et, sen bilgan Qurʻon i'jozi turlarin!
Hali tushda ekanman ta'birini oʻyladim, dedim: Shu yerdagi portlash, insoniyat olamida bir inqilobga misoldir. Inqilobda esa albat huda-i Furqoniy,
Xar tarafda yuksalib hamda hokim boʻladi. I'jozining bayoni, zamoni ham keladi! Sorovchiga javoban dedim: Qur'oniy I'joz,
Yetti katta manbaʻdan tajalliy, ham yetti unsur tashkil topar.
Birinchi Manba: Lafzning fasohatidan ravon tili
Nazm ravonligidan, ma'no balogʻatidan, maʻnolar tengsiz goʻzalligidan, iboralar ustunligidan, uslublarning hayrat berishidan tavallud etgan ochiq tushuntirish.
Ular bilan birlashdi, i'joziy vujudida ajib bir bayon naqshi, gʻaroyib til san'ati. Takrorlanishi hech qachon zeriktirmas insonni.
Ikkinchi Unsur esa: Koinotga tegishli Ilohiy ishlarda gʻaybiy asoslar, Ilohiy haqiqatlardan, gʻaybiy sirlardan, osmoniy gʻayb.
Moziyda yoʻqolgan gʻaybiy ishlardan, kelajakda yashirin qolib ketgan hollardan birdan ichiga olgan gʻayb ilmi xazinasi,
Gʻayb olami lisoni, shahodat olami bilan gapiradi asoslari, ramzlar bilan bayoni, nishon inson sinfi, i'jozning bir nuroniy yogʻdusi.
Uchinchi Manba esa: Besh jihatda gʻaroyib qamrovliligi bordir. Lafzida, ma'nosida, hukmida, ham ilmida, maqsadlarin mezoni.
Lafzi ichiga olar juda keng ehtimollar, ham koʻplab romonlarin, xar biri balogʻatda goʻzal, arabiyda sahih, sharʻiy qonunlar siri loyiq koʻradi uni.
Ma'nosida: Avliyolar yoʻllari, oriflar lazzatlari, mazhablarning yoʻllari, mutakallimlar yoʻli, hakimlar uslublari, u bayonning i'jozi
Birdan qamragan, hamda ichiga olgan. Ishoratida, ma'nosida kenglik. Bu derazadan qara, koʻrarsan qanday kengdir maydoni!
Hukmlardagi qamrov: Shu gʻaroyib shariat undan kelib chiqqan, ikki dunyo bahtining barcha dasturlarini, butun ishonch sababin,
Ijtimoiy hayotning butun aloqalarin, tarbiya vositasi, haqiqiy hollarini birdan ichiga olgan uning bayoni tarzi.
Ilmidagi chuqurlik: Ham koinot fanlari, ham Ilohiy ilmlar, unda ishorat martabalari, ramzlar bilan ishoratlar, suralar qal'alarida jam etgandir jannatlar.
Maqsadlar va gʻoyalar: Muvozanat, intizom, yaratilish dasturlariga uygʻun, bbirlashish, toʻliq boʻysungan, saqlagandir mezonni.
Mana lafz ihotasida, ma'noning kengligida, hukmning qamrovida, ilmning chuqurligida, maqsadlar muvozanatida shonli qamrovi!
Toʻrtinchi unsur: Xar asrning dunyoqarash darajasiga, adabiy rutbasiga, xar asrdagi tabaqalarga, iste'dod darajasi, qobiliyat oʻlchovi oladi nuroniy fayz.
Xar asrga, xar asrdagi xar tabaqaga eshigi ochiq. Goʻyo xar damda, xar yerda yangi nozil boʻladi u Kalomi Rahmoniy.
Davr keksaygani sari, Qur'on yosharib borar. Yuzaga chiqar ramzlar, tabiat va sabablar pardasini ham yirtar u xitobi Yazdoniy.
Nuri tavhidni, xar dam xar oyatdan sochilar. Shahodat pardasini gʻayb ustidan koʻtarar. Xitobi ulugʻligi diqqatga da'vat qilar, u inson nazarini.
U gʻaybning tilidir, shahodat olami bilan shaxsan oʻzi gaplashar. Shu unsurdan bu chiqar gʻaroyib yangiligi bir ummoniy qamrov!
Tushuntirishi uchun inson aqlidarajasiga tushadi Ilohiy xitob. Nozil qilish uslubi koʻpligi, doʻst boʻladi inson, jin.
Beshinchi Manba esa: Naql va hikoyalar, ishonchli xabarlarda asosiy nuqtalardan hozir koʻrgandek kabi purmaʻno goʻzal uslub
Naql qilib, insonni u bilan ogoh qilar. Naqllari shulardir: Eski qavmlar xabari, kelajak oqibati, Jahannam va Jannat sirlarin.
Gʻaybiy haqiqatlar, ham shahodat olami sirlari, Ilohiy sirlar, koinot robitalariga doir hikoyalari a'yon tushuntirishdir
Buni na hayot rad qilgan, na mantiq yolgʻon degan. Mantiq qabul qilmasa rad ham qila olmaydi. Samoviy kitoblarning qalb istaydigan narsa.
Kelishgan nuqtalarda tasdiqlab naql qiladi. Kelishmagan joylarida tuzatib gapiradi. Bunday naqliy ishlar bir "Ummiy"dan chiqishi zamonasining gʻaroyibidir.
Oltinchi Unsur: Ichiga olgan va taʻsis qiladigan Islom Diniga. Islomiyat tengiga na moziy qodir na kelajak qoʻlidan keladi, tadqiq qilsang zamon bilan makonni!
Yerimizning yillik, kunlik doirasida shu samoviy bogʻ, tutib aylantirmoqda. Kurraga ogʻir bosgan, ham yana unga mingan. Qoʻymaydi isyonga.
Yettinchi Manba: Bu olti manbadan chiqqan olti nur, birdan birlashadi. Undan chiqar bir husn, bundan kelar bir kuchli sezish, nuroniy vosita.
Shundan bir lazzat chiqqan. Moʻjizalik lazzati bilinar, ta'biriga til yetishmas. Fikr ham kalta, koʻrinar lek tutilmas u osmoniy yulduz.
Oʻn uch asr muddatda qarshi chiqish istagi boʻlgan Qur'on dushmanida, taqlid shavqi uygʻongan Qur'onning doʻstlarida. Bu burhoni i'jozning.
Bu ikki qattiq mayl bilan yozilgan, ana. Millionlab arabiy kitob, kutubxona kelgan vujudga. Ular bilan tanzilni, tushsa bir mezoni
Qiyos qilinsa, nafaqat tenggi yoʻq dono, hatto eng omi odam, koʻz quloq bilan deydi: Bular esa insoniy, shu esa osmoniy!
Hamda hukm qiladi: Bu shularga oʻxshamas, rutbasida boʻlolmas. Shunday ekan yo barchasidan past, bu esa, ochiq ravshan botil ekani ma'lum.
Shunday ekan, barchasidan ustundir. Maʻnolari shuncha vaqtda, eshik ochiq, basharga vaqf etilgan, oʻziga chaqiradi ruhlar va zehnlarni!
Bashar uni ishlatish, oʻziniki ham qilgan. Uning mazmunlari bilan yana Qur'onga qarshi chiqmagan, hech qachon chiqolmaydi, oʻtdi imtihon davri.
Boshqa kitoblarga oʻxshamas, ularga qiyos boʻlmas. Chunki yigirma yil mobaynida boʻlim boʻlim ehtiyojga binoan nozil boʻlishi, qism qism, kesik kesik, bir Rabboniy hikmati.
Nozil sababi turli, farqli. Bir moddada savollar takrorlanar, turlicha. Hukm sabablari turlicha, oʻzgaruvchi. Farqli, boshqa boshqa nozil boʻlish vaqti.
Qabul qilish hollari farqli, boshqa. Tinglovchi sinfi turlicha, bir birdan uzoq. Irshod maqsadida daraja daraja, farqli farqli. Bu asoslarga tayangan binosi, ham bayoni,
Javobi, ham xitobi. Bu bilan birga ravonlik va ichonchli, uygʻunlik va birdamlik, mukammallik koʻrsatgan. Mana uning guvohi: Bayon, Ma'oniy Fani.
Qur'onda bir xossa bor, boshqa kalomda yoʻqdir. Bir kalomni eshitsang, asl kalom sohibin orqasida koʻrasan, yo ichida topasan. Uslub: Insoniy oyna.
Ey misoliy soʻrovchi! Sensan ijoz istagan, men ham ishorat qildim. Agar tafsilot istasang, haddim xorijida! Chivin osmonda sayr etmas.
Zero qirq i'jozi turlaridan faqta bittasi, nazmi ravonligi,
Ishorotul I'jozda sigʻmadi anglatish.
Yuz sahifa tafsirim unga kifoya qilmadi. Sen kabi ruhiy ilhomi koʻplar, istaymanki sendan tafsilot, bayon!
Komil insonlarning yuksak lazzatini xushnud etgan bir holat, boladek havasga, xarom bir fe'l sohibiga xush kelmas,
Ularni ovuntirmas. Bu hikmatga binoan, bir xarom lazzat, devona, nafsoniy va shahvoniy kayf safo ichida toʻliq oziqlangan kimsa, ruhiy lazzatni bilmas.
Ovrupadan chiqqan hozirgi adabiyot roman kabi nazar bilan, Qur'ondagi ulugʻ latifalar, hashamatli ustunliklar olmaydi, ham totolmas.
Oʻzidagi oʻlchovni unga sozlama qilmas. Adabiyotda bordir uch harakat maydoni, ular ichida yurar, xorijiga chiqolmas:
Yo ishq bilan husndir, yo jasurlik, donolik, yo haqiqat tasviri. Xullas, begona adab boʻlsa jasoratga haq tarafdori qilmas.
Balki zolim insoniyat ayyorlikni olqishlash bilan kuchga urgʻu berish hissini singdiradi. Husn va ishq tomoni, haqiqiy ishqni bilmas.
Shahvat uygʻotgan lazzat nafslarga ham singdirar. Haqiqatning tasviri moddasida, koinotga Ilohiy san'ati suratida qaramas,
Bir Rahmoniy sanʻat suratida koʻrolmas. Balki tabiat tomonlama tutar, tasvir qilar, ichidan ham chiqolmas.
Shuning uchun singdirish tabiat ishqi boʻlar. Moddaparastlik hissi, qalbga ham joylashtirar, undan osonlik bilan oʻzin qutqara olmas.
Yana undan kelgan, zalolatdan chiqaan ruhning iztiroblariga, adabdan chiqqan adab tinchlantiruvchi ham uxlatuvchi, haqiqiy foyda bermas.
Yagona dorini topgan, u ham roman ekan. Kitob kabi bir jonli mayyit, kino kabi harakatli oʻliklar! Mayyit hayot berolmas.
Ham teatr kabi reankarnatsion kabi, moziy deyilgan keng qabrdan chiqqan mayyit kabi shu uch tur roman bilan hech ham uyalmas.
Inson ogʻziga yolgʻonchi bir til qoʻygan, ham insonning yuziga fosiq bir koʻz taqqan, dunyoga bir iffatsiz koʻylagini kiydirgan, yakka husni tanimas.
Quyoshni koʻrsatsa, sariq sochli goʻzal bir aktrisani qoriga eslatar. Zohiran der: "Kayf safo yomon, insonlarga yarashmas."
Zararli natijani koʻrsatar. Xolbuki kayf safoga tashviq qilgan tasvir koʻrsatar, ogʻiz suvini oqitar, aql hokim qolmaydi.
Ishtahani ochadi, hislarni junbushga keltirar, his boshqa soʻz tinglamas.
Qur'ondagi adab esa nafs havoni aralashtirmas.
Haqparastlik hissi, yakka goʻzallik ishqi, jamolparastlik zavqi, haqiqatparastlik shavqi berar, hamda aldamas.
Koinotga tabiat jihatida qaramas, balki Ilohiy san'at, bir Rahmoniy sanʻat nuqtasida gapirar, aqllarni chalgʻitmas.
Ma'rifati Sone'ning nurini singdiradi. Xar narsada oyatini koʻrsatar. Xar ikkisi yumshoq bir bir huzun ham berar, faqat bir-biriga oʻxshamas.
Ovrupadan tugʻilgan adab yolgʻizlikdan, sohibsizlikdan chiqqan qaygʻuli huzn berar, ulugʻ huzun berolmas.
Zero kar tabiat, hamda bir koʻr kuchdan ilhom olgan bir gʻamga solgan huzn hissi. Olamni bir qoʻrqinchli deb taniydi, boshqa hil koʻrsatmaydi.
U suratda koʻrsatar, hamda mahzunni tutar, sohibsiz begonalar ichiga qoʻyar, hech bir umid qoldirmas.
Oʻziga bergan shu hissiy bezovtalik bora-bora dindan chiqarar, inkorga qadar yoʻl berar. Qaytishi mushkul boʻlar, balki boshqa qaytolmas.
Qur'on adabi esa: Shunday huzn beradi, oshiqona huzndir, yetimona emasdir. Doʻstlardan chetda qolishdan kelar, doʻstlarning yoʻq boʻlishidan kelmas.
Koinotga nazari, koʻr tabiat oʻrniga, shuurli, ham rahmatli bir Ilohiy san'ati uning bahs mavzui, tabiatdan gapirmas.
Koʻr kuchning oʻrniga, inoyatli, hikmatli bir Ilohiy qudrat uning bayon mavzui. Shuning uchun koinot, yolgʻizlik surat kiymas.
Balki huznli tinglovchi nazarida boʻladi bir sevganlar jamiyati. Xar tomonda bir-birga javob berish, xar tomonda ikki tarafli muhabbat, unga aziyat bermas.
Xar burchakda yaqinlik, jamiyatda huznni oʻrnatadi mushtoqlik huzni, bir ulugʻ his beradi, gʻamli huzunni bermas.
Ikkalasi bittadan ham berar shavq: Begona adab bergan shavq bilan nafs tushadi qaʻgʻuga, hislab boʻlar kengaygan, ruhga tinchlik berolmas.
Qur'onning shavqi esa: Ruh tushar xavotirga, oliy narsalarga orzu beradi. Xullas bu sirga koʻra, Shariati Ahmadiy (S.A.V.) xarom oʻyin istamas.
Ba'zi kayf vositasin xarom qilib, bir qismin halol deb izn berar. Demak Qur'onning huzni yoki Qurʻonning shavqi bergan vosita, zarar bermaydi.
Agar yetimlarcha huzn yoki nafsoniy istak bersa, vosita xarom. Oʻzgarar sahxslarga koʻra, hamma bir-biriga oʻxshamas.
Yaratilish daraxti shoxlari har tomonda me'nat mevalarini ruhlilar qoʻllariga zohiran uzatadi.
Allohning rahmat qoʻli haqiqatda, bir qudrat qoʻli, u mevalarni, shoxlarida sizlarga uzatadi.
Allohning rahmat qoʻli, siz ham shukrla oʻping. U qudrat qoʻlini ham tashakkur bilan poklang.
Ey orzusi koʻp birodar! Hayolingni qoʻlga ol, men bilan barobar kel. Xullas bir zamindamiz, atrofiga qaraymiz, hech kimsa koʻrmas bizni.
Chodir tirgaklari hisobida yuksak togʻlar ustida zim-ziyo bulut tabaqasi qoʻyilgan, u ham qoplagan zaminimizning yuzin.
Qattiqlashgan bir tom boʻlgan. Faqat osti, yuzi ochiq ekan, u yuz quyosh koʻrar ekan. Bulut ostidamiz, siqadi zulmat bizni.
Siqilish ham bugʻadi, havosizlik oʻldirar. Oldimizda uch yoʻl bor: Bir ziyodor olam, bir karra koʻrgandim bu majoziy zamin.
Ha, bir karra bu yerga ham kelgandim, uchovida boshqa-boshqa ketganman. Birinchi yoʻli shuki: Aksar bu yerdan ketar, u dunyo sayohati, sayohatga tortar bizni.
Mana biz yoʻldamiz, piyoda boramiz. Qara sahro qum daryolariga, qanday gʻazab sochmoqda, tahdid qilmoqda bizni!
Daryoning togʻdek toʻlqinlariga qara: U bizga gʻazablanyapti. Mana Alhamdulilloh, narigi tomonga chiqdik. Koʻramiz quyosh yuzin.
Faqat koʻrgan qiyinchiliklarimizni ham faqat biz bilamiz. Oh! Takroran qaytdik shu vahshiy zamin, bulut tomi zulmatli. Bizga kerak: Porlatar qalbdagi koʻzni
Bir ziyodor olam. Favqulotda agar jasorating boʻlsa, kiramiz birgalikda, bu yoʻl xatarga toʻla. Ikkinchi yoʻlimizni:
Yerning tabiatin teshamiz, u tarafga oʻtamiz. Yo tabiiy tuneldan titrab boramiz. Vaqtida bu yoʻlda tomosha qildim, oʻtdim nozlanmasdan va yolvorib.
Lekin u vaqtda tabiatning zamini eritadigan, yirtadigan modda bor edi qoʻlimda. Uchinchi yoʻlning moʻ'jizali dalili
Bergan Qur'on uni menga. Qardoshim, orqamdan kel, yana hech ham qoʻrqma! Qara ana shu yerda tunel kabi gʻorlar, yer ostida oqimlar kutarlar ikkimizni.
Bizni oʻtkazadilar. Tabiat ham shu mudhish muzli togʻ kabi boʻlish hech seni qoʻrqitmasin. Zero ushbu xoʻmraygan chehrasi ostida marhamatli sohibining tabassumli yuzi.
Radiy kabi Qur'on moddani nuri bilan sezgandim. Xullas, tabriklayman! Ziyoli olamga chiqdik, juda nozli joyga boq
Bu xush fazoy, shirin. Hey, boshingni koʻtar! Boq juda baland boʻlgan, bulutlarni ham yirtgan, pastda qoldirgan. Chaqirayapti bizni.
Shu tubo daraxti, magar u Qur'on ekan. Shoxlari xar tarafga uzangan. Egilib kelgan bu shoxga biz osilishimiz kerak, u yerga bizni olsin.
U samoviy daraxt, bir timsoli zaminda boʻlgan nurli, porloq shariat. Demak zahmat chekmasdan u yoʻl bilan chiqardik bu ziyo olamiga, siqmasdan zahmat bizni.
Demak xato qilganmiz, eski yerga qaytamiz, toʻgʻri yoʻlni topamiz. Qara, uchinchi yoʻlni, shu togʻlar ustida turgan shonli yigitga
Hamda butun jahonga oʻqiydi bir azonni. Boq ulugʻ muazzinga, Muhammadul Xoshimiy (S.A.V.) da'vat etar insonni porloq nurli olamga. Sahrt qiladi duo bilan namozni.
Bulutlarni ham yirtgan, boq hidoyat togʻlariga. Samolarga bosh tutgan, qara shariat togʻiga. Qanday ziynatli qilgan zaminimizning yuz, koʻzi.
Biz chiqishimiz kerak bu yerdan himmat tayyorasida. Shirin, xush shamol nuri u yerda, goʻzallik nuri u yerda. Bu yerdadir Uhudi Tavhid, u aziz toʻg.
Bu yerdadir Islomiyat Judiyi, u salomat togʻi. Mana Qamar toʻgi boʻlgan Azhar Qur'on, Nilning xush suvi oqmoqda u muhtasham manbaʻdan. Ich u obi shirinni!
Ey birodar! Endi hayolni boshdan chiqar, aqlni boshingga ol! Avvalgi ikki yoʻlning gʻazabga uchragan va zalolat yoʻlning, xatarlari juda koʻp, qishdir doim kuz, yozi.
Yuzdan biri qutular, Aflotun, Suqrot kabi. Uchinchi yoʻl osondir, ham yaqin, mustaqimdir. Zaif - kuchli unda teng. Hamma u yoʻldan ketar. Eng qulayi shudirki: Shahid boʻlish yo gʻoziy.
Demak, natijaga kiramiz. Ha, fanda daho boʻlgan: Avvalgi ikki yoʻldir unga yoʻl va yoʻnalish. Qur'oniy hidoyat: Uchinchi yoʻlda, uning siroti mustaqimi. Yetkazadi u bizni.
Ey xushyor yoʻldosh! Siroti mustaqimning bu nuroniy yoʻli, gʻazabga uchragan va zalolatdagilar zulmatli yoʻli, toʻliq farqlarini koʻrmoq agar istasang ey aziz,
Kel tasavvurni qoʻlga ol, hayol ustiga ham min, endi sen bilan borsak yoʻqlik zulmatlariga. U buyuk qabristonni, oʻliklarga toʻlgan shaharni bir ziyorat qilamiz.
Bir Qodiri Azaliy, oʻz qudrat qoʻli bilan bu zulmat qit'asidan bizni tutdi chiqardi, bu vujudga mindirdi, yubordi shu dunyoga, bu zavq va lazzatsiz shaharga.
Mana biz keldik shu olami vujudga, qoʻrqituvchi sahroga. Koʻzimiz ham ochildi, olti jihatda boqdik, avval marhamat istaganga loyiq holda oldimizga qaraymiz.
Lekin balo, alamlar oldimizda dushmanlar kabi hujum qiladi. Undan qoʻrqdik, chekindik. Chapga oʻngga, tabiatdagi unsurlarga qaraymiz, undan madad kutamiz.
Lekin koʻryapmiz, ularning qalblari qattiq, marhamatsiz. Tishlarini bilarlar, gʻazabli ham qaraydi, na noz tinglar, na niyoz!
Chorasiz odam kabi qaygʻudagi nazarni yuqoriga qaratdik. Yana bir madad soʻrab, osmon katta jismlariga qarab, juda daxshatli, tahdid qilgandek koʻrdik.
Goʻyo bir bir oʻq bomba, uyalardan chiqqanlar, ham fazo atrofida juda tez aylanar, kutilmaganda ular, bir-biriga tegmaydi.
Agar birov yoʻlini tasodifan yoʻqotsa, Alloh saqlasin, bu shahodat olami oʻtakasi yorilar. Tasodifga bogʻliqdir, bunda ham yaxshilik yoʻq.
Qaygʻu nazari bilan u jihatdan oʻgirdik, achchiq hayratda qoldik. Boshimiz ham egildi, siynamizda yashindik, nafsimizga qaraymiz. Mutolaa qilamiz.
Endi eshitamiz: Bechora nafsimizdan minglab ehtiyoj faryodlari kelmoqda. Minglab yoʻqliklarning nolalari chiqmoqda. Tasallini kutgandik, qoʻrqib ketmoqdamiz.
Undan yaxshilik kelmadi. Qattiq iltijo bilan vijdonimizga kirdik, ichiga qaraymiz, bir chorani kutamiz. Eyvoh! Yana topmaymiz. Biz madad berishimiz kerak.
Chunki unda koʻrinar minglab umidlar, qiziqqon orzular, xavotirli tuygʻular, koinotga uzangan. Xar biridan titraymiz, hech yordam berolmaymiz.
Orzular siqishgan yoʻqlik vujudi ichida, bir tarafi azalga, bir tarafi abadga uzanib ketmoqdalar. Shunday kenglikgi borki, gar dunyoni yutsa ham vijdon toʻq boʻla olmas.
Bu azobli yoʻlda qayerga murojaat qilsak, unda bir balo topdik. Zero Alloh gʻazabiga uchragan va zalolat yoʻllari shunday boʻlar. Tasodif va zalolat, u yoʻlga qarab turar.
U nazarni biz toqdik, bu holga shunday tushdik. Hozir bizninig holimiz kelgan va borar joyni, ham Sone' ham hashrni vaqtincha unutganmiz.
Jahannamdan battardir, undan koʻproq yoʻquvchi, ruhimizni ezadi. Chunki u olti jihatga murojaat qildik. Shunday holatga tushdik.
Qilingan u holat, ham xavf bilan dahshatdan, ham ojizlik bilan qoʻrqishdan, ham tashvish va qoʻrquvdan, ham yetimlik va umidsizlikdan tashkil topgan vijdonni yoʻqqan.
Xar jihatga javoban bir mudofaa qilamiz, yoʻq qilishga urinamiz. Avval qudratimizga murojaat etamiz, vo afsuski koʻramiz
U ojiz va zaifdir. Ikkinchidan: Nafsda boʻlgan hojatlar jim boʻlishiga yoʻnalamiz. Vo afsus toʻxtamasdan baqirganin koʻramiz.
Uchinchidan: Madad soʻrab, bir xaloskori uchun baqirar, chaqiramiz. Na birov eshitadi na javobni beradi. Biz esa oʻylaymiz:
Xar narsa bizga dushman, xar narsa bizdan gʻarib. Hech narsa qalbimizga bir tasalli bermaydi, hech ichonch baxsh etmaydi, haqiqiy lazzat bermas.
Toʻrtinchidan: Biz osmon jismlariga qarab, ular e'tiborga havola qiladi bir xavf bilan daxshatni. Ham vijdonning qiynogʻi bir qoʻrquv keladi: Aqlga ters, vahimali!
Ey birodar! Bu zalolatning yoʻli, mohiyati shunday. Kufrdagi zulmatni bu yoʻlda toʻliq koʻrdik. Endi esa kel qardos, u yoʻqlikka qaytamiz.
Takror yana kelamiz. Bu karra yoʻlimiz siroti mustaqimdir, ham iymonning yoʻlidir. Dalil va imomimiz, inoyat va Qur'ondir, xar davr uchgandek hokimiyatin qurgan.
Bu, Sultoni Azalning rahmat va inoyati, bizni istagan vaqti, qudrat bizni chiqardi, lutfla bizni mindirdi istak qonuniga: Hollar ustida ushgan.
Hozir bizni keltirdi, shafqat bilan kiydirdi shu vujud kiyimini. Yoʻnaltirdi bizga omonat rutbasini. Nishoni niyoz, namoz.
Davrlar va holatlar, bu uzun yoʻlimizda bir bir noz manzilidir. Yoʻlimizda osonlashtirish uchun, qadardan buyruq bergan, sahifada jabhamiz.
Qayerga kelishimiz, qaysi toifaga, musofir boʻlamiz, juda qardoshlik bilan yuzlashamiz. Molimizdan beramiz, mollaridan olamiz.
Tijorat muhabbati, oziqlantirar ular bizni, hadyalar bilan bezar, hamda kuzatib qoʻyar. Bora bora yetishdik, dunyo eshigidamiz, eshitamiz ovoz.
Qara kirdik zaminga, oyogʻimizni bosdik shahodat olamiga: Rahmon oynasi shahri, inson shovqin joyiga. Hech bir narsa bilmaymiz, dalil va imomimiz - Rahmonning irodasi. Dalilning vakilimiz, nozanin koʻzlarimiz. Koʻzlarimizni ochdik, dunyo ichiga boqdik. Esimizga kelarmi avvalgi kelishimiz?
Gʻarib, yetim boʻlgandik, dushmanlarimiz koʻp edi, bilmasdik homiyimizni. Endi iymon nurila dushmanlarga qarshi bir ishonchli asosimiz
Tayanch nuqtamiz, ham himoyachimiz dafʻ etar dushmanlarni. U Iymoni Billohdir ruhimizning ziyosi, ham nuri hayotimiz, hamda ruhimiz ruhi.
Endi qalbimiz hotirjam, dushmanlarga ahamiyat bermas, balki dushman tanimas. Avvalgi yoʻlimizda, vijdonga kirgan vaqtimiz, undan eshitdik minglab faryodu, qaygʻu, ovoz.
Undan baloga tushdik. Zero istak, orzular, iste'dod va hissiyot, doim abadni istar. Uning yoʻlini bilmay, bizdan yoʻl bilmaslik, unda faryodu duo.
Lekim alhamdulilloh, hozir kelishimizda yordam nuqtasin topdik, hayot beradi doim u istaklarga iste'dod, to abadul abadga ularni qilar parvoz.
Ularga yoʻl koʻrsatar, u nuqtadan iste'dod ham yordam istaydi, ham obi hayot ichar, ham mukammallikka borar, oʻsha yordam soʻrash joyi, shavqqa keltirgan ramzu zarofat-nozik jihat.
Ikkinchi iymon qutbi: Hashrni tasdiqlashdir. Abadiy saodatdir u sadafning javhari. Iymon, burhoni Qur'on. Vijdon, insoniy bir sir.
Endi boshingni koʻtar, qara shu koinotga, u bilan bir gaplash. Avvalgi yoʻlimizda juda mudhish koʻringan. Hozir esa tabassum qilib xar tomon kular, nozli shaklda duo va ovoz.
Koʻrmayapsanmi: Koʻzimiz ari kabi, xar tarafga uchadi. Koinot boʻstonidir, xar tarafda gullar, xar chechak ham beradi unga bir obi laziz.
Ham doʻtlik, tasalli, oʻzin sevdiradi. U ham olib keltirar, Ilohiy haqiqatlar lazzatini beradi. Asalda bol oqizar, u sehri shahboz-burgutdek uchgan.
Osmon jissmlari harakatlariga, yo yulduzlar, yo quyoshlarga qaragan paytimizda, qoʻllariga beradi Xoliqning hikmatini, ham ibrat oynasini, ham rahmat jilvasini olib qiladi parvoz.
Goʻyo Quyosh bizlar bilan gaplashmoqda: Aytadi: "Ey qardoshlar! Qoʻrqib, siqilmang. Xush keldingiz marhabo, yaxshi tashrif etdingiz. Manzil sizning, men bir nur sochgan goʻzal.
"Men ham siz kabiman. Lekin sof va isyonsiz, mute' bir xizmatkorman... U Zoti Ahadi Samad toʻliq rahmati bilan xizmatingizga meni nur sochgan xizmatkor qilgan. Mendan harorat, ziyo, sizdan namoz va duo".
Ey, oyga qarang. Yulduzlar va dengizlar xar biri oʻziga xos til bilan: "Xush keldingiz, marhabo!" deydi. "Xush keldingiz, bizni tanimaysizmi?"
Yordamlashish sirri bilan qara, tartib ramzi bilan tingla. Xar biri aytmoqda: "Biz ham bir bir xizmatkor, rahmati Zuljalolning bir bir oynalarimiz. Hech ham xafa boʻlmanglar, bizdan siqilmanglar".
Zilzila na'ralari, hodisalar faryodi sizni hech qoʻrqitmasin, vasvasa ham bermasin. Zero ular ichida zikrlar nagʻmalari, tasbehlar ohanglari, yolvorish va duoning xush ovozlari.
Sizni bizga yuborgan Zoti Zuljalol, qoʻllarida tutgandir bularning tizginlarini. Iymon koʻzi oʻqiydi yuzlarida rahmat dalillarini, xar biri bir bir ovoz.
Ey moʻ'mini xushyor qalb! Endi koʻzimiz bir oz dam olsin. Ularning oʻrniga hassos qulogʻimizni iymonning muborak qoʻliga beramiz, dunyoga joʻnatamiz. Tinglasin shirin bir soz.
Avvalgi yoʻlimizda: umumiy motam, ham oʻlim nolalari deb oʻylangan ovozlar, hozir yoʻlimizda bir bir shirin ohangu namoz, bir bir ovozu duo, bir bir tasbeh aytishi.
Tinglagin, havodagi baland ovoz, qushlardagi jivjivlar, yomgʻirdagi nagʻmali sas, dengizdagi hayqirish, momaqaldiroqdagi baqirish, toshlardagi tiqtiqlar bir bir ma'noli ohang.
Havoning tarannumi, momaqaldiroq na'arasi, toʻlqinlar nagʻmalari bir bir buyuklik zikri. Yomgʻirning nagʻmalari, qushlarning sayrashlari bir bir rahmat tasbehi, haqiqatga bir majoz.
Ashyolar ovozlari, bir bir borlik ovozi: Men ham borman deyishar. Sukutdagi koinot, birdan gapni boshlaydi: "Bizni jonsiz oʻylama, ey mahmadona!
Qushlarni gapirtirar yo bir ne'mat lazzati, yo bir rahmatning tushishi. Turli ovozlar bilan, kichik ogʻizlarida rahmatni olqishlaydi, ne'mat ustiga tushar, shukrla qilar parvoz.
Ramzan ular aytadi: "Ey koinot, qardoshlar! Qanday goʻzal holimiz.
"Shafqat bilan parvarish qilinamiz, holimizdan mamnunmiz." Oʻtkir tumshuqlar bilan fazoga sochadilar bir bir koʻp nozli ovoz.
Goʻyo butun koinot ulugʻ bir musiqasidir, iymon nuri eshitar zikrlar, tasbehlarni. Chunki hikmat rad qilar tasodif borligini, nizom esa quvadi vahima, shubhaga solgan birlik.
Ey yoʻldosh! Endi shu misoli olamidan chiqamiz, hayoliy farazdan tushamiz, aql maydonida turamiz, tarozida tortamiz, yoʻllarni yaxshilab oʻlchab.
Avvalgi azobli yoʻlimiz, gʻaazabga uchraganlar va zalolatdagilar yoʻli. O yoʻl vijdonga olami, eng chuqur joyigacha bir azob hissini, ham bir qattiq qaygʻuni. Shuur uni koʻrsatar. Shuurga zid boʻlganmiz.
Qutulish uchun esa majbur va ham muhtojmiz. Yo u taskin etilsin, yokki hech eslatmasin, yoʻqsa chiday olmaymiz, faryodu oh-voh tinglanmas.
Hidoyat esa shifo, havo, hislarni uxlatishdir. Bu ham tasalli istar, bu ham gʻaflat istaydi, bu ham mashgʻullik istar, bu koʻngilxushlik istar. Sehrboz istak, orzular,
vijdonni aldab, ruhi uxlatsin, to alam his qilinmasin. Yoʻqsa u qaygʻuli dard, vijdonni yoqar, yigʻiga chidab boʻlmas, umidsizlik achchigʻi tortilmas.
Demak siroti mustaqimdan naqadar uzoq boʻlsa, shu daraja bu holat ta'sir etadi, vijdonni baqirtirar. Xar lazzatning ichida azobi bor, bir bir iz.
Demak nafs istagi, havosi, koʻngilxushlik, aysh ishrat aralashgan madaniyat jozibasiga, bu zalolatdan kelgan daxshatli siqilishga yolgʻonchi malham, berar uxlatuvchi zahar.
Ey aziz birodarim! Ikkinchi yoʻlimizda, oʻsha nuroniy yoʻlda bir holatni his qildik, u holat bilan hayot boʻlar, lazzat ma'dani. Azoblar, boʻlar lazzat.
U orqali bildikki farqli darajada, iymon quvvati nisbatida ruhga bir holat berar. Jasad ruh bilan xotirjam va lazzat olar, ruh vijdonla bahtiyor.
Bitta tayyor saoda, vijdonga oʻrnatilgan, bir ma'naviy firdavs jannat, qalbida joylashgan. Oʻylash esa teshishdir, shuur sirlar yashirgan parda.
Qalb qancha ogohlantilirsa, vijdon harakatga keltirilsa, ruhga his ettirilsa, lazzat koʻpayar, hamda aylanar nur olovi, qishi yoz.
Vijdonda firdavs jannatlarin eshiklari ochilar, dunyo boʻladi jannat. Ichida ruhlarimiz, etar qanot qoqqan parvo, boʻlar qahramon, goʻzal, havo berar namoz, niyoz-duo.
Ey aziz yoʻldoshim! Endi Allohga topshirdik. Kel, birga bir duo qilsak, soʻng koʻrishguncha ayrilamiz.
Bir kuni beomon Islom dushmani, siyosiy hiylachi, oʻzini yuksak koʻrsatishni istagan vosvos bir ruhoniy, hiyla niyatida ham inkor suratida,
Hamda boʻgʻozimizni panjasi bilan siqqan azobli vaqtda juda kibrlanib mensimay bizdan toʻrt narsa soʻradi,
Istadi olti yuz soʻz. Mensimasligiga qarshi: Yuziga "Tuf!" deyish hiylasiga qarshi jahl bilan sukut saqlsh, inkoriga qarshi
Toʻqmoqdek mot qilar javob lozim edi. Uni tinglovchi etmayman. Haqni ustun tutganga shunday javobimiz bor. U birinchi soʻradi:
"Muhammad (Alayhissalotu Vassalam) dini nima?" Aytdim: Mana Qur'on. Iymonning olti sharti, Islomning besh rukni, asos maqsadi Qur'on. Dedi ikkinchi safar:
"Fikr va hayotga nima bergan?" Aytdim: "Fikrga tavhid, hayotga istiqomat. Bunga doir shohidim:
Uchinchi savoli: "Hozirgi qiyinchilik qanday davolanadi?" Aytdim: "Ribo xaromligi, zakotning farz boʻlishida. Bunga doir shohidim: يَمْحَقُ اللّٰهُ الرِّبٰوا da.
Dedi toʻrtinchi marta: "Bashariyatdagi buzuqlikka qanday qaraydi?" Aytdim: Mehnat, asl asosdir. Inson bouyligi zolimlarda yigʻilmas, saqlanmaydi qoʻllarida.
Bunga doir shohidim:
Yuz mashaalloh bu javobga