SAKKIZINCHI MAKTUB
اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ ismlari بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ ga kirganlarining va har bir muborak narsaning boshida zikr qilinishlarining koʻp hikmatlari bor. Ularning bayonini boshqa vaqtga qoldirib, hozircha oʻzimning bir hissimni aytaman:
Qardoshim, men اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ ismlarini shunday bir nuri a'zam tarzida koʻryapmanki, butun koinotni ihota etgan va har ruhning butun hojoti abadiyasini qondiradigan va hadsiz dushmanlaridan amin etadigan, nurli va quvvatli koʻrinyaptilar. Bu ikki nuri a'zam boʻlgan ismlarga yetishish uchun topgan eng muhim vasilam; faqr bilan shukr, ajz bilan shafqat dir. Ya'ni: Ubudiyat va iftiqordir. Bu masala munosabati bilan xotirga kelgan va muhaqqiqiynga, hatto bir ustozim boʻlgan Imom Rabboniyga muxolif oʻlaroq aytaman: Hazrat Yoqub Alayhissalomning Yusuf Alayhissalomga qarshi shadid va porloq hissiyoti, muhabbat va ishq emas; balki shafqatdir. Chunki shafqat, ishq va muhabbatdan koʻra gʻoyat keskin va porloq va ulviy va nazihdir va maqomi nubuvvatga loyiqdir. Faqat muhabbat va ishq majoziy mahbublarga va maxluqlarga qarshi daraja-i shiddatda boʻlsa, u maqomi mualloyi nubuvvatga loyiq boʻlmaydi. Demak, Qur'oni Hakimning porloq i'jozi bilan, porloq suratda koʻrsatgan va ismi Rahimning vusuliga vasila boʻlgan hissiyoti Yoqubiya, yuksak bir daraja-i shafqatdir. Ismi Vadudga vasila-i vusul boʻlgan ishq esa; Zulayhoning Yusuf Alayhissalomga qarshi boʻlgan muhabbat masalasidadir. Demak, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon Hazrat Yoqub Alayhissalomning hissiyotini qay daraja Zulayhoning hissiyotidan yuksak koʻrsatgan boʻlsa; shafqat ham shu daraja ishqdan yanada yuksak koʻrinadi. Ustozim Imom Rabboniy ishqi majoziyni maqomi nubuvvatga u qadar munosib koʻrmagani uchun aytganlar: "Mahosini Yusufiya mahosini uxroviya navidan boʻlgani uchun, unga muhabbat esa majoziy muhabbatlar navidan emaski, qusur boʻlsin". Men esa: "Ey Ustoz! U takallufli bir ta'vildir; haqiqat esa: U muhabbat emas, balki yuz marta muhabbatdan yanada porloq, yanada keng, yanada yuksak bir martaba-i shafqatdir", deyman. Ha, shafqat butun anvo'i bilan latif va nazihdir. Ishq va muhabbat esa, koʻp anvo'iga tanazzul etilmaydi.
Ham shafqat juda kengdir. Bir zot, shafqat etgan avlodi munosabati bilan butun bolalarga, hatto ziruhlarga shafqatini ihota etadi va Rahim ismining ihotasiga bir navi oynadorlik koʻrsatadi. Holbuki ishq mahbubiga hasri nazar qilib, hamma narsani mahbubiga fido etadi; yoxud mahbubini i'lo va sano etish uchun boshqalarini tanzil va ma'nan zamm etadi va hurmatlarini sindiradi. Masalan, bir kishi: "Quyosh mahbubimning husnini koʻrib uyaladi, koʻrmaslik uchun bulut pardasini boshiga tortadi", degan. Ey oshiq afandi! Nima haqqing borki, sakkiz ismi a'zamning bir sahifa-i nuroniysi boʻlgan Quyoshni bu shaklda uyaltiryapsan?
Ham shafqat xolisdir, muqobala istamaydi; Sof va begʻarazdir. Hatto eng oddiy martabada boʻlgan hayvonotning bolalariga qarshi fidokorona begʻaraz shafqatlari bunga dalildir. Holbuki ishq ujrat istaydi va muqobala talab qiladi. Ishqning yigʻilari bir navi talabdir, bir ujrat istashdir.
Demak, suvari Qur'oniyaning eng porlogʻi boʻlgan Sura-i Yusufning eng porloq nuri boʻlgan Hazrat Yoqubning (A.S.) shafqati, ismi Rahmon va Rahimni koʻrsatadi va shafqat yoʻli, rahmat yoʻli ekanini bildiradi va u alami shafqatga davo sifatida
dediradi.