YIGIRMANCHI YOGʻDU

oyati bilan va

hadisi sharifilari ham ixlos qanchalar Islomiyatda muhim bir asos ekanini koʻrsatadi. Ixlos masalasining cheksiz nuktalaridan faqat "Besh Nuqta"ni qisqacha bayon qilamiz.

Tanbeh: Muborak Ispartaning shukrga sabab goʻzal qismati boʻlib, undagi ahli taqvo va ahli tariqat va ahli ilmning -boshqa yerlarga nisbatan- raqobatkorona ixtiloflari koʻrinmaydi. Garchi lozim boʻlgan haqiqiy muhabbat va ittifoq boʻlmasa ham, zararli muxolafat va raqobat ham boshqa yerlarga nisbatan yoʻq.

Muhim va mudhish bir savol: Nima uchun ahli dunyo, ahli gʻaflat, hatto ahli zalolat va ahli nifoq raqobatsiz ittifoq qilganlari holda; ahli haq va ahli vifoq boʻlgan asxobi diyonat va ahli ilm va ahli tariqat nima uchun raqobatli ixtilof qilmoqda? Ittifoq ahli vifoqning haqqi ekan va zidlik ahli nifoqqa xos ekan, nima uchun bu haq u yerga oʻtdi va shu haqsizlik bu yerga keldi?

Javob: Bu alamli va fojiali va ahli hamiyatni yigʻlatadigan mudhish hodisaning juda koʻp sabablaridan yettisini bayon qilamiz.

BIRINCHISI: Ahli haqning ixtilofi haqiqatsizlikdan kelmagani kabi, ahli gʻaflatning ittifoqi ham haqiqatdorlikdan emas. Balki ahli dunyoning va ahli siyosatning va ahli maktab kabi ijtimoiy hayotning tabaqalariga doir muayyan vazifa bilan va maxsus bir xizmat bilan mashgʻul toifalarning, jamoatlarning va jamiyatlarning vazifalari tayin qilinib ayrilgan. Va oʻsha vazifalar evaziga oladigan tirikchilik uchun moddiy haqlari va mansabsevarlik va shonu sharaf nuqtasida odamlarning e'tiboridan oladigan {(Hoshiya) Eslatma: Odamlarning e'tibori istanilmaydi, balki beriladi. Berilsa ham, u bilan sevinilmaydi. Sevinsa, ixlosni yoʻqotadi, riyoga kiradi. Shonu sharaf orzusi bilan odamlarning e'tibori esa, ajr va mukofot emas, balki ixlossizlik sababli urushish va jazolashdir. Ha, solih amalning hayoti boʻlgan ixlosning zarariga odamlarning e'tibori va shonu sharaf, qabr eshigiga qadar vaqtinchalik boʻlgan oz bir lazzatga muqobil, qabrning narigi tarafida qabr azobi kabi noxush bir shakl olganidan, odamlarning e'tiborini orzu qilish u yoqda tursin, balki undan qoʻrqish va qochish lozim. Shuhratparastlapning va shonu sharaf orqasida yugurganlar eshitib qoʻysin!} ma'naviy haqlari tayin qilingan, ayrilgan. Bir-biriga aziyat berish va tortishmoq va raqobatni keltirib chiqaradigan darajada ishtirok yoʻq. Shuning uchun, naqadar yomon bir maslakda yursalar ham, bir-birlari bilan ittifoq boʻlishadi. Ammo ahli din va asxobi ilm va arbobi tariqat esa, ularning har birining vazifasi umumga qaragani kabi, oldindan beriladigan haqlari ham aniq va maxsus qilinmagani va har birining ijtimoiy maqomda va odamlarning e'tiborida va chiroyli qabul qilinishdagi hissasi maxsus qilib ajratilmagan(tahassus etmiyor). Bitta maqomga koʻplar nomzod boʻladi. Moddiy va ma'naviy har bir ajrga koʻp qoʻllar choʻzilishi mumkin. Shu nuqtadan bir-biriga aziyat berish va raqobat paydo boʻlib, vifoqni nifoqqa, ittifoqni ixtilofga aylantiradi.

Bu mudhish kasallikning malhami, dorisi ixlosdir. Ya'ni, haqparastlikni nafsparastlikdan ustun qoʻyish bilan va Haqning xotiri nafsning va xudbinlikning xotiriga gʻolib kelish bilan اِنْ اَجْرِىَ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ sirriga sazovor boʻlib,

odamlardan keladigan moddiy va ma'naviy ajrdan istigʻno qilib {(Hoshiya) Sahobalarning Qur'onning madhiga sazovor boʻlgan "iysor" xislatini oʻziga raxbar qilish. Ya'ni: Hadya va sadaqaning qabulida boshqasini oʻzidan ustun qoʻymoq va din xizmati evazida kelgan moddiy manfaatni istamasdan va qalban talab qilmasdan, faqat ehsoni Ilohiy deb bilib, odamlardan minnat olmasdan va diniy xizmat evaziga ham olmaslikdir. Chunki dinga xizmat evaziga dunyoda hech narsa istamasligi kerakki, ixlos qochmasin. Garchi, ummat ularning tirikchiliklarini ta'minlash uchun haqqi bor. Zakotga ham loyiqlar. Lekin bu istanilmaydi, balki beriladi. Berilgan vaqtda, "xizmatimning ajridir" deyilmaydi. Mumkin qadar qanoat bilan, boshqa loyiq va haqliroq bo'lganlarning nafsini oʻz nafsidan ustun ko'rish, وَ يُؤْثِرُونَ عَلٰى اَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ sirriga sazovor bo'lish bilan, bu mudhish tahlikadan qutulib ixlosni qozona oladi.} وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا الْبَلَاغُ sirriga sazovor boʻlib, yaxshi qabul qilish va yaxshi ta'sir qilish va odamlar e'tiborini qozonishlar Janobi Haqning vazifasi va ehsoni ekanini hamda oʻz vazifasi boʻlgan tabligʻga kirmasligini va lozim ham boʻlmaganini va u bilan vazifador emasligini bilish orqali ixlosga muvaffaq boʻladi. Aks holda ixlosni qochiradi.

Ahli zalolatning ittifoqlari ularning xorligidan va ahli hidoyatning ixtiloflari ularning izzatidandir. Ya'ni, ahli gʻaflat hisoblangan ahli dunyo va ahli zalolat, haq va haqiqatga tayanmaganlari uchun, zaif va xordirlar. Xor boʻlganlari uchun, boshqalardan quvvat olishga muhtojlar. Bu ehtiyojdan, boshqa kishining yordam va ittifoqiga samimiy yopishadilar. Hatto maslaklari zalolat boʻlsa ham, yana ittifoqni muhofaza qiladilar. Goʻyo oʻsha haqsizlikda bir haqparastlik, oʻsha zalolatda bir ixlos, oʻsha dinsizlikda dinsizdorona bir mutaassiblik va oʻsha boʻlinishda ittifoq qiladilar, muvaffaq boʻladilar. Chunki samimiy ixlos, yomonlikda boʻlsa ham, natijasiz qolmaydi. Ha, ixlos bilan kim nima istasa, Alloh beradi.

{(Hoshiya1) Ha, مَنْ طَلَبَ وَ جَدَّ وَجَدَ bir haqiqat dasturidir. Qamrovliligi keng va kengligi maslagimizni ham ichiga olishi mumkin.}

Ammo ahli hidoyat va diyonat hamda ahli ilm va tariqat: haq va haqiqatga tayanganlari uchun va har biri shaxsan haq yoʻlida faqat Rabbini oʻylab, yordamiga ishonishgani uchun, ma'nan oʻsha maslakdan keladigan izzatlari bor. Zaiflik his qilgan vaqti, insonlarning oʻrniga Rabbiga murojaat qiladi, Undan madad istaydi. Mashrablarning farqliligi bilan, zohir mashrabiga muxolif kishiga nisbatan yordam ehtiyojini toʻliq his qilmaydi, ittifoqqa ehtiyojni koʻrolmaydi. Agar xudbinlik va manmanlik boʻlsa, oʻzini haqli va muxolifini haqsiz deb oʻylab, ittifoq va muhabbat oʻrniga, ixtilof va raqobat oʻrtaga kiradi. Ixlosni qochiradi, vazifasi chil-parchin boʻladi.

Shu mudhish sababning dahshatli natijalarni koʻrmaslikning yagona chorasi, "toʻqqiz ishdir":

1- Musbat harakat qilish, ya'ni oʻz maslagining muhabbati bilan harakat qilish. Boshqa maslaklarning adovati va uning fikri va ilmiga boshqalarni kamsitish qoʻshilmasligi, ular bilan mashgʻul boʻlmaslik.

2- Balki Islomiyat doirasi ichida qaysi mashrabda boʻlsa boʻlsin, muhabbat va qardoshlik va ittifoqqa sabab boʻladigan koʻp umumiy aloqalar borligini oʻylab ittifoq qilib...

3- Va xar bir haqli maslak sohibi boshqalarning maslagiga qarshi chiqmasdan "Maslagim haq yoki yaxshiroq" deyishga haqqi bor. Aksincha, boshqasining maslagining haqsizligini yoki xunukligiga shama qilib, "Faqat mening maslagim haq" yoxud "mening mashrabim yaxshi" demaydigan insof dasturini oʻziga rahbar qilish.

4- Va ahli haq bilan ittifoq, tavfiqi Ilohiyning sababi va diyonatdagi izzatning asosi ekanini oʻylash bilan...

5- Ham ahli zalolat va haqsizlik -bir-biriga tayanib- jamoat suratidagi kuchli bir shaxsi ma'naviyning dahosi bilan hujumi davrida; oʻsha shaxsi ma'naviyga qarshi, eng kuchli yakka holdagi qarshilik koʻrsatish magʻlub ekanini anglab ahli haq tarafidagi ittifoq bilan bir shaxsi ma'naviy chiqarib, oʻsha mudhish zalolatning shaxsi ma'naviysiga qarshi haqqoniyatni muhofaza qilish.

6- Va haqni botilning hujumidan qutqarish uchun...

7- Nafsini va manmanligini...

8- Va xato oʻylagan izzatini...

9- Va ahamiyatsiz raqobatkorona hissiyotini tark qilish bilan ixlosni qozonadi, vazifasini haqqi bilan ado qiladi.

{(Hoshiya) Hatto sahih hadis bilan, oxir zamonda Isaviylarning haqiqiy dindorlari ahli Qur'on bilan ittifoq qilib, umumiy dushmanlari boʻlgan dahriylikka qarshi kurashishlari kabi, bu davrda ahli diyonat va ahli haqiqat nafaqat dindoshi, maslakdoshi, qardoshi boʻlganlar bilan samimiy ittifoq qilishi, balki Nasroniylarning haqiqiy dindor ruhoniylari bilan ixtilofga sabab nuqtalarni vaqtinchalik tortishuv va nizoga sabab qilmasdan, umumiy dushmanlari boʻlgan tajovuzkor dinsizlarga qarshi ittifoqqa muhtojdirlar.}

Ahli haqning ixtilofi, himmatsizlikdan va tubanlikdan hamda ahli zalolatning ittifoqi, oliyhimmatlikdan emas. Balki ahli hidoyatning ixtilofi, oliyhimmatlikning suiiste'molidan va ahli zalolatning ittifoqi, himmatsizlikdan kelgan zaiflik va ojizlikdandir. Ahli hidoyatni oliyhimmatlikdan suiiste'molga va bu orqali ixtilofga va raqobatga chorlagan, oxirat nuqtai nazarida maqtalgan xislat sanalgan savob hirsi va oxiratga oid vazifada qanoatsizlik jihatidan kelib chiqadi. Ya'ni: "Bu savobni men qozonay, bu insonlarni men irshod qilay, mening soʻzimni tinglasinlar", deya qarshisidagi haqiqiy qardoshi va haqiqatdan muhabbat va yordamiga va samimiy doʻstligiga va yordamiga muhtoj bir zotga nisbatan raqobatkorona vaziyat oladi. "Shogirdlarim nima uchun uning yoniga ketishyapti? Nima uchun unikichalik shogirdlarim yoʻq?" deb, oʻsha yerdan manmanligi fursat topib, ayblangan xislat boʻlgan mansabsevarlikka mayl uygʻotadi, ixlosni qochiradi, riyo eshigini ochadi.

Bu xatoning va bu yaraning va bu mudhish ruhiy kasallikning dorisi shuki: Janobi Haqning roziligi ixlos bilan qozoniladi. Ergashuvchilarning koʻpligi va koʻp muvaffaqiyat bilan emas. Chunki ular vazifa-i Ilohiyaga oid boʻlgani uchun istanilmaydi, balki ba'zan beriladi. Ha, ba'zan bitta soʻz najot topish va Allohning roziligiga sabab boʻladi. Miqdorga unchalik ham ahamiyat berilmasligi kerak. Chunki ba'zan birgina odamning irshodi, mingta odamning irshodi qadar rizo-i Ilohiyga sabab boʻladi. Yana, ixlos va haqparastlik esa, musulmonlarning qayerdan va kimdan boʻlsa boʻlsin, foydalanishlariga tarafdor boʻlishdir. Boʻlmasa, "Mendan dars olib savob qozontirsinlar" tushunchasi, nafsning va manmanlikning hiylasidir.

Ey savobga hirsli va oxirat ishlariga qanoatsiz inson! Ba'zi paygʻambarlar kelganki, sanoqli bir necha kishidan boshqa ergashuvchilar boʻlmasa ham oʻsha muqaddas paygʻambarlik vazifasining cheksiz ajrini olganlar. Demak, mahorat ergashuvchlarning koʻpligi bilan emas, balki rizo-i Ilohiyni qozonish bilan boʻladi. Sen kimsanki, hirs bilan "Hamma menga quloq solsin" deya vazifangni unutib, vazifa-i Ilohiyaga qoʻshilyapsan? Qabul qildirish mening atrofingga xalqni toʻplash Janobi Haqning vazifasidir. Vazifangni qil, Allohning vazifasiga qoʻshilma. Yana, haq va haqiqatni eshitgan va aytganga savob qozontirganlar faqat insonlar emas. Janobi Haqning ongli maxluqlari va ruhoniylari va malaklari koinotni toʻldirgan, har tarafni quvontirishgan. Modomiki koʻp savob istar ekansan, ixlosni asos tut va faqat rizo-i Ilohiyni oʻyla. Toki ogʻzingdan chiqqan havodagi muborak kalimalar ixlos bilan va samimiy niyat bilan hayotlansin, jonlansin, cheksiz onglilarning quloqlariga kirib, ularni nurlantirsin, senga ham savob qozontirsin. Chunki, masalan, sen "Alhamdulilloh" deding. Millionlab katta-kichik "Alhamdulilloh" kalimalari havoda izni Ilohiy bilan yoziladi. Naqqoshi Hakiym behuda va isrof qilmagani uchun, juda koʻp muborak kalimalarni tinglaydigan qadar cheksiz quloqlarni yaratgan. Agar ixlos bilan, samimiy niyat bilan havodagi kalimalar hayotlansalar, lazzatli bittadan meva kabi ruhoniylarning quloqlariga kiradilar. Agar rizo-i Ilohiy va ixlos havodagi oʻsha kalimalarga hayot bermasa, tinglanilmaydi. Savob ham faqat ogʻizdagi kalima bilan chegaralanib qoladi. Ovozlari uncha chiroyli boʻlmaganidan, tinglaganlarning kamligidan siqilgan hofizlarning quloqlarida jaranglasin!..

Ahli hidoyatning raqobatli ixtilofi, oqibatni oʻylamaslik va kaltafahmlikdan boʻlmagani kabi, ahli zalolatning samimiy tarzdagi ittifoqlari, oqibatni oʻylashlaridan va uzoqni oʻylab ish tutishlaridan emas. Balki ahli hidoyat haq va haqiqatning ta'siri bilan, nafsning koʻr hissiyotiga berilmasdan, qalb va aqlning kelajakni oʻylaydigan mayllariga tobe boʻlish bilan birga, istiqomatni va ixlosni muhofaza qilolmagani uchun, oʻsha yuksak maqomni muhofaza qilolmasdan, ixtilofga tushadilar. Ahli zalolat esa, nafsning va havasning ta'sirida, koʻr va oqibatni koʻrmagan va bir dirham naqd lazzatni bir botmon kelajakdagi lazzatdan ustun qoʻygan hissiyotning taqozolari bilan, bir-biriga samimiy, naqd manfaat va tayyor lazzat uchun shiddatli ittifoq qiladilar. Ha, dunyoviy va tayyor lazzat va manfaat atrofida tuban, qalbsiz va nafsparastlar samimiy ittifoq va ittihod qiladilar. Ahli hidoyat, oxiratga oid va kelajakka taalluqli oxirat mevalariga va kamolotga, qalb va aqlning yuksak dasturlari bilan yuzlanganlari uchun, asosli istiqomat va chinakkam ixlos va gʻoyat fidokorona ittihod va ittifoq boʻlishi mumkin ekan, manmanlikdan voz kecholmaganlari uchun, ifrot va tafrit sababli, yuksak quvvat manbai boʻlgan ittifoqni yoʻqotadilar, ixlos ham sinadi. Va oxiratga oid vazifa ham ziyon koʻradi. Rizo-i Ilohiy ham osonlikcha qoʻlga kiritilmaydi.

Bu jiddiy kasallikning malhami va dorisi: "Al-hubbu filloh" sirri bilan, haq yoʻlidagilar hamroh boʻlganidan faxrlanish va orqalaridan ketish; va imomlik sharafini ularga qoldirish; va oʻsha Haq yoʻlida kim boʻlsa boʻlsin, oʻzidan yanada yaxshi boʻlishining ehtimoli bilan, manmanligidan voz kechib, ixlosni qozonish; va ixlos bilan bir dirham amal, ixlossiz botmonlar bilan amallardan ustun ekanini bilib; va ergashishni ham mas'uliyatga sabab va xatarli yoʻlboshchilikdan ustun qoʻyib, kasallikdan qutuladi va ixlosni qozonadi, oxiratga oid vazifasini aytilganidek ado qila oladi.

Ahli hidoyatning ixtilofi va ittifoq qilmasligi zaifliklaridan boʻlmagani kabi, ahli zalolatning kuchli ittifogʻi ham quvvatlaridan emas. Balki ahli hidoyatning ittifoqsizligi, iymoni komildan kelgan tayanch nuqta va tayanch nuqtadan kelib chiqqan quvvatdan kelib chiqqani kabi, ahli gʻaflat va ahli zalolatning ittifoqlari, qalban tayanch nuqta topmaganlari e'tibori bilan zaiflik va ojizliklaridan kelib chiqqan. Chunki zaiflar ittifoqqa muhtoj boʻlgani uchun, kuchli ittifoq qiladilar. Kuchlilar ehtiyojni toʻliq his qilmaganlaridan, ittifoqlari zaifdir. Arslonlar tulkilar kabi ittifoqqa muhtoj boʻlmagani uchun, yakka yashaydilar. Yovvoyi echkilar, boʻrilardan himoyalanish uchun, poda tashkil qiladilar. Demak, zaiflarning jamiyati va shaxsi ma'naviysi kuchli boʻlgani kabi, {(Hoshiya) Ovrupa qoʻmitalari ichida eng shiddatli va eng ta'sirlisi va bir jihatdan eng kuchlisi, latif jinsli va zaif va nozik boʻlgan ayollarning Amerikadagi "Ayollar Huquq va Hurriyati Qoʻmitasi" boʻlgani; yana, millatlar ichida oz va zaif boʻlgan armanilarning qoʻmitasi koʻrsatgan kuchli fidokorona vaziyatlari bilan bu muddaomizni tasdiqlaydi.} kuchlilarning jamiyati va shaxsi ma'naviysi ham zaifdir.

Bu sirga latif bir ishora va zarif Qur'oniy bir nuktada, marhamat qilingan: وَ قَالَ نِسْوَةٌ فِى الْمَد۪ينَةِ Muannaslarning jamoatiga, ikkitalik muannas boʻlgani holda, muzakkar fe'li boʻlgan قَالَ deyishi; ham قَالَتِ الْاَعْرَابُ deyish bilan muzakkarlarning jamoatiga muannas fe'li boʻlgan قَالَتْ ta'biri bilan, latifona ishora qiladiki: Zaif va halim va yumshoq ayollarning jamiyati quvvat topadi, qattiqlik va shiddat kasb etib, bir navi rajuliyat qozonadi. Muzakkar fe'lini taqozo qilganidan وَقَالَ نِسْوَةٌ ta'biri bilan, gʻoyat chiroyli boʻlgan. Kuchli erkaklar esa, xususan badaviy arab boʻlsa, kuchlariga ishonganlari uchun, jamiyatlari zaif boʻlib, ham ehtiyotkorlik, ham yumshoq boʻlganlari va bir navi ayollik xususiyatini olganlari uchun, muannas fe'lini taqozo qilganidan قَالَتِ الْاَعْرَابُ muannas fe'li bilan ta'bir qilinishi juda oʻrinli boʻlgan. Ha, ahli haq gʻoyat kuchli bir tayanch nuqtasi boʻlgan iymoni billohdan kelgan tavakkal va taslim bilan, boshqalarga ehtiyojini bildirib, koʻmak va yordamlarini istamaydi. Istasa ham, gʻoyat fidokorlik bilan yopishmaydi. Ahli dunyo, dunyo ishlarida haqiqiy tayanch nuqtasida gʻaflatda qolganlaridan, zaiflik va ojizlikka tushib, shiddatli suratda yordamchilarga ehtiyojini his qiladi. Samimiy tarzda, balki fidokorlik bilan ittifoq qilishadi.

Ahli haq ittifoqdagi haq quvvatini oʻylamagani va izlamagani uchun, haqsiz va zararli natijasi sifatida ixtilof qilishadi. Haqsiz ahli zalolat esa, ittifoqdagi quvvatni, ojizliklari vositasi bilan his qilganlaridan, katta maqsadlarga erishtirish vositasi boʻlgan ittifoqni qoʻlga kiritishgan.

Ahli haqning bu haqsiz ixtilof kasalligining malhami va dorisi:

oyatidagi shiddatli nahyi Ilohiy, وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوٰى oyatida ijtimoiy hayot jihatidan gʻoyat hikmatli amri Ilohiyni harakat dasturi qilixh va ixtilof Islomiyatda qay darajada zararli ekanini va ahli zalolatning ahli haq ustidan gʻalabasini qay darajada osonlashtirganini oʻylab, mukammal zaiflik va ojizlik bilan, oʻsha ahli haqning jamoatiga fidokorlik bilan, samimiy tarzda qoʻshilish, shaxsiyatini unutish orqali riyo va soxtakorlikdan qutulib, ixlosni qoʻlga kiritishdir.

Ahli haqning ixtilofi nomardligidan, himmatsizligidan, hamiyatsizligidan boʻlmagani kabi, gʻaflatli ahli dunyoning va ahli zalolatning dunyoga oid ishlarda samimiy ittifoqlari ham mardlikdan, hamiyatdan, himmatdan emasdir. Balki ahli haqning asosan oxiratga oid foydalarni oʻylab, ahamiyatli va koʻplab masalalarga hamiyati, himmati, mardligi boʻlinadi. Haqiqiy sarmoya boʻlgan vaqtini bir masalaga sarf qilmagani uchun, maslakdoshlari bilan ittifoqi mustahkamlanmaydi. Chunki masalalar koʻp, doira ham keng. Gʻaflatli ahli dunyo esa, faqat dunyoviy hayotni oʻylagani uchun, barcha tuygʻulari bilan hamda ruh va qalbi bilan dunyoviy hayotga oid masalalarga qattiq yopishadi. Va oʻsha masalada unga yordam berganga qattiq yopishadi. Va haqiqat nuqtai nazarida besh tiyinga arzimagan va ahli haq unga oʻn tiyinlik qiymat bermagan masalalarga, devona boʻlgan olmoschi bir yahudiyning besh tiyinlik shisha boʻlagiga besh lira narx bergani kabi, besh yuz lira qiymatidagi vaqtini oʻsha masalaga ayiradi. Albatta, bu qadar narx berib, shiddatli tuygʻular bilan yopishish, botil yoʻlda boʻlsa ham, samimiy ixlos boʻlgani uchun, oʻsha masalada muvaffaq boʻladi va ahli haq ustidan gʻalaba qozonadi. Bu gʻalaba natijasida ahli haq xorlikka va mahkumlikka va soxtakorlikka va riyoga kirib, ixlosni yoʻqotadi. Oʻsha nomard, himmatsiz, hamiyatsiz bir qism ahli dunyoga tilyogʻlamachilik qilishga majbur boʻladi.

Ey ahli haq! Ey haqparast ahli shariat va ahli haqiqat va ahli tariqat! Bu mudhish ixtilof kasalligiga qarshi bir-biringizning kamchiligini koʻrmasdan, yakdigaringizning aybiga koʻzingizni yumingiz! وَاِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا boʻlgan Furqoniy adab bilan adablaningiz! Va xorijiy dushmanning hujumida dohiliy totrishuvlarni tark qilish va ahli haqni tubanlashishdan va xorlikdan qutqarishni oxiratga oid eng birinchi va eng muhim vazifa deb bilib, yuzlab oyat va Paygʻambarimiz hadislarining qattiq amr qilgan qardoshlik, muhabbat va oʻzaro yordamlashishni tatbiq qilib, barcha tuygʻularingiz bilan ahli dunyodan ham qattiqroq maslakdoshlaringiz bilan va dindoshlaringiz bilan ittifoq qilinlar, ya'ni, ixtilofga tushmangiz. Kichik masalalar uchun qiymatdor vaqtimni sarf qilishdan koʻra, juda qiymatli vaqtimni zikr va fikr kabi qiymatdor narsalarga sarf qilaman deb chekinib, ittifoqni zaiflashtirmanglar. Chunki ma'naviy jihodda kichik masala deb oʻylagan narsangiz, juda katta boʻlishi mumkin. Bir askarning bir soat muhim va maxsus sharoitdagi navbatchiligi ba'zan bir yil ibodat hukmiga oʻtgani kabi, ahli haqning magʻlubiyati zamonida, ma'naviy kurash masalalarida, kichik bir masalaga sarf qilingan sening qiymatdor bir kuning, u askarning oʻsha soati kabi ming daraja qiymat olishi, bir kuning ming kun boʻlishi mumkin. Modomiki Alloh uchun ekan, ishning katta-kichigiga, qiymatli va qiymatsizligiga qaralmaydi. Ixlos va rizo-i Ilohiy yoʻlida zarra yulduz kabi boʻladi. Vasilaning mohiyatiga qaralmaydi, natijasiga qaraladi. Modomiki natijasi rizo-i Ilohiydir va asosi ixlosdir, u kichik emas, kattadir.

Ahli haq va haqiqatning ixtilof va raqobatlari, hasadgoʻylikdan va dunyoga hirsdan kelmagani kabi, ahli dunyoning va ahli gʻaflatning ittifoqlari ham mardlikdan va oliyjanoblikdan emas. Balki ahli haqiqat haqiqatdan kelgan oliyjanoblik va oliyhimmatlik va tariqi haqda olqishlangan musobaqani toʻliq muhofaza qilolmaganlaridan va mutaxassis boʻlmagan kishilarning ishga kirishi sababli bir daraja suiiste'mol qilganlari, raqobatkorona ixtilofga tushib, ham oʻziga, ham Islom jamoatiga ulkan zarar boʻlgan. Ahli gʻaflat va ahli zalolat esa, maftun boʻlgan manfaatlarini yoʻqotmaslik va manfaat uchun ibodat qilish darajasida sevgan raislarini va birodarlarini ranjitmaslik uchun, xorliklaridan va nomardliklaridan, hamiyatsizliklaridan, mutloq birodarlari bilan, hatto pastkash va xoin va zararli boʻlsalar ham, xolisona ittihod qilib... ham qay shaklda boʻlsa boʻlsi manfaat atrofida toʻplangan sheriklari bilan samimiy ittifoq qiladilar. Samimiyat natijasi sifatida istifoda qiladilar.

Ey musibatzada va ixtilofga tushgan ahli haq va asxobi haqiqat! Ushbu musibat davrida ixlosni qochirganingiz va faqatgina rizo-i Ilohiyni asl gʻoya qilmaganingiz, ahli haqning xorlik va magʻlubiyatiga sabab boʻldingiz. Din va oxiratga oid ishlarda raqobat, suqlanish, hasad va qizgʻanish boʻlmasligi kerak. Va haqiqat nuqtai nazarida boʻlolmaydi. Chunki qizgʻanish va hasadning sababi, bitta narsaga koʻp qoʻllar uzatilishidan va bitta maqomga koʻp koʻzlar tikilishidan va bitta nonni koʻp me'dalar istagani uchun bir-biriga zahmat berish, tortishish, musobaqalashish sababi bilan suqlanishga, soʻngra qizgʻanishga tushadilar. Dunyoda bitta narsaga koʻplar tolib boʻlgani hamda dunyo tor va vaqtinchalik ekani sabab, insonning cheksiz orzularini qondira olmagani uchun, raqobatga tushadilar. Lekin oxiratda birgina odamga besh yuz yil

{(Hoshiya) Muhim tarafdan ahamiyatli savol: Rivoyatda kelganki, Jannatda bitta odamga besh yuz yillik Jannat beriladi. Bu haqiqat dunyoviy aqlga qanday sigʻadi?

Javob: Bu dunyoda har kimning dunyo qadar xususiy va vaqtinchalik dunyosi bor, u dunyoning ustuni, uning hayotidir. Inson zohiriy va botiniy tuygʻulari bilan oʻsha dunyosidan istifoda qiladi. "Quyosh bir chirogʻim, yulduzlar shamlarimdir", deydi. Boshqa yaratilgan borliqlar va jonzotlarning boʻlishlari u odamning egalik qilishiga mone boʻlmaganlari kabi, aksincha uning xususiy dunyosini quvontiradilar, ziynatlantiradilar. Aynan shuning kabi, biroq minglab daraja yuksak, har bir moʻmin uchun minglab qasr va huriylarni ichiga olgan xos bogʻidan tashqari, umumiy Jannatdan besh yuz yil kenglikda bittadan xususiy Jannati bor. Darajasi nisbatida ochilgan hissiyoti bilan, tuygʻulari bilan Jannatga va abadiyatga loyiq bir suratda istifoda qiladi. Boshqalarning ishtiroki uning egaligiga va istifoda qilishiga xalaqit bermaganlari kabi, quvvat berishadi. Va xususiy va keng Jannatini ziynatlantirishadi. Ha, bu dunyoda bir odam bir soatlik bir bogʻdan va bir kunlik sayrongohdan va bir oylik mamlakatdan va bir yillik saylgohda sayohatidan ogʻzi bilan, qulogʻi bilan, koʻzi bilan, zavqi bilan, zoiqasi bilan, boshqa tuygʻulari bilan istifoda qilgani kabi; bogʻdan faqat bir soat zoʻrgʻa istifoda qilgan bu foniy mamlakatdagi quvva-i shamma va quvva-i zoiqa boqiy mamlakatda bir yillik bogʻdan oʻsha istifodani qiladi. Va bu yerda bir yillik saylgohdan zoʻrgʻa istifoda qila olgan quvva-i basira va quvva-i sami'a u yerda besh yuz yillik saylgohidagi sayohatdan u muhtasham, boshdan oyoq ziynatli mamlakatga loyiq tarzda istifoda qiladi. Har bir moʻmin darajasiga va dunyoda qozongan savoblari, hasanalari nisbatida rivojlangan va inkishof etgan tuygʻulari bilan zavq oladi, lazzatlanadi, istifoda qilgan boʻladi.}

masofalik bir Jannat ehson qilinishi va yetmish ming qasr va huriylar berilishi va ahli Jannatdan harkim oʻz hissasidan toʻliq rozilik bilan mamnun boʻlishi ishorasi koʻrsatadiki, oxiratda raqobatga sabab hech narsa yoʻq va raqobat ham boʻlolmaydi. Unday boʻlsa, oxiratga oid boʻlgan solih amallarda ham raqobat boʻlolmaydi, qizgʻanish yeri emas. Qizgʻangan odam yo riyokordir, solih amallar bilan dunyoviy natijalarni qidiradi, yoxud sodiq johil boʻlib, solih amallar qayerga qaraganini bilmaydi va solih amallarning ruhi, asosi ixlos ekanini idrok qilmaydi. Raqobat surati bilan avliyoullohga nisbatan bir navi adovat bilan, Allohning keng rahmatiga tuhmat qiladi. Bu haqiqatni quvvatlantirgan bir voqea:

Eski birodarlarimizdan bir odamning bir odamga adovati bor edi. U odamning yonida maqtab, uning dushmanini solih amal bilan, hatto valiylik bilan ta'rif qilindi. U odam qizgʻanmadi, siqilmadi. Soʻngra undan: "Sening u dushmaning jasur, kuchli", deb soʻrashdi. Qarasak, u odamda qattiq qizgʻanish va raqobat hissi uygʻondi. Unga: "Valiylik va solihlik cheksiz abadiy hayotning olmosi kabi quvvat va yuksaklikdir. Sen unga bu jihatdan qizgʻanmading. Dunyoviy kuch hoʻkizda va jasorat jonivorda ham boʻlish bilan birga, valiylik va solihlikka nisbatan, bir oddiy shisha parchasining olmosga nisbati kabidir", dedik. U odam aytdiki: "Bu dunyoda bir nuqtaga, bir maqomga ikkovimiz koʻzimizni tikkanmiz. U yerga chiqish uchun zinalarimiz kuch va jasorat kabi narsalardir. Shuning uchun qizgʻandim. Oxirat maqomlari cheksizdir. U bu yerda mening dushmanim ekan, u yerda mening samimiy va sevikli qardoshim boʻlishi mumkin."

Ey ahli haqiqat va tariqat! Haqqa xizmat, ulkan va ogʻir xazinani tashish va muhofaza qilish kabidir. U xazinani yelkasida tashiganlarga qanchalar kuchli qoʻllar yordamga kelishsa, shuncha koʻp sevinadilar, mamnun boʻladilar. Qizgʻanish u yoqda tursin, gʻoyat samimiy muhabbat bilan kelganlarning ulardan koʻproq kuchlarini va kuchli ta'sirlarini va yordamlarini faxr bilan olqishlamoq lozim kerak ekan, nima uchundir haqiqiy qardoshlarga va fidokor yordamchilarga raqobat bilan qaralmoqda va bu hol bilan ixlos qochmoqda.

Vazifangizda tuhmatga qolib, ahli zalolatning nazarida sizdan va sizning maslagingizdan yuz daraja past boʻlgan, din bilan dunyo qozonish va ilmi haqiqat bilan tirikchilikni ta'minlash, tama va hirs uchun raqobat qilish kabi mudhish ayblovlarga qolmoqdasiz. Bu kasallikning yagona chorasi: Nafsini ayblash va nafsiga emas, doimo qarshisidagi maslakdoshiga tarafdor boʻlish. Fanni Odob va Ilmi Munozaraning olimlari oralaridagi haqparastlik va insof dasturlari shunday boʻlgan: "Agar bir masalaning munozarasida oʻz soʻzining haqli chiqishiga tarafdor boʻlib va haq boʻlib chiqqanida sevinsa va raqibining haqsiz va xato qilganiga mamnun boʻlsa, insofsizdir." Ham zarar koʻradi. Chunki haqli chiqsa, munozarada bilmagan narsasini oʻrganmaydi, balki gʻurur ehtimoli bilan zarar koʻrishi mumkin. Agar haq, raqibining qoʻlida chiqsa, zararsizdir. Bilmagan masalani oʻrganib, manfaatdor boʻladi, nafsning gʻururidan qutuladi. Demak, insofli haqparast, haqning xotiri uchun nafsning xotirini sindiradi. Raqibining qoʻlida haqni koʻrsa, rozilik bilan qabul qilib, tarafdor boʻlib, sevinadi.

Bu dasturni ahli din, ahli haqiqat, ahli tariqat, ahli ilm oʻzlariga rahbar qilihshsa, ixlosni qozonadilar. Va oxiratga oid vazifalarida muvaffaq boʻladilar. Va bu fojiali qulash va hozirgi musibatdan rahmati Ilohiya bilan qutuladilar.