Oʻn Toʻqqizinchi Yogʻdu

Bu oyati karima iqtisodga qat'iy amr va isrofdan ochiq tarzda man qilib, gʻoyat muhim bir hikmat darsini beradi. Ushbu masalada "Yetti Nukta" bor.

BIRINCHI NUKTA: Xoliqi Rahiym nav'i basharga bergan ne'matlari evaziga shukr istaydi. Isrof esa shukrga ziddir, ne'matga nisbatan zararli kamsitishdir. Iqtisod esa, ne'matga nisbatan foyda keltiruvchi hurmatdir. Darhaqiqat, iqtisod ham ma'naviy shukr, ham ne'matlardagi rahmati Ilohiyaga nisbatan hurmat, ham qat'iyan barakaga sabab, ham badanga parhez kabi salomatlik manbai, ham ma'naviy tilanchilik xoʻrligidan qutqaradigan izzatga sabab, ham ne'mat ichidagi lazzatini his qilishga va koʻrinishdan lazzatsiz koʻringan ne'matlardagi lazzatni totishga kuchli sababdir. Isrof esa, mazkur hikmatlarga zid boʻlganidan, dahshatli natijalari bor.

IKKINCHI NUKTA: Fotiri Hakiym insonning badanini mukammal bir saroy suratida va muntazam bir shahar misolida yaratgan. Ogʻizdagi quvva-i zoiqa darvozabon, nerv va tomirlar telefon va telegraf simlari kabi (quvva-i zoiqa bilan badanning markazidagi me'da bilan xabarlashish vositalaridir), ogʻizga kelgan narsani ular orqali xabar beradi. Badanga, me'daga keragi boʻlmasa, "Mumkin emas!" deydi, tashqariga otadi. Ba'zan esa badanga manfaati yoʻqligi bilan birga, zararli va achchiq boʻlsa, hamon tashqariga otadi, yuziga tuflaydi.

Modomiki ogʻizdagi quvva-i zoiqa darvozabon, me'da jasadning idorasi nuqtasida xoʻjayin va hokim ekan. U saroyga yoxud u shaharga kelgan va saroyning hokimiga berilgan hadyaning yuz daraja qiymati boʻlsa, darvozabonga choy puli maʻnosida faqat besh foizi oʻrinli boʻladi, ortiq boʻlolmaydi. Toki darvozabon gʻururlanib, esini yoʻqotib, vazifasini unutib, koʻproq choy puli bergan isyonchilarni saroy ichiga kirgizmasin. Demak, shu sirga binoan, hozir ikki luqma faraz qilamiz. Birinchi luqma paynir va tuxum kabi toʻyimli narsa bir qurush tursa, ikkinchi luqma eng a'lo paxlava oʻn qurush tursa.. bu ikki luqma ogʻizga kirmasdan, katta kichikligida farqlari yoʻq, teng. Tomogʻdan oʻtgandan soʻng, jasadni oziqlantirishda yana teng. Balki ba'zan bir qurushlik paynir yaxshiroq oziqlantiradi. Faqat ogʻizdagi quvva-i zoiqani erkalash nuqtasida yarim daqiqalik farq bor. Yarim daqiqani deb bir qurush oʻrniga oʻn qurush sarflash naqadar ma'nosiz va zararli isrof boʻlishi qiyos qilinsin. Endi saroy hokimiga kelgan hadya bir qurush boʻlish bilan birga, darvozabonga toʻqqiz marta ortiq choy puli berish darvozabonni oʻzidan ketishiga sabab boʻladi, "Hokim menman" deydi. Kim koʻproq choy puli va lazzat bersa, uni ichkariga kirgizadi, isyon qiladi, yongʻin chiqaradi. "Yordam bering, tabib kelsin, haroratimni tushirsin, otashimni soʻndirsin", dedirishga majbur qiladi. Xullas, iqtisod va qanoat, hikmati Ilohiyaga uygʻun harakat qilishdir. Quvva-i zoiqani darvozabon hukmida tutib, unga koʻra choy puli beradi. Isrof esa, oʻsha hikmatga zid harakat qilgani uchun tez ta'zir yeydi, me'dani buzadi, haqiqiy ishtahani yoʻqotadi. Taomlarning xilma-xilligidan kelgan sun'iy yolgʻonchi ishtaha bilan yediradi, hazmsizlikka sabab boʻladi, kasal qiladi.

UCHINCHI NUKTA: Sobiq ikkinchi nuktada quvva-i zoiqani darvozabon dedik. Ha, ahli gʻaflat va ruhan taraqqiy qilmagan va shukr maslagida ildamlamagan insonlar uchun darvozabon hukmidadir. Uning lazzatlanishi uchun isrofga va bir darajadan oʻn daraja narxga chiqmaslik kerak. Lekin haqiqiy ahli shukrning va ahli haqiqatning va ahli qalbning quvva-i zoiqasi - Oltinchi Soʻzdagi muvozanada bayon qilingani kabi, quvva-i zoiqasi- rahmati Ilohiyaning oshxonalariga nozir va taftishchi hukmidadir. Va oʻsha quvva-i zoiqaning vazifasi taomlar miqdoricha mezonchalar bilan ne'mati Ilohiyaning turlarini jalb qilish va tanish, ma'naviy shukr suratida jasadga, me'daga xabar berishdir. Xullas, bu suratda quvva-i zoiqa faqat moddiy jasadga qaramaydi. Balki qalbga, ruhga, aqlga ham qaragan jihati bilan me'dadan ustun hukmi, maqomi bor.

Isrof qilmaslik sharti bilan va faqat shukronalik vazifasini ado qilish va Alloh ne'matlarining turlarini his qilib tanish sharti bilan va dinga uygʻun va xorlik va tilanchilikka vasila boʻlmaslik sharti bilan lazzatini tota qila oladi. Va oʻsha quvva-i zoiqa boʻlgan tilni shukrda iste'mol qilish uchun laziz taomlarni tanlashi mumkin. Bu haqiqatga ishora qilgan bir hodisa va bir karomati Gʻavsiyani bayon qilamiz:

Bir kuni Hazrati Gʻavsi A'zam Shayx Jiyloniy (QS) tarbiyasida nozli va keksa ayolning yakkayu yagona bolasi bor edi. Muhtaram onaxon oʻgʻlining hujrasiga borib qarasa, oʻgʻli bir burda qotgan, qora non yemoqda. Riyozatdan zaif holga kelgani uchun volidasining shafqatini jalb qildi. Unga rahmi kelib, Hazrati Gʻavsning yoniga shikoyat uchun boradi. Qarasa, Hazrati Gʻavs qovurilgan tovuq yeyapti. Nozidan: "Ey Ustoz! Mening oʻgʻlim ochlikdan oʻlyapti. Siz tovuq yeyapsiz!", deydi. Hazrati Gʻavs tovuqqa: "Qum biiznilloh!", deydi. Pishgan tovuqning suyaklari toʻplanib, tovuqqa aylanib ovqat idishidan sakrab tashqariga qochib ketadi. Bu voqea hayratlanarli karomatlarga sazovorligi dunyo boʻyicha mashhur boʻlgan Hazrati Gʻavsdek zotning karomati sifatida e'timodli va koʻp ishonchli zotlardan ma'naviy tavotur bilan naql qilingan. Hazrati Gʻavs: "Qachon sening oʻgʻling ham shu darajaga kelsa, oʻshanda u ham tovuq yeydi", deydi. Hazrati Gʻavsning bu amrining ma'nosi shuki: Qachon oʻgʻlingning ham ruhi jasadiga, qalbi nafsiga, aqli me'dasiga hokim boʻlsa va lazzatni shukr uchun istasa, oʻshanda laziz narsalarni yeyishi mumkin...

TOʻRTINCHI NUKTA: "Iqtisod qilgan tirikchilik muammosiga tushmaydi" ma'nosida لَا يَعُولُ مَنِ اقْتَصَدَ hadisi sharifning sirri bilan, iqtisod qilgan tirikchilik jihatidan oila zahmat va mashaqqatini koʻp tortmaydi. Darhaqiqat, iqtisod qat'iy baraka sababi va tirikchilikning goʻzal manbai ekaniga shu qadar qat'iy dalillar borki, had-hisobsizdir. Jumladan: Shaxsan koʻrganim, menga xizmat va oʻrtoqlik qilgan zotlarning guvohliklari bilan aytaman: Iqtisod vositasi bilan ba'zan birga oʻn baraka koʻrdim va oʻrtoqlarim koʻrdilar. Hatto toʻqqiz yil -hozir oʻttiz yil- avval men bilan birga Burdurga surgun qilingan raislardan bir qismi, pulsizlikdan xorlanmasligim va qashshoq holga tushmasligim uchun zakotlarini menga qabul qildirishga koʻp urindilar. Oʻsha boy raislarga: "Pulim kam boʻlsa ham, iqtisodim bor, qanoatga koʻnikkanman. Men sizdan boyroqman", dedim. Takror-takror va qistovli shakldagi takliflarini rad qildim. Diqqatga sazovor narsa shuki, ikki yildan soʻng menga zakotlarini taklif qilganlarning bir qismi iqtisodsizlik sabab qarzdor boʻldilar. Allohga hamd boʻlsinki, ulardan yetti yil keyin, oʻsha kamgina pul iqtisod barakasi bilan menga kifoya qildi, obroʻyimni toʻktirmadi, insonlardan yordam soʻrashga majbur qilmadi. Hayotimning dasturi boʻlgan "insonlardan istigʻno" maslagimni buzmadi.

Darhaqiqat, iqtisod qilmagan kishi xorlikka va ma'nan tilanchilikka va qashshoqlikka nomzoddir. Bu zamonda isroflarga sabab boʻladigan pul juda qimmatdir. Evaziga ba'zan obroʻ, nomus pora sifatida olinadi. Ba'zan dinning muqaddas narsalari evaziga olinadi, keyin jirkanch pul beriladi. Demak, ma'naviy yuz lira zarar bilan, moddiy ikki qurushlik mol olinadi. Agar iqtisod qilib zaruriy ehtiyojlar bilan chegaralansa va qisqartirsa va maxsus qilsa

sirri bilan

oyatining ochiq bayoni bilan, kutmagan tarzida yashashga yetadigan rizqini topadi. Chunki oyat kafolat bermoqda. Ha, rizq ikki xildir:

Biri haqiqiy rizqdirki, u bilan yashaladi. Bu oyatning hukmi bilan oʻsha rizq Allohning kafilligi ostidadir. Basharning sui ixtiyori aralashmasa, oʻsha zaruriy rizqni har holda topa oladi. Na dinini, na nomusini, na izzatini fido qilishga majbur boʻlmaydi.

Ikkinchisi: Majoziy rizqdirki, suiiste'mollar bilan zaruriy boʻlmagan ehtiyojlar zaruriy ehtiyojlarga aylanib, urf-odat balosiga bandi boʻlib, tark qilolmaydi. Bu rizq Allohning kafilligi ostida boʻlmagani uchun, bu rizqni qoʻlga kiritish, ayniqsa bu zamonda juda qimmat. Boshda izzatini fido qilib, xorlikni qabul qilish, ba'zan pastkash insonlarning oyoqlarini oʻpishdek ma'nan tilanchilik vaziyatiga tushish, ba'zan abadiy hayotining nuri boʻlgan dinning muqaddas narsalarini fido qilish suratida oʻsha barakasiz, jirkanch molni oladi. Yana, bu faqirlik va zarurat zamonida, och va muhtoj boʻlganlarning alamlaridan ahli vijdonga odamlarga achinish vositasida kelgan qaygʻu dinga zid qozongan puli bilan olgan lazzatini, vijdoni boʻlsa, achchiqlashtiradi. Bunday gʻayrioddiy zamonda, shubhali mollarda, zarurat darajasida kifoyalanish lozim. Chunki اِنَّ الضَّرُورَةَ تُقَدَّرُ بِقَدْرِهَا sirri bilan: Harom moldan majburiyat bilan zarurat darajasini olishi mumkin, ortigʻini ololmaydi. Ha, chorasiz odam murdor goʻshtdan toʻyguncha yeyolmaydi. Balki, oʻlmaydigan darajada yeya oladi. Ham yuzta och odamning huzurida mukammal lazzat bilan ortiqcha yeyilmaydi.

Iqtisod, izzat va kamol sababi ekaniga dalolat qilgan bir voqea:

Bir kuni dunyoda saxovati bilan mashhur Xotami Toyi ulkan ziyofat beradi. Mehmonlariga gʻoyatda koʻp hadyalar tarqatib, choʻlga aylanishga chiqadi. Qarasa, bir keksa kambagʻal odam bir bogʻlam tikanli buta va yantoqni orqasigz yuklagan. Tikanlar badaniga botmoqda, qonatmoqda. Xotam unga: "Xotami Toyi hadyalar bilan birga ulkan ziyofat bermoqda. Oʻsha yerga bor, besh qurushlik buta yukiga badal besh yuz qurush olasan", dedi. U tejamkor qariya: "Men bu tikanli yukimni izzatim bilan tortaman, koʻtaraman. Xotami Toyining minnatini olmayman", deydi. Keyinchalik Xotami Toyidan: "Sen oʻzingdan ham olijanob, aziz kimni koʻrgansan?", deb soʻraganlar. "Sahroda duch kelgan tejamkor qariyani o'zimdanda aziz, yuksak, olijanob deb bilaman", degan.

BESHINCHI NUKTA: Janobi Haq mukammal karamidan, eng kambagʻal odamga ham eng boy odam kabi va gadoga (ya'ni kambagʻalga) podshoh kabi ne'matining lazzatini his qildiradi. Ha, bir kambagʻalning qotgan bir burda qora nondan ochlik va iqtisod vositasida olgan lazzati, bir podshohning va bir boyning isrofdan kelgan zerikish va ishtahasizlik bilan yegan eng a'lo paxlavasidan olgan lazzatidanda lazzatliroqdir. Hayratlanarli joyi shuki, ba'zi isrofgar va sovuruvchi insonlar bunday iqtisodchilarni "xasislik"da ayblaydilar. Aslo... Iqtisod, izzat va saxiylikdir. Xasislik va xorlik, isrofgar kishilarning zohiriy mardona holatining ichki koʻrinishidir. Bu haqiqatni quvvatlagan, ushbu risolaning ta'lifi yilida Ispartada hujramda roʻy bergan bir voqea bor. Jumladan:

Qoidamga va hayot dasturimga muxolif suratda, bir talabam ikki yarim oʻqqaga yaqin asalni hadya sifatida qabul qildirishga urindi. Qancha qoidamni tushuntirishga urinmay, koʻnmadi. Majbur boʻlib, yonimdagi uch qardoshimga yedirish va Sha'boni Sharif va Ramazonda oʻsha asaldan iqtisod bilan oʻttiz-qirq kun uchta odam yesin va keltirgan ham savob qozonsin va oʻzlari ham shirinliksiz qolmasin deb, "Olinglar" dedim. Oʻzimda bir oʻqqa asal bor edi. Haligi uch birodarim, mustaqim va iqtisodni taqdir qilganlardan edilar. Ammo nima boʻlganda ham, bir-biriga ikrom qilish, har biri boshqasining nafsini erkalash va oʻz nafsidan ustun tutib, bir tomondan ushbu yuksak xislat bilan iqtisodni unutishdi. Uch kechada ikki yarim oʻqqa asalni tugatdilar. Men kulib: "Sizlarni oʻttiz-qirq kun oʻsha asal bilan lazzatlantirmoqchi edim, sizlar oʻttiz kunni uchga tushirdingiz, osh boʻlsin", dedim. Oʻzimning oʻsha bir oʻqqa asalimni iqtisod bilan sarf qildim. Butun Sha'bon va Ramazonda men ham yedim, Allohga hamd boʻlsin, oʻsha qardoshlarimning har biriga ham iftor vaqtida bir qoshiqdan {(Hoshiya) Ya'ni katta choy qoshigʻi bilan.} beridim va bu ulkan savobga sabab boʻldi. Holimni koʻrganlar, oʻsha vaziyatimni balki xasislik deb oʻylagandir. Qardoshlarimning uch kechalik oʻsha vaziyatlarini olijanoblik deb oʻylashlari mumkin. Lekin haqiqat nuqtasida oʻsha zohiriy xasislik ostida ulugʻ izzat va ulkan baraka va yuksak savob yashiringanini koʻrdik. Va oʻsha oliyjanoblik va isrof ostida, agar voz kechilmasa edi, tilanchilik va boshqasining qoʻliga tamagirdek va intizor boʻlib qarash kabi, xasislikdan ancha past holatni natija berar edi.

OLTINCHI NUKTA: Iqtisod va xasislikning bir biridan koʻp farqi bor. Qandayki kamtarinlik, yomon axloq hisoblangan xorlikdan ma'nan farq qilsada, koʻrinishdan oʻxshash boʻlib madh qilingan xislatdir. Va viqor, qandayki yomon xislatlardan boʻlgan takabburlikdan ma'nan farq qilsada, koʻrinishdan oʻxshash va madh qilingan xislatdir. Xuddi shuning kabi:

Paygʻambarimizning oliy axloqlaridan boʻlgan va balki koinotdagi Janobi Haqning hikmat bilan joriy qilgan nizomining sabablaridan boʻlgan iqtisod ham, qashshoqlik va baxillik va tamagirlik va hirsning qorishmasi boʻlgan xasislik bilan hech qanday munosabati yoʻq. Lekin koʻrinishdan oʻxshashlik bor. Bu haqiqatni quvvatlaydigan bir voqea:

"Yettita Abdullohlar" ismi bilan mashhur sahobalardan boʻlgan Abdulloh ibn Umar Hazratlari, Rasulullohning xalifasi boʻlgan Faruqi A'zam Hazrati Umarning (RA) eng ahamiyatli va katta oʻgʻli va sahoba olimlarining ichida eng mumtozlaridan boʻlgan muborak zot bozorda, oldi-sotdida, bir qurushlik bir masalada, iqtisod qilish uchun va tijoratning asosi boʻlgan ishonch va istiqomatni muhofaza qilish uchun qattiq tortishadi. Bir sahoba u kishini shu vaziyatda koʻrib qoladi. Roʻyi zaminning xalifa-i ziyshoni boʻlgan Hazrati Umar oʻgʻlining bir qurush uchun tortishganini ajablanarli xasislik deb oʻylab imomning ketiga tushib, ahvolini bilishni istaydi. Qarasa, Hazrati Abdulloh muborak uyiga kirdi. Eshik oldida bir kambagʻal odamni koʻrdi. Bir oz toʻxtab oʻtdi. Soʻng uyining ikkinchi eshigidan chiqdi, u yerda boshqa bir kambagʻalni ham koʻrdi. Uning yonida ham oz toʻxtab oʻtdi. Uzoqdan qarab turgan sahoba voqeʻaga qiziqdi. Borib haligi kambagʻallardan: "Imom sizlarning yoningizda toʻxtab nima qildi?", deb soʻradi. Har biri: "Menga bir oltin berdi", dedi. Sahoba: "Fasubhanalloh! Bozorda bir qurush uchun tortishsin-u, keyin uyida ikki yuz qurushni hech kimga sezdirmasdan toʻliq nafsning roziligi bilan bersin!" deb oʻyladi. Hazrati Abdulloh ibn Umarni oldiga borib: "Ey Imom! Mushkulimni hal qiling. Bozorda bunday qildingiz, uyingizda esa boshqacha qildingiz", dedi. Unga javoban: "Bozordagi vaziyat iqtisoddan va kamoli aqldan va oldi-sotdining asosi va ruhi boʻlgan ishonchning, sadoqatning muhofazasidan kelgan holatdir, xasislik emas. Uyimdagi vaziyat, qalbning shafqatidan va ruhning kamolidan kelgan bir holatdir. Xasislik va isrof emas", dedi.

Imomi A'zam bu sirga ishora sifatida

deydi. Ya'ni, "Xayrda va ehsonda (faqat loyiq boʻlganlarga) isrof boʻlmagani kabi, isrofda ham umuman xayr yoʻqdir."

YETTINCHI NUKTA: Isrof hirsni keltirib chiqaradi. Hirs uchta natijani beradi:

Birinchisi: Qanoatsizlik. Qanoatsizlik esa mehnatga, ishlashga shavqni sindiradi. Shukr oʻrniga shikoyat qildiradi, tanballikka keltiradi. Va dinga uygʻun, halol kam molni

{(Hoshiya) Iqtisodsizlik tufayli iste'mol qiluvchilar koʻpayadi, ishlab chiqaruvchilar kamayadi. Hamma davlatning qoʻliga qarab qoladi. Oʻshanda ijtimoiy hayotning asosi boʻlgan "sanoat, tijorat, ziroat" kamayadi. Unday millat ham qoloqlashib inqirozga uchraydi, qashshoqlashadi.} tark qilib, dinga zid, zahmatsiz molni qidiradi. Va oʻsha yoʻlda izzatini, balki obroʻyini fido qiladi.

Hirsning ikkinchi natijasi: Mahrumiyat va zarardir. Maqsudini qochirmoq va sovuq muomalaga duchor boʻlib, osonlashtirishlar va yordamlashishdan mahrum qolishdir. Hatto اَلْحَر۪يصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ ya'ni "Hirs zarar va muvaffaqiyatsizlikning sababidir" dagan zarbulmasalni tasdiqlaydi. Hirs va qanoatning ta'sirlari jonzotlar olamida gʻoyat keng dastur bilan jarayon qiladi. Jumladan: Rizqqa muhtoj daraxtlarning tabiiy qanoatlari ularning rizqini ularga keltirgsni kabi, hayvonlarning hirs bilan mashaqqat va yetishmovchilik ichida rizq ketidan yugurishlari, hirsning ulkan zararini va qanoatning azim manfaatini koʻrsatadi. Yana, barcha zaif bolalarning hol tillari bilan qanoatlari, sutdek latif ozuqaning kutmagan yeridan ularga oqishi va jonivorlarning hirs bilan yetarli boʻlmagan va iflos rizqlariga tashlanishi da'vomizni porloq suratda isbot qiladi. Yana, semiz baliqlarning qanoatli vaziyati mukammal rizqlariga sabab boʻlishi, va tulki va maymun kabi zakovatli hayvonlarning hirs bilan rizqlari ketidan izgʻishlari bilan birga yetarli darajada topmasliklaridan nimjon va zaifliklari, yana hirs qay daraja mashaqqatga sabab va qanoat qay daraja rohatga sabab ekanini koʻrsatadi. Yana, yahudiy millati hirs bilan, ribo bilan, hiyla oʻyinlari bilan rizqlarini xorlik va qashshoqlik ichida, dinga zid va zoʻrgʻa yashaydigan qadar rizqlarini topishi.. va sahronishinlarning (ya'ni badaviylarning) qanoatkorona vaziyatlari, izzat bilan yashashi va yetarli rizq topishi mazkur da'vomizni yana qat'iy isbot qiladi. Yana, koʻp olimlarning {(Hoshiya1) Eronning odil podshohlaridan Noʻshiravoni Odilning vaziri, oqillikda mashhur olim boʻlgan Buzurgumexrdan (Buzurg-Mihr) soʻrashgan: "Nima uchun olimlar hukmdorlar eshigada-yu, hukmdorlar olimlar eshigida emas? Holbuki ilm hukmdorlikdan ustundir." Javoban: "Olimlarning ilmidan, hukmdorlarning johilligidan." degan. Ya'ni hukmdorlar johilligi bois ilmning qiymatini bilmaydiki, olimlarning eshigiga borib ilm izlashsin. Olimlar esa ma'rifatlaridan mollarining qiymatini bilganlari uchun, hukmdorlar eshigida izlaydilar. Buzurgumehr olimlarning orasida qashshoqlik va xorliklariga sabab boʻladigan zakovatlarining natijasidagi hirslarini zarif suratda ta'vil qilib, nozik tarzda javob bergan. Xusrav} va odiblarning {(Hoshiya2) Buni tasdiqlaydigan bir hodisa: Frantsiyada adiblarga, yaxshi tilanchilik qilganlari uchun, tilanchilik guvohnomasi beriladi. Sulaymon Rushdu} zakovatlari bergan hirs sababli qashshoq holga tushishlari va koʻp tentak va iqtidorsiz kishilarning tabiiy qanoatli vaziyatlari bilan boyib ketishlari, qat'iy bir suratda isbot qiladiki, halol rizq ojizlik va faqirlikka koʻra keladi, iqtidor va ixtiyor bilan emas.

Balki oʻsha halol rizq iqtidor va ixtiyor bilan teskari mutanosibdir. Chunki bolalarga iqtidor va ixtiyori kelgan sari rizqi kamayadi, uzoqlashadi, ogʻirlashadi. اَلْقَنَاعَةُ كَنْزٌ لَا يَفْنٰى hadisining sirri bilan: Qanoat - goʻzal tirikchilik qilish va osoyishta hayot xazinasi. Hirs - zarar va qashshoqlik manbaidir.

Uchinchi natija: Hirs ixlosni sindiradi, uxraviy amalga ziyon yetkazadi. Chunki bir ahli taqvoning hirsi boʻlsa, insonlarning e'tiborini istaydi. Insonlar e'tiborini koʻzlagan, chinakam ixlosni topolmaydi. Bu natija juda ahamiyatli, juda diqqatga sazovordir.

Hosili kalom: Isrof qanoatsizlikni keltirib chiqaradi. Qanoatsizlik esa ishlashga boʻlgan shavqni sindiradi, tanballikka olib keladi, hayotidan shikoyat eshigini ochadi, doimo shikoyat qildiradi. {(Hoshiya) Darhaqiqat, qaysi isrofgar bilan koʻrishsang, faqat shikoyat eshitasan. Qanchalik boy boʻlmasin, tili yana shikoyat qiladi. Eng faqir, lekin qanoatli odam bilan koʻrishsang, shukr eshitasan.} Ham ixlosni sindiradi, riyo eshigini ochadi. Ham izzatini sindiradi, tilanchilik yoʻlini koʻrsatadi. Iqtisod esa, qanoatni keltirib chiqaradi. عَزَّ مَنْ قَنَعَ ذَلَّ مَنْ طَمَعَ hadisining sirri bilan, qanoat izzatni keltirib chiqaradi. Ham mehnatga va ishlashga tashviq qiladi. Shavqini ziyodalashtiradi, ishlatadi. Chunki, deylik, bir kun ishladi. Oqshomda olgan ozgina maoshga qanoat qilgani uchun, ikkinchi kun yana ishlaydi. Isrofgar esa, qanoat qilmagani uchun, ikkinchi kun boshqa ishlamaydi. Ishlasa ham, shavq bilan ishlamaydi. Yana, iqtisoddan kelgan qanoat shukr eshigini ochadi, shikoyat eshigini yopadi. Hayotida doimo shokir boʻladi. Yana, qanoat vositasida insonlardan bexojatlik jihatidan e'tiborlarini qidirmaydi. Ixlos eshigi ochiladi, riyo eshigi yopiladi...

Iqtisodsizlik va isrofning dahshatli zararlarini keng doirada mushohada qildim. Jumladan: Toʻqqiz yil avval muborak bir shaharga keldim. Qish munosabati bilan oʻsha shaharning boylik manbalarini koʻrolmadim. -Alloh rahmat qilsin- u yerning muftiyi bir necha marta menga: "Aholimiz kambagʻal", dedi. Bu soʻz mening rahmimni keltirdi. Besh-olti yil boʻyicha oʻsha shahar aholisiga achinib yurdim. Sakkiz yildan keyin yozda yana oʻsha shaharga bordim. Bogʻlariga qaradim. Marhum muftining soʻzi esimga keldi. "Fasubhanalloh" dedim. Bu bogʻlarning mahsuloti shaharning hojatidan ancha koʻp. Bu shahar aholisi juda boy boʻlishi kerak. Hayratlandim. Meni aldamagan va haqiqatlarni idrok qilishda rahbarim boʻlgan haqiqat xotirasi bilan tushundim: Iqtisodsizlik va isrof tufayli baraka ketganki, shu qadar boylik manbalari bilan birga, u marhum mufti "Aholimiz kambagʻal" derdi. Darhaqiqat, tajribadan ayonki, zakot berish va iqtisod qilish molning barakasiga sabab boʻlgani kabi, isrof qilish bilan zakot bermaslik, baraka ketishiga sabab ekaniga cheksiz voqe'alar bor.

Islom hukamosining Aflotuni va hakimlarning shayxi va faylasuflarning ustozi, mashhur dohiy Abu Ali Ibn Sino faqat tib nuqtasida كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا oyatini shunday tafsir qilgan. Degan:

Ya'ni: "Tib ilmini ikki satrda jamlayman. Soʻzning goʻzalligi qisqaligidadir. Yegan vaqting oz yegin. Yegandan keyin toʻrt-besh soat boshqa yema. Shifo hazmdadir. Ya'ni, oson tarzda hazm qila oladiganing miqdorda yegin. Nafsga va me'daga eng ogʻir va charchatuvchi hol, taom ustiga taom yeyishdir".

{(Hoshiya1) Ya'ni, badanga eng zararli narsa, toʻrt-besh soat oraliq bermasdan ovqat yeyish yoxud lazzatlanish uchun har xil taomlarni bir-biri ustiga yeb, me'dani toʻldirishdir.}

Hayratlanarli va ibrat olishga loyiq bir tavofuq: Iqtisod Risolasini, uchtasi yangi, besh-oltita boshqa-boshqa nusxa koʻchiruvchi, boshqa-boshqa yerlarda, boshqa-boshqa nusxalardan yozib, bir-biridan uzoq, xatlari bir-biridan farqli, aliflarni oʻylamasdan yozgan nusxalarining har birining aliflari duosiz ellik bir, duo bilan birga ellik uchda tavofuq qilish bilan birga, Iqtisod Risolasining ta'lif va yozib koʻpaytirish yili boʻlgan rumiy taqvim boʻyicha ellik bir va arabiy taqvim boʻyicha ellik uch yilida tavofuqi ham, shubhasiz tasodif boʻlolmaydi. Iqtisoddagi barakaning karomat darajasiga chiqqaniga bir ishoradir. Va bu yilga "Iqtisod yili" nomi loyiqdir.

Darhaqiqat, zamon ikki yil oʻtib, iqtisod karomatini Ikkinchi Jahon Urushida har tarafdagi ochlik va buzgʻunchilik va isroflar bilan hamda nav'i bashar va hamma iqtisod qilishga majbur ekanini isbot qildi.