YIGIRMA UCHINCHI YOG'DU

Ushbu mulohazada Tabiiyyunning inkorchi qismi yurgan yoʻlning asosi qanchalar aqldan uzoq va qanchalar xunuk va qanchalik xurofot ekani, loaqal toʻqsonta maholni o'z ichiga olgan toʻqqizta mahol orqali bayon qilingan. Boshqa risolalarda o'sha mahollar qisman izoh qilingani sababli, bu yerda gʻoyat muxtasar qiymatida, ba'zi pog'onalar tashlab oʻtilgan. Shuning uchun, birdan shunday o'y xayolga keladiki, bu qadar yaqqol va oshkora xurofotni bu mashhur oqil faylasuflar qanday qabul qilganlarki, u yoʻlda ketyaptilar. Darhaqiqat, ular maslaklarining asosini koʻra olmaganlar. Yana, maslaklarining haqiqati va maslaklarining lozimi va zarurati shuki: yozilgan har uch imkonsizlikda bayon qilingan o'sha xunuk va jirkanch va noma'qul {(Hoshiya): Bu risola: gʻoyat tajovuzkorona va gʻoyat xunuk tarzda "iymon haqiqatlari"ni kamsitib, aynib qolgan aqli, idrok qilolmagan yetmagan masalalarni xurofot deb, dinsizlikni tabiatga bogʻlab, Qur'onga hujum qilingani sabob yozildi. U hujum, shiddatli g'azabni (qalbga) qalamga bergani bois, shiddatli va qattiq ta'zirlarni o'sha dinsizlarga va haqdan yuz oʻgirgan botil mazhablilarga yedirdi. Bo'lmasa, Risola-i Nurning maslagi, pokiza va nozik va yumshoq so'zlilikdir.} mazhablarining xulosasi, maslaklarining lozimi va zaruriy taqozosi bo'lganini gʻoyat yaqqol va qat'iy dalillar bilan shubhasi bo'lganlarga batafsil bayon va isbot qilishga tayyorman.

Ushbu oyati karima ritorik savol bilan "Janobi Haq haqida shubha boʻlishi mumkin emas va bo'lmasligi kerak" deb, vujud va vahdoniyati Ilohiya yaqqollik darajasida bo'lganini koʻrsatmoqda.

1338 yili Anqaraga bordim. Islom qoʻshinining Yunonlar ustidan qozongan gʻalabasidan sevingan ahli iymonning kuchli fikrlari orasida gʻoyat mudhish dinsizlik fikri ularning ichiga kirish va buzish va zaharlash uchun makkorona tirishayotganini koʻrdim. "Ey voh! Bu ajdarho iymonning ruknlariga hujum qiladi", dedim. O'shanda, shu oyati karima yaqqollik darajasida vujud va vahdoniyatni anglatgani uchun, undan madad so'rab, Qur'oni Hakimdan olingan, o'sha dinsizlikning boshini yo'q qiladigan darajadagi kuchli dalilni arabcha risolada yozdim. Anqarada "Yangi kun" bosmaxonasida nashr qildirgan edim. Lekin, afsuski, arabcha biladiganlar oz va ahamiyat bilan qaraydiganlar ham juda kamligi bilan birga, gʻoyat muxtasar va qisqa bir suratdagi o'sha kuchli dalil o'z ta'sirini koʻrsatmadi. Afsuski, o'sha dinsizlik fikri ham rivojlandi, ham quvvat topdi. Majbur bo'lib, o'sha dalilni turkchada bir daraja bayon qilaman. O'sha dalilning ba'zi qismlari ayrim risolalarda toʻliq izohlangani uchun, bu yerda qisqacha yoziladi. Boshqa risolalarda qismlarga ayrilgan bir qancha dalillar bu dalilda qisman birlashadi. Har biri buning bir qismi hukmiga oʻtadi.

Ey inson! Bilki, insonlarning ogʻzidan chiqadigan va dinsizlikni his qildiradigan dahshatli kalimalar bor. Ahli iymon bilmasdan iste'mol qilishmoqda. Muhimlaridan uchtasini bayon qilamiz:

Birinchisi: "Avjadathul asbob". Ya'ni, "sabablar hamma narsani ijod qiladi."

Ikkinchisi: "Tashakkala binafsihi". Ya'ni, "oʻz-oʻzidan shakllanib, boʻlyapti, yo'qolyapti."

Uchinchisi: "Iqtazat-hu-t tabiat". Ya'ni, "tabiiydir, tabiat taqozo qilib ijod qilmoqda."

Haqiqatdan, modomiki mavjudot bor va inkor qilinmaydi. Hamda, har bir mavjud san'atli va hikmat bilan vujudga kelmoqda. Hamda, modomiki qadiym emas, yangidan boʻlmoqda. Har holda, ey dinsiz! Bu mavjudni, masalan bu hayvonni, olamdagi sabablari uni ijod qilmoqda deyishing mumkin. Ya'ni, sabablarning yig'ilishi bilan o'sha mavjud vujud topmoqda. Yoxud u oʻz-oʻzidan shakllanmoqda. Yoxud tabiat taqozosi sifatida, tabiatning ta'siri bilan vujudga kelmoqda. Yoxud bir Qodiyri Zuljalolning qudrati bilan ijod qilinadi. Modomiki, aqlan bu toʻrt yoʻldan boshqa yoʻl yoʻq ekan, avvalgi uch yoʻl mahol, yaroqsiz, imkonsiz, qabul qilib bo'lmasliklari qat'iy isbot qilinsa, ilojsiz va ochiqdan ochiq toʻrtinchi yoʻl vahdoniyat yo'lining to'g'riligi shak-shubhasiz sobit bo'ladi.

DEMAK, BIRINCHI YOʻL: Olamdagi sabablarning yig'ilishi natijasida ashyolarning tashkil topishi va maxluqotning vujudga kelishidir. Juda koʻp mahollaridan faqat uchtasini zikr qilamiz:

Birinchisi: Bir dorixonada juda ko'p xildagi moddalar bilan toʻla yuzlab shisha bankalar mavjud. O'sha moddalardan malham tayyorlash talab qilindi. Hamda ulardan hayotdor g'aroyib tiryoq tayyorlash lozim bo'ldi. Keldik, o'sha dorixonada u jonli malham va hayotdor tiryoqning ko'plab namunalarini koʻrdik. U malhamlarning har birini tekshirib ko'rdikki, o'sha shishalik bankalarning har biridan maxsus o'lchov bilan bir-ikki misqol bundan, uch-toʻrt misqol narigisidan, olti-yetti misqol boshqasidan va hokazo.. har xil miqdorlarda qismlar olinadi. Agar bittasidan bir misqol, yo kam yoki ko'p olinsa, o'sha malham jonli boʻlolmaydi, xosiyatini koʻrsata olmaydi. Hamda o'sha hayotdor tiryoqni ham tadqiq qildik. Har bir bankadan maxsus o'lchov bilan bir modda olinganki, zarra miqdorichalik kam yoki ko'p boʻlsa, tiryoq xossasini yoʻqotadi. O'sha bankalar elliktadan ko'p ekan, har biridan alohida bir mezon bilan olingandek, turli-turli miqdorda olinadi. Ajabo, o'sha shishalardan olingan har xil miqdorlar, shishalarning gʻaroyib tasodif yoki boʻronli havoning urilishidan ag'darilishidan, har biridan olinadigan miqdor qadar faqat kerakli miqdor oqishi, birga toʻplanib o'sha malhamni tashkil qilishining hech bir jihatda imkon va ehtimol bormi? Ajabo, bundan yanada xurofot, mahol, botil narsa bormi? Eshak ikki karra eshak bo'lsa, keyin esa inson boʻlsa, "Bu fikrni qabul qilmayman" deb qochadi.

Xullas ushbu misol kabi, har bir jonzot, albatta jonli bir malhamdir va har bir o'simlik hayotdor tiryoqdek, turli-turli qismlardan, juda farqli moddalardan, gʻoyat hassos oʻlchov bilan olingan moddalardan tarkib qilingan. Agar sabablarga, unsurlarga nisbat berilsa va "sabablar ijod qildi" deyilsa, xuddi dorixonadagi malhamning shishalarning ag'darilishidan vujud topishi kabi, yuz daraja aqldan uzoq, mahol va botil bo'ladi.

Xulosa: Shu ulkan dorixona hisoblangan olamda Hakiymi Azaliyning qazo va qadar mezoni bilan olingan hayot uchun kerakli moddalar cheksiz hikmat va nihoyasiz ilm va har narsani qamragan iroda bilan vujud topa oladi. "Koʻr, kar, hududsiz, sel kabi oquvchi umumiy unsurlar va mijozlar va sabablarning ishidir" degan badbaxt, "O'sha ajoyib tiryoq o'z-o'zidan shishalarning ag'darilishidan chiqib hosil bo'lgan" degan telba safsataboz, sarxush ahmoqdan ham ahmoqroq bo'ladi. Darhaqiqat, ushbu kufr: ahmoqona, sarxushona, devonalarcha bir safsatadir.

Ikkinchi mahol: Agar hamma narsa Vohidi Ahad, Qodiyri Zuljalolga berilmasa, balki sabablarga nisbat berilsa, olamning juda koʻp unsurlari va sabablari har bir jonzotning vujudida aralashishi lozim bo'ladi. Holbuki, pashshadek kichik maxluqning vujudida mukammal intizom bilan, gʻoyat hassos mezon bilan va toʻliq ittifoq bilan, xilma-xil va bir-biriga zid, farqli sabablarning to'planishi shu qadar yaqqol imkonsizki, pashsha qanotichalik shuuri bo'lgan odam: "Bu imkonsiz, boʻlishi mumkin emas!" deydi. Darhaqiqat, bir pashshaning kichik jismi koinotning aksar unsurlari va sabablari bilan aloqadordir, balki xulosasidir. Agar Qodiyri Azaliyga berilmasa, o'sha moddiy sabablar uning jismi yonida o'zlari bo'lishlari lozim bo'ladi, balki uning kichik jismiga kirishlari kerak bo'ladi. Balki jismining kichik namunasi boʻlgan koʻzidagi hujayrasiga kirishlari zarur bo'ladi. Chunki sabab moddiy boʻlsa, musabbabning yonida va ichida bo'lishi lozim boʻladi. Shunday ekan, ikki pashshaning igna uchidek barmoqlari joylashmaydigan hujayrachada olamning ruknlari va unsurlar va mijozlar jismonan ichida bo'lib, usta kabi ichida ishlashlarini qabul qilish lozim bo'ladi.

Xullas, Sofistlarning eng ablahlari ham bunday maslakdan uyaladilar.

bo'lgan muqarrar qoidaga binoan: "Bir mavjudning vahdati bor boʻlsa, albatta, bir vohiddan, bir qoʻldan chiqadi." Ayniqsa o'sha mavjud, gʻoyat mukammal intizom va hassos mezon ichida va jamlovchi bir hayotga sazovor boʻlsa, ixtilof va chalkashlikning sababi boʻlgan farqli qoʻllardan chiqmagani ochiq oydin. Balki gʻoyat Qodiyr, Hakiym boʻlgan bir qoʻldan chiqqanini koʻrsatgani holda, cheksiz va jonsiz va johil, tajovuzkor, shuursiz, tartibsizlik ichida koʻr, kar tabiatdagi sabablarning tartibsiz qoʻllariga, cheksiz imkonlar yoʻllari ichida hamda to'planish va qo'shilish bilan, o'sha sabablarning koʻrligi, karligi ziyodalashganida, o'sha intizomli va o'lchovli va vohid bir mavjudni ularga nisbat berish, yuzta maholni birdaniga qabul qilishdek aqldan uzoqdir. Mayli, bu maholni inobatga olmaylik, moddiy sabablarning ta'sirlari, albatta, tegilish va aloqa qurish bilan boʻladi.

Holbuki, tabiatdagi sabablar jonli mavjudlarning zoxiri bilan aloqa qiladilar. Holbuki, koʻryapmizki, o'sha moddiy sabablarning qoʻli yetmaydigan va tegina olmaydigan u jonzotlarning ichi sirtidan oʻn marta, yanada intizomli, yanada latif, san'at jihatidan yanada mukammaldir. Moddiy sabablarning qoʻllari va asboblari bilan hech bir jihatdan joylasha olmagan, balki to'liq sirtiga ham tegina olmagan kichik jonzotlar, kichkina hayvonchalar eng katta maxluqlardan ko'ra ko'proq san'at jihatidan ajib, yaratilish jihatidan betakror suratda boʻlganlari holda, o'sha jonsiz, johil, qo'pol, yiroq, katta va bir-biriga zid boʻlgan kar, koʻr sabablarga nisbat berish, yuz daraja koʻrlik va ming daraja karlik bilan bo'ladi!..

DEMAK, IKKINCHI MASALA: "Tashakkala binafsihi"dir. Ya'ni, oʻz-oʻzidan shakllanadi. Bu jumlaning ham koʻp mahollari bor. Koʻp jihatdan botil, maholdir. Namuna uchun mahollardan uchtasini bayon qilamiz.

Birinchisi: Ey qaysar inkorchi! Sening anoniyating seni shunchalik ahmoqlashtirganki, bir daraja yuzta maholni birdaniga qabul qilishga hukm qilyapsan. Chunki sen mavjudsan. Hamda oddiy modda va jonsiz va o'zgarmas emassan. Balki doimo yangilanishda, gʻoyat intizomli bir uskuna hamda hayratomuz va doimo o'zgarib turgan saroy kabisan. Jismingda har doim zarralar ishlamoqda. Jisming koinot bilan, ayniqsa rizq munosabati bilan, ayniqsa naslning davom etishi e'tibori bilan aloqador va oldi-berdisi bor. Jismingda ishlayotgan zarralar o'sha munosabatni buzmaslik va o'sha aloqadorlikni uzmaslik uchun diqqat qilmoqdalar. Shunga ko'ra, ehtiyotkorlik bilan qadam tashlamoqda. Goʻyo butun koinotga qarab, munosabatlaringni koinotda koʻrib, shu vaziyatga kiryapti. Tashqi va ichki tuygʻularing bilan o'sha zarralarning hayratomuz vaziyatiga koʻra istifoda qilasan. Agar jismingdagi zarralarni Qodiyri Azaliyning qonuni bilan harakat qilgan kichik xodimlari yoki qo'shini yoki qadar qalamining uchlari, har bir zarra bir qalam uchi yoki qudrat qalamining nuqtalari, har bir zarra bir nuqta ekanini qabul qilmasang, koʻzingda ishlayotgan har bir zarraga shunday bir koʻz kerakki, butun jasadingning har tarafini koʻrish bilan birga, sen munosabatdor boʻlgan butun koinotni ham koʻradigan koʻzi va sening o'tmish va kelajak, hamda nasling va asling hamda unsurlaringning manbalarini va rizqingning ma'danlarini biladigan, taniydigan yuz dohiychalik aqli boʻlishi kerak. Bu masalalarda sendek zarracha aqli boʻlmagan kimsaning, bir zarrasida mingta Aflotunchalik ilmli va shuurli ded hisoblash, ming daraja telbalarcha bir xurofotdir!..

Ikkinchi mahol: Jisming ming gumbazli hayratomuz saroyga oʻxshaydi. Xar bir gumbazida toshlar tayanchsiz bir-biriga tutashib, muallaqda turishi ta'minlangan.

Balki sening jisming bunday saroydan ming marta ajibroq. Chunki jisming saroyi doimo mukammal intizom bilan yangilib turibdi. Gʻoyat hayratomuz boʻlgan ruh, qalb va ma'naviy nozik tuyg'ular hisobga olinmasdan, faqatgina jismingdagi har bir a'zo bir gumbazli manzil hukmidadir. Zarralar o'sha gumbazdagi toshlar kabi bir-birlari bilan mukammal muvozanat va intizom bilan bir-biriga suyanib, xoriqo bir bino, favqaloda bir san'at, koʻz va til kabi ajoyib moʻ'jiza-i qudrat koʻrsatmoqdalar. Agar bu zarralar olam ustasining amriga tobe xodimlar boʻlmasa; har bir zarra jasaddagi barcha zarralarga ham mutlaq hokim, ham har biriga mutlaqa mahkum,.. ham har biriga misl, ham hokimiyat nuqtasida bir-biriga zid,.. ham yolgʻiz Vojib-ul Vujudga xos ko'plab sifatlarning masdari, manbai,.. ham gʻoyat muqayyad, ham gʻoyat mutlaq suratda boʻlish bilan birga; sirri vahdat bilan faqat bir Vohidi Ahadning asari boʻla oladigan gʻoyat intizomli bir masnu'i vohidni zarracha shuuri boʻlgan odam son-sanoqsiz zarralarga nisbat berishning umuman imkoni yoʻqligining, balki yuz marta imkonsiz ekanini anglab yetadi.

Uchinchi mahol: Agar sening vujuding Vohidi Ahad boʻlmish Qodiyri Azaliyning qalami bilan yozilgan bir maktub boʻlmasa va tabiatga, sabablarga tegishli matbu' boʻlsa; u holda vujudingdagi badan hujayralaridan to bir-biri ichigadagi doiralar kabi minglab birikmalar sonicha tabiat qoliplari boʻlishi lozim boʻladi. Chunki, masalan: qoʻlimizdagi shu kitob agar qo'lyozma boʻlsa, bir dona qalam kotibining ilmiga tayanib hamma narsani yozadi. Agar u qo'lyozma boʻlmasa va Uning qalamiga nisbat berilmasa, oʻzidan-oʻzi boʻlgan deyilsa yoki tabiatga nisbat berilsa; unda bosma kitob kabi, har bir harfini chop qilish uchun temir qalam kerak boʻladi. Axir, matbaada kitobdagi harflar sonicha temir harf boʻladi, soʻngra u harflar vujudga keladi. Shunday ekan, bir dona qalam o'rniga, o'sha harflar sonicha qalamlar boʻlishi kerak boʻladi. Balki o'sha harflar ichida, ba'zan kichik qalam yordamida bir katta harfda ingichka xat bilan bir sahifa yozilgan boʻlsa, bir dona harf yozish uchun minglab qalamlar kerak boʻladi. Balki bir-birining ichida intizom bilan, sening jasading kabi, shakl olayotgan boʻlsa; har bir doirada har bir parcha uchun o'sha murakkabot sonichalik qoliplar bo'lishi kerak boʻladi. Mayli, ichida yuzta mahol boʻlgan bu vaziyatni mumkin desang ham, ushbu muntazam san'atli temir harflarni, mukammal qoliplarni va qalamlarni yasash ishi boshqa bir "qalam"ga havola qilinmasa, qalamlar, qoliplar va temir harflar yasalishi uchun, yana ularning sonicha qalamlar, qoliplar va harflar lozim boʻladi. Chunki ular ham yasalgan va muntazam san'atlidir. Va hokazo... bu ish silsila kabi cheksiz davom etaveradi.

Demak shuni tushun! Bu shunday bir fikrki, ichida sening zarralaring sonicha mahollar va xurofotlar bor. Ey muannid muattil! Sen ham uyal, bu zalolatdan voz kech!

UCHINCHI KALIMA: "Iqtazathu-t tabiat", ya'ni; tabiat taqozo qilmoqda, tabiat yaratmoqda. Bu hukmning koʻp mahollari bor. Namuna uchun uchtasini aytib o'tamiz.

Birinchi mahol: Agar mavjudotda, xususan, ziyhayotda koʻringan basirona, hakimona san'at va ijod Shamsi Azaliyning qalami qadar va qudratiga nisbat berilmay, aksincha, koʻr, kar, ongsiz boʻlgan tabiatga va quvvatga nisbat berilsa; tabiat yaratish uchun hamma narsada son-sanoqsiz ma'naviy uskuna va matbaalarni hozirlashi; yoki har bir narsaning ichiga koinotni yarata oladigan va idora qiladigan bir qudrat va hikmatni joylashtirib qo'yishi lozim bo'ladi. Chunki, masalan: Quyoshning jilvalari va akslari zamin yuzidagi zarrachadek shisha parchalarida va qatralarda koʻrinadi. Agar o'sha misoliy va aksiy quyoshchalar samodagi bitta quyoshga nisbat berilmasa; bir gugurt cho'pining boshi sig'maydigan kichik shisha parchasida tabiiy, fitriy va quyoshning xosiyatlariga ega, ko'rinishdan kichik va ma'nan juda buyuk quyoshning haqiqatan borligini qabul qilib, shisha zarralari sonicha tabiiy quyoshlarni qabul qilishga to'g'ri keladi. Aynan shu misol kabi: mavjudot va ziyhayot toʻgʻridan-toʻgʻri Shamsi Azaliyning ismlarining jilvasiga nisbat berilmasa; har bir mavjudning ichida, xususan, har bir ziyhayotning ichida hadsiz qudrat va iroda va nihoyasiz ilm va hikmatga ega bo'lgan bir tabiat, bir quvvat, go'yo bir iloh borligini qabul qilishga to'g'ri keladi. Bunday fikr esa, koinotdagi mahollarning eng botili, eng xurofotidir. Xoliqi Koinotning san'atini mavhum, ahamiyatsiz, shuursiz bir tabiatga nisbat bergan inson, albatta, hayvonotdan ko'ra yuz karra hayvonroq va ongsizroq ekanini koʻrsatadi.

Ikkinchi mahol: Agar gʻoyat intizomli, mezonli, san'atli, hikmatli ushbu mavjudot nihoyasiz Qodir, Hakim bir Zotga emas, balki tabiatga nisbat berilsa; tabiat xar bir parcha tuproqda Ovro'paning barcha matbaalari va zavod-fabrikalari sonicha uskunalarni, matbaalarni hozir qilishi kerak bo'ladi. Toki o'sha parcha tuproq mansha' va dastgohlik qilgan son-sanoqsiz gul va mevalarning yetishishiga va tashakkullariga sabab boʻla olsin. Chunki, chechaklar uchun gultuvaklik vazifasini bajarayotgan kosa tuproq, ichiga navbati bilan urugʻlari tashlangan barcha gullarning bir-biridan juda farqli shakl va hay'atlarini tashkil va tasvir qila oladigan qobiliyati amalda koʻrinmoqda. Agar bu hol Qodiri Zuljalolga nisbat berilmasa; kosadagi tuproqda xar bir chechakni yaratish uchun ma'naviy, alohida, tabiiy bir dastgoh boʻlmasa, bu holat vujudga kelmaydi. Chunki urugʻlarning ham nutfalar va tuxumlar kabi, moddalari birdir. Ya'ni, muvallid-ul ma', muvallid-ul humuza (kislorod), uglerod va azotning intizomsiz, shaklsiz, xamir kabi qorishmasidan iboratdir. Buning ustiga, havo, suv, harorat, ziyo ham xar biri oddiy va shuursiz va xar bir narsaga qarab seldek ketaveradi. Shunday ekan, son-sanoqsiz gullar tuzilishi bir-biridan farqli va gʻoyat intizomli va san'atli holda o'sha tuproqdan chiqishi, o'sha kosadagi tuproqda ma'nan Ovro'pa qadar ma'naviy va kichik miqyosda matbaalar va zavod-fabrikalar boʻlishini bilbadoha va bizzarura taqozo qiladi. Toki bu qadar hayotdor matolarni va minglab farqli-farqli naqshli mansujotlarni toʻqiy olsin.

Xullas, tabiiyyunlarning kufroniy fikrlari aql doirasidan qanchalik tashqariga chiqib ketganini qiyos qil. Va tabiatni yaratuvchi deb oʻylagan inson suratidagi ahmoq sarxushlar "o'qimishli va aqllimiz" deb o'zlari da'vo qilayotgan aqldan va ilm-fandan naqadar uzoq ekanlarini, hamda imkonsiz va hech bir jihatdan mumkin boʻlmagan bir xurofotni oʻzlariga maslak qilib olganlarini koʻr, kul va tufur!..

Agar: Mavjudot tabiatga nisbat berilsa, bunday g'alati mahollar va imkonsiz darajada mushkulot yuzaga keladigan bo'lsa; ajabo, Zoti Ahad va Samadga nisbat berilgan vaqtda o'sha mushkulotlar qanday qilib yoʻqoladi? Va o'sha qiyin imkonsizliklar bu oson vujubga qanday qilib aylanadi? deb soʻrasang;

Aljavob: Birinchi maholda ko'rganimizdek, quyoshning jilva-i in'ikosi kamoli suhulat bilan, mashaqqatsiz, eng kichik shisha zarrachasidan tortib to eng katta bir dengiz yuzigacha o'z fayzini va ta'sirini misoliy quyoshchalar orqali gʻoyat osonlik bilan koʻrsatmoqda. Holbuki, agar Quyoshdan bog'liqligi uzilsa, imtino' darajasida qiyinchilik bilangina bo'lishi mumkin narsani, ya'ni har bir zarra ichida tabiiy va shaxsan bir quyoshning haqiqatan borligini qabul qilish lozim boʻladi. Xuddi shuning kabi, har bir mavjud toʻgʻridan-toʻgʻri Zoti Ahad va Samadga nisbat berilsa; vujub darajasida osonlik va qulaylik bilan va intisob va jilva bilan har bir mavjudga kerakli barcha narsa unga yetkazib berila oladi. Agar u intisob uzilsa va u xodimlik beboshlikka aylansa va har bir mavjud oʻz holiga va tabiatga tashlab qoʻyilsa; imtino' darajasida yuz ming mushkulot va qiyinchilik bilan, pashsha kabi bir ziyhayotning koinotning kichik mundarijasi boʻlgan gʻoyat xoriqo vujud "mashinasi"ni yaratgan uning ichidagi koʻr tabiatni koinotni yarata oladigan va idora qila oladigan qudrat va hikmat sohibi deb faraz qilishga to'g'ri keladi. Bu esa, imkonsiz emas, balki minglab imkonsilikdir.

Alhosil: Zoti Vojib-ul Vujudning sherigi va o'xshashi qanchalik imkonsiz va imkonsiz bo'lsa; shuningdek, rububiyatida va narsalarni yaratishida boshqalarning aralashishi, zotidagi sheriklar kabi imkonsiz va maholdir.

Ammo ikkinchi maholdagi mushkulot esa, bir necha risolalarda isbot qilingani kabi: agar hamma narsa Vohidi Ahadga nisbat berilsa, hamma narsa bir narsa kabi oson va qulay boʻladi. Agar sabablarga va tabiatga nisbat berilsa, birgina narsa hamma narsachalik mushkulotli boʻlishi ko'plab va qat'iy dalillar bilan isbot qilingan. Bir dalilning xulosasi quyidagicha:

Bir kishi podshoga askarlik yoki xizmatchilik jihatidan bog'lansa, u xodim va u askar o'sha intisob quvvati bilan shaxsiy quvvatidan yuz ming marta koʻp bo'lgan ishlarga ham sazovor boʻla oladi. Va ba'zan podshohi nomidan bir shohni asir oladi. Chunki bajargan ishlarining va qilgan asarlarining jihozoti va quvvati unda boʻlmaydi va tashishga ham majbur boʻlmaydi. U quvvat va jihozotni o'sha intisob tufayli podshoning xazinalari va orqasidagi tayanch nuqtasi boʻlgan qoʻshin tashiydi. Demak, qiladigan ishlari shohona bir podshoning ishi kabi va koʻrsatadigan asarlari bir qoʻshinning ishidek xoriqo boʻlishi mumkin. Masalan: chumoli o'sha xizmatchilik jihatidan Fir'avnning saroyini xarob etadi,.. va pashsha o'sha intisob tufayli Namrudni halok qiladi,.. va o'sha intisob bilan bugʻdoy donasicha archa urugʻi kattakon archa daraxtining butun jihozotini yetishtiradi.

{(Hoshiya) Darhaqiqat, agar intisob boʻlsa, urugʻ qadari Ilohiydan amr oladi va xoriqo ishlarga sazovor boʻladi. Agar intisob uzilsa, urugʻning yaratilishi ulkan archa daraxtining yaratilishidan ko'ra ko'p jihozot va iqtidor va san'atni taqozo qiladi. Chunki togʻdagi qudrat asari boʻlgan bahaybat archa daraxtining butun a'zolari va jihozoti bilan o'sha urugʻdagi taqdir asari boʻlgan ma'naviy daraxtda mavjud boʻlishiga to'g'ri keladi. Chunki ulkan daraxtning fabrikasi - urugʻdir. Ichidagi taqdiriy daraxt esa, qudrat bilan tashqarida namoyon bo'ladi, jismoniy archa daraxti boʻladi.}

Agar intisob uzilsa, xodimlikdan chetlatilsa, qiladigan ishlarining jihozotini va quvvatini yelkasida va qo'lida tashishga majburdir. Bu tomondan, nozik bilagidagi kuch miqdoricha va yeklasidagi askariy jihozoti sonicha ish bajaradi. Avvalgi vaziyatda gʻoyat osonlik bilan bajargan ishlari bu vaziyatda undan talab qilinsa, albatta, bilagiga bir lashkar quvvatini va yelkasiga bir podshoning harbiy jihozot zavodini yuklash lozim boʻladiki; kuldirish uchun telba-teskari xurofot va ertaklarni gapiradigan masxarabozlar ham bu xayoldan uyaladi!..

Alhosil: Har bir mavjudni Vojib-ul Vujudga nisbat berish - vujub darajasida bir qulayligi bor. Va yaratilishini tabiatga nisbat berish - imtino' darajada mushkul va aql doirasidan tashqaridir.

Uchinchi Mahol: Ba'zi risolalarimizda bayon qilingan ikkita misol bu maholni izohlaydi:

Birinchi Misol: Butun osori madaniyat bilan takmil va tazyin qilingan, xoli bir sahroda qurilgan, barpo qilingan saroyga juda yovvoyi odam kirib, ichiga qarabdi. Minglab intizomli san'atli narsalarni koʻribdi. Yovvoyiligi, ahmoqligi sabab: "Xorijdan hech kim aralashmasdan, ushbu saroy ichidagi narsalarning biri, saroy ichidagi narsalari bilan birga bunyod etgan", deb izlanishga tushdi. Qaysi narsaga qarasa, u boshqa narrrsalarning hammasini yasaganini, yovviyi aqli ham qabul qilmadi. So'ngra o'sha saroyning qurilish dasturi va mavjudot mundarijasi va idora qonunlari yozilgan bir daftarni koʻrdi. Aslida, qoʻlsiz va koʻzsiz va asbob-uskunasiz o'sha daftarning ham saroy ichidagi boshqa narsalar singari, saroyni tashkil va tazyin eta oladigan hech qanday qobiliyati yoʻq. Biroq, chorasiz qolib, majburan boshqa narsalarga nisbatan ilmiy qonunlarning unvoni jihatidan o'sha saroyning majmu'iga ushbbu daftarni munosabatdor deb bilgani uchun: "Saroyni tashkil, tanzim va tazyin qilib, barcha narsalarni yasagan, osgan va joylashtirgan - ushbu daftardir", deb johilligini ahmoqlarning, sarxushlarning safsatasiga aylantirdi.

Xullas, xuddi shu misoldagi kabi, oʻsha saroydan hadsiz darajada intizomliroq, mukammalroq va atrofi moʻ'jizona hikmat bilan toʻla ushbu saroyi olamning ichiga uluhiyatni inkor qilishgacha borgan "tabiiyyun" fikrli vahshiy inson kiradi. Doira-i mumkinot xorijida boʻlgan Zoti Vojib-ul Vujudning asari san'ati ekanini oʻylamasdan va undan yuz o'girib, doira-i mumkinot ichida qadari Ilohiyning yozib-o'chirib turadigan taxtasi o'rnida va qudrati Ilohiyaning ijroot qonunlariga aylangan va o'zgarib turadigan daftar boʻla oladigan va juda yanglish va "tabiat" xato nom berilgan bir odoti Ilohiya qonunlarining majmuasini va bir san'ati Rabboniya mundarijasini koʻradi. Va aytadiki: "Modomiki bu narsalar bir sabab istar ekan, ularga hech bir narsaning bu daftarchalik munosabati koʻrinmayapti. Aslida, koʻzsiz, shuursiz, qudratsiz bu daftar rububiyati mutlaqaning ishi boʻlgan va hadsiz bir qudratni taqozo qiladigan "yaratish" uning qo'lidan kelishini aql hech bir jihatdan qabul qilmaydi. Ammo, modomiki Sone'-i Qadimni qabul qilmayotgan ekanman, shunday bo'lgach, eng munosibi - bu daftar buni yasagan va yasaydi, deyman", deydi.

Biz ham aytamizki: Ey ahmaq-ul humaqodan ham ahmoqlashgan sarxush ahmoq! Boshingni tabiat botqog'idan chiqar, orqangga nazar sol. Zarrotdan sayyorotgacha butun mavjudot boshqa-boshqa lisonlar bilan Uning borligiga shahodat qilayotganlari va barmoqlari bilan ishora qilayotganlari bir Sone'-i Zuljalolni koʻr va shu saroyni qurgan va shu daftarda saroyning dasturini yozgan Naqqoshi Azaliyning jilvasini mushohada qil, farmoniga boq, Qur'onini tingla! Bunday safsatalardan qutul!..

Ikkinchi misol: Juda yovvoyi bir odam muhtasham bir lashkargoh doirasiga kirdi. Gʻoyat intizomli qoʻshinning umumiy birgalikdagi ta'limlarini, intizomli harakatlarini koʻradi. Bir askarning harakati bilan bir batal'on, bir polk, bir diviziya turadi, oʻtiradi, yuradi; birgina "Oʻt och!" amri bilan oʻt ochayotganini o'z ko'zi bilan ko'radi. Uning dag'al, yovvoyi aqli bir qoʻmondonning davlat nizomoti bilan va qonuni podshohiy bilan berayotgan buyrugʻini anglamasdan inkor qilgani uchun, o'sha askarlar bir-birlariga iplar bilan bogʻlangan, deb xayol qiladi. O'sha xayoliy ip naqadar g'aroyib bir ip ekanini oʻylab, hayratda qoladi. Soʻngra yo'lida davom etib, Ayasofiya kabi gʻoyat muazzam bir masjidga juma kuni kirib boradi. U yerdagi jamoati muslimiyn bir odamning ovozi bilan turib, egilib, sajda qilib, oʻtirayotganlarini o'z ko'zi bilan ko'radi. Ma'naviy va samoviy qonunlarning majmu'idan iborat boʻlgan shariatni va shariat sohibining amrlaridan kelgan ma'naviy dasturlarni anglamagani uchun, u jamoat moddiy iplar bilan bogʻlangan va o'sha g'aroyib iplar ularni asir qilib oʻynatyapti degan xayol bilan, eng yovvoyi inson suratidagi yirtqich hayvonlarni ham kuldiradigan darajada masxarali fikr bilan chiqib ketadi...

Xuddi mana shu misol kabi, Sultoni Azal va Abadning son-sanoqsiz askarlarining muhtasham lashkargohi boʻlmish bu olamga va o'sha Ma'budi Azaliyning intizomli bir masjidi boʻlmish koinotga mutlaq jaholatdan iborat inkorli tabiat fikriga ega bo'lgan munkir kiradi. Sultoni Azaliyning hikmatidan yuzaga kelgan koinot nizomotining ma'naviy qonunlarini moddiy jism deb tasavvur qilib va saltanati rububiyatning nazariy qonunlari va Ma'budi Azaliyning eng buyuk fitriy shariatining ma'naviy va faqatgina ilmiy vujudi bor boʻlgan ahkomlarini va dasturlarini bir mavjudi xorijiy va moddiy bir jism deb o'ylab; qudrati Ilohiyaning oʻrniga, o'sha ilm va kalomdan yuzaga kelgan va faqatgina ilmiy vujudi boʻlgan qonunlarni qo'yish va qoʻllariga "ijod" berish, keyin esa ularga "tabiat" ismini qo'yish va faqatgina qudrati Rabboniyaning bir jilvasi boʻlgan quvvatni bir qudrat deb va mustaqil bir qodir deb o'ylash; misoldagi yovvoyi odamdan ming karra tuban bir johillikdir...

Alhosil: Tabiiyyunlarning mavhum va haqiqatsiz «tabiat» degan narsalari nari borsa va haqiqati xorijiya sohibi boʻlsa:

-san'at boʻlishi mumkin, Sone' boʻlolmaydi;

-naqshdir, Naqqosh boʻlolmaydi;

-ahkomdir, Hokim boʻlolmaydi;

-shariati fitriyadir, Shori' boʻlolmaydi;

-maxluq bir parda-iizzatdir, Xoliq boʻlolmaydi;

-munfa'il bir fitratdir, Fotir bir foil boʻlolmaydi;

-qonundir, Qudrat emas, Qodiyr boʻlolmaydi;

-mistardir, masdar boʻlolmaydi...

Alhosil: Modomiki mavjudot bor ekan,.. modomiki - "Oʻn oltinchi nota"ning boshida aytilgani kabi, - mavjudning vujudga kelishi haqida taqsimi aqliyga ko'ra toʻrtta yoʻldan boshqa yoʻl xayolga kelmas ekan,.. o'sha toʻrtta yo'ldan uchtasining har biri uchtadan ochiqdan-ochiq mahollar orqali botil ekanligi qat'iy bir suratda isbotlangan ekan;.. Albatta, toʻrtinchi yoʻl boʻlgan vahdat yoʻli bizzarura va bilbadoha qat'iy bir suratda isbotlangan hisoblanadi. Ushbu toʻrtinchi yoʻl esa: risolaning boshdagi

oyati shaksiz va shubhasiz badohat darajasida Zoti Vojib-ul Vujudning uluhiyatini va har narsa toʻgʻridan-toʻgʻriga Uning dasti qudratidan yuzaga kelganini va samovot va Arz Uning qabza-i tasarrufida ekanini koʻrsatadi...

Ey asbobparast va tabiatga sigʻinayotgan bechora odam! Modomiki, hamma narsaning tabiati hamma narsa kabi maxluq ekan, - chunki san'atlidir va yangitdan paydo boʻlmoqda, hamda har musabbab kabi uning zohiriy sababi ham masnu'dir,.. va modomiki, har narsaning vujudi juda koʻp jihozot va olatlarga muhtoj ekan;.. U holda, o'sha tabiatni ijod etgan va o'sha sabablarni yaratgan bir Qodiyri Mutlaq bor! Va Qodiyri Mutlaqning nima ehtiyoji borki, ojiz vositalarni O'zining rububiyatiga va ijodiga sherik qilsin!

Hosho!.. Balki toʻgʻridan-toʻgʻri musabbabni sabab bilan birga yaratib, ismlarining jilvasini va hikmatini koʻrsatish uchun tartib va tanzim bilan zohiriy sababiyat, muqoranat berish orqali, narsalardagi zohiriy qusurlarga, marhamatsizliklarga va nuqsoniyatlarga marji' boʻlish uchun sabablarni va tabiatni O'zining dasti qudratiga parda qilgan, izzatini shu shaklda muhofaza qilgan.

Ajabo: bir soatsoz usta soatning charxlarini yasab, keyin soatni charxlar bilan tartibga keltirib tanzim qilish osonroqmi yoki charxlar ichida xoriqo uskunani yasab, keyin soatni yasashni uskunaning jonsiz qoʻllariga topshirish osonroqmi? Ajabo, ikkinchisi imkon xorijida emasmi? Qani, o'sha insofsiz aqling bilan sen javob ber, sen o'zing hakam boʻl!

Va yoxud: bir kotib siyoh, qalam, qogʻozni keltirdi. O'sha narsalar bilan shaxsan oʻzi u kitobni yozishi osonroqmi yoki o'sha qogʻoz, siyoh, qalam ichida o'sha kitobdan ko'ra san'atliroq, mashaqqatliroq, faqat o'sha kitobgagina maxsus boʻlgan yozuv mashinasini yasab, keyin o'sha ongsiz mashinaga "Qani, sen yoz!" desa va oʻzi aralashmasa, osonroqmi? Ajabo, ikinchisi yozishdan ko'ra yuz karra mushkul emasmi?

Agar aytsang: To'g'ri, bir kitobni yozadigan mashinani yasash u kitobni yozishdan yuz marta mushkulroqdir. Lekin, o'sha uskuna aynan o'sha kitobning juda ko'p nusxalarini yozishga vosita jihatidan, balki bir qulayligi bor?

Aljavob: Naqqoshi Azaliy cheksiz qudrati bilan nihoyasiz jilva-i asmosini har doim yangilab turish bilan, ularni turli-turli shaklda koʻrsatish uchun ashyodagi tashaxxuslarni va o'zlariga xos siymolarni shunday suratda yaratgandirki, hech qanday maktubi Samadoniy va hech qanday kitobi Rabboniy boshqa kitoblarning birga-bir o'xshashi boʻla olmaydi. Har qanday holatda ham, boshqa ma'nolarni ifodalash uchun boshqa bir siymosi topiladi. Agar koʻzing boʻlsa, insonning siymosiga boq, koʻrki: Odam zazmonidan to hozirgacha, balki abadgacha shu kichik siymoda, - asosiy a'zolarda ittifoq bo'lish bilan birga, - har bir siymo barcha siymolarga nisbatan ularning barchasidan biror farqli alomati borligi qat'iyan sobitdir. Shuning uchun har bir siymo alohida kitobdir. Faqatgina san'atning tanzimi uchun boshqa yozuv to'plami va boshqa tartib va ta'lif istaydi. Va moddalarini ham keltirish, ham joylashtirish va hamda vujudga lozim boʻlgan hamma narsani ichiga joylashtirish uchun boshqa dastgoh istaydi. Mayli, farzi mahol sifatida tabiatga bir bosmaxona nazari bilan boqdik. Lekin, bir bosmaxonaga oid tanzim va chop etishdan, ya'ni muayyan intizomini qolipga tushirishdan boshqa; vujudga kelishlari o'sha tanzimning vujudga kelishidan ko'ra yuz daraja mushkul bir ziyhayotning jismidagi moddalarni olamning har tarafidan maxsus mezon bilan va xos intizom bilan yaratish va keltirish va bosmaxonaning qoʻliga topshirish uchun ham yana o'sha bosmaxonani yaratgan Qodiyri Mutlaqning qudrat va irodasiga muhtojdir. Demak, bu bosmaxona ehtimoli va farazi - butunlay ma'nosiz bir xurofotdir.

Xullas, oʻsha soat va kitob misollari kabi, Sone'-i Zuljalol, Qodiyri Kulli Shay sabablarni yaratgan, musabbabotni ham yaratadi. Hikmati bilan musabbabotni sabablarga bogʻlaydi. Koinot harakotining tanzimiga doir odatulloh qonunlaridan iborat shariati fitriya-i kubro-i Ilohiyaning bir jilvasini va narsalardagi o'sha jilvasiga faqatgina oyna va bir ma'kas boʻlgan narsalarning tabiatini O'z irodasi bilan tayin qilgan. Va o'sha tabiatning vujudi xorijiyga mazhar boʻlgan vajhini O'z qudrati bilan ijod etgan va narsalarni o'sha tabiat asosida yaratgan, bir-biriga singdirgan...

Ajabo, bagʻoyat ma'qul va cheksiz dalillarning natijasi boʻlgan bu haqiqatni qabul qilish osonroqmi?, - ajabo, vojiblik darajasida shart emasmi?! - Yo'qsa, jomid, shuursiz, maxluq, masnu', bosit boʻlgan o'sha sabab va tabiat degan moddalarga har bir narsaning yaralishiga lozim behisob jihozot va olatlarni berib, hakimona, basirona ishlarni yolg'iz oʻzlariga qildirish osonroqmi? Ajabo, imtino' darajasida, imkon xorijida emasmi? Buni sening o'sha insofsiz aqlingning insofiga havola qilamiz.

Munkir va tabiatparast aytadiki: Modomiki meni insofga chaqirayotgan ekansan, aytamanki: Shu vaqtgacha yurgan xato yoʻlimiz ham yuz daraja mahol, ham juda zararli va benihoya chirkin maslak ekanini tan oldim. Zarracha ongi bor odam yuqoridagi tahqiqotlaringizdan shuni anglaydiki: "yaratish"ni sabablarga va tabiatga .berish imkonsiz va maholdir; va hamma narsani toʻgʻridan-toʻgʻri Vojib-ul Vujudga nisbat berish vojibdir, zaruriydir. "Alhamdulillohi 'alal iymon" deb iymon keltiraman.

Faqat, bir shubham bor. Janobi Haqning Xoliq ekanini qabul qildim. Lekin ayrim ahamiyatsiz narsalarning yaratilishiga ba'zi arzimas sabablarning aralashishi va ozgina madhu sanoga sazovor bo'lishlari saltanati rububiyatiga qanday zarar beradi? Saltanatiga nuqson yetkazadimi?

Aljavob: Ba'zi risolalarda gʻoyat qat'iy isbot qilganmizki, hokimiyatning xususiyati - boshqalarning aralashuvini rad qiladi. Hatto, eng past darajadagi hokim, bir ma'mur ham doira-i hokimiyatida hatto o'z oʻgʻlining aralashuvini qabul qilmaydi. Hatto, hokimiyatiga aralashuvidan gumon qilib, ba'zi dindor podsholar - xalifa boʻlganlari holda, - ma'sum bolalarini qatl qilganliklari, ushbu "Raddi mudoxala qonuni" hokimiyatda naqadar asosli hukm surganini koʻrsatadi. Bir nohiyada ikki mudirdan to bir mamlakatda ikki podshoga qadar, hokimiyatdagi mustaqillik taqozo qilgan "man'i ishtirok qonuni" bashar tarixida juda ayanchli qirg'inbarotlar orqali o'z kuchini koʻrsatgan. Ajabo, ojiz va yordamga muhtoj insonlardagi omiriyat va hokimiyatning soyasi bu darajada mudoxalani rad qilishni va boshqasining aralashuvini man' qilishni va hokimiyatida ishtirokni qabul qilmasligini va maqomida istiqloliyatini juda qattiq taassub bilan muhofaza qilishga urinishini koʻrginda, soʻngra hokimiyati mutlaqa rububiyat darajasida va omiriyati mutlaqa uluhiyat darajasida va istiqloliyati mutlaqa ahadiyat darajasida va istigʻno-i mutlaq qodiriyati mutlaqa darajasida bo'lgan Zoti Zuljalolda bu "raddi mudoxala" va "man'i ishtirok" va "tardi sherik" qonunlari qay darajada hokimiyatning zaruriyati va vojib bir muqtazosi ekanini qiyos qilolsang, qil!

Endi ikkinchi qism shubhangga kelsak: Ba'zi sabablar ba'zi juz'iyotning ba'zi ubudiyatlariga marji' boʻlsa, Ma'budi Mutlaq boʻlgan Zoti Vojib-ul Vujudga yuzlangan zarralardan to sayyoralargacha barcha maxluqotning ubudiyatidan biror narsa kamayib qoladimi?

Aljavob: Shu koinotning Xoliqi Hakimi koinotni bir daraxtga o'xshatib yaratib, zishuurni eng mukammal mevasi va insonni zishuurlar ichida eng jome' mevasi qilgan. Va insonning eng ahamiyatli, balki natija-i xilqati va gʻoya-i fitrati va samara-i hayoti boʻlgan shukr va ibodatni, o'sha Hokimi Mutlaq va Omiri Mustaqil, Oʻzini sevdirish va tanitish uchun koinotni yaratgan Vohidi Ahad, butun koinotning mevasi boʻlgan insonni va insonning eng yuksak mevasi boʻlgan shukr va ibodatini boshqa qoʻllarga berib qo'yarmidi? Hikmatiga butunlay zid holda, natija-i xilqatni va samara-i koinotni behuda qiladimi? Hosho va kallo!... Yana, hikmatini va rububiyatini inkor ettidiradigan shaklda maxluqotning ibodatlarini boshqalarga berishga rozi boʻladimi, bunga hech izn beradimi? Va hadsiz darajada Oʻzini sevdirishni va tanittirishni amallari bilan koʻrsatgani holda, eng mukammal maxluqining shukr va minnatdorliklarini, muhabbat va ubudiyatlarini boshqa sabablarga berish bilan Oʻzini unuttirib, koinotdagi maqosidi oliyasini inkor ettiradimi? Ey, tabiatparastlikdan voz kechgan birodar! Qani, sen gapir!

U aytadi: Alhamdulilloh, bu ikki shubham hal boʻlish bilan birga, vahdoniyati Ilohiyaga doir va Ma'budi Bilhaq U ekaniga va Undan boshqa narsalar ibodatga loyiq emasligiga shunchalik porloq va kuchli ikki dalil koʻrsatdingki, ularni inkor qilish quyoshni va kunduzni inkor etish kabi bir mukobaradir.

XOTIMA

Tabiat fikri kufriysini tark qilgan va iymonga kelgan kishi aytdiki: Alhamdulilloh, shubhalarim qolmadi. Faqat, meni qiziqtirayotgan bir nechta savolim bor.

Birinchi savol: Koʻp tanballardan va namoz oʻqimaydigan kishilardan eshitamiz: Janobi Haq bizning ibodatimizga nima ehtiyoji bor, ibodatni tark qilgan kimsani Qur'onda juda shiddat va isror bilan qo'rqitib, Jahannam kabi dahshatli jazo bilan tahdid qiladi. Ahamiyatsiz kichik xatoga bunchalik shiddatli ahamiyat koʻrsatish, e'tidolli va istiqomatli va adolatli ifoda-i Qur'oniyaga yarashadimi?

Aljavob: Darhaqiqat, Janobi Haq nafaqat sening ibodatingga, balki hech bir narsaga muhtoj emas. Lekin sen o'zing ibodatga muhtojsan, chunki ma'nan xastasan. Ibodat esa, ma'naviy yaralaringga malham ekanini koʻp risolalarda isbot qilganmiz. Ajabo, bir bemordagi kasallikni davolash uchun shafqatli hakim unga foydali dorilarni ichirish borasida zo'rlashiga javoban, hakimga: "Meni bunchalik majburlashning senga nima keragi bor?" desa, naqadar bema'no ekanini anglaysan.

Qur'onning tarki ibodat haqidagi qattiq tahdlari va dahshatli jazolariga kelsak, bu shunga o'xshaydiki: bir podsho raʻiyatining huquqini muhofaza qilish uchun, oddiy bir odamni raʻiyatining huquqiga zarar keltirgan xatosi sababli shiddatli jazoga yo'liqtiradi. Xuddi shuning kabi, ibodatni va namozni tark qilgan odam Azal va Abad Sultonining raiyati o'rnidagi mavjudotning huquqiga katta tajovuz va ma'naviy zulm qiladi. Chunki mavjudotning kamollari Sone'ga mutavajjih yuzlarida tasbeh va ibodat bilan namoyon bo'ladi. Ibodatni tark qilgan kimsa mavjudotning ibodatini koʻrmaydi va koʻrolmaydi, balki inkor ham qiladi. Ana shunda, ibodat va tasbeh borasida yuksak maqomda boʻlgan va har biri bir maktubi Samadoniy va bir oyna-i asmo-i Rabboniya boʻlgan mavjudotni oliy maqomlaridan tushirgani uchun va ahamiyatsiz, vazifasiz, jomid, parishon vaziyatda deb qabul qilgani uchun mavjudotni kamsitadi; kamolotini inkor va tajovuz qiladi.

Darhaqiqat, har kim koinotni oʻz oynasi bilan koʻradi. Janobi Haq insonni koinot uchun bir miqyos, bir mezon suratida yaratgan. Har bir insonga bu olamdan xususiy olam bergan. O'sha xususiy olamning rangini u insonning qalbiy e'tiqodiga koʻra koʻrsatadi. Masalan: gʻoyat ma'yus va motamli holda yigʻlayotgan inson mavjudotni ham yigʻlayotgan va ma'yus suratda koʻradi. Juda xursand va nash'ali, sevinchli va kamoli nash'asidan kulayotgan bir odam koinotni ham nash'ali, kulayotgan holda koʻradi. Shuningdek, mutafakkirona va jiddiy suratda ibodat qilayotgan va tasbeh aytayotgan odam mavjudotning haqiqatdan mavjud va muhaqqaq mavjud boʻlgan ibodat va tasbehotlarini bir daraja kashf qiladi va koʻradi. Gʻaflat yoki inkor bilan ibodatni tark qilgan odam mavjudotni haqiqati kamolotiga tamoman zid va muxolif va xato bir suratda tasavvur qiladi va ularning ma'nan huquqiga tajovuz qiladi.

Yana, o'sha torik-us salot oʻziga oʻzi molik boʻlmagani uchun, oʻz Molikining bandasi boʻlgan oʻz nafsiga zulm qiladi. Moliki esa, o'sha bandasining haqqini uning nafsi ammorasidan olish uchun dahshatli tahdid qiladi.

Yana, natija-i xilqati va gʻoya-i fitrati boʻlgan ibodatni tark qilgani uchun, hikmati Ilohiyaga va mashiati Rabboniyaga tajovuz o'rniga oʻtadi. Shuning uchun jazoga yo'liqadi.

Alhosil: Ibodatni tark qilgan kimsa: ham oʻz nafsiga zulm qiladi, - nafs esa, Janobi Haqning bandasi va qulidir; ham koinotning huquqi kamolotiga nisbatan tajovuz va zulmdir. Darhaqiqat, kufr mavjudotga nisbatan tahqir bo'lgani kabi, ibodatni tark qilish ham koinotning kamolotini inkordir. Hamda hikmati Ilohiyaga nisbatan bir tajovuz boʻlgani uchun dahshatli tahdidga, qattiq jazoga mustahaq boʻladi.

O'sha istihqoqni va mazkur haqiqatni ifodalash uchun Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon moʻ'jizona bir suratda o'sha shiddatli ifoda tarzini ixtiyor etib, "muqtazo-i holga muvofiqlik" deb ta'riflanuvchi balog'at haqiqatiga to'liq mos keladi.

Ikkinchi savol: Tabiatdan voz kechgan va iymonga kelgan zot aytadiki: Har mavjud har jihatda, har ishida va har narsasida va har holatida mashiati Ilohiyaga va qudrati Rabboniyaga tobe boʻlishi, juda buyuk bir haqiqatdir. Buyukligi jihatidan bizning tor zehnlarimizga sigʻmaydi. Holbuki, koʻzimiz bilan koʻrib turganimiz bu benihoya mo'llik, ham narsalarning xilqat va yaratilishidagi cheksiz osonlik, ham yuqoridagi dalillaringiz bilan haqligi ko'ringan vahdat yoʻlidagi ijodi ashyoda nihoyat darajada qulaylik va osonlik, ham nassi Qur'on bilan bayon qilingan

kabi oyatlar ochiq-oydin koʻrsatgan benihoya qulaylik, o'sha buyuk haqiqatning eng maqbul va eng ma'qul bir masala ekanini koʻrsatmoqda. Bu osonlikning siri va hikmati nimada?

Aljavob: "Yigirmanchi Maktub"ning Oʻninchi kalimasi boʻlgan وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ bayonida o'sha sir juda keng va qat'iy va qoniqarli tarzda bayon qilingan. Xususan, u "Maktub"ning zaylida yanada kengroq izoh bilan isbot qilinganki; butun mavjudot Sone'-i Vohidga nisbat berilgan vaqtda, birgina mavjud singari osonlashadi. Agar Vohidi Ahadga berilmasa, birgina maxluqning yaratilishi butun mavjudotning yaratilishi qadar mushkullashadi va birgina urugʻ bir daraxt qadar mashaqqatli boʻladi. Agar Sone'-i Haqiqiysiga berilsa, koinot bir daraxt kabi va daraxt bir urugʻ kabi va jannat bir bahor kabi va bahor bir chechak kabi osonlashadi, yengillashadi. Va ko'zga koʻrinib turgan cheksiz moʻllik va arzonlikning, va har bir turning osonlik bilan juda ko'p afrodi boʻlishining, va juda yengillik va tezlik bilan intizomli, san'atli, qiymatli mavjudotning osongina vujudga kelishining sirlariga mador boʻlgan va hikmatlarini koʻrsatadigan yuzlab dalillaridan va boshqa risolalarida batafsil bayon qilingan bir-ikkitasiga muxtasar ishora qilamiz. Masalan:

Yuzta askar bir zobitning idorasiga topshirilishi bir askarni yuzta zobitning idorasiga topshirilishidan ko'ra yuz daraja osonroq boʻladi. Shuning kabi, bir qoʻshinning askariy tajhizoti bir markaz, bir qonun, bir fabrika va bir podshoning amriga topshirilsa, xuddi son jihatidan bir askarning tajhizoti qadar osonlashadi. Shuningdek, bir askarning tajhizoti askariyasi bir necha markazlarga, bir necha zavodlarga, bir necha qoʻmondonlarga havola qilinishi ham, xuddi son jihatidan bir qoʻshinning tajhizoti qadar mushkulotli boʻladi. Chunki birgina askarning tajhizoti uchun butun qoʻshinga lozim boʻladigan zavod-fabrikalar boʻlishi kerakdir.

Yana, vahdat siriga ko'ra bir daraxtga bir ildizda, bir markazda, bir qonun bilan hayotiy moddalari berilgani sababli, minglab meva beradigan o'sha daraxt bitta mevachalik oson boʻlgani bilmushohada koʻrinadi. Agar vahdatdan kasratga yuzlanilsa, har bir mevaga lozim bo'lgan hayotiy moddalar boshqa-boshqa joydan berilsa, har bitta meva bir daraxt qadar qiyinchilik tug'diradi. Balki daraxtning bir anmuzaji va mundarijasi boʻlgan birgina danak ham o'sha daraxtchalik qiyin boʻladi. Chunki bir daraxtning hayotiga lozim boʻlgan butun hayotiy moddalar bir dona danak uchun ham lozim boʻladi.

Xullas, shu misollar kabi yuzlab misollar bor, koʻrsatmoqdaki: vahdatda nihoyat darajada osonlik bilan vujudga kelgan minglab mavjud, shirkdagi va kasratdagi birgina mavjuddan ko'ra osonroq boʻladi. Boshqa risolalarda bu haqiqat "ikki karra ikki toʻrt" boʻlishi darajasida isbot qilingani uchun, o'shalarga havola qilib, bu yerda faqat bu osonlik va qulaylikning ilm va qadari Ilohiy va qudrati Rabboniya nuqta-i nazaridan gʻoyat muhim bir sirini bayon qilamiz. Jumladan:

Sen bir mavjudsan. Agar oʻzingni Qodiyri Azaliyga topshirsang; seni hechlikdan, yoʻqdan, bir amr bilan, cheksiz qudrati bilan "bir gugurt chaqqandek" bir onda yaratadi. Agar sen oʻzingni Unga bermasang, aksincha moddiy sabablarga va tabiatga nisbat bersang, - sen koinotning intizomli bir xulosasi, mevasi va kichik bir mundarijasi va roʻyxati boʻlganing uchun, - seni yaratish uchun koinotni va unsurlarni mayin elakdan o'tkazib, hassos oʻlchovlar bilan olamning har tarafidan sening vujudingdagi moddalarni toʻplash kerak boʻladi. Chunki moddiy sabablar faqatgina birlashtiradi, toʻplaydi xolos. Oʻzlarida yoʻq narsani hechlikdan, yoʻqdan yarata olmasliklari, butun ahli aqlning nazdida tasdiqlangan. Shunday ekan, kichik bir ziyhayotning jismini olamning har tarafidan toʻplashga majbur boʻladilar. Mana, vahdatda va tavhidda naqadar osonlik, va shirkda va zalolatda naqadar mushkulot borligini angla!

Ikkinchisi: Ilm nuqta-i nazaridan cheksiz osonlik bor. Jumladan: qadar - ilmning bir turi bo'lib, har narsaning ma'naviy va maxsus qolipi singari bir miqdor tayin qiladi. Va o'sha miqdori qadariy u narsaning yaratilishi uchun bir reja, bir model o'rniga oʻtadi. Qudrat yaratayotgan vaqtda, juda osonlik bilan o'sha qadariy miqdor ustida yaratadi. Agar u narsa muhit va cheksiz va azaliy bir ilm sohibi boʻlmish Qodiyri Zuljalolga berilmasa, - yuqorida aytilganidek, - minglab mushkulot emas, balki yuzlab mahollar oʻrtaga tushadi. Chunki u miqdori qadariy va miqdori ilmiy boʻlmasa, kichkina bir hayvonning vujudida minglab xorijiy va moddiy qoliplar ishlatilishi lozim boʻladi. Mana, vahdatda cheksiz osonlik, va zalolat va shirkda cheksiz mushkulot borligining yana bir sirini angla;

oyati naqadar haqiqatli va toʻgʻri va yuksak bir haqiqatni ifodalaganini bil!..

Uchinchi savol: Oldin dushman, hozir doʻst boʻlgan, hidoyatga erishgan kishi aytadiki: Shu zamonda juda ildamlab ketgan faylasuflar "Hech narsa yo'qdan yaratilmaydi va hech narsa yo'q qilinmaydi. Faqatgina bir tarkib, bir parchalanish boʻlib, Koinot fabrikasini ishlatib turibdi", deydilar.

Aljavob: Mavjudotga Nuri Qur'on bilan boqmaydigan faylasuflarning eng ildamlab ketganlari qarasalar, bu mavjudotning tabiat va sabablar vositasida shakllanishi va vujudga kelishini - yuqorida isbotlaganimizdek, - imtino' darajasida mushkulotli ekanini koʻrganlari uchun ikki qismga ayrildilar:

Bir qismi sofist boʻlib, insonning xossasi boʻlgan aqldan voz kechib, ahmoq hayvonlardan ham tubanga tushib, koinotning vujudini inkor qilishni, hatto oʻzlarining vujudlarini ham inkor qilishini, zalolat maslagida sabablar va tabiatning ijod sohibi boʻlishidan ko'ra osonroq ekanini koʻrganlari bois ham oʻzlarini, ham koinotni inkor qilib, mutlaq jaholatga tushishgan.

Ikkinchi guruh qarasalar, zalolatda, sabablar va tabiat yaratuvchi boʻlishi jihatida bir pashsha va bir danakning yaratilishi - cheksiz mushkuloti bor va aql doirasining xorijida bir iqtidorni taqozo qiladi. Shuning uchun majburan ijodni inkor qiladilar, "Yoʻqdan bor boʻlmaydi" deydilar va yo'q bo'lishni ham mahol koʻradilar. "Bor yoʻq boʻlmaydi", deb hukm qiladilar. Faqat zarralarning harakatlari va tasodif shamollari tufayli bir birikish va tahlil va tarqalish va toʻplanish suratida bir faraziy vaziyatni xayol qiladilar. Xullas, sen kel, ahmoqlikning va jaholatning eng tuban darajasida turib, o'zini eng yuksak aqlli deb oʻylagan odamlarni koʻr, va zalolat insonni naqadar masxara, tuban va o'ta johillashtirib qo'yishini bil, ibrat ol!

Ajabo, har yili toʻrt yuz ming navni birdan zamin yuzida ijod qilgan va samovot va Yerni olti kunda yaratgan, va olti haftada har bahorda koinotdan ko'ra san'atliroq, hikmatliroq ziyhayot bir koinotni insho qilgan bir qudrati azaliya va bir ilmi azaliyning doirasida rejalari va miqdorlari tayin qilingan mavjudoti ilmiyani, - koʻzga koʻrinmaydigan bir modda bilan yozilgan va koʻrinmas bir yozuvni koʻrsatish uchun surilgan bir modda singari, - o'sha moddiy vujudi boʻlgan mavjudoti ilmiyaga juda osonlik bilan vujudi xorijiy berishni o'sha qudrati azaliyadan uzoq deb bilish va ijodni inkor qilish, birinchi guruh boʻlmish sofistlardan ham badtar ahmoqona va johilonadir. Bu badbaxtlar ojizi mutlaq va qo'llarida faqatgina bir juz'i ixtiyoriydan boshqa narsasi boʻlmagan fir'avnlashgan nafslari, hech narsani e'dom va yoʻq qila olmagani uchun, va hech bir zarrani va bir moddani hechlikdan va yoʻqdan ijod qila olmaganlari uchun, va ishonganlari sabablar va tabiatning qoʻlidan yo'qdan ijod qilish kelmagani uchun, ahmoqliklari sababli: "Yoʻqdan bor boʻlmaydi, bor narsa yoʻq boʻlmaydi", deydilar va bu botil va xato dasturni Qodiyri Mutlaqqa tatbiq qilishni istaydilar.

Darhaqiqat, Qodiyri Zuljalolning ikki tarzda ijodi bor:

Biri: ixtiro va ibdo' bilandir. Ya'ni, hechlikdan, yoʻqdan vujudga keltiradi va unga lozim bo'lgan barcha narsani ham yo'qdan ijod etib, qoʻliga beradi.

Ikkinchisi: insho bilan, san'at bilandir. Ya'ni, kamoli hikmatini va koʻp ismlarining jilvalarini koʻrsatish kabi juda nozik hikmatlar uchun koinotning unsurlaridan bir qism mavjudotni insho qiladi. Amriga tobe boʻlgan butun zarrotlarni va moddalarni razzoqiyat qonuni bilan ularga yuboradi va ularda ishlatadi.

Darhaqiqat, Qodiyri Mutlaqning ikki tarzda - ham ibdo', ham insho suratida yaratishi bor. Borni yoʻq qilish va yoʻqni bor qilish Uning eng qulay, eng oson, balki doimiy va umumiy bir qonunidir. Bir bahorda uch yuz ming anvo'i ziyhayot maxluqotning shakllarini, sifatlarini, balki zarrotlaridan boshqa butun kayfiyot va ahvollarini yo'qdan bor qilgan bir qudratga qarshi, "yoʻqni bor qilolmaydi" degan odam yoʻq boʻlishi kerak!..

Tabiatni tashlagan va haqiqatga oʻtgan zot aytadiki: "Janobi Haqqa zarralar adadicha shukr va hamdu sano aytamanki, kamoli iymonni qozondim, avhom va zalolatlardan qutuldim va hech bir shubham ham qolmadi. Alhamdulillohi 'alo diynil Islom va kamolil iymon"...