OʻN IKKINCHI YOGʻDU
Aziz vafodor qardoshim Ra'fat Bey! Bu bemavrid zamonimda sening savollaring meni mushkul ahvolga solmoqda. Bu safargi ikki savoling garchi xususiydir. Lekin Qur'oniy ikkita nuktaga munosabatdor boʻlganlari uchun va Yer kurrasiga doir savolingiz geografiya va astronomiyaning yetti qatlam zamin va yetti qavat samovotni tanqidlariga munosabati boʻlgani uchun, men ularni ahamiyatli deb hisobladim. Shuning uchun savolning xususiyligiga qaramasdan, ilmiy va umumiy suratda, ikki oyati karimaga doir "ikki nukta" qisqacha bayon qilinadi. Sen ham xususiy savolingga undan hissa olasan.
Birinchi nukta: "Ikki nuqta"dir.
oyatlarining sirriga binoan: Rizq toʻgʻridan-toʻgʻri Qodiri Zuljalolning qoʻlidadir va rahmatining xazinasidan chiqadi. Har bir ziyhayotning rizqi Allohning kafilligi ostida boʻlgani uchun, ochlikdan oʻlish hollari boʻlmasligi kerak. Holbuki zohiran ochlikdan va rizqsizlikdan oʻlganlar koʻp.
Bu haqiqatning va shu sirning yechimi shuki: Allohning kafilligi haqiqatdir. Rizqsizlik sababli oʻlganlar yoʻq. Chunki u Hakimi Zuljalol ziyhayotning badaniga yuborgan rizqning bir qismini zaxira uchun shahm va ichki yogʻ suratida yigʻadi. Hatto badanning har bir hujayrasiga yuborgan rizqning bir qismini, oʻsha hujayraning bir burchagida yigʻadi. Istiqbolda xorijdan rizq kelmagan payt, sarf qilinish uchun bir ehtiyot zaxirasi hukmida saqlaydi.
Bu yigʻilgan zaxira rizq tugamasdan avval oʻlishadi. Demak, u oʻlish rizqsizlikdan emas. Shubhasiz sui ixtiyordan tugʻilgan odat va oʻsha sui ixtiyor va odatning tarkidan kelib chiqqan kasallik bilan oʻlishadi. Ha, ziyhayotning badanida ichki yogʻ suratida yigʻilgan tabiiy rizq, oʻrtacha qirq kun mukammal ravishda davom etadi. Hatto bir kasallik yoki bir istigʻroki ruhoniy natijasida ikki qirqdan oshadi. Hatto bir odam oʻta qaysarlik sababli London qamoqxonasida yetmish kun sihat-salomatlik bilan, hech narsa yemasdan hayoti davom etganini oʻn uch (hozir oʻttiz toʻqqiz) yil oldin gazetalar yozishgan. Modomiki qirq kundan yetmish-sakson kungacha tabiiy rizq davom etar va modomiki Razzoq ismining gʻoyat keng suratda yer yuzida jilvasi koʻrinar va modomiki hech oʻylamagan yeridan, koʻkrakdan va yogʻochdan rizqlar oqar, boshini koʻrsatar ekan, agar pur-shar bashar, sui ixtiyori bilan aralashib qoʻshilmasa, barcha hollarda tabiiy rizq tugamasdan avval, oʻsha ziyhayotning yordamiga bu ism yetishadi, ochlikdan oʻlishga yoʻl qoʻymaydi. Shunday ekan: Ochlikdan oʻlganlar, agar qirq kundan avval oʻlsalar, qat'iyan rizqsizlikdan boʻlmaydi. Shubhasiz "Tarkul odat minal muhlikat" sirriga asosan, sui ixtiyordan kelgan odat va oʻsha odatni tark qilishdan kelib chiqqan bir illatdan, kasallikdan kelib chiqqan boʻladi. Shunday ekan, ochlikdan oʻlib boʻlmaydi, deyish mumkin.
Ha, bilmushohada koʻrinmoqdaki, rizq kuch va iroda bilan teskari mutanosibdir. Masalan: Hali dunyoga kelmasdan avval bir chaqaloq, ona qornida iroda va kuchdan butunlay mahrum boʻlgan vaqtda, ogʻzi qimirlatilmasdan rizqi beriladi. Soʻngra dunyoga kelgan payti, kuch va iroda yoʻq, lekin bir daraja iste'dodi va qobiliyat holida tuygʻusi boʻlgani uchun, faqat ogʻzini yopishtirishdek harakat bilan eng mukammal va eng toʻyimli va hazmi eng oson va eng latif suratda va eng ajoyib tabiatda, koʻkraklar joʻmragidan ogʻziga beriladi. Soʻngra bir daraja kuch va irodaga aloqa paydo qilgan sari, oʻsha oson va chiroyli rizq bir daraja bolaga nozlanishni boshlaydi. U koʻkraklar chashmalari quriydi, rizqi boshqa yerlardan yuboriladi. Lekin kuch va irodasi rizqni topishga yetarli boʻlmagani uchun, Razzoqi Karim padar va volidasining shafqat va marhamatlarini kuch va irodasiga yordamchi qilib yuboradi. Qachon kuch va irodasi kamolga yetsa, oʻshanda rizqi unga kelmaydi va keltirilmaydi. Rizq joyida toʻxtaydi: "Kel, meni qidir, top va ol!", deydi. Demak, rizq kuch va iroda bilan teskari mutanosibdir. Hatto koʻp risolalarda bayon qilganmizki: Eng kuchsiz va irodasiz hayvonlar yaxshiroq yashashadi, yaxshiroq oziqlanishadi.
Ikkinchi nuqta: Imkonning turlari bor. Imkoni aqliy, imkoni urfiy, imkoni odatiy kabi qismlari bor. Bir hodisa, agar imkoni aqliy doirasida boʻlmasa, rad qilinadi. Imkoni urfiy doirasida boʻlmasa, moʻ'jiza boʻladi, lekin osonlik bilan karomat boʻlolmaydi. Agar urfga koʻra va qoidaga koʻra oʻxshashi boʻlmasa, faqatgina koʻrish darajasidagi qat'iy dalil bilan qabul qilinadi.
Bu sirga binoan, qirq kun ovqat yemagan Sayyid Ahmadi Badaviyning hayratomuz hollari, imkoni urfiy doirasidadir. Ham karomat boʻladi, ham hayratomuz odati ham boʻlishi mumkin. Darhaqiqat, Sayyid Ahmadi Badaviyning (QS) ajoyib va istigʻrokkorona hollari ishonchli rivoyat darajasida naql qilinadi. Qirq kunda bir marta ovqat yeyishlari sodir boʻlgan. Lekin har doim unday emas. Ba'zan karomat navidan boʻlgan. Bir ehtimol bor: Holati istigʻroqiyalari yeyishga ehtiyoj koʻrmagani uchun, u kishiga nisbatan odat hukmiga kirgan. Sayyid Ahmadi Badaviy (QS) kabi koʻp valiylardan bu tarz ajoyibotlar ishonchli shaklda rivoyat qilingan. Modomiki "birinchi nuqta"da isbot qilganimiz kabi, toʻplangan rizq qirq kundan ortiq davom etar va oʻsha muddat davomida yemaslik odat jihatidan mumkin va ishonchli shaklda gʻayoyib odamlardan oʻsha hol rivoyat qilingan ekan, albatta bu inkor qilinmaydi.
Ikkinchi savol munosabati bilan ikki muhim masala bayon qilinadi. Chunki geografiya va astronomiya fanlarining qisqacha qonunlari va tor dasturlari va kichkina oʻlchovlari bilan Qur'onning samovotiga chiqolmaganlari va oyatlarning yulduzlaridagi yetti qavat ma'nolarni kashf qilolmaganliklari tufayli oyatni tanqid, balki inkor qilishga tentaklarcha harakat qilishgan.
Birinchi muhim masala: Samovot kabi zaminning ham yetti qatlam ekaniga doirdir. Bu masala yangi zamon faylasuflariga haqiqatsiz koʻrinadi. Ularning zaminga va samovotga doir fanlari qabul qilmaydi. Buni vosita qilib ba'zi Qur'onning haqiqatlariga e'tiroz qiladilar. Bunga doir qisqacha bir nechta ishora qilamiz.
Birinchisi: Avvalo: Oyatning ma'nosi boshqa. Va oʻsha ma'nolarning fardlari va masadaqlari boshqadir. Mana oʻsha kulliy ma'noning koʻplab fardlaridan bir fardi boʻlmasa, oʻsha ma'no inkor qilinmaydi. Samovotning yetti qavatiga va zaminning yetti qatlamiga doir kulliy ma'nosining koʻp fardlaridan zohiran yetti masadaq koʻrinadi.
Ikkinchidan: Oyatning ochiq bayonida "yetti qatlam zamin" deyilmagan.
oxiriga qadar.
Oyatning zohiri aytadiki: "Zaminni ham oʻsha yetti samovot kabi yaratgan va maxluqotiga maskan qilib olgan." Yetti qavat qilib yaratdim deb aytmayapti. Oʻxshashlik esa maxluqiyat va maxluqotga maskan boʻlishlik jihati bilan bir tashbehdir.
Ikkinchisi: Yer kurrasi har qancha samovotga nisbatan juda kichik boʻlmasin, lekin hadsiz masnu'oti Ilohiyaning mashhari, mazhari, mahshari, markazi hukmida boʻlgani uchun, qalb jasadga muqobil kelgani kabi, Yer kurrasi ham ulkan, hadsiz samovotga nisbatan bir qalb va ma'naviy bir markaz hukmida boʻlib muqobil keladi. Shuning uchun, zaminning kichik miqyosda eskidan beri yetti {(*) Sab'a bilan barobar yetti kalimasi yetti marta tavofuqi juda goʻzal boʻlgan.} iqlimi; yana Ovrupa, Afrika, Avstraliya, ikki Osiyo, ikki Amerika nomlari bilan bilingan yetti qit'asi; yana dengiz bilan birga sharq, gʻarb, shimol, janub, bu tomondagi va Yangi Dunyo tomonidagi ma'lum yetti qit'asi; yana markazidan to ustki qobigʻigacha hikmat jihatidan, fan jihatidan isbotlangan, payvasta va har xil yetti tabaqasi; va ziyhayot uchun hayot tayanchi boʻlgan yetmishta oddiy va juz'iy elementlarni ichiga olib va "yetti qat" deb nomlangan mashhur yetti navdagi kulliy elementlari; yana toʻrt unsur deyilgan suv, havo, olov, tuproq (turob) bilan birga, "mavolidi salosa" deyilgan ma'danlar, nabotot va hayvonotning yetti tabaqalari va yetti qavat olamlari; yana jin va ifrit va boshqa turli xil ziyshuur va ziyhayot maxluqlarning olamlari va maskanlari boʻlgani, koʻp sonli ahli kashf va asxobi shuhudning guvohligi bilan tasdiqlangan yetti qatlam zaminning olamlari; yana Yer kurramizga oʻxshagan boshqa yetti kurra ham borligiga, ziyhayotga markaz va maskan boʻlishiga ishora qilib yetti tabaqa, ya'ni yetti yer kurrasi borligiga ishora qilib Yer kurrasi ham yetti qatlam ekani Qur'onning oyatlaridan tushunilgan.
Demak, yetti navi bilan yetti tarzda, zaminning yetti tabaqasi mavjudligi ayon boʻladi. Sakkizinchisi boʻlgan oxirgi ma'no boshqa nuqtai nazarda ahamiyatlidir, u yettitaga kirmaydi.
Uchinchisi: Modomiki Hakimi Mutlaq isrof qilmaydi, foydasiz narsalarni yaratmaydi. Va modomiki maxluqotning vujudlari ziyshuur uchun va ziyshuur bilan kamolini topadi va ziyshuur bilan jonlanadi va ziyshuur bilan foydasizlikdan qutuladi. Va modomiki koʻzimiz bilan koʻrganimizdek, u Hakimi Mutlaq, u Qodiri Zuljalol havo unsurini, suv olamini, tuproq tabaqasini cheksiz ziyhayotlar bilan jonlantiradi. Va modomiki havo va suv hayvonotning harakatlanishiga mone boʻlmagani kabi; tuproq, tosh kabi qattiq moddalar elektr va rentgen kabi moddalarning kezishiga mone boʻlmaydilar. Albatta, u Hakimi Zulkamol, u Soni'-i Bezavol Yer kurramizning markazidan to maskanimiz va markazimiz boʻlgan ustki qobiqqacha bir-biri bilan payvasta yettita kulliy tabaqani va keng maydonlarini va olamlarini va gʻorlarini boʻsh va xoli qoldirmaydi. Albatta ularni jonlantirgan.
Oʻsha olamlarning jonlanishiga munosib va muvofiq ziyshuur maxluqlarni yaratib oʻsha yerda joylashtirgan. Oʻsha ziyshuur maxluqlar modomiki malaklar turlaridan va ruh jinsidagi maxluqlarning navlaridan boʻlishi lozim boʻladi. Albatta eng zich va eng qattiq tabaqa ularga nisbatan, baliqqa nisbatan dengiz va qushga nisbatan havo kabidir. Hatto zaminning markazidagi mudhish otash ham, oʻsha ziyshuur maxluqlarga nisbati, bizga nisbatan Quyoshning harorati kabi boʻlishni taqozo qiladi. Oʻsha ziyshuur ruh jinsidagi maxluqlar nurdan boʻlganlari uchun, olov ularga nur kabi boʻladi.
Toʻrtinchisi: " Oʻn Sakkizinchi Maktub"da Yer tabaqalarining ajoyibotiga doir ahli kashfning aql bovar qilmas bayon qilgan tasvirlariga doir bir misol zikr qilingan. Xulosasi shuki: Yer kurrasi olami shahodatda bir urugʻdir; olami misol va barzaxda ulkan bir daraxt kabi, samovotga taqqoslanadigan bir azamatdadir. Ahli kashfning Yer kurrasida ifritlarga maxsus tabaqasini ming yillik masofa tarzida koʻrishlari, olami shahodatga oid Yer kurrasining urugʻida emas, balki olami misoldagi shoxlarining va tabaqalarining namoyon boʻlishidir. Modomiki Yer kurrasining zohiran ahamiyatsiz bir tabaqasining boshqa olamda ana shunday azamatli namoyon boʻlishlari bor. Albatta yetti qavat samovotga muqobil yetti qatlam deyish mumkin va mazkur nuqtalarni eslatish uchun iyjoz bilan i'jozli tarzda Qur'on oyatlari samovotning yetti qavatiga nisbatan bu kichkina Yerni muqobil koʻrsatish bilan ishora qiladi.
Ikkinchi Muhim Masala
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ ف۪يهِنَّ oxiriga qadar ...
Bu oyati karima kabi koʻplab oyatlar samovotni yetti samodan iboratligini bayon qiladi. Ishorot-ul I'joz tafsirida Birinchi Jahon Urushining birinchi yilida urush maydonida, qisqa yozishga majbur boʻlib, biz gʻoyat muxtasar bayon qilganimiz oʻsha masalaning faqat bitta xulosasini yozish munosibdir. Jumladan:
Qadimgi falsafa samovotni toʻqqizta tasavvur qilib, shariat tilida Arsh va Kursiyni yetti samovot bilan birga qabul qilib, gʻalati bir suratda samovotni tasvirlashgan. Oʻsha qadimgi falsafaning dohiy faylasuflarining balandparvoz ifodalari bashariyatni koʻp asrlar davomida istibdodlari ostida saqlashgan. Hatto koʻp ahli tafsir oyatlarning sarih ma'nolarini ularning mazhabiga moslashtirishga majbur boʻlganlar. Shu suratda Qur'oni Hakimning i'joziga bir daraja parda tortilgandi. Va zamonaviy falsafa nomi berilgan yangi falsafa esa, eski falsafaning kelib ketish hamda teshilishi va yamalishi mumkin boʻlmagan samovot haqidagi ifroti oʻrniga tafrit qilib, samovotning vujudini goʻyo inkor qiladilar.
Avvalgilar ifrot, keyingilar tafrit qilib haqiqatni tamomila koʻrsata olmaganlar. Qur'oni Hakimning muqaddas hikmati esa, oʻsha ifrot va tafritni qoʻyib, haddi vasatni tanlab aytadiki: Sone'-i Zuljalol yetti qavat samovotni yaratgandir. Harakat qilgan yulduzlar esa, baliqlar kabi samo ichida kezadilar va tasbeh aytadilar. Hadisda اَلسَّمَاءُ مَوْجٌ مَكْفُوفٌ deyilgan. Ya'ni: "Samo, toʻlqinlari turgʻun boʻlgan bir dengizdir."
Xullas, bu Qur'on haqiqatini yetti qoida va yetti jihat ma'no bilan gʻoyat muxtasar suratda isbot qilamiz.
Birinchi qoida: Fan va falsafa jihatidan isbotlanganki: Bu bepoyon fazo nihoyasiz boʻshliq emas, balki "efir" deyilgan modda bilan toʻladir.
Ikkinchisi: Fan va aql, balki kuzatuv jihati bilan isbotlanganki: Samodagi ulkan jismlarning tortish va itarish kabi qonunlarining robitasi hamda ziyo va harorat va elektr kabi moddalardagi quvvatlarning tarqatuvchisi va yetkazuvchisi, fazoni toʻldirgan bir modda mavjuddir.
Uchinchisi: Efir moddasi, efir boʻlib qolish bilan birga, boshqa moddalar kabi farqli shakllanishlarda va boshqa-boshqa suratlarda boʻlishi tajriba bilan isbotlangan. Ha, qandayki bugʻ, suv, muz kabi gazsimon, suyuq, qattiq uch xil narsa bitta moddadan boʻladi. Xuddi shuning kabi, efir moddasidan ham yetti xil tabaqalar boʻlishiga hech bir aqliy mone boʻlmagani kabi, hech qanday e'tirozga asos boʻlmaydi.
Toʻrtinchisi: Samodagi ulkan jismlarga diqqat qilinsa, koʻrinadiki: Oʻsha yuksak olamlarning tabaqalarida muxoliflik bor. Masalan: Nahr-us Samo va Kahkashon nomi bilan mashhur, turkcha "Somon yoʻli" ta'bir qilingan bulut shaklidagi ulkan doira boʻlgan tabaqa, albatta turgʻun yulduzlarning tabaqasiga oʻxshamaydi. Goʻyo turgʻun tabaqa yulduzlari, yoz mevalari kabi yetilgan, pishganlar. Va oʻsha Somon yoʻlidagi bulut shaklida koʻringan hadsiz yulduzlar esa, endi-endi yetilishni boshlamoqdalar. Turgʻun tabaqalar ham, sodiq bir hads bilan Quyosh sistemasining tabaqasiga muxolifligi koʻrinadi. Va hokazo yettita sistema va yettita tabaqa bir-biriga muxolif boʻlishi, his va hads bilan idrok qilinadi.
Beshinchisi: Hads, his, istiqro va tajriba bilan isbotlanganki: Bir moddada tartiblash va shakllanish boʻlsa, oʻsha moddadan boshqa masnu'ot qilinsa, albatta turli xil tabaqa va shakllarda boʻladi. Masalan: Olmos konida shakllanishlar boshlangan vaqtda, oʻsha moddadan ham ramad, ya'ni ham kul, ham koʻmir, ham olmos turlari tavallud etadi. Ham masalan: Otash shakllanishni boshlagan vaqti ham olov, ham tutun, ham choʻgʻ tabaqalariga ayriladi.
Ham masalan, vodorod kislorod bilan birlashgan vaqti, oʻsha birlashishdan ham suv, ham muz, ham bugʻ kabi tabaqalar tashkil topadi. Demak anglashiladiki, bitta moddada shakllanish boʻlsa, tabaqalarga ayriladi. Shunday ekan: Efir moddasida Qudrati Fotira shakllashni boshlagani uchun, albatta boshqa-boshqa tabaqa oʻlaroq فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ sirri bilan undan yetti xil samovotni yaratgandir.
Oltinchisi: Shu mazkur alomatlar zaruriy boʻlib samovotning ham vujudiga, ham xilma-xilligiga dalolat qiladilar. Modomiki qat'iyan samovot xilma-xil ekan va Muxbiri Sodiq Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning tili bilan yettita deydilar, albatta yettitadir.
Yettinchisi: Yetti, yetmish, yetti yuz kabi ta'birlar arabcha uslubda koʻplikni ifoda qilgani uchun, oʻsha kulliy yettita tabaqa koʻp sonli tabaqalarni ichiga olgan boʻlishi mumkin.
Alqissa: Qodiri Zuljalol efir moddasidan yetti qavat samovotni yaratib, tekislab, gʻoyat nozik va ajoyib nizom bilan tartiblagan va yulduzlarni ichida sochib ekkandir. Modomiki Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon umum insonlar va jinlarning umum tabaqalariga qarata gapirgan bir xutba-i azaliyadir. Albatta, bashariyatning har bir tabaqasi har bir Qur'on oyatidan hissasini oladi va Qur'on oyatlarida har tabaqaning fahmini qondiradigan boshqa-boshqa va koʻplab ma'nolari yashirin va ishora tarzida boʻladi. Ha, Qur'on xitoblarining kengligi va ma'no va ishoralaridagi kengligi va eng savodsiz avomdan eng yuksak olimgacha fahmlash darajalarini inobatga va hisobga olishi koʻrsatadiki, har bir oyatning har bir tabaqaga bir yuzi bor, qaraydi.
Xullas, bu sirga binoan, "yetti samovot" kulliy ma'nosida yettita inson tabaqalari farqli yetti qavat ma'noni fahmlaganlar. Jumladan: فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ oyatida qisqa nazarli va tor fikrli insonlar tabaqasi atmosfera tabaqalarini tushunadilar. Va astronomiya bilan mast boʻlgan boshqa inson tabaqasi esa, xalq tilida yettita sayyora bilan mashhur yulduzlarni va orbitalarini tushunadi. Yana bir qism insonlar kurramizga oʻxshaydigan zavil-hayotning qarorgohi boʻlgan samoviy yettita boshqa kurralarni tushunadilar. Boshqa bir bashar toifasi Quyosh sistemasining yettita tabaqaga ayrilishini, yana Quyosh sistemamiz bilan birga yettita quyosh sistemasini tushunadi. Yana boshqa bir bashar toifasi, efir moddasining shakllanishi yettita tabaqaga ayrilishini tushunadi.
Yanada keng fikrli bir bashar tabaqasi yulduzlar bilan zarhallanib, barcha koʻringan osmonlarni bitta samo hisoblab, uni bu dunyoning samosidir deb, bundan boshqa oltita samovot tabaqalari borligini tushunadi. Va bashariyatning yettinchi tabaqasi va eng yuksak toifasi esa, yetti samovotni olami shahodat bilan cheklangan hisoblamaydi. Balki uxraviy va gʻaybiy va dunyoviy va misoliy olamlarning bittadan muhit qobigʻi va ihotali bittadan shifti boʻlgan yettita samovotning mavjudligini tushunadi.
Va hokazo, bu oyatning kulliyatida mazkur yetti qavat tabaqaning yetti qavat ma'nolari kabi yana koʻp juz'iy ma'nolari bor. Harkim tushunishiga koʻra hissasini oladi va oʻsha samoviy dasturxondan harkim rizqini topadi.
Modomiki oʻsha oyatning juda koʻp bunday sodiq masadaqlari bor. Hozirgi aqlsiz faylasuflarning va daydi astronomlarning samovotni inkor qilish bahonasi bilan bunday oyatga hujum qilishi, yaramas ahmoq bolalarning samovotdagi bir yulduzni tushurish niyatida yulduzlarga tosh otishiga oʻxshaydi. Chunki oyatning kulliy ma'nosidan birgina masadaq sodiq boʻlsa, oʻsha kulliy ma'no sodiq va haq boʻladi. Hatto haqiqatda boʻlmagan, faqat umumning tilida kezgan bir fardi, umumning fikrini inobatga olish uchun oʻsha kulliyga kirgan boʻlishi mumkin. Holbuki, haq va haqiqiy koʻp fardlarini koʻrdik. Va hozir bu insofsiz va haqsiz geografiyaga va esankiragan va boshi aylangan va sarxush astronomiyaga qara! Qanday qilib bu ikki fan xato qilib, haq va haqiqat va sodiq boʻlgan kulliy ma'nodan koʻzlarini yumib va juda sodiq boʻlgan masadaqlarni koʻrmasdan, xayoliy gʻalati fardni, oyatning ma'nosi deb oʻylab, oyatga tosh otdilar. Oʻz boshlarini yordilar, iymonlarini uchirdilar!..
Alqissa: Qiroati sab'a, vujuhi sab'a va moʻ'jizoti sab'a va haqoiqi sab'a va arkoni sab'a asosida nozil boʻlgan Qur'on samosining oʻsha yettitadan tabaqalariga, jin va shayotlar hukmidagi e'tiqodsiz moddiy fikrlar chiqolmaganlari uchun, oyatlarning yulduzlarida nima bor, nima yoʻqligini bilmasdan yolgʻon va xato xabarlar beradilar. Va ularning boshlariga oʻsha oyatlarning yulduzlaridan mazkur tahqiqot kabi uchar yulduzlar tushadilar va ularni kuydiradilar. Ha, jin fikrli faylasuflarning falsafasi bilan u Qur'on samovotiga chiqilmaydi. Balki oyatlarning yulduzlariga haqiqiy hikmatning me'roji bilan va iymon va Islomiyatning qanotlari bilan chiqish mumkin.