Mundarija

— 375 —

BIRINCHI YOG'DU:

Hazrat Yunus Alayhissalomning munojoti mashhurasi boʻlgan

﴿ فَنَادٰى فِى الظُّلُمَاتِ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنّ۪ى كُنْتُ مِنَ الظَّالِم۪ينَ ﴾

oyatining bir sirri muhimini va bir haqiqati azimasini bayon qilib; har bir inson bu dunyoda Hazrat Yunus Alayhissalom boʻlgan vaziyatida -faqat ulkan miqyosda- ekanini bayon qiladi. Hazrat Yunus Alayhissalomga "hut, dengiz, tun" nima boʻlsa; har inson uchun nafsi, dunyosi, istiqboli ham o'shadir.

IKKINCHI YOG'DU:

Hazrat Ayyub Alayhissalomning munojoti mashhurasini bayon qiladi.

﴿ اِذْ نَادٰى رَبَّهُٓ اَنّ۪ى مَسَّنِىَ الضُّرُّ وَاَنْتَ اَرْحَمُ الرَّاحِم۪ينَ ﴾

— 376 —

oyatining muhim bir sirrini va azim bir haqiqatini "Besh Nukta" bilan tafsir qilib, butun musibatzadalarga ma'naviy bir tiryoq va gʻoyat foydali bir dori hukmida bir risoladir. Bu risola, moddiy musibatlarni, ahli iymon uchun musibatlikdan chiqaradi. Asl ahamiyatli musibat, qalbga va ruhga kelgan zalolat musibatlari ekanini bayon etgani kabi; musibatzadalarning umr daqiqalari ahli sabr va shukr haqida ibodat soatlari hukmiga oʻtib shikoyat eshigini yopadigan, doimo shukr eshigini ochadigan bir risoladir.

UCHINCHI YOG'DU:

﴿ كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ﴾

oyatining muhim ikki haqiqatini

يَا بَاق۪ى اَنْتَ الْبَاق۪ى ٭ يَا بَاق۪ى اَنْتَ الْبَاق۪ى

boʻlgan mashhur ikki jumla ifoda etgan ikki haqiqati muhimma bilan tafsir etadi. Baqo uchun xalq etilgan va baqoga oshiq boʻlgan ruhi insoniy, Boqiyi Zuljalolga nisbatan munosabati haqiqiyasini bilsa, foniy umrini boqiy bir umrga tabdil etadi. Soniyalari sanalar hukmiga oʻtganini va Boqiyi Zuljalolni tanimagan ruhi insonning sanalari, soniyalar hukmida ekanini bayon etib isbot etgan qiymatdor bir risoladir. Fanoni yomon koʻrgan va boqiyni maroq etganlar, bu risolani maroq bilan oʻqishi kerak.

TOʻRTINCHI YOG'DU:

Minhaj-us Sunna nomli gʻoyat muhim bir risoladir. Ahli Shia va Ahli Sunnat mobaynida eng muhim bir masala-i ixtilofiya boʻlgan masala-i imomatni gʻoyat vazih va qat'iy bir suratda hallu fasl etadi.

— 377 —

﴿ لَقَدْ جَٓاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِكُمْ عَز۪يزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَر۪يصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِن۪ينَ رَؤُفٌ رَح۪يمٌ ٭ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ ٭ قُلْ لَٓا اَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ اَجْرًا اِلَّا الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبٰى ﴾﴿ لَقَدْ جَٓاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِكُمْ عَز۪يزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَر۪يصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِن۪ينَ رَؤُفٌ رَح۪يمٌ ٭ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ ٭ قُلْ لَٓا اَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ اَجْرًا اِلَّا الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبٰى ﴾

oyati azimaning koʻp haqoiqi azimasidan ikki buyuk haqiqatini "Toʻrt Nukta" bilan tafsir etadi. Bu risola, Ahli Sunnat va Jamoatga, ham Alaviylarga gʻoyat qiymatdor va manfaatdordir; haqiqatdan Minhaj-us Sunnadir. Sunnati Saniyaning yoʻlini, u masalada toʻliq bayon etadi.

BESHINCHI YOG'DU:

Ta'lif etilmagandir.

OLTINCHI YOG'DU:

Ta'lif etilmagandir.

YETTINCHI YOG'DU:

Sura-i Fathning oxirida

— 378 —

﴿ لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ اِنْ شَٓاءَ اللّٰهُ اٰمِن۪ينَ مُحَلِّق۪ينَ رُؤُسَكُمْ وَ مُقَصِّر۪ينَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِكَ فَتْحًا قَر۪يبًا ٭ هُوَ الَّذ۪ٓى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَد۪ينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدّ۪ينِ كُلِّه۪ وَ كَفٰى بِاللّٰهِ شَه۪يدًا ٭ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذ۪ينَ مَعَهُٓ اَشِدَّٓاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَٓاءُ بَيْنَهُمْ تَرٰيهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوَانًا س۪يمَاهُمْ ف۪ى وُجُوهِهِمْ مِنْ اَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ وَ مَثَلُهُمْ فِى الْاِنْج۪يلِ كَزَرْعٍ اَخْرَجَ شَطْاَهُ فَاٰزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوٰى عَلٰى سُوقِه۪ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغ۪يظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ اَجْرًا عَظ۪يمًا ﴾﴿ لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ اِنْ شَٓاءَ اللّٰهُ اٰمِن۪ينَ مُحَلِّق۪ينَ رُؤُسَكُمْ وَ مُقَصِّر۪ينَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِكَ فَتْحًا قَر۪يبًا ٭ هُوَ الَّذ۪ٓى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَد۪ينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدّ۪ينِ كُلِّه۪ وَ كَفٰى بِاللّٰهِ شَه۪يدًا ٭ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذ۪ينَ مَعَهُٓ اَشِدَّٓاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَٓاءُ بَيْنَهُمْ تَرٰيهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوَانًا س۪يمَاهُمْ ف۪ى وُجُوهِهِمْ مِنْ اَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ وَ مَثَلُهُمْ فِى الْاِنْج۪يلِ كَزَرْعٍ اَخْرَجَ شَطْاَهُ فَاٰزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوٰى عَلٰى سُوقِه۪ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغ۪يظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ اَجْرًا عَظ۪يمًا ﴾

boʻlgan uch oyati azimadan oʻn vujuhi i'joziyadan yolgʻiz ixbori bilgʻayb vajhidan sakkiz ixboroti gʻaybiyani bayon etadi; shu uch oyat, bir oʻzi bir moʻ'jiza-i bahira ekanini isbot qiladi. Tatimmasida,

﴿ فَاُولٰٓئِكَ مَعَ الَّذ۪ينَ اَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيّ۪نَ وَ الصِّدّ۪يق۪ينَ وَ الشُّهَدَٓاءِ وَ الصَّالِح۪ينَ وَ حَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَف۪يقًا ﴾

oyatining muhim bir nukta-i i'joziyasini, Sura-i Fathning oxiridagi oyatning ayni ixbori gʻaybiysi navidan, gʻaybiy ixborlariga ishorat qiladi.

Xotimasida, Qur'oni Hakimning tavofuqot jihatida i'joziy nuktalaridan gʻoyat porloq bir nukta-i i'joziyasini bayon etib; Qur'on Fotihada, Fotiha Bismillohda, Bismilloh Alif Lom Mimda bir jihatda darj etilganini bayon etadi. Ham eng muntashir

— 379 —

va mutadovil darkanor Musxaflarda Lafzullohning tavofuqoti latifa-i i'joziyasidan biri shuki: Sahifaning oxirgi satrining yuqori qismida butun Qur'onda sakson va pastgi qismida yana Lafza-i Jalol bir-biri ustida sakson boʻlib tavofuq etib kelishi va sahifalar orqasida tom muvofaqat bilan bir-birini koʻrsatishi, xuddi sakson adaddan birgina Lafza-i Jalol tazohur etishi.. ham oxirgi satrning tom oʻrtasida ellik besh va boshida yigirma besh, birga yana sakson bo'lib, bu sakson u ikki saksonga saksonlikda tavofuq etganlari kabi, ikki yuz qirq tavofuqoti latifa yolgʻiz sahifaning oxirgi satrlarida boʻlishi koʻrsatadiki; Qur'oni Azimushshonning ham oyoti, ham kalimoti, ham hurufoti har biri, boshqa-boshqa madori i'joz boʻlganlari kabi, kalimotning naqshlari va xatlari ham boshqa bir shu'la-i i'jozga mazhar ekanini bayon qiladi.

SAKKIZINCHI YOG'DU:

Boshqa bir majmuada nashr etilganidan bu yerga darj etilmadi.

TOʻQQIZINCHI YOG'DU:

Boshqa bir majmuada nashr etilganidan bu yerga darj etilmadi.

OʻNINCHI YOG'DU:

﴿ يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُٓوءٍ تَوَدُّ لَوْ اَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُٓ اَمَدًا بَع۪يدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَاللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبَادِ ﴾﴿ يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُٓوءٍ تَوَدُّ لَوْ اَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُٓ اَمَدًا بَع۪يدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَاللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبَادِ ﴾

oyatining bir sirrini, xizmati Qur'oniyada birodarlarimning bashariyat muqtazosi o'laroq sahv va xatolarining natijasida yeganlari shafqat ta'zirlarini bayon etmoq bilan tafsir qiladi.

— 380 —

Ha, bu risola ikki qism boʻlib yozilgan. Birinchi qismda; xos va sodiq Qur'on xizmatkorlarining sahv va xatolari natijasida yeganlari tanbehkorona shafqat ta'zirlari.. ikkinchi qismda; zohiriy doʻst va qalbi muoriz boʻlganlarning bilib turib bergan zararlariga muqobil, zajrkorona yeganlari ta'zirlaridan bahs etilardi. Faqat keraksiz ba'zilarning xotirlarini ranjida etmaslik uchun, yuzlab hodisotdan birinchi qismning yolgʻiz oʻn besh adadidan bahs etildi. Ikkinchi Qism hozircha yozilmadi. Ta'zir yegan, oʻz imzo va tasdigʻi ostida, qabul qilib yozilgandir. Men beshta ta'zir yedim, yozdim. Nafsim kabi qabul qilganim Abdulmajid ila Xulusiyga vakolatan yozdim. Qolganlarning bir qismi oʻzlari yozdilar; bir qismi, haqida yozilganni koʻrdilar, qabul qildilar. Namuna navidan boʻlib ular bilan kifoyalandik. Boʻlmasa hodisot koʻpdir. Bu bilan qat'iyan qanoatimiz kelganki; bu xizmatimizda sohibsiz emasmiz. Muhim bir nazar ostidamiz va diqqatli bir inoyat nazaridamiz va quvvatli hifzu himoya ostidamiz. U risolaning oxirida اَلظُّلْمُ لَا يَدُومُ وَالْكُفْرُ يَدُومُ sirriga doir muhim bir haqiqat bayon etilib, xizmatimizga zulm navidan yopishgan mulhidlar, bu dunyoda ta'zirini yeydilar va qisman yeganlarini; va zindiqo va zalolat hisobiga yopishganlar tez ta'zir yemasdan ta'xir etilganining sabab va hikmatini bayon etadi.

OʻN BIRINCHI YOG'DU:

"Mirqot-us Sunna va Tiryoqu Marazil Bid'a" nomi bilan gʻoyat muhim bir risoladir.

﴿ لَقَدْ جَٓاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِكُمْ عَز۪يزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَر۪يصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِن۪ينَ رَؤُفٌ رَح۪يمٌ ٭ قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُون۪ى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ ﴾

— 381 —

oyatlarining gʻoyat muhim ikki haqiqatini "Oʻn Bir Nukta" bilan tafsir qiladi.

BIRINCHI NUKTA

مَنْ تَمَسَّكَ بِسُنَّت۪ى عِنْدَ فَسَادِ اُمَّت۪ى فَلَهُ اَجْرُ مِاَةِ شَه۪يدٍ

hadisi sharifining sirrini bayon qiladi.

IKKINCHI NUKTA: Imom Rabboniy (R.A.), "Sunnati Saniyaning ittiboi; eng hashmatli, eng latofatli, eng ahamiyatli tariqatdir" deyishiga doirdir.

UCHINCHI NUKTA: Sunnati Saniyaning ahamiyati haqida Imom Rabboniyning hukmini tasdiq etganini bayon etadi.

TOʻRTINCHI NUKTA: اَلْمَوْتُ حَقٌّ haqiqatining eshigi bilan, gʻoyat ajib bir olami ma'naviyga oid bir sayohati ruhiyani bayon etadi.

BESHINCHI NUKTA:

﴿ قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُون۪ى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ ﴾

oyatining sarohati bilan: Muhabbatulloh, qat'iy bir qiyosi mantiqiy bilan, Sunnati Saniyaning ittiboini intoj etganiga doirdir.

OLTINCHI NUKTA:

كُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ وَكُلُّ ضَلَالَةٍ فِى النَّارِ

hadisining muhim bir sirrini va

﴿ اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ د۪ينَكُمْ ﴾

— 382 —

oyatining bir haqiqatini tafsir etadi.

YETTINCHI NUKTA: Sunnati Saniyaning har bir masalasi ostida bir adab ekanini bayon etadi. "Allam-ul Gʻuyubga qarshi adab va hijob qanday boʻlishi mumkin va nima deganidir?" savoliga qarshi, goʻzal bir javobdir.

SAKKIZINCHI NUKTA: Sunnati Saniyaning bir qismi shafqati Ahmadiyaning (S.A.V.) tarashshuhoti boʻlgani kabi, Zoti Ahmadiya Alayhissalotu Vassalamning qanday bir ma'dani shafqat ekanini koʻrsatadi.

TOʻQQIZINCHI NUKTA: Sunnati Saniyaning har bir naviga tamoman bilfe'l ittibo etmoq, axassi xavasga maxsus boʻlgani holda; harkas niyati bilan va qasd bilan va tarafdorona va iltizomkorona va taqdirkorona tolib boʻlmoq bilan, u ittibo-i tommadan to'liq hissador boʻlishi mumkin. Ahli tariqatning azkor va avrod va mashrablari, asosoti Sunnatga muxolafat etmaslik sharti bilan bid'atga dohil boʻlmaganini, boʻlsa-boʻlsa bid'ati hasana ekanini bayon etadi.

OʻNINCHI NUKTA:

﴿ قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُون۪ى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ ﴾

Muhabbati Ilohiyaga va u muhabbatning natijasida Sunnati Saniyaning ittiboiga doir uch nuqta bilan gʻoyat maroq-avar va muhim va goʻzal bayonot bor. Hatto kitobning naqshida shu Oʻninchi Nuktaning bir shua-i karomatini, tavofuq bilan nazarga koʻrsatadi.

OʻN BIRINCHI NUKTA: Zoti Ahmadiyaning Sunnati Saniyasining manbai; ham aqvoli, ham ahvoli, ham af'oli ekanini va har biri ham farz, ham navofil, ham odot aqsomiga inqisom etganini va Qur'onda وَاِنَّكَ لَعَلٰى خُلُقٍ عَظ۪يمٍ sirri bilan, navi bashar ichida ma'nan va ruhan boʻlgani kabi, mizoji jismoniysining jihati bilan ham eng moʻ'tadil nuqtada va quva-i jismoniya va nafsiyada nuqta-i i'tidolning vasatida va kamolida boʻlgan fardi farid, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam ekanini isbot qiladi. Bu risola ham, boshda aytilgani kabi, bir tiryoqi anfa' va bir iksiri a'zamdir.

— 383 —

OʻN IKKINCHI YOG'DU:

﴿ اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَت۪ينُ ٭ اَللّٰهُ الَّذ۪ى خَلَقَ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ وَمِنَ الْاَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْاَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا اَنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ وَ اَنَّ اللّٰهَ قَدْ اَحَاطَ بِكُلِّ شَىْءٍ عِلْمًا ﴾﴿ اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَت۪ينُ ٭ اَللّٰهُ الَّذ۪ى خَلَقَ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ وَمِنَ الْاَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْاَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا اَنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ وَ اَنَّ اللّٰهَ قَدْ اَحَاطَ بِكُلِّ شَىْءٍ عِلْمًا ﴾

oyatlarining, ahli Fanning va hozirgi Joʻgʻrofiyachi va Astronomlarning madori tanqidlari boʻlgan ikki haqiqatini, "Ikki Nukta" bilan tafsir qiladi.

BIRINCHI NUKTA: Umum rizq toʻgʻridan-toʻgʻriga Qodiri Zuljalolning qoʻlida ekanini va xazina-i rahmatidan chiqqanini bayon etib, rizqsizlikdan oʻlmoq boʻlmaganini isbot qiladi.

IKKINCHI NUKTA: Yer Kurrasining, munkir Joʻgʻrofiyachi faylasuflarning aksiga bo'lib, yetti vajh bilan yetti tabaqa ekanini va samovot ham, Astronom faylasuflarning aksiga boʻlib, yetti vajh bilan yetti tabaqa ekanini isbot qiladi. Bu risola shunday vaysaqi mulhidlarga bir lijamdir, ya'ni tizgindir.

OʻN UCHINCHI YOG'DU:

"Hikmat-ul Istioza" nomi bilan ma'ruf, gʻoyat qiymatdor va quvvatli va haqiqatli bir risoladir.

﴿ قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ٭ مَلِكِ النَّاسِ ٭ اِلٰهِ النَّاسِ ٭ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ ٭ الَّذ۪ى يُوَسْوِسُ ف۪ى صُدُورِ النَّاسِ ٭ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ ﴾

surasining eng muhim bir haqiqatini,

— 384 —

﴿ وَقُلْ رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاط۪ينِ ٭ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ ﴾

oyatining muhim bir hikmatini va

﴿ اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّج۪يمِ ﴾

ning eng muhim bir sirrini "Oʻn Uch Ishorat" bilan tafsir etib, oʻn uch kalit bilan قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ning qal'a-i hasiniga kirmoq uchun eshik ochadi, tahassungohni koʻrsatadi.

BIRINCHI ISHORAT: "Shaytonlarning koinotda ijod jihatida hech madhallari boʻlmagani va zalolatning mustakrah xunukliklari ahli zalolatni tanfir etganlari holda va Janobi Haq rahmat va inoyati bilan ahli haqqa tarafdor boʻlgani va haq va haqiqatning jozibador goʻzalliklari, ahli haqni muayyid va mushavviq bo'lgani holda; hizb-ush shaytonning koʻp marta hizbullohga gʻalaba qilishining hikmati nima?" deb savolga qarshi gʻoyat qat'iy va vazih bir javobdir.

IKKINCHI ISHORAT: "Sharri mahz boʻlgan shaytonlarning ijodi va ahli iymonga taslitlari va ular sababli koʻp insonlarning kufrga kirib Jahannamga kirishlariga, Jamili Alal-itloq va Rahimi Mutlaq va Rahmoni Bil-haqning rahmat va jamoli, bu hadsiz xunuklikning va bu dahshatli musibatning husuliga qanday muso'ada etmoqda va nima uchun javoz ko'rsatmoqda?" degan savolga qarshi gʻoyat quvvatli va muqni' bir javobdir.

UCHINCHI ISHORAT: "Qur'oni Hakimda, ahli zalolatga qarshi azim shikoyatlar va kasratli tahshidot va juda shiddatli tahdidot; aqlning zohiriga koʻra, adolatli va munosabatli balogʻatiga va uslubidagi i'tidoliga va istiqomatiga munosib tushmaydi? Go'yo ojiz bir odamga qarshi qoʻshinlarni tahshid etadi; va muflis va mulkda hissasiz ojiz bir odamga, quvvatli bir sherik mavqeini bergandek undan shikoyatlar etishining sirri va hikmati nima?" deb savoliga qarshi, gʻoyat qat'iy va ahamiyatli bir javobdir.

— 385 —

TOʻRTINCHI ISHORAT: Adam sharri mahz va vujud xayri mahz boʻlganidan; mahosin va kamolot vujudga va sharlar va musibatlar adamga istinod etganini va undan nash'at etganini bayon qiladi.

BESHINCHI ISHORAT: Janobi Haq Kutubi Samoviyada basharga qarshi Jannat kabi azim bir mukofotni va Jahannam kabi dahshatli bir mujozotni koʻrsatmoq bilan birga, koʻp irshod va mukarrar iqoz va dafalar bilan Eslatma va mutaaddid tahdid va tashviq etgani holda, hizb-ush shaytonning xunuk va mukofotsiz va zaif dasisalariga qarshi, ahli iymonning magʻlub boʻlishlarining sirri nima?" degan mudhish savolga qarshi muqni' bir javobdir.

OLTINCHI ISHORAT: Shaytonlarning eng tahlikali va kasratli bir dasisasi boʻlgan "tasavvuri kufriy"ni "tasdiqi kufr" suratida, "tasavvuri zalolat"ni "tasdiqi zalolat" tarzida koʻrsatishi bilan, hassos va sofi-qalb insonlarni tahlikalarga otishiga muqobil, ilmiy va mantiqiy va haqiqatli bir javobdir.

YETTINCHI ISHORAT: Moʻtazila imomlari sharning ijodini shar talaqqiy etganlari uchun, kufr va zalolatning ijodini Allohga bermasdan, goʻyo u bilan Allohni taqdis etadilar. Moʻtazilaning bu muhim masalalariga va Majusiylarning xoliqi sharrni boshqa talaqqiy etishlariga qarshi gʻoyat quvvatli va mantiqiy bir javobi muskit.. ham "Gunohi kabirani qilgan moʻ'min qololmaydi!" degan Moʻtazila va bir qism Xorijiylarga qarshi gʻoyat maqbul va muqni' bir javobdir.

SAKKIZINCHI ISHORAT: "Ba'zi risolalarda qat'iy dalillar bilan isbot etilganki; kufr va zalolat yoʻli shu qadar mushkulotli va suubatlidirki, hech kim unga kirmasligi kerak edi va qobili suluk emasdir. Iymon va hidoyat yoʻli shu qadar zohir va osondirki, harkas unga kirishi kerak edi, deganingiz holda; bu Hikmat-ul Istiozada, zalolatli yoʻlning oson va taxrib va tajovuz boʻlgani uchun koʻplar u yoʻlda suluk etgagani bayoning, bir-biriga muxolif boʻlmoqda, vajhi tavfiqi nima?" savoliga qarshi gʻoyat maroq-avar va mantiqiy va qat'iy bir javob boʻlmoq bilan birga, "Zalolatda shu qadar dahshatli bir alam va qoʻrquv borki, kofir hayotidan lazzat olishi emas, balki hech yashamasligi lozim kelarkan, ahli iymondan ziyoda oʻzini hayotda mas'ud koʻrishining sirri nima?" degan savoliga qarshi gʻoyat goʻzal bir tamsil bilan toʻliq qanoat keltiradigan bir javobdir.

— 386 —

TOʻQQIZINCHI ISHORAT: "Hizbulloh boʻlgan ahli hidoyat, boshda anbiyo va ularning boshida Faxri Olam Salollohu Ta'ala Alayhi Vassalam, shu qadar inoyati Ilohiyaga va imdodoti Subhoniyaga mazhar boʻlganlari holda, nima uchun hizb-ush shaytonga qarshi ba'zan magʻlub boʻlganlar. Ham Xotam-ul Anbiyoning quyosh kabi porloq nubuvvati va risolatining qoʻshniligida boʻlgan Madina munofiqlarining zalolatda tirishishlari va hidoyatga kirmasliklari nima uchun va hikmati nima?" degan savolga qarshi harkasni aloqador qiladigan goʻzal va quvvatli bir javobdir.

OʻNINCHI ISHORAT: Iblisning oʻzini oʻziga tobe boʻlganlarga inkor ettirmoq suratidagi dasisa niqobini yirtib, (Iblisning) iflos va mulavvas yuzini koʻrsatib, vujudini isbot qiladi.

OʻN BIRINCHI ISHORAT: Ahli zalolatning sharridan koinot gʻazablanganini va anosiri kulliya hiddat etganlarini va umum mavjudot ma'nan gʻalayonga kelganlarini Qur'oni Hakim moʻ'jizona ifoda etganiga doir maroq-avar bir bayondir.

OʻN IKKINCHI ISHORAT: Toʻrt savol va javobdir. "Mahdud bir hayotda mahdud gunohlarga muqobil hadsiz bir azob va nihoyatsiz bir Jahannam qanday adolat boʻladi?" Ham "Shariatda deyilganki: Jahannam, jazo-i amaldir; faqat Jannat, fazli Ilohiy bilandir. Buning hikmati nima?" Ham "Sayyiot intishor va tajovuz etganidan, bir sayyia ming yozilmoq, hasana bir yozilmoq lozim kelarkan; sayyianing bir, hasananing oʻn yozilishining sirri nima?" Ham "Ahli zalolat qozongan muvaffaqiyat va koʻrsatgan quvvat, ahli hidoyatda bir zaiflik va haqiqatsizlik boʻlganidanmi?" degan toʻrt savolga gʻoyat qisqa va quvvatli toʻrt javobdir.

OʻN UCHINCHI ISHORAT: "Uch Nuqta"dir.

Birinchisi: Shaytonning eng katta bir dasisasi, haqoiqi iymoniyaning azamati jihatida, tor qalbli va qisqa aqlli va kalta fikrli insonlarni aldashiga muqobil, tamomila shaytoni jinniy va insiyni ham jim qiladigan bir javobdir.

— 387 —

Ikkinchi Nuqta: Shayton, qusurli insonga qusurini e'tirof etmaslik bilan istigʻfor va istioza yoʻlini yopib, anoniyatni tahrik etib, advokat kabi nafsini mudofaa ettiradi. Go'yo nafsini taqsirotdan taqdis ettirishiga muqobil, harkasni iqno' etadigan bir javobdir. Qusurini koʻrmaslik, u qusurdan yanada katta bir qusur ekanini va qusurini koʻrmoq, qusurini qusurlikdan chiqarmoq ekanini bayon etadi.

Uchinchi Nuqta: Insonning hayoti ijtimoiyasini ifsod etgan eng muhim bir dasisa-i shaytoniya; "moʻ'minning birgina sayyiasi bilan hasanotini berkitmoq" bilan u moʻ'minga qarshi adovat ettirishga muqobil, mezoni akbarda adolati mutlaqa-i Ilohiyaning tajalliysidagi dastur bilan; harkasga kerakli, xususan hadid-ul mizoj va mushkulpisand insonlarga qiymatdor va haqli va quvvatli bir javobdir.

Xullas shu risola oʻn uch ishorat bilan shaytoni insiy va jinniyning oʻn uch hujum yoʻllarini yopgani kabi; قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ Surasining qal'a-i metinida tahassun etmoq uchun oʻn uch kalit boʻlib, oʻn uch eshikni ahli iymonga ochadi.

Shu Hikmat-ul Istioza Risolasining ikki muhim qardoshi bor. Biri Yigirma Toʻqqizinchi Maktubning Olinchi Risolasi boʻlgan "Hujumoti Sitta", muhim bir qal'a boʻlgani kabi; ikkinchi bir qardoshi boʻlgan Yigirma Oltinchi Maktubning "Hujjat-ul Qur'on Alash-shayton Va Hizbihi" nomli risolasi ham bir hisni hasindir. Bu uch risola bir-biri bilan munosabatdordir. Va ahli iymonga bu zamonda juda kerakli ekanini Eslatma etaman. Faqat shu risolalar tamomila Qur'onga sodiq boʻlganlarning qoʻllariga berilishi mumkin. Bid'at va zalolatga tarafdor yoki siyosatchilikka mubtalo boʻlganlarning qoʻllariga bermaslik kerak. Ayniqsa "Hujumoti Sitta", ichida Eski Saidning shiddatli lisoni qoʻshilgani uchun, eng xos va eng sodiq qardoshlarimga maxsusdir. Hozircha haqni tinglamoq va qabul etmoq iste'dodida boʻlmaganlarga koʻrsatilmasligini tavsiya etaman. Hamda "Ishoroti Sab'a", "Hujumoti Sitta" kabi hozircha xoslarga maxsusdir.

— 388 —

OʻN TOʻRTINCHI YOG'DU:

"Ikki Maqom"dir.

BIRINCHI MAQOM: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamdan soʻraganlarki: "Arz nima ustida turadi?" Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam farmon etganlar: عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِYa'ni "Hoʻkiz va baliq ustida turadi". Shu hadisga doir koʻp munoqashot bor. Joʻgʻrofiyachilar, xosho bu hadisni inkor etadilar.

Xullas bu hadisning haqiqiy ma'nosini uch vajh bilan, bu risolaning Birinchi Maqomi shunday bir tarzda bayon etadiki; munkirlarning zarra miqdor insofi boʻlsa va Joʻgʻrofiyachilarning haqqa qarshi zarra miqdor iz'onlari boʻlsa, bu hadisni bahir moʻ'jiza-i Ahmadiya (S.A.V.) sanaydilar. Chunki u uch javob ham haqiqiy va qat'iy, ham ma'nodordirlar.

IKKINCHI MAQOM:

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ ning eng muhim besh-olti sirlarini tafsir etadi. Va بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ Qur'onning bir xulosasi va bir mundarijasi va kaliti ekanini koʻrsatgani kabi; Arshdan farshga qadar uzangan bir xatti qudsiyi nuroniy boʻlmoq bilan birga, saodati abadiya eshigini ochgan bir kalit va har muborak narsaga fayz va baraka bergan bir manba-i anvor ekanini bayon qiladi. Bu Ikkinchi Maqom eng birinchi risola boʻlgan "Birinchi Soʻz"ga qaraydi. Go'yo, Risola-i Nur ajzolari bir doira hukmida boʻlib; muntahosi ibtidosiga بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ xatti muboragi bilan ittihod etadi. Va bu maqomda "Olti Sir" oʻrniga oʻttiz yozilardi. Hozircha olti qoldi. Qisqadir, faqat gʻoyat buyuk haqoiqni tazammun etadi. Buni diqqat bilan oʻqigan بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ naqadar qiymatdor bir xazina-i qudsiya ekanini anglaydi.

— 389 —

OʻN BESHINCHI YOG'DU:

Risola-i Nur Kulliyotining Soʻzlar, Maktubot va Oʻn Toʻrtinchi Yog'duga qadar boʻlgan qismining mundarijasidir. Har qismning mundarijasi, ya'ni Soʻzlar qismining mundarijasi Soʻzlar Majmuasida boʻlganidan, Maktubot va Yog'dularning ham oʻzlariga oid mundarijalari u majmualarning oxirlariga ilhoq etilganidan, bu yerda yozilmadi.

OʻN OLTINCHI YOG'DU:

Masoili muhimmadan ba'zi masoil haqida soʻralgan savollarning javoblarini ichiga olgan. Shundayki; eng boshda maroq-avar "Toʻrt Savol"ga javobdir.

BIRINCHISI: "Ahli Sunnat Va Jamoat haqida bir faraj va bir futuhot boʻlishi haqida ahli kashf bergan xabarlarning zuhur etmasligining sababi nima?" deb soʻralishiga muqobil gʻoyat goʻzal bir javob.

IKKINCHISI: "Risola-i Nurning muallifi oʻzini shiddatli tazyiqot ostida tutgan ahli dunyoga qarshi boʻlishi lozim kelarkan, ularga moddatan qarshi chiqmasligining sababi nima?" savoliga gʻoyat latif bir javobdir.

UCHINCHISI: "Ingliz va Italiya kabi hukumatlarning bu hukumat bilan muhoraba etmoq istashlariga qarshi, nima uchun shiddatli bir suratda harbga qarshi bo'lyapsiz? Holbuki bu kabi hodisalar millatning quvva-i ma'naviyasining manbai boʻlgan hamiyati Islomiyani tahyij etmoq bilan, shao'iri Islomiyaning ihyosiga va bid'atlarning raf'iga bir daraja mador boʻladi." deb boʻlgan savoliga berilgan juda latofatli bir javobdir.

— 390 —

TOʻRTINCHISI: "Nima uchun qoʻlingizdagi nurli risolalarni harkasga koʻrsatmaslik uchun, birodarlaringizga ehtiyotni tavsiya etasiz? Va nima uchun xalqlarni bu nurlarning fayzlaridan mahrum etmoqdasiz?" savoliga berilgan juda xush, juda goʻzal bir javobdir.

Xotimasida, Lihya-i Saodat haqida soʻralgan bir savolga qarshi shubhalarni izola etgan gʻoyat muqni' bir javobdir.

Undan soʻng, eskidan beri mulhidlar hujum qilgan uch masalaga doir soʻralgan savollarga berilgan uch javobdir.

BIRINCHI SAVOL:

﴿ حَتّٰٓى اِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ ف۪ى عَيْنٍ حَمِئَةٍ ﴾

oyati karimasining maoli boʻlgan: "Zulqarnayn Quyoshni haroratli va balchiqli bir chashma suvida g'urub etganini koʻrgan?"

IKKINCHI SAVOL: Saddi Zulqarnayn qayerdadir? Va Ya'juj va Ma'juj kimlardir?

UCHINCHI SAVOL: Hazrat Iso Alayhissalom oxirzamonda kelib Dajjolni oʻldirishiga doir savollarga shu qadar ulviy javoblar berilganki; ham ahli iymonning iymonlarini taqviya etadi, ham balogʻati bilan adiblarni jim qiladi, hamda mulhidlarni ilzom etib ta'zirlaydi.

Oxirida, Mugʻayyiboti Xamsadan yolgʻiz ikkisi haqida soʻralgan muhim bir savolga ahamiyatli bir javobdir.

Rushdu

OʻN YETTINCHI YOG'DU:

Zuhrodan kelgan "Oʻn Besh Mulohaza"dan iboratdir.

BIRINCHI MULOHAZA: Nafsi insoniyat mubtalo boʻlgan afil va nafil narsalarning, atvori olam ustida haqiqatlarini koʻrsatib, qalbning robitasini kesib, yuzini baqo va oxiratga oʻgiradi.

IKKINCHI MULOHAZA: Bir dasturi Qur'oniy boʻlgan tavozuni amr va takabburdan man qiladi.

— 391 —

UCHINCHI MULOHAZA: كُلُّ اٰتٍ قَر۪يبٌ sirri bilan; mavtning haqiqatini goʻzal va ayni haqiqat bir tamsil bilan ochib, uzun orzularni va alamlarni kesadi. Hayyu Qayyumu Boqiyu Doim va Biyadihil Xoyrga har umurni taslim etadi.

TOʻRTINCHI MULOHAZA: Muttarid bir qonuni odatulloh boʻlgan mavsumlarning, asrlarning o'zgarishida, aksar ashyoning aynan i'oda va yangilanishi bilan, shajara-i koinotning eng mukammal mevasi boʻlgan insonning, mavsumi hashri akbarda aynan i'oda etilishini qat'iyan isbot etadi.

BESHINCHI MULOHAZA: Shu asri falokat va halokatning eng buyuk musibati boʻlgan va dinsizlikka ketgan madaniyati saqimaning mohiyatini va yuzidagi yopinchiqni va jahannam-numun mohiyatini huda-i Qur'oniy bilan muvozana surati bilan ochadi, koʻrsatadi. Ahli iymonni unga tamoyuldan shiddatli tanfir ettirib, yuqumli bir vaboni tashhis bilan, dorixona-i Qur'oniyadan zamzami tiryoqni ichiradi.

OLTINCHI MULOHAZA: Nafs va shaytonning eng katta hiyla va dasisalaridan boʻlgan; kofirlarning koʻpliklarini va ularning ba'zi haqoiqi iymoniyaning inkoridagi ittifoqlarini vasvasa surati bilan koʻrsatib, shubhalarni va dinga qarshi loqaydlikni, ayni haq va haqiqat bir tamsil bilan ildizidan kesgan va Tubo-i Jannat boʻlgan iymon daraxtini yetishtirgan mujarrab bir iksiri nuroniydir.

YETTINCHI MULOHAZA: Hayoti ijtimoiya-i Islomiyaning muzir bir mikrobi boʻlgan va taraqqiyoti ajnabiyada saodat deb oʻylangan, zulmli va zulmatli ehtirosoti dunyoviyga ahli iymonni chorlagan soxtakor hamiyat-furushlarni, Qur'onning olmos qilichi bilan oʻldirib, irtidodga yuz tutgan yoxud martaba-i fisqga tushgan ahli iymonni, Qur'oni Hakimning xastaxonasiga oladi, tadoviy etadi.

SAKKIZINCHI MULOHAZA:

وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ كُلَّ شَيْءٍ

ning bir sirrini,

﴿ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪ ﴾

ning bir haqiqatini,

— 392 —

﴿ اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ﴾

ning bir dasturini,

﴿ فَسُبْحَانَ الَّذ۪ى بِيَدِه۪ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ﴾

ning bir nuktasini tafsir qilib, koinotda zarradan shamsga qadar hamma narsa bir vazifa bilan mukallaf boʻlib, butun sa'yu harakatlari qonuni qadar bilan jarayon etganini; va Janobi Haq kamoli karamidan, xizmat ichida mukofot sifatida bir lazzat darj etganini isbot va izoh bilan.. mavjudotning eng mukammali va zihayotning raisi va Arzning xalifasi boʻlgan inson, tanballik qilib gʻaflatga tushsa; jamodotdan yanada jomid, chivindan chigirtkadan yanada qonsiz boʻlishini iqoz va inzor bilan, insonlarni vazifa-i fitriyalariga chorlab, uluhiyati mutlaqani isbot qiladi.

TOʻQQIZINCHI MULOHAZA: Janobi Haq kamoli karami bilan, eng katta narsani eng kichik narsada darj etgani jihat bilan; koinotdagi xayr va kamolotni, shajara-i koinotning mevasi va urugʻi boʻlgan, navi insonning haqiqatini tashigan Nabiylarda koʻrsatganini; va Nabiylarga intisob etgan, xayr va kamolotga, nurga va sururga chiqishi kabi, ubudiyat jihati bilan ham, bir zarra kabi kichik bir maxluq boʻlgan insonning, fihristiyat va u intisob jihati bilan, ogʻzidan chiqqan "Allohu Akbar" sadosi, Yer Kurrasining buyuk bir "Allohu Akbar"i hukmiga oʻtganini, haqqalyaqiyn bir bayon bilan, haqning saodatini, iymonning husni kamolini bilbedaho izhor etib.. zalolat, shar, xasorat; dinning muxolifida ekanini qat'iy isbot qiladi.

OʻNINCHI MULOHAZA: Janobi Haqning nuri ma'rifatiga yetishmoq va qaramoq; va oyot va shohidlarning oynalarida barohin va dalillarning alomatlarini koʻrmoq uch xil boʻlib.. bir qismi suv kabi; ikkinchi qismi havo kabi; uchinchi qismi nur kabi boʻlib.. taqarrubning ta'rifini va bu'diyatning vartalarini bayon qiladi.

OʻN BIRINCHI MULOHAZA: Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning ifodasidagi shafqat va marhamatning hikmatini, ham uslubi Qur'oniyadagi jazolat va salosatdagi fitriylikni koʻrsatadi.

OʻN IKKINCHI MULOHAZA:

مُوتُوا قَبْلَ اَنْ تَمُوتُوا

qovli sharifiga imtisolan,

— 393 —

كُلُّ اٰتٍ قَر۪يبٌ sirri bilan mavtning va qabrning mohiyatini koʻrsatib, isyonchi nafsi ammoraning tizginini tortadi. Ham qisqa bir umr va muvaqqat bir hayotda, bu ajib asrda, saodati abadiyaga eng foydali amal va eng maqbul xizmat va eng davomli savob, "iymonning taqviyasiga mador Risola-i Nur talabalari tarzida ulumi iymoniya bilan mashg'ul bo'lmoq" ekanini bayon etgan va ahli ilm va ahli qalamni iqoz etgan bir dasturi haqiqatdir.

OʻN UCHINCHI MULOHAZA: Madori iltibos bo'lgan "Besh Masala"dir.

Birinchisi:

﴿ اِنَّكَ لَا تَهْد۪ى مَنْ اَحْبَبْتَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ يَهْد۪ى مَنْ يَشَٓاءُ ﴾

sirri bilan, tariqi haqda mashg'ul bo'lgan va mujohada etganlar yolgʻiz oʻz vazifasini oʻylab, Janobi Haqning vazifasiga qoʻshilmasliklari kerakligini; va shiddati hirs sababli, vazifa-i ubudiyat va ma'muriyatni, amiriyat va ma'budiyat bilan iltibos etganlarga qarshi tafriq etib, haddini tajovuz etgan insonga maqomini koʻrsatgan, harkasga kerakli bir masaladir.

Ikkinchi Masala: Ubudiyatning mansha'i, amri Ilohiy; va natijasi, rizo-i Ilohiy; va samaroti va favoidi, uxroviya ekanini; va dunyoga oid foydalar va samaralar va manfaatlar ubudiyatga, vird va zikrga illat yoki illatning bir juzi boʻlsa, ubudiyatni qisman yoʻq qilganini bayon bilan sirri ubudiyatning hikmatini dars bergan juda muhim va luzumli bir masaladir.

Uchinchisi:

طُوبٰى لِمَنْ عَرَفَ حَدَّهُ وَلَمْ يَتَجَاوَزْ طَوْرَهُ

hadisi qudsiysining muqaddas dasturini goʻzal bir tamsil bilan izoh qilib, ubudiyatning asosi boʻlgan ojizlik, faqirlik va qusur va nuqsonini bilmoq va niyoz bilan dargohi Ilohiyning rahmat eshigini qoqmoq kerakligini; ham har amalda bir ixlos jihati boʻlganidan, inson harakatida rizo-i Ilohiyni oʻylab, vazifa-i Ilohiyaga qoʻshilmasligi bilan, a'loyi illiyinga chiqishiga yoʻl koʻrsatgan muhim bir masaladir.

— 394 —

Toʻrtinchi Masala:

﴿ وَلَا تَاْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللّٰهِ عَلَيْهِ ﴾

oyatining ma'no-i ishoriysi bilan, Mun'imi Haqiqiyni xotirga keltirmagan va uning nomi bilan berilmagan ne'matni yemoq va olmoq joiz boʻlmaganini; agar muhtoj boʻlsa, zohiriy sabablarning boshi ustida Mun'imi Haqiqiyning rahmat qoʻlini koʻrib, "Bismilloh" deb olinishini; ham zohiriy sabablarni parastish etganlarni aldagan ikki narsaning birga kelishi yoki boʻlishi boʻlgan iqtironni illat deb oʻylashlarini goʻzal va muqovamatsuz izoh bilan, yuzlarni Mun'imi Haqiqiyga oʻgiradi.

Beshinchi Masala: Bir jamoatning sa'ylari bilan hosil boʻlgan bir natija yoki sharafni, u jamoatning raisiga yoki ustoziga bermoq; ham jamoatga, hamda u ustoz va raisga zulm boʻlgani kabi.. Janobi Haqning nuru fayziga ma'kas va vasila va vosita boʻlgan ustozning masdar va muqtadir va manba deb oʻylanilmasligi kerakligini, goʻzal bir tamsil bilan isbot qilib, haqiqati holga deraza ochib koʻrsatadi.

OʻN TOʻRTINCHI MULOHAZA: Tavhidga doir toʻrt kichik ramzdir.

Birinchi Ramz: Tor nazarli, qisqa fikrli va muhokamasiz aqlli, sababparast insonning nazarini vahdoniyati Ilohiyaning dalillariga oʻgirib, goʻzal bir tamsil ustida "La ilaha illallohu vahdahu la sharika lah" deydi, tavhidni isbot qiladi.

Ikkinchi Ramz: يَا بَاق۪ى اَنْتَ الْبَاق۪ى ning bir sirrini tafsir qilib, ishqi majoziyga mubtalo boʻlgan insonga, ishqi haqiqiyni va Ma'budi Bilhaqni koʻrsatadi.

Uchinchi Ramz: Hayoti boqiyaga va sarmadiy manzaralarga nomzod, yuksak maqomda xalq qilingan iste'dodot va latoifi insoniya, ba'zan butunlay hech boʻlgan havo-i nafsga asir boʻlganidan, iqoz va inzor bilan insonni tayaqquzga chorlagan buyuk bir haqiqatning kichik bir uchidir.

— 395 —

Toʻrtinchi Ramz: Uzun orzulardan va oʻtmish va kelajak alamlardan ruh va qalbni goʻzal bir tamsil bilan qutqarib, "La ilaha Illalloh" kalima-i qudsiyasining shifoyob va rahmatbaxsh xazinasiga taslim qiladi.

OʻN BESHINCHI MULOHAZA: "Uch Masala"dir.

Birinchisi: Ismi Hofizning tajalli-i atammiga ishorat qilgan

﴿ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ ﴾

oyati bilan, Hofizi Zuljalolning Yer Kurrasi ekinzorida azal ilmi bilan xalq etib zar' etgan tuxumlarni, kasif tuproq ichida va shiddati burudat qarshisida muqovamatsiz, nihoyatsiz zaif va kichik boʻlganliklari holda muhofaza qilib, hashri bahoriyda boshqa bir olamdan kelganlaridek, avomiri takviniyaga imtisol bilan kelishlari bilan, omonati kubro hamalasi va Arzning xalifasi va koinotning mevasi boʻlgan insonlarning af'ol va osor va aqvollari va hasanot va sayyiotlari muhofaza etilib hashrning tongida maydoni muhosabaga keltirilishini qat'iy isbot qilib, hashrni ba'zi sabablar natijasi ba'id koʻrgan insonlarga, bilmushohada namunasini koʻrsatadi.

Hofiz Ali

OʻN SAKKIZINCHI YOG'DU:

Boshqa bir majmuada nashr etilganidan bu yerga darj etilmadi.

OʻN TOʻQQIZINCHI YOG'DU:

﴿ كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا ﴾

oyati karimasini "Yetti Nukta" bilan tafsir etgan, iqtisodni amr qilib, isrof va tabzirdan man etgan va ayniqsa bu asrdagi basharga gʻoyat muhim bir darsi hikmat bergan, qiymatdor va juda muborak bir risoladir.

— 396 —

BIRINCHI NUKTA: Janobi Haq basharga ehson etgan biljumla ne'matlarning muqobilida bashardan faqat bir "shukr" istaganini; iqtisod, ham ne'matlarga qarshi bir ehtirom, ham Janobi Haqqa bir shukri ma'naviy, ham ne'matning barakalanishiga bir vasila ekanini.. isrof esa; Mun'imi Haqiqiyning ne'matlariga bir hurmatsizlik va bir tahqir boʻlmoq bilan, qoʻrqinchli natijalari ekanini bayon qiladi.

IKKINCHI NUKTA: Vujudi bashar bir saroy, me'da bir xoʻjayin, ogʻizdagi quvva-i zoiqa bir darvozabon, at'ima bergan lazzatlar bittadan baxshish ekanini koʻrsatib; vujudning idorasi iqtisod bilan ta'min etilganini, isrof esa muvozanasizlikni va xastaliklarni tavlid etganini bayon etadi.

UCHINCHI NUKTA: Quvva-i zoiqa, moddiy jasadga inhisor etishdan ziyoda; aqlga, ruhga va qalbga qaraganidan, isrof qilmaslik, zillat va safolatga tushmaslik va u quvva-i zoiqani tashigan lisonni shukrda iste'mol etmoq sharti bilan laziz taomlarni tarjih va ta'qib etib bo'lishni; va bu haqiqat, horiqo quvva-i qudsiya sohibi Shohi Jiyloniy (Q.S.) Hazratlarining ihyoyi amvot karomati azimasi bilan izoh etilib; ruh jasadga, qalb nafsga, aql me'daga hokim boʻlgandan soʻng, shukrning muntaho darajalariga vosil bo'lmoq bilan mumkin ekanini bayon qiladi.

TOʻRTINCHI NUKTA: Iqtisod sababi baraka boʻlganidan muqtasidlarning hayotlari izzat bilan oʻtishini; isrof qilganlarning har vaqt safolatga, hatto tilanchilikka qadar tushganlarini, hatto haysiyat va nomuslarini va hatto muqaddasoti diniyalarini ham fido etganlarini; va iqtisodning mafoydalii azimasini va isrofning dahshatli zararlarini va saxovatning goʻzalligi ichida bir oʻtinchi keksaning istig'nosini zikr etib, iqtisodning qiymat va izzatini saxovatdan ustun chiqaradi.

BESHINCHI NUKTA: Gʻoyat maroq-avar bir asal voqeasi bilan, iqtisoddagi izzat va barakaning va isrofdagi safolat va mahrumiyatning bir sirrini, juda haqiqatli bir suratda izoh etadi.

— 397 —

OLTINCHI NUKTA: Xissat bilan, xissatdan boshqa boʻlgan iqtisod xislati mamduhasini, Hazrat Umarning oʻgʻli Hazrat Abdullohning (R.A.) bir voqeasi bilan shunday izoh etadiki; iqtisodning xissat boʻlmaganini va isrofdan boshqa boʻlgan saxovatning daraja-i kamolini koʻrsatadi.

YETTINCHI NUKTA: Isrof hirsni, hirs qanoatsizlikni, qanoatsizlik mahrumlik va xasoratni va ham ixlosni qochirmoq bilan a'moli uxroviyaga ziyon yetkazmoq kabi uch muhim natijani tavlid etganini; va zakovatlari yuzidan ma'ruf adiblarning tilanchilikka qadar tanazzul etganlarini va bir qism olimlarning hirs yuzidan diqi maishatga giriftor boʻlganliklarini tamsillar bilan shu qadar goʻzal izoh qiladiki, undan ortiq bayon va izoh tasavvur qilib boʻlmaydi.

Xusrav

YIGIRMANCHI YOG'DU:

﴿ اِنَّٓا اَنْزَلْنَا اِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ ﴾

ila oxir.. oyati karimasi bilan,

هَلَكَ النَّاسُ اِلَّا الْعَالِمُونَ وَهَلَكَ الْعَالِمُونَ اِلَّا الْعَامِلُونَ وَهَلَكَ الْعَامِلُونَ اِلَّا الْمُخْلِصُونَ وَالْمُخْلِصُونَ عَلٰى خَطَرٍ عَظ۪يمٍ

hadisi sharifiga muvofiq, Islomiyatda ixlos eng muhim bir asos ekanining sirrini, hadsiz nuktalaridan "Besh Nuqta" bilan tafsir va izoh qiladi.

BIRINCHI NUQTA: "Ahli dunyo va ahli gʻaflat va ahli zalolat va ahli nifoq raqobatsiz bir suratda ittifoq etganlari holda, nima uchun ahli haq va ahli hidoyat raqobatli ixtilof etmoqdalar?" degan voqe' juda muhim va juda mudhish va ahli haq va ahli hamiyatni haqiqatdan qon yigʻlattirgan bu savolga, koʻp sabablardan yetti sabab bilan javob berilgandir. Shundaydir:

— 398 —

Ahli haq va ahli hidoyatning ixtilofoti; haqiqatsiz, zalil boʻlganliklaridan va himmatsiz, past va oqibatni oʻylamasdan qasir-un nazar boʻlganliklaridan va hasadchi va dunyoga haris boʻlganliklaridan boʻlmagani kabi.. ahli gʻaflat va ahli zalolatning ham kuchli ittifoqlari, haqiqatli va oqibatni oʻylaganliklaridan va yuksak nazarli boʻlganliklaridan boʻlmaganini shu qadar oliy bir uslub bilan va haqiqatli bir ifoda bilan bayon va izoh etadiki; "Fasubhanalloh, sabablari bilinmaganidan, har on uchun uch yuz ellik million fidokor taba'asi boʻlgan bu oliy Islomiyat, qanday qilib hammasi uch yuz ellik millionni oshmagan va oʻlimdan dahshatli qoʻrqqan uch-toʻrt farang hukumatning qoʻlida asir boʻlganlar? Ham shunday bir asorat bilan mahkum etilganlarki, -Alloh! Alloh!- har fursatda shunday dahshatli shano'atlar qilinganki; Inkvizitsiya mazolimiga rahmat oʻqittiradigan qiynoqlar, bechora ahli Islomga tatbiq etilgan; koʻz yoshlariga badal tomiridan doimo qonlar oqittirilgan; bir tayoq jazoga muqobil, ahli hamiyatning boʻyinlari gʻaddor zolimlarning qoʻllari bilan uzilgan, otilgan; u bechora musulmon hamiyatparvarlarining bir qismi dorlarga osilgan, hayotlariga xotima berilgan, dunyoning ufuqlarida marhamatsizcha tashhir etilgan.. ham hayoti dunyoviylari parcha-parcha etilgan, ham hayoti uxroviyalari ziyon ko'rgan; bir qismining esa har ikki hayotlari va saodatlari birdan imho etilgan... Nima uchun?" deb voqe' boʻladigan savolning javoblari, olmos xazinasi qiymatidagi bu risolaning Birinchi Nuqtasi bergan izohotning natijasida tushunilmoqdadir.

Xullas bu bechora musulmonlar haq va haqiqat maslagida ketarkanlar, xatoga va yanglishga tushishlari yuzidan ixloslari ziyon ko'rgan, oralariga raqobat kirgan, mobaynlaridagi ittifoq va ittihod oʻrniga tafriqa va ixtilof kirgan.. binnatija, bu hollar tadoviy etilmagan, bu marazlar tavassu' etgan; bu hollarni koʻrgan ahli zalolat, ahli Islomning bu ixtilofot va tafriqasini gʻanimat bilgan, dasisalar bilan olami Islomga hujum etganlar, bechora ahli Islomni juda mudhish bir asorat ostiga olganlar, mahv etmoq uchun uringanlar. Xullas, asrlardan beri uch yuz ellik million ahli Islomni, zanjirlar ostida, har kun, har soat, har on ing-ing ingratgan holatlarning sabablari, bu risolaning Birinchi Nuqtasi bilan juda haqiqatli bir suratda izoh etilgan. Faqat hayhot! Zamon va zamin uygʻun emas ekanki, besh nuqtadan yolgʻiz bir nuqtasi yozilgan; boshqalari ta'xir etilib, yozilmagan.

Xusrav

— 399 —

YIGIRMA BIRINCHI YOG'DU:

﴿ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ ر۪يحُكُمْ ٭ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قَانِت۪ينَ ٭ قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا وَ قَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا ٭ وَلَا تَشْتَرُوا بِاٰيَات۪ى ثَمَنًا قَل۪يلًا ﴾

oyatlarini tafsir qiladi. Har amali xayrda, xususan uxroviy xizmatlarda ixlosning eng muhim bir asos ekanini bildirgan juda qiymatdor bir risoladir. Bu risola, avvalo bu mudhish zamondagi Qur'on xodimlari bilan soʻzlashib deydiki: "Dahshatli dushmanlar qarshisida, shiddatli tazyiqot ostida, mudhish zalolatlar va savlatli bid'atlar ichida, sizlar gʻoyat oz va gʻoyat zaif va faqir va quvvatsiz boʻlganingiz holda, gʻoyat ogʻir va gʻoyat buyuk va umumiy va qudsiy bir vazifa-i iymoniya va xizmati Qur'oniya, yolgʻiz bir ehsoni Ilohiy boʻlib, Janobi Haq tarafidan yelkalaringizga qoʻyilgan. Unday boʻlsa, harkasdan ziyoda ixlosni qozonishga va uning sirlarini oʻzingizda joylashtirishga majbur va mukallaf boʻlganingizni bilishingiz kerak. Va ixlosni zoye etgan sabablardan shiddat bilan qochishingiz kerak" deydi va ixlosni qozonmoq uchun toʻrt dasturni bayon etadi.

Birinchi dastur: "Toʻgʻridan toʻgʻriga rizo-i Ilohiyni maqsad qilishingiz kerak" deydi.

Ikkinchi dastur: Raqobatsiz, tahakkumsiz, hasadsiz, atolatsiz, haqiqiy bir tasonud bilan, faoliyatlarini umumiy maqsadga tavjih etib ishlagan bir fabrikaning charxlari kabi boʻlishingiz kerak, deydi. Va saodati abadiyani natija bergan va ummati Muhammadiyani (S.A.V.) dunyo va oxiratda sohili salomatga chiqargan bir safina-i Rabboniyada xizmat ettirilganingiz uchun ixlosga, ittifoqqa, tasonudga samimiyat bilan yopishishingiz kerak deb amr etadi.

Uchinchi dastur: Ham bir qancha misol bilan ixlosning bir sirri muhimini izoh etadi; ham Imom Ali (R.A.) va Shohi Jiyloniy (R.A.) kabi qudsiy, horiqo qahramonlarning, Nur talabalarining boshlarida ustoz va orqalarida yordamchi boʻlib, har vaqt hozir boʻlganliklarining vajhini bayon etadi.

— 400 —

Toʻrtinchi dastur: Qardoshlar orasida "tafoniy" sirini, ya'ni "qardosh qardoshda foniy boʻlmoq" asosini joylashtiradi.

Va ixlosni quvvatlantirgan bir vositaning "robita-i mavt" ekanini va ziyon yetkazgan sabablarning "riyo va tuli amal" kabi mardud xislatlar ekanini bildiradi.

Ixlosni qozonishning ikkinchi sababi; doimo huzuri Ilohiyda ekanini oʻylamoqdir. Bu surat bilan ham riyodan qutulish chorasini, ham qozonilgan ixlosda koʻp marotib ekanini bayon etadi.

Undan soʻng, ixlosni sindirgan sabablardan uch monedan birinchisining "moddiy manfaatlar" ekanini; va a'moli uxroviyadagi tashriki maso'iyda muazzam manfaat ekanini; ham bu uxroviy qozonch, dunyoviy sheriklarning qozonchlari kabi boʻlmasdan, tajazzi va inqisom etmasdan, nuqsonsiz boʻlib, fazli Ilohiy bilan, tarokum etgan savob va yakunlarining bir misli, ishtirok etgan fardlarning har birining daftari a'moliga aynan kirishini bayon qilib, raqobat va ixlossizlik bilan bu tijoratning qochirilmasligini tavsiya etadi. Monening ikkinchisi, ixlosni sindirgan va eng muhim bir marazi ruhiy boʻlib shirki xofiyga yoʻl ochgan "tavajjuhi omma"dan shiddatli qochishni va bu kabi marazlarga ahamiyat berilmasligini ahamiyat bilan amr etadi. Uchinchi mone ham qoʻrquv va tama' yuzidan keladigan zararlar bilan ixlosning sinishini bahs etib, bu xususda Hujumoti Sittada izohoti kofiya berilganidan, u qiymatdor risolaga havola etilmoq bilan xotima berilgan, shirin va latif va juda oliy va mislsiz va harkas muhtoj boʻlgan bir risola-i muborakadir.

Xusrav

BIR QISM QARDOSHLARIMGA XUSUSIY BIR MAKTUBDIR:

Bid'atlarning istilosi zamonida, Sunnati Saniyaga ittiboning ahamiyatini va Risola-i Nurni yozishning "besh navi ibodat ekanini" bildirgan qiymatdor bir maktubdir.

— 401 —

YIGIRMA IKKINCHI YOG'DU:

﴿ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ اِنَّ اللّٰهَ بَالِغُ اَمْرِه۪ قَدْ جَعَلَ اللّٰهُ لِكُلِّ شَىْءٍ قَدْرًا ﴾

kabi oyatlar bilan, uch ishorat bilan, Risola-i Nur muallifiga va Risola-i Nurga oid koʻplar tarafidan deyiladiki: "Sen ahli dunyoning dunyosiga qoʻshilmaganing holda, nima uchun har bir fursatda sening oxiratingga qoʻshiladilar? Hatto hech bir hukumat tarik-ud dunyo va munzaviylarga qoʻshilmaydi?" maolida bir savolga qarshi gʻoyat chiroyli javob beradi.

BIRINCHI ISHORAT: Risola-i Nur muallifi va Risola-i Nur, butun ahli iymonning, xususan Isparta viloyatining ma'naviy taraqqiyotlariga va iymonlarining inbisotiga muhim bir mador boʻlganidan; bu savolning javobini, din va shariat nomidan, haqlarini mudofaaga majbur boʻlganliklaridan, dinsizlarga qarshi mudofaa vazifasi, insonlarning, xususan Isparta Viloyatining insonlarining haqlari ekanini qat'iy koʻrsatadi.

IKKINCHI ISHORAT: Tanqid va istifsorkorona, mimsiz madaniyat tarafidan deyilgan: "Sen nima uchun bizdan ranjiding va bizga murojaat etmaysan? Holbuki bizning prinsipimiz bor. Bu asrning muqtazosi boʻlib xususiy dasturlarimiz bor. Bularning tatbiqini sen oʻzingga va ahli iymonga qabul etmayapsan. Holbuki bu Jumhuriyatlar davrida tahakkum va tag'allubno olib tashlash dasturi bor. Holbuki sen, domlalik va inzivo pardasi ostida nazari diqqatni jalb etishing va hukumatning rejimi xilofiga harakat qilganingni, mojaro-i hayoting koʻrsatmoqda. Bu sening holing burjuaziya sinfiga maxsusdir. Bizning, avom tabaqasining intibohi bilan sotsializm va bolshevizm dasturlarini tatbiq etmoq, ishimizga yarayapti. Prinsiplarimizga muxolif va burjuaziya sinfi deyilgan xoslar tabaqasining istibdod va tahakkumlari ostida adolati mahzani qabul etmoq ogʻir kelmoqda." kabi savollariga qarshi:

Ne mumkin zulm ila, biydod ila imho-i haqiqat;

Tirish qalbni yo'qot, muqtadirsan odamiyatdan.

— 402 —

dasturi bilan Janobi Haqning fazlu karami bilan ulumi iymoniya va Qur'oniyani fahm etmoq fazilatini ehson etganini; va bu ehsonni yoʻqotishga intilgan, inson suratida shaytonlar ekanini; bir qancha muhim misol bilan, ahli ilhod va qisman munofiqlar bu qonundan tashqari muomalani hech bir hukumat va hech bir fardning tasvibiga mazhar boʻlmagan bu muomalaga Jumhuriyat Hukumati muso'ada etmaganini; yolgʻiz Risola-i Nur muallifi emas, agar tushunsa navi bashar jahllanishini va anosir hiddatlanganini koʻrsatmoq bilan, gʻoyat goʻzal bir javob beradi.

UCHINCHI ISHORAT: Ikki savolning javobidir.

Birinchisi: Ahli Falsafa, zindiqo hisobiga deydilarki: "Bizning mamlakatimizda boʻlgan bir odam, majburiy Jumhuriyatning qonunlariga inqiyod etadi. Holbuki sen, vazifasiz boʻlganing holda, xalqlarning tavajjuhini qozonmoq istaysan." deyishlariga qarshi bir muskit javob beradiki, ularning foyalarini oʻrtaga chiqarib nima boʻlganliklarini koʻrsatadi.

Ikkinchi Savol: "Tavajjuhi nosni va mavqe-i ommani qozonmoq, bizning vazifadorlarimizga maxsus boʻlib, sen vazifasiz bir odam boʻlganingdan, tavajjuhi nosni va mavqe-i ommani sizga xush koʻrmaymiz?" deyishlariga qarshi: Agar inson bir jasaddan iborat boʻlsaydi, loyamutona dunyoda qolsa va qabr eshigi yopilsa va oʻlim oʻldirilsa; oʻsha vaqt vazifalar yolgʻiz moddiy askarlik va idora ma'murlariga maxsus qolardi. Holbuki bunday ma'naviy va gʻoyat muhim va butun basharni aloqador qilgan bir vazifaning inkori; "Almavtu Haq" da'vosini, har kun janozalarining muhri bilan imzo qo'yib tasdiq qilgan oʻttiz ming shohidning shahodatini takzib va inkor etmoq bilan boʻladi. Modomiki inkor va takzib etmoq maholdir; unday boʻlsa, ma'naviy hojoti zaruriyaga istinod etgan ma'naviy koʻp vazifalar bor ekanini, goʻzal va muhim bir ikki tamsil bilan izoh va isbot qiladi.

Shu risolaning xotimasida, "Anoniyatli ahli dunyoning har ishida shu qadar hassosiyat borki; agar shuurlari boʻlsaydi, daho darajasida bir muomala boʻlardi." deb ahli iymonga ularning u hassosiyat va dasisalariga aldanmasliklarini tavsiya bilan, ularning bu holi bir istidroj ekanini xabar beradi.

Kichik Ali

— 403 —

YIGIRMA UCHINCHI YOG'DU:

Oʻttiz Birinchi Maktubning Yigirma Uchinchi Yog'dusi boʻlgan "Tabiat Risolasi"dir. Tabiatdan kelgan fikri kufriyni tirilmaydigan bir suratda oʻldirgan va kufrning poydevorini chil-parchin qilgan va juda xunuk va mustakrah va gʻayri ma'qul muzill afkorni, insofli qofilalardan tard etib chiqargan va saodati abadiyaning u haqiqatli yoʻllarini juda ahamiyatli, juda shirin va gʻoyat zavqli bir suratda ochib, dalillari bilan, burhonlari bilan isbot qilgan va muallifiga abadiy rahmat oʻqilishiga vasila boʻlgan, oliy, gʻoyat qiymatdor bir risoladir. Bu risola

﴿ قَالَتْ رُسُلُهُمْ اَفِى اللّٰهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ ﴾

oyati karimasining bir tafsiri vazihi boʻlib, "Janobi Haq haqida shak boʻlolmaydi va boʻlmasligi kerak" deyish bilan, vujud va vahdoniyati Ilohiyani badohat darajasida koʻrsatadi. Shu sirni izohdan avval, bir Eslatma bilan, bir ming uch yuz oʻttiz sakkiz sanasida qoʻshini Islomning Yunonga gʻalabasidan nash'a olgan ahli iymonning quvvatli afkori ichiga gʻoyat mudhish bir zindiqo fikri kirayotgan ekan, u zindiqo mafkurasining boshini olib tashlash gʻoyasi bilan Anqarada Arabcha boʻlib chop etilgan bu risolaning, soʻngra aynan Turkchaga tarjima etilganini xotirlatadi.

MUQADDIMA: Insonlarning ogʻzidan chiqqan va dinsizlikni ishmom etgan va ahli iymonning bilmasdan iste'mol etgan kalimalarining eng muhimlaridan uch donasini bayon etadi.

Birinchi Kalima: "Avjadathul asbob" ya'ni olamning sabablari ijod etadi.

Ikkinchi Kalima: "Tashakkala binafsihi" ya'ni oʻzidan-oʻzi boʻlmoqda.

Uchinchi Kalima: "Iqtizothut tabiat" ya'ni tabiat iqtizo etib qilishda.

Bu uch dahshatli kalimalarning, loaqal toʻqson maholotni tazammun etgan uchtadan maholdan toʻqqiz mahol bilan, ochganlari uch yoʻlni tamoman yopib, toʻrtinchi yoʻl boʻlgan "Tariqi Vahdoniyat" bilan, biljumla mavjudot bir Qodiri Zuljalolning qudrati bilan vujud topganini, haqiqiy va latofatli tamsillari bilan isbot qiladi.

— 404 —

BIRINCHI KALIMA: "Avjadathul asbob" Tashkili ashyo, olamdagi sabablarining ijtimoi bilan vujud topishining juda koʻp maholotidan uch donasini zikr etadi.

Birinchisi: "Har qaysi bir zihayotning ijodi Vohidi Ahadga berilmasdan, sabablardan talab qilinsa; bir dorixona-i kubroda mavjud shishali idishlarning ichidagi moddalarning gʻarib bir tasodif asari yoki esgan shamollarning shishali idishlarni urib yiqitib ichidagi moddalarning oqishi va bir yerga toʻplanishi" tamsili bilan koʻrsatilgan vujudi ashyoni sabablarga bermoq e'tiqodining hadsiz maholiyatini bayon etadi.

Ikkinchi Mahol: Mavjudotdan bir chivinning inshosi Vojib-ul Vujudga berilmasdan, olamning sabablari qilishda deyilsa; koinotning aksarisi bilan aloqador boʻlgan bu chivinning har bir zarrasini; koʻziga, qulogʻiga, qalbiga va jasadiga joylashtirmoq uchun, arkoni olamni va anosir va tabayi'ni, usta kabi, u chivinning ham zohirida, ham botinida ishlattirmoq lozim keladi. Bu mahol, Sofistaiylarni ham ablahona maslaklari ichida uyaltiradi.

Uchinchi Mahol: "Bir vohidning vahdati boʻlsa, har holda bir qoʻldan sudur etgani" qoidasi bilan, shu mukammal intizom va shu hassos mezon va shu jome' hayotga mazhar boʻlgan bir mavjud, agar Vohidi Ahadning bir masnu'i deb qabul qilinmasa; jomid, johil, koʻr, kar, shuursiz, aralash-quralash hadsiz sabablarning chalkashtiruvchi qoʻllari orasida insho etilgani va nihoyatsiz imkonot yoʻllari ichida gʻoyat mukammal va nihoyat hassos va jome' bir hayotga molik boʻlib vujudi qabul qilinsa, yuzlab maholni birdan qabul etmoq imkonsizligini va eshaklarni ham eshakliklari ichida kuldiradigan darajada aqldan uzoqligini koʻrsatadi.

IKKINCHI KALIMA: "Tashakkala binafsihi" ya'ni oʻzidan-oʻzi tashakkul etmoqda. Shu maholning botil ekanini koʻrsatgan koʻp maholotlardan uch maholni, namuna sifatida zikr etadi.

— 405 —

Birinchisi: Har mavjud, oddiy bir modda boʻlmagani kabi jomid va tag'ayyursiz ham boʻlmaganidan; va hamda zarralardan tashakkul ettirilgan gʻoyat ajib bir uskuna va gʻoyat horiqo bir saroy boʻlmoq bilan birga, zohiriy va botiniy tuygʻular bilan mujahhaz boʻlganidan, koinot bilan aloqasi bordir. Xullas, har bir mavjud Xoliqi Kulli Shayga isnod etilmasdan, "oʻzidan-oʻzi tashakkul etmoqda" deyilsa; u vaqt har bir mavjudning har bir zarrasiga bir Aflotunga badal minglab Aflotun qadar ilm va shuur bermoq kabi xurofotchilik va devonalikning eng kattalarining oʻrtasiga tushganini bayon etib, isbot etadi.

Ikkinchisi: Har bir mavjud, ayniqsa fardi inson; bir-biri ichida joylashtirilgan minglab qubbali bir saroy va har bir qubbasi minglab zarrotning bir-biri bilan birikishi bilan tashakkul etgan ajib naqshli gʻarib bir san'ati horiqo boʻlgani holda, "Bu masnu'ot bir Sone'-i Vohidning asari san'ati emasdir, oʻzidan-oʻzi tashakkul etmoqda" deyilsa, hadsiz va hudud ostiga olinmagan zarroti vujudiya adadicha mahollar oʻrtaga chiqadiki; bu mafkura sohiblarini johillikning eng muntahosida oʻtqazib, ajhaliyat bilan tajhil etadi.

Uchinchi Mahol: Sone'-i Zuljalolning ijodi boʻlgan har bir masnu', qalami qadari azaliyning bir maktubi boʻlmasa, "olamning sabablari ijod etmoqda" deyilsa; u vaqt u sabablar, avvalo u masnu'ning badanidagi hujayralaridan tut, minglab murakkabot adadicha tabiat qoliplari, temir qalamlari va harflari va hatto bu temir harflarni va qalamlarni va qoliplarni toʻkmoq uchun bir qancha fabrikalar va bu fabrikalarning inshosi uchun, shuning kabi fabrikalarning vujudi lozim keladi. Va hokazo bu tasalsul borgancha boradi. Bu nomutanohiy maholotni intoj etgan bu fikrni qabul etganlar, bu haqiqatdan yegan tarsakilaridan uygʻonib, bu fikrlaridan voz kechishlari kerak deydi.

UCHINCHI KALIMA: "Iqtizothut tabiat" ya'ni tabiat iqtizo etadi. Bu izlol etuvchi muzill fikrning juda koʻp maholotidan uch maholining

Birinchisi shuki: Shamsi Azaliyning qalami qadar va qudrati boʻlgan olimona, basirona, hakimona san'ati ijod, u Zoti Zuljalolga

— 406 —

berilmasa ham koʻr, ham kar, ham aqlsiz, ham tushunchasiz bir tabiatga berilsa; u tabiat bu masnu'otni qilish uchun, yo hamma narsada hadsiz ma'naviy uskuna va matbaalarni saqlaydi yoxud hamma narsada koinotni xalq etib idora qiladigan bir qudrat va hikmatni darj etadi. Bu esa, har bir mavjudda hadsiz bir qudrat va iroda va nihoyatsiz bir ilm va hikmat tashiydigan bir tabiatni yoki bir quvvatni va go'yo bir ilohni, ichida qabul etmoq lozim keladiki; bu esa, koinotdagi maholotning eng botili va xurofotning eng yolgʻon bir shakli ekanini va Xoliqi Koinotning sifoti qudsiyasining tajalliyotiga "tabiat" nomini berganlar, hayvonlardan yuz daraja past ekanini koʻrsatadi.

Ikkinchisi: Gʻoyat intizomli va mezonli va hikmatli boʻlgan shu mavjudot, nihoyatsiz Qodir va Hakim bir zotning ijodidir deyilmasa, tabiatga berilsa, u vaqt tabiat, nabototning mansha'i va maskani boʻlgan va nabototga gultuvaklik vazifasini bajargan bir parcha tuproqda, milliardlar adadicha boshqa-boshqa uskunalarni va matbaalarni joylashtirishi kerakki; u tuproq har turli nabototning mansha'i va maskani boʻla olsin va hayotlariga lozim har turli ehtiyojlarini muayyan miqdorlari dohilida bera olsin. Xullas, bu xurofotni va hadsiz maholotni natija bergan bu mafkurani tashiganlarning eshakliklariga qarab, yuzlariga tukurib, deydi: Bu suubatli va mushkulotli ajib maholotning, qanday suhulatli vujudga inqilob etgani haqidagi savolga haqiqatli va gʻoyat ma'qul bir javob berilgandir.

Uchinchisi: Ikki misoli bor.

Birinchisi: Xoli bir sahroda qurilgan gʻoyat mukammal va muzayyan bir saroyga kirgan vahshiy bir odamning misoli bilan izoh etilgan bir haqiqatdir. Shundayki: U saroydan yanada muntazam, yanada mukammal va har tarafi moʻ'jizoti hikmat bilan toʻldirilgan boʻlgan shu olam saroyining ichiga, uluhiyatni inkor etgan vahshiy tabiiyyunlar kiradilar. Koʻrgan mavjudotlarining, doira-i mumkinot xorijida boʻlgan Zoti Vojib-ul Vujudning asari san'ati ekanini oʻylamasdan; doira-i mumkinot ichida boʻlgan va qudrati Ilohiyaning tabaddul va tag'ayyur etgan ijroot qonunlarining bir dafrati hukmidagi majmua-i qavonini odatullohga va bir mundarija-i san'ati Rabboniya boʻlgan Ilohiy qonunlarga xatolik bilan

— 407 —

"tabiat" nomini berib, ashyoning ijodini unga tahmil etib, shundayin ahmoqona bir botil yoʻlga kiradilarki, ahmoqlikning muntahosida eng katta ahmoqlik nishonini koʻkraklariga oʻz qoʻllari bilan taqadilar.

Uchinchi Maholning ikkinchi misoli: Gʻoyat muhtasham bir qarorgohga va gʻoyat muazzam bir masjidga kirgan vahshiy bir odamning misoli bilan tamsil etilgan ikkinchi bir haqiqatdir. Sultoni Azal va Abadning hadsiz junudining muhtasham bir qarorgohi va muazzam bir masjidi boʻlgan shu koinotga, tabiat fikrli munkirlar kiradilar. Qaraydilarki; butun mavjudot ish boshida vazifadadirlar. Sone'-i Zuljalolning Zoti Aqdasidan i'roz etganlaridan, Xoliqi Zuljalolning bir jilva-i Rabboniyasi boʻlgan quvvatini mustaqil bir qodir deb oʻylab, ma'naviy qonunlarini bittadan moddiy modda tasavvur etmoq bilan birga, u qonunlarning qoʻllariga ijod berib "tabiat" nomini taqqanlaridan, butun koʻrganlari shu horiquloda mavjudotni tabiatga isnod etib, vahshiylarning eng vahshiysi boʻlganliklarini e'lon etadilar.

Xullas, taqsimi aqliy bilan; mavjudning vujud topishi uchun toʻrt yoʻldan boshqa yoʻl boʻlmaganidan, bu yoʻllar hadsiz va hisobsiz mahollarni ijob etgan toʻqqiz mahol bilan yopilib, bilbedaho va bizzarura, toʻrtinchi yoʻl boʻlgan vahdat yoʻli qat'iy bir suratda sobit boʻladi. Va har bir mavjudning vujudi, toʻgʻridan-toʻgʻriga Zoti Vojib-ul Vujudning dasti qudratidan chiqqanini va samovot va arz, qabza-i qudratida ekanini koʻrsatadi. Sababparast va tabiatga shoʻngʻiganlarning ketganlari va koʻrolmaganlari yoʻllarning mohiyatini koʻrsatgandan soʻng ularni insofga da'vat etgan va maslaklarini tark ettirgan gʻoyat izohli va juda shirin va gʻoyat latif bir bayondan soʻng, soʻralgan ikki shubhali savolning birinchisiga, "raddi mudohala va man'i ishtirok qonunlari"ning muqtazosi bilan; ikkinchisiga ham Xoliqi Zuljalol butun-butun hikmatiga zid boʻlgan natija-i xilqatni va samara-i koinotni abasiyatga oʻgirgan va hikmati rububiyatini inkor ettiradigan bir tarz boʻlgan maxluqotning ibodatlarini va ayniqsa insonning shukr va ubudiyatini boshqalarga berishga rizo koʻrsatmagani kabi, muso'ada ham etmaganini izoh etgan gʻoyat goʻzal javoblar bilan muqobala etilgandir.

Xotimasida, tabiat fikri kufriysini tark etgan va iymonga kelgan zotning maroq-avar uch savolidan:

— 408 —

Birinchisi: "Tanballiklari sababli namozni tark etganlarning Jahannam kabi bir azob bilan tahdid etilishlarining sababi nima?"

Ikkinchisi: "Koʻz bilan koʻringan bu nihoyat darajada mabzuliyat va ijodi ashyodagi intizomli surat, ham vahdat yoʻlidagi nihoyat darajada osonlik va suhulat, ham nassi Qur'on bilan

﴿ مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ ٭ وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ ﴾

kabi oyatlarning nihoyat darajada koʻrsatganlari osonlikning sirri va hikmati nima?"

Uchinchisi: "Koinot fabrikasining ishlattirilishi bir tarkib va tahlil natijasi ekanini va hechdan bir narsa i'dom etilmagani kabi hechdan bir narsa ham ijod etilmas degan faylasuflarning bu soʻzlari qandaydir?" deyishiga qarshi, juda daqiq va juda chuqur va gʻoyat yuksak va juda keng va nihoyat darajada muqni' va muskit o'laroq sard etgan daloili aqliya bilan, sabablarga topingan va tabiat botqoqligida boʻgʻilganlarni qutqargan va hozir ham oʻsha maslaklarida boʻlganlarni uyaltirgan gʻoyat haqiqatli va musiyb javoblar bor.

Husan

YIGIRMA TOʻRTINCHI YOG'DU:

"Toʻrt Hikmat"ni ichiga olgan.

﴿ يَا اَيُّهَا النَّبِىُّ قُلْ لِاَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَٓاءِ الْمُؤْمِن۪ينَ يُدْن۪ينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَاب۪يبِهِنَّ ﴾

ilx... kabi oyatlar bilan Qur'oni Hakim tasatturni amr etadi. Safih va mimsiz madaniyatning esa, Qur'onning bu hukmiga qarshi muxolif ketganini va tasatturni fitriy koʻrmaganidan, "bir asoratdir" deb dinsizchasiga bir savoliga qarshi Qur'oni Hakimning bu hukmi aynan oʻrnida boʻlib, balki asorat boʻlmasdan tasatturning fitriy ekanini koʻp tajriba va misollar bilan izoh va isbot etib, ularni isqot va tasatturga qat'iy amr etadi.

— 409 —

BIRINCHISI: Ayollarning fitrati tasatturni iqtizo etadi. Chunki xilqatan zaifa va nozik boʻlganidan, oʻz hayotidan ziyoda bolalarini himoyaga fitratan bir mayli boʻlganidan, uni himoya qilganga qarshi oʻzini goʻzal koʻrsatmoq va nafrat ettirmaslikka va ittihomga ma'ruz qolmaslik uchun fitriy bir mayli ekanini.. ham ayollarning oʻntadan oltitasi yo keksa, yo xunuk boʻlmoq jihati bilan, xunukligini harkasga koʻrsatmoq istamaganini.. ham goʻzallardan oʻzini koʻrsatmoqdan siqilmaganlar, faqat oʻntadan bir-ikki boʻlib, boshqalari esa iflos va shahvoniy va saqil insonlarning nazarlaridan istisqol etganidan, oʻzini koʻrsatmoq istamaganini.. va Qur'oni Hakimning tasatturga amri fitriy boʻlmoq bilan birga, u nozik va zaifani, bir rafiqa-i abadiya boʻla olishi uchun, tasattur bilan zohiriy va botiniy zillatdan va ma'naviy bir asoratdan qutqaradi deb gʻoyat goʻzal bir javob bilan gʻaddor madaniyatni isqot etadi.

IKKINCHI HIKMAT: Erkak va ayol orasida shiddatli bir muhabbat, yolgʻiz bu hayoti dunyoviyaning ehtiyojlaridan kelib chiqmaganini, balki abadiy bir hayotda jiddiy bir doʻst boʻlmoq uchun, u muhabbatni oxir umrga qadar davom etgani va etishi lozim kelgani jihat bilan u ayolning, abadiy o'rtog'i boʻlgan erining abadiy o'rtoqligidan mahrum qolmaslik uchun tasatturni qat'iyan va fitratan iqtizo etganini; va safih, gʻaddor madaniyatning "g'ayri fitriy va asoratdir" deyishlarini isqot etmoq bilan birga, tasatturga qat'iy amr etadi.

UCHINCHI HIKMAT: Oila saodati, xotin va er mobaynida bir amniyati mutaqobila va samimiy bir muhabbat bilan davom etganini; va tasattursizlik u amniyat va muhabbatni buzganini va sindirganini; va ochiq-sochiq ayolning oʻntadan bir donasi, eridan yanada yaxshisini koʻrmaganidan, oʻzini boshqalarga koʻrsatmoq istamaganidan; va yigirmata odamdan faqat bir donasi xotinidan yanada goʻzalini koʻrmaganidan, ochiq-sochiqlik va hayvoniy nazarlar u amniyatni va muhabbatni sindirganini; hatto u hayvoniy, sufliy va iflos koʻrinmoq, qarindoshlik kabi boʻlganda ham u amniyatni sindirganini; va u yalangʻoch oyoq bilan koʻrinish qarindosh kabi boʻlganda ham u amniyatni sindirganini; va u yalang'och oyoq bilan koʻrinishi, qarindoshning mahramiyati ham gʻayri mahram ekanini gʻoyat qat'iy bir suratda isbot etadi.

— 410 —

TOʻRTINCHI HIKMAT: Kasrati nasl har jihat bilan matlub boʻlib, har millat va har hukumat bunga tarafdor boʻlgani, hatto Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam

تَنَاكَحُوا تَكَاثَرُوا فَاِنّ۪ى اُبَاه۪ى بِكُمُ الْاُمَمَ

ya'ni "Uylaninglar. Men, sizning koʻpliginziz bilan iftixor etaman." deganlarini; tasattursizlik uylanishni koʻpaytirmasdan, juda kamaytirganini, chunki bebosh zamonaviy bir o'spirin ham rafiqasining gʻoyat nomusli boʻlishini istaganini; va ayol esa, erkakning bola-chaqa va moliga va hamma narsasiga dohiliy muhofiz boʻlganidan, ayolda sadoqat va amniyat lozim ekanini; tasattursizlik va ochiq-sochiqlik va hayosizlik esa, u sadoqatni va amniyatni sindirganidan, erkakka vijdon azobi chektirganini va ayollarda shijoat va saxovat u sadoqat va amniyatni ixlol etganini; va mamlakatimizning Ovrupaga qiyos etib boʻlmasligini, agar qiyos etilsa, naslning zaifligiga va quvvatning tushishiga sabab boʻlishini; va shaharliklar qishloqliklarga qiyoslanmasligini, chunki qishloqliklar maishat mashgʻuliyati bilan ovora boʻlganidan, san'at bilan ishtig'ol etgan shaharliklar ularga qiyos etilmasligini va yana koʻp hikmatlarini gʻoyat qat'iy isbot etadi.

Rushdu

AHLI IYMON OXIRAT OPA-SINGILLARIM BOʻLGAN AYOLLAR TOIFASI BILAN BIR MUHOVARADIR:

Risola-i Nurning muhim bir asosi shafqat boʻlishi va ayollar toifasining shafqat qahramonlari boʻlishlari jihati bilan fitratan Risola-i Nur bilan aloqalari boʻlgani, faqat ba'zi yomon jarayonlar bilan u qiymatli sajiyaning suiste'mol etilganini.. va ayollarning saodati uxroviyasi kabi, saodati dunyoviyalarining ham chora-i yagonasi, doira-i Islomiyadagi tarbiya-i diniya ekanini izoh etgan qiymatli bir maktubdir.

YIGIRMA BESHINCHI YOG'DU:

— 411 —

"Yigirma Besh Davo"ni ichiga olgan. Bu risola,

﴿ اَلَّذ۪ينَ اِذَٓا اَصَابَتْهُمْ مُص۪يبَةٌ قَالُٓوا اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ ﴾

kabi oyatlar, ahli iymonning musibatlari musibat boʻlmaganini, balki bir Eslatmai Subhoniy va iltifoti Rahmoniy ekanini koʻrsatadigan gʻoyat muqni' bir tafsir va u ahli iymonning oʻn qismidan bir qismini tashkil etgan musibatzadalarga qarshi ma'naviy bir tiryoq va gʻoyat foydali bir dorixona kabi ekanini, hatto har bir davo boshqa-boshqa minglab tur dorilar kabi xosiyatlarini koʻrsatgan bir dorixona hukmida va Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning dorixona-i kubrosi boʻlgan

﴿ وَالَّذ۪ى هُوَ يُطْعِمُن۪ى وَيَسْق۪ينِ وَاِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْف۪ينِ ﴾

kabi shifo haqidagi yuzlab oyotning sirri ta'siriga shifoli, davoli bir muborak ma'kas va ma-i zamzama-i Qur'on hukmida ekanini koʻrsatadi.

BIRINCHI DAVO: Insonning xastaligi zohiran bir navi dard kabi boʻlsa ham, dard emas, balki bir navi darmon ekanini va umr sarmoyasi sihat va ofiyat va istig'nodan kelgan bir gʻaflat bilan zoye boʻlganidan, xastalik u yoʻqotishni mevador bir umrga aylantirganini xabar beradigan gʻoyat goʻzal bir davodir.

IKKINCHI DAVO: Ibodat ikki qism boʻlib, bir qismi musbat ibodatdirki, namoz va niyoz kabi ma'lum ibodatlar boʻlib, boshqasi manfiy ibodatdirki, xastaliklar insonga ojizligini, zaifligini his ettirganidan, xolis, riyosiz ma'naviy bir ibodat ekanini.. va bu xastaliklarning, Allohdan shikoyat qilmaslik sharti bilan, moʻ'min uchun bir daqiqasi bir soat hukmiga oʻtganini va ba'zi komillarning xastaliklarining bir daqiqasi bir kun ibodat hukmiga oʻtganini rivoyati sahiha va kashfiyoti sodiqa bilan sobit ekanini bildiradigan gʻoyat muhim bir davodir.

— 412 —

UCHINCHI DAVO: Inson bu dunyoga kayf surmoq va lazzat uchun kelmaganiga, mutamodiyan kelganlarning ketishi va yoshlarning keksayishi va mutamodiyan zavol va firoqda dumalashi shohid ekanini.. ham inson zihayotning eng mukammali va jihozot jihatidan eng boyi boʻlganidan, oʻtgan lazzatlarni va kelajakdagi balolarni oʻylaganidan, qaygʻuli va siqintili bir hayot oʻtkazganini; xastalik esa, sogʻliq va ofiyat kabi gʻaflat bermaganidan, dunyoni xush koʻrsatmasdan u taxatturlarning alamlaridan voz kechirganidan, hech aldatmas bir voiz va bir murshid hukmida ekanini koʻrsatadigan bir muborak davodir.

TOʻRTINCHI DAVO: Inson xastalikdan shikoyat emas, xastalikka sabr etishi lozim ekanini koʻrsatadi. Chunki u jihozotini oʻzi qilmasdan va boshqa bir yerdan ham sotib olmaganidan; va mulk sohibi, bogʻini chopmoq, qazimoq va butamoq kabi mashaqqatlar bilan, u soyada goʻzal bir mahsul olganidan; u mashaqqat u bogʻ haqida mashaqqat emas, balki mahsulining yetishishiga mador boʻlganidan, shikoyatga hech haqqi boʻlmaganini koʻrsatgani kabi; insonning ham, xastalik bilan qilingan tasarrufdan shikoyat emas, tahammulga majbur ekanini, shiddatli boʻlgan payti "Yo Sabur" deb, sabr bilan muqovamat etilishini xabar beradi.

BESHINCHI DAVO: Bu zamonda, xususan yoshlar haqida; xastalik u yoshlarni yoshlik sarxushligidan man etgani uchun, ular haqida u xastalik ma'naviy bir sihat va ofiyat ekanini xabar beradigan gʻoyat shirin bir davodir.

OLTINCHI DAVO: Musibatning ketishi bilan ma'naviy bir lazzat kelishini koʻrsatadi. Chunki "Alamning zavoli lazzatdir" deb u alamli musibatlar zavol bilan ruhda bir lazzat me'ros qoldirganini gʻoyat goʻzal xabar beradigan muhim bir davodir. Hatto bu davoning ahamiyatidandirki; ta'lifotida ikki karra ayni raqam takarrur etishi va shundayligicha qayd etilishi, ahamiyatini isbot etadi.

YETTINCHI DAVO: Xastalik, insonning sihatidagi ne'mati Ilohiyaning lazzatini qochirmaydi, aksincha tottiradi. Chunki bir narsa davom etsa ta'sirini yoʻqotadi, zerikish beradi. Hatto ahli haqiqat deganlar:

اِنَّمَا الْاَشْيَاءُ تُعْرَفُ بِاَضْدَادِهَا

ya'ni "Hamma narsa ziddi bilan bilinadi". "Sovuq boʻlmasa harorat tushunilmaydi" degan ma'qul va shirin bir davodir.

— 413 —

SAKKIZINCHI DAVO: Xastalik, iymonli bir insonning oxiratini orqa qoldirmaydi, balki yanada ziyoda taraqqiy ettiradi. Chunki xastalik, sovun kabi gunohlarni yuvadi, tozalaydi; chiroyli bir kafforat-uz zunub boʻlgani hadisi sharif bilan sobit ekanini; ham iymonli boʻlgan bir insonning moddiy xastaligi ma'naviy xastaliklardan qutqarganini; shaxsi zohiriysining xatosi bilan shaxsi ma'naviysi xasta boʻlganidan zohir xastaligi u xatolardan orqa qoldirib, ma'naviy istigʻforga sabab boʻlganidan, u moddiy xastalik juda katta bir xazina ekanini bildiradi.

TOʻQQIZINCHI DAVO: Janobi Haqni tanigan bir inson uchun, oʻlimga sabab boʻlgan xastalikdan qoʻrqmoq boʻlmaganini; va oʻlim, inson tanigan va bilgan barcha ahli iymon boʻlgan ahboblariga qovushmoq ekanini; ham oʻlim muqaddar boʻlib, ba'zan xastaliklilarning yonidagi sogʻ insonlarning oʻlishi va xastalarning sogʻayishi; ham oʻlim, vazifa-i hayotdan bir paydos va bir rohat ekanini va ahli zalolat uchun gʻoyat qoʻrqinchli bir zulumoti abadiya ekanini bildirgan gʻoyat muloyimona goʻzal bir davodir.

OʻNINCHI DAVO: Insonning xastaligi, maroq etgan sari gʻoyat ogʻirlashishi, xususan avhomli bir xastaning bir dirham zohir xastaligi, maroq vositasi bilan oʻn dirham boʻlishini, ham maroq ham alohida bir xastalik ekanini xabar bergan muhim bir davodir.

OʻN BIRINCHI DAVO: Xastalik insonga shu on bir alam berganidan, avvalcha oʻtkazgan xastaligingdan soʻng hech bir alam qolmasdan, hamon lazzatni bu onga qadar davom etganini xotirlab, u ondagi xastalikning tayyor alamidan qutulmoq bilan, boʻlgan daqiqangdan soʻng zamonning qanday kelishini bilmaganingdan, undan qoʻrqmaslik lozim ekanini; ham yoʻq bir zamonda, yoʻq bir alamga, yoʻq bir xastalikka vujud rangini bermoq ma'nosiz ekanini; va sabr quvvatini oʻngga va chapga tarqatmoq foyda bermaganidan, butun quvvati bilan hozirgi zamonga tayanmoq lozim ekanini xabar bergan eng a'lo bir davodir.

OʻN IKKINCHI DAVO: Ham inson xastalik sababi bilan ibodat va avrodidan mahrum qolganiga taassuf etmasligiga; sabr va tavakkal va namozini qilish sharti bilan, u xastalikda ibodat va avrodining savobini aynan va yanada xolis bir suratda berilishi hadisga binoan sobit boʻlgani;

— 414 —

va inson u soyada ojizligini va zaifligini bilganidan, butun jihozotining lisoni hol va lisoni qoli bilan dargohi Ilohiyaga iltijo etishiga sabab boʻlganidan,

﴿ قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبّ۪ى لَوْلَا دُعَٓاؤُكُمْ ﴾

sirrini anglatganidan, shikoyat emas, shukr etmoq lozim ekanini koʻrsatadi.

OʻN UCHINCHI DAVO: Xastalikdan shikoyat etilmasligini; va xastalik ba'zilarga bir dafina ekanini; va ajal aniq boʻlmaganidan, har vaqt xavf va rijo oʻrtasida boʻlmoq lozim ekanini; va oʻlim insonni gʻaflat ichida ushlamoq ehtimoli boʻlganidan, xastalik uning oxiratini oʻylattirmoq jihati bilan gʻoyat goʻzal bir nasihatchi boʻlishini koʻrsatadigan muhim bir davodir.

OʻN TOʻRTINCHI DAVO: Ham ahli iymonning koʻz xastaligi pardasi ostida -ya'ni koʻr boʻlishida- juda muhim bir nur va ma'naviy buyuk bir koʻz boʻlib, bir necha yil dunyoning hazinona foniy bir goʻzalligini foniy bir suratda tomosha qiladigan foniy bir koʻzga badal, qirq koʻz quvvatida abadiy koʻzlar bilan abadiy bir suratda Jannatda Jannat lavhalarini tomosha qilishi yanada avlo boʻlishini bayon qiladi.

{(Hoshiya) Bu davoning ta'siridan: Musofir boʻlib bir qishloqqa borganimda; u yerda koʻzsiz Mahmad Ogʻa ismli bir zot, koʻz xastaligidan shikoyati sababli, yonimda boʻlgan Xastalar Risolasining Oʻn Toʻrtinchi Davosini oʻqiganimda, uning ma'naviy ta'siri bilan u zot aytdiki: "Koshki savob va ma'naviy yutuqni qozontirgan xastaligimdan shikoyat etmasaydim." deya nadomat bilan, shukr qilishga tushdi. Xastalik u haqida bir Ilohiy rahmati boʻlganini qat'iy angladi.}

OʻN BESHINCHI DAVO: Xastalikning suratiga qarab "voh!" chekmoq joiz boʻlmaganini, balki ma'nosiga qaralsa "oh!" deb ma'naviy lazzatlar oqitishini; chunki ma'naviy savob lazzati boʻlmasaydi, Janobi Haq eng sevgan qullariga xastalikni bermasdi deb hadisi sharifda

اَشَدُّ النَّاسِ بَلَاءً اَلْاَنْبِيَاءُ ثُمَّ الْاَوْلِيَاءُ اَلْاَمْثَلُ فَالْاَمْثَلُ

— 415 —

-av kama qol- hadisi sharifining sirrini; va ba'zi xastaliklar shahid maqomini qozontirishini, xususan ayollarning nifos zamonida qirq kun mobaynida vafot etsalar, shahid boʻlishlarini eng goʻzal bir suratda xabar beradi.

OʻN OLTINCHI DAVO: Xastalik, insonning ijtimoiy hayotida eng muhim hurmat va marhamatni talqin etganini, sihat va ofiyat, nafsi ammoraga, har jihatdan behojatlik koʻrsatgani; xastalik, behojatlik oʻrniga hurmat va marhamatni his ettirgani uchun, o'ziga o'xshaganlarga shafqatni jalb etishga vasila boʻlishini koʻrsatgan gʻoyat goʻzal va eng shirin va lazzatli bir davodir.

OʻN YETTINCHI DAVO: Inson, xastalik vositasi bilan, yaxshilik qilolmagani uchun ta'sirlanish joiz emasligini; eng muhim yaxshilik xastalikda ham borliginini, hatto xastalarga qarash ham eng muhim xayr va sadaqa hukmiga oʻtishini; iymoni boʻlgan bir xastaning holini soʻrash va goʻzal tasalli berish, xususan ota-ona boʻlsa, ularning duolarini olish eng a'lo yaxshilik va sadaqa boʻlishini, muhim tarzda koʻrsatadi.

OʻN SAKKIZINCHI DAVO: Inson shukrni tashlab shikoyat qilishga va bir haqqining zoye boʻlishidan shikoyatga hech haqqi yo'qligini; sening ustingda Janobi Haqning koʻp ne'matlari boʻlgani uchun, ularning shukr haqqini ado etmaganing sababli Janobi Haqqa bir haqsizlik qilishini; sihat-salomatlik nuqtasida oʻzingdan pastdagi bechoralarga qarashing lozim ekanini, ya'ni bir barmogʻing, bir qoʻling, bir koʻzing boʻlmasa; ikki barmogʻi, ikki qoʻli, ikki koʻzi boʻlmaganlarga qarash lozim ekanini; hechlikdan vujudga kelib, tosh, daraxt va hayvon boʻlmasdan inson boʻlib Islom ne'matini va sihat va ofiyat koʻrib yuksak darajaga noil boʻlib, ba'zi nuqsonlar bilan va oʻz yomon istaging bilan va suiste'moling bilan qoʻlingdan ketgan va qoʻling yetmagan ne'matlardan shikoyat qilish, sabrsizlik koʻrsatish kufroni ne'mat boʻlishini koʻrsatadigan davodir.

— 416 —

OʻN TOʻQQIZINCHI DAVO: Jamili Zuljalolning butun ismlari, "Asmo-i Husna" ta'biri Samadoniysi bilan goʻzalliklarini va mavjudot ichida eng latif, eng jome' oyna-i Samadiyat - hayot ekanini; va goʻzalning oynasi goʻzal boʻlishini; va goʻzalliklarini koʻrsatgan goʻzallashishini va u oynaga goʻzaldan nima kelsa, goʻzal boʻlishini; va hayot doimo sihat va ofiyat va bir xilda oʻtsa, noqis oyna boʻlishini; va xasta a'zoning atrofida, Sone'-i Hakim boshqa a'zolarni unga yordam berdirib, naqshlarini va vazifalarini koʻrsatish uchun xastalikni musofir sifatida yuborib, vazifasi tugagandan soʻng yerini yana ofiyatga qoldirib ketganini isbot qiladi.

YIGIRMANCHI DAVO: Xastalik ikki qism boʻlib; bir qismi haqiqiy, bir qismi hayoliy ekanini; haqiqiy qismiga Shofiyi Zuljalol Yer Kurrasi dorixona-i kubrosida har dardga bir davo yiqqanini, u davolar esa, dardni istagani uchun, ularni iste'mol qilish mumkin ekanini, lekin davoning ta'sirini Janobi Haqdan bilish kerakligini; hayoliy xastalikka ahamiyat berilmasligi, ahamiyat bergan sari ortishini, ahamiyat berilmasa yengil oʻtishini goʻzal tamsil bilan isbot qiladi.

YIGIRMA BIRINCHI DAVO: Xastalik moddiy azob boʻlib, uni yoʻqotadigan ma'naviy lazzat qamraganini; va zohiran ota-ona va qarindoshlarning shafqatlari, uning atrofida xastalik jozibasi bilan, unga qarshi muhabbat bilan qaraganidan, u alam juda arzonligini; moddiy va ma'naviy koʻp yordamchilari boʻlgani uchun, shikoyat emas, shukr qilish lozim ekanini isbot qiladi.

YIGIRMA IKKINCHI DAVO: Falaj kabi ogʻir xastaliklar, moʻ'min uchun juda muborak sanalganini; va valiylar fikricha muborakligi koʻrilganini; va Janobi Haqqa yetish uchun ikki asos bilan ketilganini; falaj kabi xastaliklar esa, ikki asosning xossasini berishini; u ikki asosning birisi; "robita-i mavt" (ya'ni dunyoning foniy ekanini bilgani kabi, oʻzining ham foniy va vazifador musofir ekanini koʻrsatadi.) Ikkinchisi: Nafsi ammoraning va koʻr hissiyotning tahlikalaridan qutulish uchun, bir qism ahli iymon chillalar bilan nafsi ammorani oʻldirganlaridan, hayoti abadiyalarini shu suratda qozonganlarini; va falaj kabi xastaliklarda ayni xossa boʻlgani uchun, u xastalik uning uchun juda arzon tushishini isbot qilib koʻrsatadi.

— 417 —

YIGIRMA UCHINCHI DAVO: Xastalik, gʻurbatda va kimsasizlikda boʻlganida, kimsasizligi uchun, oʻziga eng qattiq qalblarning ham achinishlarini jalb etishini; Qur'onning barcha suralarining boshida "Arrohmanirrohim" sifati bilan oʻzini bizga tanitgan Alloh, bir shafqat jilvasi bilan, onalarni umum chaqaloqlarga yordamchi qilganini; va har bahorda, bir rahmat jilvasi bilan ne'matlarini bizga yuborganini; u ne'matlarga noil boʻlish, iymon va intisob va uni tanish bilan boʻlishini; va gʻurbat va kimsasizlikdagi xastalik, Janobi Haqning nazari marhamatini jalb ettirishining muhim xabarini beradi.

YIGIRMA TOʻRTINCHI DAVO: Ma'sum bolalarga va ma'sumlar kabi keksa xastalarga qaragan va ularga xizmat qilganlar haqida buyuk uxroviy tijorat boʻlishini; va nozik bolalarning xastaliklari, kelajakda dunyo hayotining qiyinchiliklariga chidash uchun Rabboniy shprits ekanini; va emlashlardan kelgan savob va foyda, ularga qaraganlarning va ayniqsa onalarining amal daftariga yozilishini; va bu haqiqatning haqiqat ahli tomonidan koʻrilganini; ayniqsa keksa ota-ona va qarindosh keksalarning duolarini olish, oxirat saodatiga sabab boʻlishini; ularga qaraganlarning ham, kelajakda oʻz avlodlaridan ayni vaziyatni koʻrishini va qaramaganlari natijasida uxroviy azob boʻlishi kabi, dunyoviy jihatidan ham koʻp falokatlarga uchraganlarini va uchrashlarini voqeʻalar bilan isbotlangani; va qarindoshi boʻlmasa ham, ularga qarash Islomiyat iqtizo qilishini qat'iy isbot qiladi.

YIGIRMA BESHINCHI DAVO: Butun xastaliklarning juda foydali ma'naviy davosi va haqiqiy va qudsiy bir dorisi - iymonning inkishofi ekanini; tavba, istigʻfor, namoz va qullik bilan, qudsiy malham boʻlgan iymon va iymondan kelgan dorining iste'mol qilish kerakligini; gʻaflatdagilarning zavol va firoq zarbalari bilan yaralangan buyuk ma'naviy dunyolarining davosi, qudsiy dori boʻlgan iymonning shifosidan yaralardan qutulishlarini va iymon dorisining ta'siri farzlarni bajarish bilan boʻlishini; kayf safo va nafsoniy hoy-havaslar va nosharʻiy kayf-safolar, dorining ta'sirini kesishini koʻzga koʻrsatib, qat'iy suratda izoh va isbot etadi.

Hofiz Mustafo (R.H.)

— 418 —

YIGIRMA OLTINCHI YOG'DU:

﴿ كٓهٰيٰعٓصٓ ٭ ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا ٭ اِذْ نَادٰى رَبَّهُ نِدَٓاءً خَفِيًّا ٭ قَالَ رَبِّ اِنّ۪ى وَهَنَ الْعَظْمُ مِنّ۪ى وَاشْتَعَلَ الرَّاْسُ شَيْبًا وَلَمْ اَكُنْ بِدُعَٓائِكَ رَبِّ شَقِيًّا ﴾﴿ كٓهٰيٰعٓصٓ ٭ ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا ٭ اِذْ نَادٰى رَبَّهُ نِدَٓاءً خَفِيًّا ٭ قَالَ رَبِّ اِنّ۪ى وَهَنَ الْعَظْمُ مِنّ۪ى وَاشْتَعَلَ الرَّاْسُ شَيْبًا وَلَمْ اَكُنْ بِدُعَٓائِكَ رَبِّ شَقِيًّا ﴾

Yigirma Oltinchi Yog'du "Yigirma Olti Umid"dir.

BIRINCHI UMID: Hamma narsaning asli, nuri, ziyosi, manbai, ma'dani, chashmasi iymon ekanini; eng avval, qudsiy, munazzah, muallo nurni qozonishga harakat qilish kerakligini bayon qilgan qiymatli, ijozli bir umiddir.

IKKINCHI UMID: Haqiqatda chaqaloq hukmida boʻlgan keksalar, keksalikda Xoliqi Rahimga iymon, bogʻliqlik va itoat bilan, chaqaloqlar kabi "Rohmanirrohim" ismlarining mazhari boʻlishini bashorat bergan nurafshon bir haqiqatdir.

UCHINCHI UMID: Insoniyatning istar-istamas mubtalo boʻlgani barzoh sari yoʻlchiligi va uxroviy inqiloblarda, ikki jahonning sarvari va anbiyolarning sayyidi va rahmat va marhamati Ilohiyaning timsoli boʻlgan Paygʻambari Zishonimiz Habibulloh Alayhissalotu Vassalamning Sunnati Saniyasiga ittibo bilan salomat va najot topilishini bayon qiladi.

TOʻRTINCHI UMID: Dunyodan aloqalari kesilishni boshlagan otaxon va onaxonlar yaqinlashgan qabr eshigini oʻylaganlari va zohiran qorongʻu koʻringan olamlarni, nuri bilan munavvar qilgan va oydinlantirgan va insonga har bir harfi oʻn savob va xayr; va ba'zan yuz va ba'zan ming savob va xayr qozontirgan va rahmat xazinasining kaliti boʻlgan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonni iymon nuri bilan tinglab, amrlariga itoat va qaytariqlaridan uzoq turganlarning abadiy olamda baxtli boʻlishlarining xushxabarini berib, quvvatli umid eshigini koʻrsatadi.

BESHINCHI UMID: Har bir aʻzo va har shaxsda juz'iy-kulliy ta'sirini koʻrsatgan oxiratga iymon tasallisi, keksalarga yanada azim va quvvatli bir umid va tasalli bergani uchun, keksalikni amniyatli bir safina-i Rabboniya bilib sevish, xushnud boʻlish va Janobi Haqqa shukr va hamd aytishni tavsiya etadi.

— 419 —

OLTINCHI UMID: Iymon nuri bilan, koinotning tabaqalari va yerning mavjudoti va maxluqoti munis doʻst kabi Xoliqi Rahimga shahodat qilib, gʻurbatni, qoʻrquv va zulmatni ketkazgani kabi; keksalik bilan, hayoti bilan sherik boʻlgan narsalaridan ayrilgandan keyin olam kitobining harflari sanogʻicha guvohlari; va ruh sohiblarining safqat, rahmat va inoyatga sabab boʻlgan jihozlari, taomlari va ne'matlari sanogʻicha rahmatning dalillari boʻlgan va eng maqbul shafoatchi boʻlgan ojizlik va zaiflikning durbini bilan va keksalik koʻzi bilan qarab, keksalikdan ranjish emas, uni sevish bilan umid yoʻlini koʻrsatadi.

YETTINCHI UMID: Foniy dunyoga ablahona boqiy bezagini bergan va hukumat poytaxtida koʻrilgan vahima binosini olti jihatdan chiritib, zalolatdan kelgan mudhish zulmatni, Qur'on nuri va iymon sirri bilan tarqatib, bechora musibatzada keksalarni vahima va shubha vodiylaridan chiqarib salomat sohiliga va rahmati Rahmonga yetishtirgan mujohid bir umiddir.

SAKKIZINCHI UMID: Janobi Haq mukammal karami va nihoyatsiz marhamat va shafqati bilan, abad va abadiy hayot uchun yaratgan insoniyatni mutlaq unutilishdan qutqarish uchun, Qur'oni Azimushshonda كُلُّ نَفْسٍ ذَٓائِقَةُ الْمَوْتِ muaddas farmoni bilan har bir nafsning oʻlimini xabar bergani kabi, oʻlimning alomati va bir xushxabarchisi va insonning doimiy o'rtog'i va ustozi boʻlgan sochlarining oqarishi bilan, boshi past boʻlishga hozirlangan va gʻaflatga doimiy mayyol va foniyga mubtalo boʻlgan insonni, iymon sirri va Qur'on nuri bilan gʻaflat uyqusidan uygʻotib, qoʻliga quvvatli umid dasturini beradi.

TOʻQQIZINCHI UMID: Ojizlik va zaiflikni shaxsan totgan va hissiyot jihatida bolalar va chaqaloqlar hukmidagi keksalik rahmat va Ilohiy inoyatni jalb qilishga vasila boʻlgani kabi, Qur'on amri va Nabaviy ishorat bilan (S.A.V.) kichiklarni, hurmat va marhamat va shafqat bilan amr oluvchi askarlar kabi, atrofida toʻplagan va shu suratda ham Xoliqi Karimning tavajjuhiga mazhar, ham insonlarning xizmat va yordamiga sabab boʻlgan keksalikdan rozi boʻlish bilan, umid eshigini ochadi.

— 420 —

OʻNINCHI UMID: Qur'oni Hakimning nuri bilan, haqiqat va haqiqatda mavjud boʻlgan oʻlim, hayot oʻrniga sevilgani kabi; Barzoh olamida boʻlgan oʻliklarning, albatta dunyoda vaqtincha musofir boʻlib, ular ham u yerga boradigan insonlardan koʻra aloqadorlik va doʻstlikka loyiq ekani, iymonli keksalik koʻzi bilan kozim bilan koʻrgani uchun; iymonli keksalikning buyuk Ilohiy ne'mati ekanini va ba'zan sayri suluk bilan avlıyolar darajaları kabi yuksak maqomda bashorat, xushxabar va surur bergan quvvatli umiddir.

OʻN BIRINCHI UMID: Keksalikning jim boʻlmas dalloli boʻlgan oq qillarning eslatmasi bilan, abadiy deb oʻylangan vujudning, boshqa olamga nomzod boʻlib foniylikni va ba'zi vafodor deb oʻylangan vafosizlarning zarbasi bilan, butun aloqadorlarning qalbning aloqasiga arzimasligi koʻrilib, himoya va tayanch yeri qidirish natijasida, Qur'oni Hakimning tilidan chiqqan "La ilaha illa Hu" muqaddas farmoni yordamga kelib, koinotda sabablar va bu asrning yoʻlini adashtirgan tabiat botqoqligining hechligini va aslsiz bir kufriy vahima ekanini koʻrsatgan haqiqatli bir-ikki misol bilan; zarradan quyoshga qadar, falakdan malakka qadar, chivindan baliqqa, xayoldan hayotga qadar tasarruf qoʻlida va ilmi qamrovida boʻlgan bir Qodiri Azaliyning borligining majburiyligini isbot qilib, iymon nuriga vasila boʻlgan quvvatli bir umid eshigini ehson qiladi.

OʻN IKKINCHI UMID: Rahmatullohi alayh Abdurahmonning vafoti munosabati bilan,

﴿ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَاِلَيْهِ ﴾

qudsiy oyatining sirri bilan, "Ya Boqiy Antal Boqiy" " Ya Boqiy Antal Boqiy " haqiqati bilan,

— 421 —

﴿ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ ﴾

oyatining tasallisi bilan bir inoyat jilvasi butun dunyo oʻrnini egallagan va bir nurning jilvasi butun zulmatni tarqatgan Boqiyi Zuljalol va Sarmadiyi Zulkamol va Rahimi Zuljamolning yuzlanishi boqiy boʻlsa, yetadi. Ketganlar uning boqiy mulkiga ketganini va oʻrnilariga aynisini yuborganini va yuborishini bor haqiqat bilan koʻrsatib, koʻpchilik fikricha ayriliq va hasratga mubtalo boʻlgan keksalarning yuzlarini bir Boqiyi Zuljalolga qaratgan, zulmatni nurga oʻgirgan, qalblarga iymon nuri baxsh etgan elektr-misol bir umiddir.

OʻN UCHINCHI UMID: Harbi Umumiyda Van shahrining, Ruslar istilo etishi va yondirishlari natijasida xarobazor boʻlishi va aksar aholisining shahidlik va koʻchib ketib yoʻqolishi va Madrasa-i Xorxorning xarob boʻlib vafoti ichida, mamlakatda qurilgan va vafot etgan butun madrasalarning, Xorxorning boshida turgan va yakpora tosh boʻlgan Van Qal'asi qabr toshi boʻlib koʻrinishi sababli, Van Qal'asining boshida, qattiq xafalik va motam ichida ekan, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning

﴿ سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ ٭ لَهُ مُلْكُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ يُحْي۪ى وَ يُم۪يتُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ ﴾

oyatining haqiqati tajalliy etib; u achinarli, siquvchi, dahshatli holatdan qutqarib; nazarni tashqariga, koinotdagi oyatlarga qaratib, musofir insonlarning qoʻli bilan yozilgan sun'iy maktubning oʻchirilishi oʻrniga, Naqqoshi Azaliyning har bir harfida bir kitob yozilgan, oʻchirilmas va soʻlmas ulkan koinot kitobini hadya etishi va oʻqitishi bilan ketkazib, oxirida ham Madrasa-i Xorxor oʻrniga Ispartani madrasa; va ayrilgan talaba va doʻstlar oʻrniga yanada koʻp talaba va doʻstlar berib, hikmatining sirrini, rahmatini va shafqatini koʻrsatgan bir Robbi Rahimning dargohiga yaqinlashgan va u dargohda maqbul qul boʻlgan iymonli keksalarning dunyoning jarayonlarining oʻzgarishidan taʻsirlanib va zafa boʻlmasliklarini; muqaddas iymonni va sogʻlom Islomiyatni ehson etgan bir Muhsini Karimga nihoyatsiz hamd va shukr bilan tilimizga lazzatini, qullik va itoat bilan ruhimizga shavqni tavsiya etgan qiymatdor umiddir.

Hofiz Mustafo

Rahmatullohi alayhi rahmatan vasi'atan

— 422 —

OʻN TOʻRTINCHI UMID: Ahli dunyo, Ustozimizni hamma narsadan ajratib, besh jihatdan gʻurbat ichida boʻlgan vaqtida, kuchli bir baqo ishqi va qattiq vujud muhabbati va buyuk bir hayot ishtiyoqi va jismida hadsiz ojizlik va nihoyatsiz faqirlikning hukm surganini koʻrib, xafa boʻlib boshini eggan vaqtda, حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ Oyati Hasbiyasi yordamiga yetishib, "Meni diqqat bilan oʻqi" deyishi sababli.. kunda besh yuz marta oʻqiganini va oʻqigan sari bu oyatning qiymatli nurlaridan toʻqqiz martaba-i Hasbiyaning faqat ilmalyaqiyn bilan emas, aynalyaqiyn inkishof etganini...

Birinchi Martaba-i Nuriya-i Hasbiya: Undagi baqo ishqi, mutlaq kamol sohibi Zoti Zuljalol va Zuljamolning bir ismining, bir jilvasining mohiyatidagi bir soyasiga tayangan on, حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ oyati kelib pardani koʻratganini.. va oʻzidagi boqiylik lazzatining va saodatining yanada mukammal tarzda Boqiyi Zulkamolning boqiyligida va unga boʻlgan tasdiq va iymonda ekanini his etgan va haqqalyaqiyn zavq olganini ifoda etgan.

Ikkinchi Martaba-i Nuriya-i Hasbiya: Ustozimiz keksalik, gʻurbat va kimsasizlik va tajrid ichida boʻlgani va ahli dunyo dasisalari bilan va josuslari bilan un kishiga hujum qilgan vaqtda, "Qoʻli bogʻliq, zaif va xasta odamga qoʻshinlar hujum qilishdi. Men uchun bir tayanch nuqtasi yoʻqmi?" deb qalbiga xitob etib حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ oyatiga murojaat etganida,

— 423 —

bu oyat unga: "Iymoniy bogʻlanish hujjati bilan Qodiri Mutlaq boʻlgan shunday bir Sultonga bogʻlanasanki: Toʻrt yuz ming millatdan tashkil topgan nabotot va hayvonot qoʻshinlari, uning amri ostida va tasarruf qoʻlida boʻlgan cheksiz qudrat va quvvat sohibiga tayanasan" deb ma'naviy dars berganini va u bilan hozirgi dushmanlarga emas, balki butun dunyoga qarshi chiqa oladigan bir iymoniy iqtidor his etganini va butun ruhi bilan birga حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ deganini ifoda etgan.

Uchinchi Martaba-i Nuriya-i Hasbiya: Abadiy bir dunyoda va boqiy bir mamlakatda, doimiy saodatga nomzod ekanini, lekin bu orzu va ruh maqsadi va fitrat natijasining amalga oshishi, maxluqotning butun harakatlarini va hamma narsalarini bilgan va qayd etgan bir Qodiri Mutlaqning cheksiz qudrati bilan boʻlishini oʻylarkan, qalbiga osoyishtalik bergan izoh istaganini va yana oʻsha oyatga murojaat etganida, u oyat unga: حَسْبُنَا dagi نَا ga diqqat qilib, sen bilan birga hol va qol tili bilan حَسْبُنَا ni kimlar aytyapti deb amr qilganda; butun nabotot va hayvonotning hol tili bilan حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ ning ma'nosini yod etganlarini koʻrganini va qudratning azamat va hashmatini mavjudotda qanday tomosha etganini ifoda etgan.

Toʻrtinchi Martaba-i Nuriya-i Hasbiya: Oʻz vujudi, balki butun maxluqotning vujudlari yoʻqlikka ketyapti deb azob bir xavotirda ekan, yana Oyati Hasbiyaga murojaat etganini va iymon durbini bilan qaraganida; oʻlimning firoq emas visol ekanini, bir joyning oʻzgarishi va boqiy mevaning unib chiqishi ekanini bayon etgan.

Beshinchi Martaba-i Nuriya-i Hasbiya: Hayotning tez soʻnishi alamiga qarshi, Oyati Hasbiyadan olgan yordami bilan aytadiki: Hayot, Zoti Hayyi Qayyumga qaragan sari va iymon ham hayotga hayot va ruh boʻlgan sari; baqo topadi va boqiy mevalar bergani uchun, umrning qisqaligiga va uzunligiga qaralmasligini izoh etgan.

— 424 —

Oʻlmaganlar yoki tirik boʻlishni istaganlar, hayotning mohiyatini va haqiqatini tushunishni orzu qilganlar, Toʻrtinchi Shuadagi bu martabaning toʻrt masalasiga qarashsin, tirilsinlar.

Oltinchi Martaba-i Nuriya-i Hasbiya: Doimiy buzgʻunchi zavol va fano; va davomli ayiruvchi oʻlim va yoʻqlik, dahshatli bir suratda bu goʻzal dunyoni va bu goʻzal maxluqotni tinkasini quritganini, parcha-parcha qilib goʻzalliklarini buzganini koʻrishi ustiga, fitratidagi majoziy ishq bu holga qarshi shiddatli gʻalayon va isyon etgan zamonda, bir tasalli topish uchun bu Oyati Hasbiyaga murojaat etganida, "Meni oʻqi va diqqat bilan ma'nomga qara!" deydi. Soʻng, Sura-i Nurdagi

﴿ اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ ﴾

oyatining rasadxonasiga kirib, iymonning durbini bilan bu Oyati Hasbiyaning eng uzoq tabaqalariga qaraganini bayon qiladi va durbin bilan koʻrgan sirlarini zikr etadi.

Bu goʻzal sanʻatlar, shirin maxluqlar, jamolli mavjudot; Jamili Zuljalolning jamoli qudsiysiga va nihoyatsiz goʻzal amso-i husnasining doimiy goʻzalliklariga oynadorlik qilganlarini va Risola-i Nurning qismlarida quvvatli dalillar bilan bularning izoh etilganini bayon qiladi.

OʻN BESHINCHI UMID: Bu umid Dengizli qamogʻidan soʻng, Nurlarning koʻpaytirish bilan bosilib tarqalishi sababli, Nurning fathlariga chidolmagan yashirin dushman munofiqlar; turli dasisa va tuxmatlar bilan, hukumatni qarshi oʻgirib, Nur Risolalarini musodara ettirib, tadqiq etilishi natijasida; tanqid qilib dushmanlik qilish emas, balki tadqiq etgan ma'murlarning qalblarini ham fath etib, tanqid oʻrniga maqtashganini.. va bu hodisa Nur darsxonalarining kengayishiga sabab boʻlganini.. va bir muddat soʻngra yashirin din dushmanlari juda oddiy bahonalar bilan, qish chillasining eng shiddatli kunlarida Ustozimizni qamatib; katta, gʻoyat sovuq, oʻqochsiz kamerada hibs etganlarini va bu hibsda Ilohiy inoyat bilan bir haqiqat inkishof etilib, Nurlarning hibsxona ichi va tashqarisida tarqalib,

— 425 —

fath qilishi sababli minglab shukr qilganini va oʻziga "Ularning zulmi sababli ham savob, ham foniy soatlaringni boqiylashtirishni, ham ma'naviy lazzatlarni, ham ilmiy va diniy vazifani ixlos bilan bajarishni qozonyapsan" deb eslatilishi sababli, butun quvvati bilan "Alhamdulilloh" deb duo etganini gʻoyat goʻzal bayon etgan.

Bu umidning oxirida Risola-i Nur talabalari, tahqiqiy iymoni quvvati bilan, bu vatanning har tarafida anarxistlikni to'xtatganini, umumiy tinchlik va osoyishtalikni muhofaza etganlarini.. va yigirma yildan beri mamlakatning har tarafidagi Nur talabalarining hech birining osoyishtalikni buzishga doir hech bir harakat sodir boʻlmaganini.. va hatto insofli bir qism zobitlarning "Nur talabalari ma'naviy zobitdirlar, osoyishtalikni muhofaza qilishda bizga yordam berishyapti, tahqiqiy iymoni bilan Risola-i Nurni oʻqigan har bir odamning boshida bir posbon qoʻyishmoqda, tinchlikni ta'minlashga harakat qilishyapti." debgan e'tiroflarini.. va turli tuhmat va boʻhtonlar bilan, Qur'on va iymon nurini toʻsishni istaganlarga qarshi, Ustozimizning "Yuz million boshlar fido boʻlgan bir qudsiy haqiqatga boshimiz fido boʻlsin. Dunyoni boshimizga yoʻqsangiz, Qur'oniy haqiqatga fido boʻlgan boshlar zindiqlarga qurollar taslim etmaydi va qudsiy vazifadan voz kechmaydilar, inshaalloh!" deganini bayon etadi.

OʻN OLTINCHI UMID: Mahram va muhim majmualar, xususan Sufyonga va Nurning karomatlariga doir risolalar, vaqti kelganda nashr qilinsin deb yashirin tutilgan boʻlsada.. taftishda u risolalar joyidan chiqarilgan va Ustozimiz xasta holda qamab qoʻyilganini.. va Ustozimiz azobda va Nurlarga kelgan zarardan taʻsirlangan holida, birdan Ilohiy inoyati yordamga kelib, mahram risolalarni oʻqigan rasmiy doiralarning, Nur darsxonasiga aylanib, risolalarni maqtab qarshilaganlarini va yana Denizli hibsida keksalik, xastalik va ma'sum birodarlarga kelgan zahmatlardan alam va taassur ichida ekan, birdan Rabboniy inoyat kelib, hibsxonani bir Nur darsxonasiga oʻgirib, bir Madrasa-i Yusufiya (A.S.) ekanini isbot qilib Madrasat-uz Zahro qahramonlarining olmos qalamlari bilan Nurlar tarqalishining boshlanishini.. va yashirin dushmanlarning Ustozimizni qanday zaharlaganliklarini.. va uning oʻrniga marhum Hofiz Alining shahid boʻlib Barzoh olamiga sayohat qilishi munosabati bilan;

— 426 —

hammasi qaygʻuda va taʻsirlangan holda ekan, yana Ilohiy inoyat yordamga kelib, Ustozimizdan zahar tahlikasining oʻtishi va marhum shahidning qabrda Nurlar bilan mashgʻul boʻlib, soʻroq malaklariga Nurlar bilan javob berishi.. va uning oʻrniga Denizli Qahramoni Hasan Fayzi Rahmatullohi Alayh va birodarlarining xizmatga kirishi.. va mahbuslarning Nurlar bilan isloh boʻlishlari kabi koʻp belgilar bilan, Rabboniy inoyat kelganini ifoda etgandan soʻng, yoshligida oxir umrini gʻorda oʻtkazish orzusi oʻrniga; gʻorlarning hibsxonalarga, uzlatxonalarga, chillaxonalarga, mutlaq yakka kameralarga aylanib, Yusuf madrasalari boʻlib Qur'on va iymonning haqiqatlariga mujohidona suratda xizmat ettirganini.. va u chillali hibslarda uch hikmat va Nur xizmatiga uch ahamiyatli foyda berganini bayon qilgan umiddir.

YIGIRMA YETTINCHI YOG'DU:

Boshqa bir majmuada nashr etilganidan bu yerga kiritilmagan.

YIGIRMA SAKKIZINCHI YOG'DU:

"Yigirma Sakkiz Nukta" boʻlib, bir qismi bu majmuaga darj etilgan, boshqalari boshqa bir majmuada nashr etilganidan, bu yerga kiritilmagan.

YIGIRMA IKKINCHI NUKTANING IKKINCHISI:

﴿ وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ ٭ مَٓا اُر۪يدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَٓا اُر۪يدُ اَنْ يُطْعِمُونِ ٭ اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَت۪ينُ ﴾

oyati karimasining gʻoyat goʻzal va yuksak ma'nolaridan uch tomonini qisqacha bayon etgan.

Birinchi tomon: Oyatdagi it'om va irzaq, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga oid ekanini,

— 427 —

Ikkinchi tomon: Rizq uchun ishlamoq bahonasini, ubudiyatga mone tavahhum etib uzr topmoq istaganlarga, gʻoyat goʻzal bir javob beradi. Bu oyatdan kinoya boʻlgan ma'no: "Menga oid boʻlib, rizqlarini taahhud etganim maxluqotimga rizq yetishtirmoq uchun xalq etilmagansiz. Balki asl vazifangiz ubudiyatdir. Avomirimga koʻra rizq uchun g'ayrat ko'rsatmoq ham bir ibodatdir." deydi.

Uchinchi tomon: Ixlos surasidagi لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ oyati karimasini misol olib "rizq va taomlanish qobiliyatidagi narsa, iloh va ma'bud boʻlolmaligini; ma'budiyatga loyiq emasligini" ma'nosini bayon etadi.

Uyquning navlarini, vaqtlarini va Sunnati Saniyaga muxolif va muvofiq uyqu vaqtlarini bayon qilgan muhim bir maktubdir.

Xufton namozi tasbehotidan soʻng

اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ اَلْفُ اَلْفِ سَلَامٍ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللّٰهِ

jumlasini oʻqirkan; bu dunyo uyida jonlantirgan, doʻstga aylantirilgan, nurlantirgan shaxsiyati ma'naviya-i Muhammadiyani mushohada etganini.. va u zot keltirgan nur va hadyalarga shukr bilan javob berib butun jin va insonlarning u zotga son sanoqsiz salotu salom aytishlari kerakligini ifodalagan juda latif bir maktubdir.

Hazrat Muhyiddin Arabiyning Vahdati Vujud yoʻlini hozirgi davr insonlariga tushuntirishda uch muhim zarar borligini bayon qilagan juda muhim maktubdir:

Yana Muhyiddini Arabiy va Vahdati Vujud haqida baxs mavzusi boʻlgan savolga berilgan ilmiy, qisqa javobdir.

Bir bayramda, xarom doirada kulib xursandchilik qilgan ellikta bechoraning, ellik yil soʻngraki hollarini koʻrganini bayon qilgan juad goʻzal ibrat lavhasidir.

— 428 —

Nafsi ammoraga ergashishning zararlarini sanab berib, nafsga qattiq ta'zir mohiyatida ta'sirli matndir.

Qisqa vaqtda kufrga qarshi sanoqsiz Jahannam azobi berilishining haqiqiy adolat ekanini bayon qiluvchi, qanoatlantiruvchi javobdir.

MA'NODOR TAVOFUQI ILTIFOT:

Risola-i Nurning maqbulligiga va Ilohiy inoyatga loyiqligiga doir ma'noli tavofuqlar.

MA'SUM QALBLARGA NURLARNING QANDAY AKS ETGANINI ANGLATGAN SAMIMIY, NURLI MAKTUBDIR.

ZAKOIYNING TUSHI:

Xushxabarili va ma'noli xayrli bir tushdir.

TARAFGIRONA VA RISOLA-I NURGA RAQIBONA AYTILGAN SOʻZLARGA JAVOB.

Risola-i Nurning yuksakligini va maqbuliyatini ifodalagan sheʻriy qasidadir.

YIGIRMA SAKKIZINCHI YOG'DUNING YIGIRMA SAKKIZINCHI NUKTASI:

﴿ لَا يَسَّمَّعُونَ اِلَى الْمَلَاِ الْاَعْلٰى وَيُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ ٭ دُحُورًا وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ ٭ اِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَاَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ ٭ وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَٓاءَ الدُّنْيَا بِمَصَاب۪يحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاط۪ينِ ﴾﴿ لَا يَسَّمَّعُونَ اِلَى الْمَلَاِ الْاَعْلٰى وَيُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ ٭ دُحُورًا وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ ٭ اِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَاَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ ٭ وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَٓاءَ الدُّنْيَا بِمَصَاب۪يحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاط۪ينِ ﴾

oyati karimasidan anglashilgani kabi: Juz'iy va ba'zan shaxsiy gʻaybiy hodisalarni xabar olish uchun, juda uzoq masofa boʻlgan

— 429 —

samovot mamlakatiga josus shaytonlarning suqilishi va u juda keng mamlakatning har tarafida, kishik hodisaning baxsi bordek, qaysi shayton boʻlsa, qay yerga suqilsa, chala-chulpa xabarni eshitishi va keltirishi aqlan va hikmatan qanday qabul etilishi mumkin?

Ham oyati karimaga koʻra ba'zi paygʻambarlar va avliyolar, samovotning ustidagi Jannatning mevalarini yaqin yerdan olayotganday olar ekanlar. Va ba'zan yaqindan Jannatni tomosha qilar ekanlar. Nihoyat darajada uzoq narsaning nihoyat darajada yaqin boʻlishi, bu asrning aqliga qanday sigʻadi?

Ham kishik shaxsning, kishik bir holati, umumiy va keng boʻlgan samovot mamlakatidagi Mala-i A'loda tilga olinishi, koinotning idorasidagi gʻoyat hakimona hikmatga qanday muvofiq keladi? deb soʻralgan bu uch savolga ilmiy, aqliy va qanoatlantiruvchi javoblarni oʻz ichiga olgan.

YIGIRMA TOʻQQIZINCHI YOG'DU-I ARABIYA:

Risola-i Nurda, Jannat tili va uslubi Muhammad (Alayhissalotu Vassalam) va rahmat ehson qiluvchi Qur'on tarzi bilan ruh sohiblari maydoniga kelib "Tafakkurnoma" ismli bu Yog'duning bir qismi, namuna sifatida bu majmuaga kiritilgan boʻlib, tamomi Qurʻon hati Yog'dulari majmuasida nashr etilgan.

OʻTTIZINCHI YOG'DU:

"Sakina" nomi oliysi bilan ta'riflangan va har biri bir Ismi A'zam boʻlgan yoxud oltitasi birdan Ismi A'zam boʻlgan Asmo-i Husnadan «Fard, Hayy, Qayyum, Hakam, Adl, Quddus» ismi shariflariga oid juda ham qiymatdor va Risola-i Nurning shoh asarlaridan biri boʻlgan bu Yog'du, yuksak bir ifoda va juda nozik haqiqatlar bilan qalamga olingan; ham juda chuqur vahdoniyat misollari, azamatli kengliklari bilan tushuntirilgan; ham juda Allohning mavjudligiga ochiq-oydin ishorat qilgan hayratlanarli faoliyat bilan, Rabboniy mudabbiriyatmi shu qadar goʻzal izoh etilganki, oh koshki, bu risolaning haqiqatlarining tubiga ulashish uyoqda tursin, hech boʻlmasa sathini koʻra olsaydim. Hayhot!

— 430 —

Qisqa fahmimga qaramasdan, bu risola, hissasiga to'g'ri kelgan bir qardoshingizning safarbar holida boʻlishi uzri sababli menga yuborilgan edi. Layoqatsizligim bilan birga parishon holim bunday shoh asarni mundarijasiga kira oladigan xulosa qilishga kifoya qilmagani uchun, hijolat bilan amrga itoat etmoqdaman.

Bu qiymatdor Yog'du "Olti Nukta-i Muhimma"ga taqsimlangan.

BIRINCHI NUKTA:

﴿ وَالْاَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ ﴾

oyatining bir nuktasi va "Quddus" Ismi A'zamining bir jilvasi boʻlib; ham Allohning mavjudligini mukammal shaklda, ham Allohning vahdoniyatini ochiq ravshan koʻrsatadi.

Ha, shu muntazam koinot va shu azamatli buyuk fabrika; butun mavjudoti bilan qizgʻin faoliyat ichida toʻxtamay ishlashi bilan birga, koinotning har tarafini top-toza saqlagan, kirli va bulg'angan moddalardan, hech bir tarafda hech bir keraksiz narsa qoldirmagan, azamatli sayyoralardan, to zarralarga qadar har bir mavjud, Quddusi A'zamdan kelgan amrlarga muhayyo va boʻyin eggan juda faol va gʻoyat horiqo bir ishlov beradigan uskuna holiga keltirilib, bu azamatli koinot va butun unsurlarni boshdan oyoq jannatmisol goʻzalliklari bilan, oʻzlarini olamga taqdim qilmoqda. Va shu olam qasridagi sanʻatlarning jabhalarida mushohada etilgan dilrabo goʻzallik va gʻoyat yoqimli tozalik; butun nazarlarga hush koʻrinib, oʻzlariga jalb etmoqdalar va Sone'larini taqdir va tahsinlar bilan madhu-sano ettirmoqda.

Bu Quddusi A'zam ismi sharifining tajalli-i a'zamidan kichik jilvasini dabdabali suratda koʻrsatgan va qishning sovuq va qattiq chehrasi ostidan chiqqan bahor mavsumiga boq: Qanday gullar ochgan, huriy misol liboslar kiygan, goʻzallashgan, butun top-toza daraxtlar va zumrad kabi yashillashgan zamin yuzi, butun hay'atlari bilan, oʻzlarini barcha koʻzlarga koʻrsatyapti. Qattiq va shuursiz moddalar, oz vaqt ichida; tamoman oʻzgargan, zamindan yuksalgan, hayot nuri bilan bezangan, sundus-misol goʻzalliklar bilan oʻzlarini Sone'larining nazariga taqdim etmoqdalar. Bu vaziyat qarshisida; yolgʻiz ins va jin emas, ruhoniylar va maloikalar ham hayron boʻladilar. "Mashaalloh, Barakalloh! Bu qanday ham hayrat beruvchi goʻzallik va tozalik!" deb Sone'-i Zuljalollarini poklab, hamd aytib, ulugʻlab, rukuʻ va sajda qilishyapti. Demak bu tozalik ishi, Allohning boshqa ishlari kabi, vahdoniyat va Allohning mavjudligini ochiq oydin isbot etib koʻrsatmoqda.

— 431 —

IKKINCHI NUKTA:

﴿ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ ﴾

oyatining bir nuktasi va "Adl" ismi a'zamining bir jilvasidir. Bu koinot davomli buzilish va ta'mir ichida chayqalmoqda, har doim urush va hijrat ichida qaynamoqda, har doim oʻlim va hayot ichida yumalamoqda. Bu hayratlanarli oʻzgarishlar va boshqalashishlar esa, dahshatli jısmlarning intizomli harakatlaridan; va Kura-i Zamin yuzidagi toʻrt yuz ming nabotiy va hayvoniy hayot egalarining tartibli tirikchiligi va tarbiyalaridan; va sel kabi oqqan aralashtiruvchi va istilochi unsurlarning gʻoyat muntazam vazifalaridan; ziyo va zulmatning, issiq va sovuqning, hayot va oʻlimning urushishlariga qadar butun ashyo shunday bir adolat mezoni ichida istiqboldan kelib, hozirga kelib, moziyga oqib ketmoqdaki; Fasubhanalloh, insofli va diqqatli bir nazar bilan bu olam saroyiga qaragan har bir inson, albatta: "Bu olam saroyining Sone'i; bu olam saroyini, Adl ismining a'zamiy tajalliysiga sazovor boʻlish bilan birga, ham vohiddir, hamda shunday adolat mezoni bilan ishlar qiladiki, eng ahamiyatsiz va eng kichik, qiymatsiz deb oʻylangan narsalarda ham shirkka joy qoldirmaydi va shirkning bu adolat mezoniga suqilishiga zarra qadar ruxsat bermaydi. Ham bu juda hayratlanarli mukammal intizom ichidagi juda hassos adolat mezoniga, albatta bu koinotning Sone'-i Zuljalolidan boshqasi mudohala etolmaydi". Ham butun sabablar Sone'-i Zuljalolning qudrat qoʻlining bir pardasi ekanini anglaydi. Va Sone'-i Zuljamolning yakkaligiga, mavjudligiga; hayronlik ichida, quyoshning vujudiga ishongani kabi iymon keltiradi.

UCHINCHI NUKTA:

﴿ اُدْعُ اِلٰى سَب۪يلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ ﴾

— 432 —

oyatining bir nuktasi va "Hakam" ismi a'zamining bir jilvasi boʻlib, "Besh Nuqta" bilan izoh etilgan.

Birinchi Nuqta: Ismi Hakamning tajalli-i a'zami bu koinotni shunday buyuk kitob holiga keltirganki; uning bir sahifasi - zamin yuzi, va har ziynatlangan bogʻ - bir satri; va har bezalgan gulli va yaproqli daraxti - bir kalimasi suratida yaratgan. Shunday ekan bu koinot boshdan oxirgacha Hakimi Zuljalolning asarlari bilan bezalgan. Ham oʻz san'atini oʻzi koʻrib, hamda tuganmas koʻzlar bilan bir-biriga qaratgan; va bir-biri ichida koʻp dalillar va jihatlar bilan naqqoshining vujudiga guvohlik qilgan va doimo mezon va intizom ichida yangilangan; va har bʻr kichik urugʻda katta daraxtni joylashtirgan; va har bir daraxtda ulkan koinotning mundarijasini joylashtirgan; va har bahor sahifasini ziynatli nishon va naqshli hadyalar bilan bezab, huzurida namoyish qilgan; va har on sanʻatlarning tili bilan madhu-sanosini kuylatgan azamatli va hikmatli qudratga, qaysi tasodifning haddi borki, barmoq uzata olsin.

Ikkinchi Nuqta: "Ikki masala"dir.

Birinchi Masala: Nihoyat kamolda bir jamol va nihoyat jamolda bir kamol, oʻzini koʻrish va koʻrsatishni istashiga va tanittirib sevdirishi evaziga, iymon bilan tanishni va qullik bilan oʻzini unga sevdirishni dars beradi.

Ikkinchi Masala: Butun quvvati bilan shirkni rad qilib qabul etmagan bu hikmatli mukammal intizom, ham vahdatni, ham mustaqil va yakkalikni taqozo qilganini izoh etish bilan birga, ulkan koinotni umum holatlar va xususiyatlari bilan adolat mezoni va hikmat nizomida tutgan bir Qodiri Mutlaqqa shirk va kufr bilan ojizlikni isnod qilish, naqadar katta bir xato va tavhid bilan iymon keltirish naqadar toʻgʻri, haq va haqiqatli bir javob ekanini bildiradi.

Uchinchi Nuqta: Sone'-i Qodir ismi Hakem va Hakimi bilan, koinotda eng koʻp hikmatlarga sabab va sazovor qilgan insonni; bir markaz, bir asos hukmida yaratgan. Inson doirasi ichida rizqni markaz hukmiga keltirgan. Insonda shuur va rizqda - zavq vositasi bilan ismi Hakemning porloq suratda jilvasining koʻringanini;

— 433 —

va yuzlab fanlardan har bir fanning bir jihatda ismi Hakemning jilvasini ta'rif etganini; (masalan Fanni Tib, Fanni Kimyo, Fanni Ziroat, Fanni Tijorat va hokazo...) bu fanlarning har birining qat'iy shahodatlari bilan, ixtiyor va iroda, qasd va xohishini koʻrsatgan hadsiz intizomlar va hikmatlarni Sone'-i Hakim umum koinotga bergani kabi, hayotdorlarda eng kichik hayot va eng kichik uruqqa joylashtirib, Zoti Aqdasining xohlaganini qiladigan zot ekanini; va hamma narsa uning amri bilan vujud topganini; uni bilmaslik va tanimaslik naqadar ajib bir jaholat va devonalik ekanini izohlaydi.

Toʻrtinchi Nuqta: Sone'-i Hakim, har bir mavjudiga qoʻygan yuzlab hikmatni, u mavjudlarning nihoyat eʻtibor bilan vazifalantirgan yuzlab vazifalaridan juda koʻp foyda va gʻoyalarni katta diqqat bilan kuzatib, uning jamoli rahmat va mukammal adolatiga va nihoyat darajada hikmatiga zid boʻlgan; va rahmat va adolatini inkor ettirgan hech qayta tirilmaslikka ruxsat bermaslıgını bayon qiladi.

Beshinchi Nuqta: "Ikki Masala"dir.

Birinchi Masala: Fitratda isrof va bekorlik va foydasizlik boʻlmagani uchun, كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا oyati karimasi bilan, tajamkorlik qilmaganlarni tahdid qiladi.

Ikkinchi Masala: Janobi Haqning "Hakam va Hokim" ismlari, bir jihatda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning risolatiga dalolat va istilzom etganini; va asmo-i husnadan koʻp ismlarning, har biri bir jihatda, jilva-i a'zami bilan, a'zamiy darajada va qat'iyat martabasida risolati Ahmadiyani (S.A.V.) kerakligini, juda porloq bir suratda izohlaydi.

TOʻRTINCHI NUKTA:

﴿ قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ ﴾

oyatining bir nuktasi, Vohid va Ahad ismlarini mujassam qilgan "Fard" ismi a'zamining tajalli-i a'zamiga doir haqiqiy tavhidni koʻrsatgan "Yetti Ishorat"dir.

— 434 —

Birinchi Ishorat: Ismi Fard butun koinotga qoʻygan hadsiz muxrlardan uch tamgʻaga ishorat qiladi.

Birinnchi Tamgʻa: Koinotning mavjudotida va turlarida koʻringan va buyuk ahadiyat tamgʻasi boʻlgan "bir biriga yordam, bir biriga tayanısh, bir biriga javob berish, bir birini quchoqlash" tamgʻasidir.

Ikkinchi Tamgʻa: Zamin yuzida har bahor koʻrilgan toʻrt yuz ming nabotot va hayvonot turlarining iplari bilan toʻqilgan vahdoniyat muxridir.

Uchinchi Tamgʻa: Hazrat Odamdan to qiyomatgacha kelgan va keladigan butun insonlarning siymolardagi vahdoniyat muxridir.

Ikkinchi Ishorat: Fard ismining vahdat jilvasi koinotning butun turlarini va unsurlarini bir-biriga aralashtirib kirgizib, ichiga olganki; butun koinotni boʻlinmas bir butun holiga keltirgani va koʻp birliklar bilan vahdoniyatni e'lon qilganini koʻrsatadi.

Uchinchi Ishorat: Yana Fard ismining buyuk jilvasi koinotni shunday bir-biri ichiga kirgan sanoqsiz Samadoniy maktublar holiga keltirganki; har bir maktubda hadsiz vahdoniyat muxri bosilgan va har bir maktub, soʻzlari sonicha kotibini bildirgan ahadiyat muhrlarini olganini koʻrsatadi.

Toʻrtinchi Ishorat: Ismi Fardning quyosh kabi koʻringan buyuk jilvasini gʻoyat ma'qul va hadsiz osonlik bilan qabul ettirgan va shirkning maholiyatini va nihoyat darajada aqldan uzoq ekanini koʻrsatgan burhonlardan uch donasini bayon qiladi.

Birinchisi: Zoti Fardning cheksiz qudratiga nisbatan eng katta narsaning ijodi, eng kichik narsaning ijodi kabi oson va yengil ekanini; bir bahorni bir gul qadar va bir daraxtni bir meva qadar bemalol ijod etib idora etganini; va bu ijod xususiyati agar koʻp sonli sabablarga berilsa, vahdatdan kasratga kirilgani uchun, eng kichik bir narsaning ijodi, eng katta bir narsaning ijodi kabi juda koʻp xarajatli, juda koʻp mushkul, juda zahmatli ekanini misollari bilan isbot qiladi.

— 435 —

Ikkinchisi: Mavjudotning ijodi yo oʻxshashi yoʻq goʻzallikda yaratish va ixtiro bilan hechdan va yoʻqdan boʻladi yoxud yasash va tarkib surati bilan unsurlar va narsalardan toʻplash bilan boʻladi. Bu ikki suratda; narsalarni yaratish Zoti Fardi Vohiddan demay sabablardan istanilsa, cheksiz daraja qiyin va ogʻir va aqlga zid, balki juda koʻp imkonsizliklarni keltirib chiqaradi. Agar fardiyat jilvasiga va ahadiyat sirriga berilsa; bir gugurt yoqishdek, asarlari bilan azamati anglashilgan nihoyatsiz qudrati bilan, hechdan va yoʻqlikdan yoxud unsurlar va narsalardan toʻplab, ilmining oyinasidagi muayyan ilmiy qoliplar bilan, cheksiz daraja osonlik bilan va engillik bilan narsalarning ijod etilgani koʻrinadi.

Uchinchisi: Agar butun narsalarning ijodi bir Zoti Fardi Vohidga berilsa, bir narsa kabi osonligini; agar sabablarga va tabiatga havola etilsa, bir narsaning vujudi umum ashyo qadar qiyin boʻlishini uch shirin misol bilan izohlaydi.

Birinchi misol: Ming askarga oid holatlar va idora, ming askarni idora etgan zobitga havola qilinsa va bir askar esa oʻn zobitning idorasiga berilsa, ming askar idorasining naqadar oson ekanini va bir askarning idorasi naqadar mushkul ekanini..

Ikkinchi misol: Ayasofya kabi qubbali bir masjidning qubbasidagi toshlarning muallaqda turishlari va u vaziyatni tashkil etishlari toshlardan istanilsa, nihoyat darajada suubatli ekanini; va bir ustadan u vaziyat istanilsa, nihoyat darajada oson ekanini..

Uchinchi misol: Yer Kurrasi, Zoti Fardi Vohidning bir ma'muri boʻlib harakat qilsa, u harakatdan hosil boʻlgan hashamatli va azamatli natijalarning gʻoyat yengilligi bilan hosil boʻlishi vahdatdagi osonlikni koʻrsatgani kabi; shirk va kufr yoʻlida ayni natijalarni hosil qilish uchun, Yer Kurrasidan millionlab marta katta, had-hisobsiz yulduzlarni hududsiz masofada Yer Kurrasining atrofida, kunlik mehvari ustidagi aylanishi kabi yigirma toʻrt soatda bir marta; va yillik mehvari ustidagi aylanishi kabi har yili bir marta kezdirish kabi ogʻir va mushkulotning eng dahshatli vaziyatini qabul etish lozim ekanini.. va sabablar va tabiat yaratdi deganlar "kitob, soat, fabrika va saroy misollari bilan" johilligining eng antiqasini qilganlarini izohlaydi.

— 436 —

Beshinchi Ishorat: Boshqa birovning aralashishini qattiq rad qilgan; Ilohiy hokimiyatdir.

﴿ لَوْ كَانَ ف۪يهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا ﴾

oyatining sirri bilan va

﴿ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ ﴾

oyatining ishorati bilan, zarralardan sayyoralarga qadar, osmondan yergacha hech qanday qusur va kamchilik, nuqson va pala-partishlik yoʻqligi, Fardiyatning jilva-i a'zamini koʻrsatib, vahdatga shahodat qiladi.

Oltinchi Ishorat: Butun kamolotning sababi va asosi; va koinotning yaratilishidagi hikmatlarning va maqsadlarning ildizi va ma'dani; va shuur egalarining va aql sohiblarining, xususan insonning ehtiyojlari va orzulari hosil boʻlishining manbai va yagona chorasi, Fardiyati Rabboniya va vahdati Ilohiyadir.

Yettinchi Ishorat: Haqiqiy tavhidni butun martabalari bilan eng mukammal suratda dars berib isbotlagan va e'lon qilgan Muhammad Alayhissalotu Vassalamning risolati, u tavhidning qat'iyati darajasida sobit ekanini izohlash bilan birga; ma'naviy Muhammadiya Alayhissalotu Vassalam shaxsiyatining ahamiyat darajasiga va ulugʻligiga shahodat etgan juda koʻp dalillardan uchtasini zikr etadi.

Birinchisi: اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ sirri bilan, umum ummatining barcha davrlarda qozongan savobining bir misli daftari hasanotiga oʻtish bilan va xususan har kuni umum ummatning keltirgan salavot duolarining qat'iy maqbuliyati jihati bilan; u hadsiz duolarning iqtizo etgan maqom va martabani esgsa tushirib ma'naviy Muhammadiya Alayhissalotu Vassalam shaxsiyatining koinot ichida qanday bir quyosh ekanini tushunilganini..

Ikkinchisi: Mohiyati Muhammadiya (S.A.V.) olami Islomiyatning shajara-i kubrosining ildizi, urugʻi, hayoti, madori boʻlganidan, chegarasiz iste'dod va jihozlari bilan Islom olamining ma'naviyatini tashkil etgan qudsiy soʻzlarni, tasbehlarni, ibodatlarni eng avval butun ma'nolari bilan his etib qilishidan kelgan ruhiy taraqqiyotini fikrlatib, habibiyat darajasiga chiqqan ubudiyati Muhammadiyaning (S.A.V.) valiyligi boshqa valiyliklardan qanchalik yuksak ekanini anglatadi. U Zotning (S.A.V.) haddu nihoyati boʻlmagan kamolot martabalarida qay daraja taraqqiy etganini bildiradi.

— 437 —

Uchinchisi: Zoti Fardi Zuljamol butun insoniyat nomiga, balki umum koinot hisobiga Zoti Muhammadiya Alayhissalotu Vassalamni oʻziga tinglovchi qilib, albatta uni hadsiz kamolotda hadsiz fayziga sazovor etganini va ma'naviy Muhammadiya Alayhissalotu Vassalam shaxsiyati, koinotning ma'naviy bir quyoshi va bu koinot deyilgan Qur'oni Kabirning buyuk oyati va u Furqoni A'zamning va ismi a'zamning va ismi Fardning buyuk jilvasining oynasi ekanini dars beradi.

BESHINCHI NUKTA:

﴿ فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ ﴾

oyati azimasi bilan

﴿ اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ لَا تَاْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ ﴾

oyati azimining bir nuktasi va "Hayy" ismi a'zamining bir jilvasi boʻlib, muxtasaran "Besh Ramz" ichida koʻrsatilgan.

Birinchi Ramz: Hayy Ismi va Muhyi Ismining buyuk jilvasidan boʻlgan "Hayot nima? Uning mohiyati va vazifasi nima?" degan savolga mundarija shaklida, yigirma toʻqqiz martabada, ikki sahifa ichida, shunday goʻzal suratda javob berilib ta'rif etilganki; bu qanday ajib bir izoh, qanday fasohatli bir bayon tarzi, qanday gʻarib bir ta'birlarki, misli koʻrilmagan. Inson bu haqiqatlarning goʻzalliklariga maftun boʻladi; hayratidan barmoqlarini tishlaydi; boshqa undan yuksak ta'rif tasavvur qilib bo'lmaydi; taqdir va tahsinlar ichida tafakkurga shoʻngʻiydi.

— 438 —

Ikkinchi Ramz: Hayotning yigirma toʻqqiz xossasidan yigirma uchinchi xossasida, hayotning ikki yuzining ham shaffof va porloq ekanining va undagi Rabboniy qudrat tasarruflariga zohiriy sabablar parda qilinmasligining sirrini izohlaydi.

Uchinchi Ramz: Koinotning natijasi hayot boʻlgani kabi, hayotning natijasi boʻlgan shukr va ibodat, koinot yaratilishining sababi va maqsadi boʻlgani uchun, koinotning Sone'-i Hayyi Qayyumi, cheksiz ne'matlari bilan oʻzini hayot egalariga bildirib sevdirishi evaziga, ulardan tashakkur istashi va sevishi evaziga sevishlarini va qiymatdor san'atlarini madhu-sano qilishlarini istagani; va har bir hayot egasining hayoti toʻgʻridan-toʻgʻri, vositasiz Zoti Hayyi Qayyumning qudrat qoʻlida ekanini bildiradi.

Toʻrtinchi Ramz: Hayot, iymonning olti arkoni boʻlgan

﴿ اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ مَلٰئِكَتِه۪ وَ كُتُبِه۪ وَ رُسُلِه۪ وَ بِالْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَ بِالْقَدَرِ ﴾

ruknlariga qarab isbot etganini shu qadar latif tarzda dars beradi, izoh etadiki; ifodaning balogʻati insonni hayron qiladi.

Beshinchi Ramz: Birinchi Ramzning oʻn oltinchi xossasida zikr etilgan: Hayot bir narsaga kirgan vaqti, u jasadni bir olam hukmiga keltirishini; qism boʻlsa butun kabi, juz'iy bo'lsa kulliy kabi bir jome'iyat berganini koʻp goʻzalliklar bilan gʻoyat shirin tarzda izohlaydi. Xotimasida ismi a'zam ba'zi avliyo uchun boshqa-boshqa ekanini bayon qiladi.

OLTINCHI NUKTA:

Qayyumiyati Ilohiyaga qaragan oyatlarning bir nuktasiga va "Qayyum" ismi a'zamining bir jilva-i a'zamiga muxtasar "Besh Shuʻla" bilan ishorat qiladi.

Birinchi Shua: Bu koinotning Xoliqi Zuljaloli zoti bilan Qayyumdir, Doimdir, Boqiydir. Butun ashyo uning Qayyumiyati bilan qoimdir, davom etadi, vujudda qoladi, baqo topadi. Qayyumiyat bogʻi bir on kesilsa, butun ashyo birdan mahv boʻladi.

— 439 —

Sheriki va oʻxshashi yoʻqdir. Moddadan mujarrad, makondan munazzah, boʻlinishi va taqsimlanishi imkonsiz, boshqalashishi va oʻzgarishi imkonsiz; ehtiyoj va ojizligi imkon xorijidagi Zoti Aqdasning bir qism jilvalarini, bir qism zalolatdagilar, zarralardagi muntazam oʻzgarishlar ichida his qilishgan hayratlanarli Xalloqiyati Ilohiyaning va Qudrati Rabboniyaning jilva-i a'zamining qayerdan kelganini bilmaganlari uchun va Qudrati Samadoniyaning jilvasidan kelgan umumiy quvvatning qayerdan idora etilganini tushunolmaganlari uchun, modda va quvvatni azaliy deb oʻylaganlari uchun Allohni inkor qilish yoʻllarining mohiyatini koʻrsatgan, haq va haqiqat maslagining latofatli yuzini Qayyumiyat sirrining tajalli-i a'zami bilan izohlab, butun goʻzalligi bilan maydonga chiqargan gʻoyat nozik va juda chuqur va keng ifoda bilan, tabiatparastlar va moddaparastlar maslaklarini yoʻq qilib, ularni johilligini isbotlagan va uyaltirgan oliy bayondir.

Ikkinchi Shua: "Ikki Masala"dir.

Birinchisi: Haddu hisobsiz osmondagi yulduzlarning nihoyatsiz intizom va mezon ichida, Qayyumiyat sirri bilan qiyom, baqo va davomlari; va amri "Kun Fayakun"dan kelgan amrlarga soʻzsiz boʻysunishlari, Ismi Qayyumning a'zamiy jilvasiga oʻlchov boʻlgani kabi.. har bir hayot egasining jasadini tashkil etgan zarralarning, jasadning har a'zosida u a'zoga koʻra toʻplanishlari; va sel kabi oqqan va boʻronlar ichida chayqalgan unsurlarning, tarqalmasdan u jasadda muntazam turishlari; va Ilohiy amrga soʻzsiz boʻysunishlari, Qayyumiyat sirrini e'lon qilgan sanoqsiz tillar ekanini bayon qiladi.

Ikkinchi Masalasi: Narsalarning Qayyumiyat sirri bilan munosabatli foyda va hikmatlariga ishorat qılgan juda koʻp navilaridan uch turiga ishorat qiladi.

Birinchi Tur: Narsalarning oʻziga va insonga va insonning foydalariga qaraydi.

Ikkinchi Tur: Ham umum shuur sohiblarining mutolaasiga qaraydi, ham Fotirining asmosini bildirgan oyat va qasida ekanini hadsiz oʻquvchilariga ifoda etishiga qaraydi.

— 440 —

Uchinchi Tur: Toʻgʻridan-toʻgʻri Sone'-i Zuljalolga qaraydi. Bu uchinchi turda bir soniya yashash kifoya qilishi bilan birga,

﴿ اَللّٰهُ الَّذ۪ى رَفَعَ السَّمٰوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ﴾

oyatining ishorati bilan; Ilohiy qayyumiyat hadsiz yulduzlarga va nihoyatsiz zarralarga tayanch nuqtasi ekanini va butun mavjudotning holat va ahvolida minglab silsilalarning uchlari

﴿ وَ اِلَيْهِ يُرْجَعُ الْاَمْرُ كُلُّهُ ﴾

ishorati bilan Qayyumiyat sirriga bogʻliq ekanini eʻlon qiladi.

Uchinchi Shua: Xalloqiyati Ilohiya va Faoliyati Rabboniya ichidagi sirri Qayyumiyatning bir daraja inkishofiga ishorat qilgan muqaddimalarning birinchisi: Zamon saylida davomiy chayqalgan va koʻz ochtirmasdan, nafas oldirmasdan shahodat olamidan gʻayb olamiga yuborilgan bu maxluqotning, hayrat beruvchi sayru-sayohati, uch muhim sho'baga ayrilgan hadsiz va nihoyatsiz bir hikmatdan kelib chiqadi.

Birinchi Sho''basi: Faoliyatning har bir turi, juz'iy boʻlsin kulliy boʻlsin, lazzatni berishi sirri bilan (ta'birda xato boʻlmasin) Zoti Hayyi Qayyumda boʻlgan bir ishqi lahutiyning va bir muhabbati qudsiyaning va bir lazzati muqaddasaning shuunoti, hadsiz faoliyat bilan va nihoyatsiz xalloqiyat bilan koinotni mutamodiyan yangilab chayqatganini..

Ikkinchi Sho''basi: Har bir jamol va hunar sohibi, oʻz jamolini va hunarini sevishi va tashhir etib e'lon qilishi qoidasi bilan Jamili Zulkamolning ming bir asmo-i husnasidan har bir ismining har bir martabasida sanoqsiz husn turlari bilan cheksiz chiroyli haqiqatlar boʻlgani uchun, ishqi muqaddasa-i Ilohiya, sirri Qayyumiyatga binoan koinotni davomiy almashtirib yangilaganini..

Uchinchi Sho''basi va Toʻrtinchi Shua: Har bir marhamat va shafqat sohibi va har bir oliyjanob kishi boshqalarni mamnun va hursand qilishdan, sevintirib baxtli qilishdan lazzat olishi; va har adolatli kishi, haqiqatni oʻrnatishidan quvonishi; va har hunar sohibi boʻlgan san'atkor, qilgan san'atini koʻrsatishdan va san'atining istagan tarzida ishlab orzu qilgan natijalarini berishidan faxlanishi qoidalariga koʻra,

— 441 —

bu koinotning Sone'-i Hakimi ming bir goʻzal ismlarining son-sanoqsiz goʻzalliklariga mavjudotni sazovor qilish uchun koinotni ajib doimiy yaratuvchilik va hayratli faoliyati Sarmadiya ichida Qayyumiyat sirri bilan tinmay yangilab turganini, juda gʻarib, shirin, latif, gʻoyat xush ifoda bilan izohlaydi. Va bir qism zalolatdagilarning "Koinotni bunday oʻzgartirgan va yangilagan zotning, oʻzining ham oʻzgargan va bir holda qotib qolmagan boʻlishi kerak emasmi?" deb soʻragan savollariga; aksincha Zoti Zuljalolning oʻzgargan va bir holda qotib qolmagan boʻlmasligi kerakligini qat'iy suratda bayon qilgan javob berilgan.

Beshinchi Shua: Ikki masaladir.

Birinchi Masala: Ismi Qayyumning jilva-i a'zamiga qaratish uchun, xayoliy ikki durbindan biri bilan, eng uzoqlarda efir moddasi ichida Qayyumiyat sirri bilan ushlab qolingan; qisman harakatlangan, qisman bir yerga mahkamlangan millionlab azamatli yulduzlarni va boshqa durbin bilan yerdagi tirik maxluqlar vujudining zarralarining vaziyat va harakatlarini tomosha qildiradi.

Xulosasi: Bu olti ismi a'zam bir-biri bilan aralashganni uchun, butun koinotning barcha mavjudotini ushlab qolgan, baqo va qiyom bergan Qayyum ismi jilva-i a'zami orqasida tajalliy etgan Hayy ismining butun mavjudotni hayot bilan yoritganini.. va Hayy ismining orqasida tajalliy etgan Fard ismining mavjudotni vahdat ichiga olib yuzlariga bir-bir ahadiyat muxrini bosganini.. va Fard ismining orqasida tajalliy etgan Hakem ismining mavjudotni mevador nizom va hikmatli intizom va samarador tartib ichiga olib bezatganini.. va Hakem ismining jilvasi orqasida tajalliy etgan Adl ismining mavjudotni yulduzlar qoʻshinidan to zarralar qoʻshiniga qadar gʻoyat hassos bir adolat mezoni ichida tutib amri "Kun Fayakun"dan kelgan amrlarga soʻzsiz boʻysunish bilan itoat ettirganini.. va Adl ismining jilvasi orqasida tajalliy etgan Quddus ismining, mavjudotni Jamili Mutlaqning jamoli zotiga va nihoyatsiz goʻzal asmo-i husnasiga loyiq va munosib boʻladigan gʻoyat goʻzal oynalar shakliga keltirganini koʻrsatadi.

— 442 —

Ikkinchi Masala: Qayyumiyatning vohidiyat va jalol nuqtasida koinotda tajalliysi boʻlgani kabi, ahadiyat va jamol nuqtasida insonda ham jilvasining koʻrinishi ekanini; va bu tajalliy bilan Zoti Zuljamolning insonga farishtalardan ustun qilgan ehsonlarini va ehsonlarining umumiyligini, yuksakligini va kengligini izohlaydi. Koinotni bir neʻmat dasturxoni qilib, insonga boʻysundirishining; va koinotning inson bilan sazovor boʻlgan Qayyumiyat sirri bilan bir jihatda qoim ekanining hikmati, insonning uch muhim vazifasidan kelib chiqqanini sanab oʻtadi. Va insonning u uch muhim vazifasidan uchinchi vazifasida, uch jihat bilan Zoti Hayyi Qayyumga oynadorlik qilganini anglatadi. Va bu oynadorlik etgan jihatlaridan uchinchi jihatdagi oynadorligining ham ikki yuzi ekanini; birinchi yuzi bilan asmo-i Ilohiyaga, ikiknchi yuzi bilan esa shuunoti Ilohiyaga oynadorlik qilganini umuman oʻxshashi yoʻq bir soʻzamollik bilan ifoda qiladiki, insonning dohiylarini ham bu haqiqatlarga maftun etib hayron qiladi.

Xusrav

MUNOJOT:

Janobi Haqqa ilmalyaqiyn va hatto aynalyaqiyn darajasida ma'rifatni qoʻlga kiritib qullikning (keragiday) taqozo qilgan ojizlik va toʻliq faqirlikni izhor qilib Ilohiy dargohga iltijo va Rahmon huzuriga yaqinlashib insoniy xususiyatlarni aytilganidek ta'lim; va dunyo va uning ichidagi barcha narsalarnıng egası va maxfiy boylikka mutasarrif boʻlgan Akrami Anbiyo (alayhi akmaluttahiyyat) afandimizning munojotidan va Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning tasbeh va hamd va sano va duoga tegishli yetti yuz adad oyatlaridan olingan bu tengsiz munojotning ma'naviy manbasi, avvalo boshda olamning yaratilishi haqida bir necha oyatlardan va oyati jaliladan; ikkinchidan, Javshan-ul Kabirning ming bir asmosidan mavjudotning yaratilishi bilan munosabatdor bir qancha bogʻlaridan; uchinchidan, "ilm shahrining eshigi" Nabaviy sanoga haqqiqatdan sazovor boʻlgan Imom Ali Karramallohu Vajhahu Roziyallohu Anhning osmon jismlari va yer mavjudoti bilan vujubi vujud, Vohidi Ahadni isbot qilgan muhtasham xitobni yoʻlboshchi olib mavzu va maqsadni shu qadar chuqurlashtirib va yoyadiki, bu haqiqatlarga oid maqtov faqat muallifining lison va qalamiga bogʻlangan va aloqali boʻlib, takror takror sodir boʻlgan amrga boʻyin egishni niyat va qasdi bilan boshlangan mundarijada aytamizki:

— 443 —

Birinchi Fikrada: Osmonlardagidagi aylanishlar va bu koʻplik ichidagi ajoyib sokinlik bilan mukammal faoliyat, Ma'budi Bilhaq boʻlgan Vojib-ul Vujud Vohidi Ahadga dalolat etganini;

Ikkinchi Fikrada: Fazoning bulut, chaqmoq, yashin, shamol, yomgʻirlar bilan faoliyat va hayratlanarli ijrooti yana mazkur butun tillari boʻlgan Vojib-ul Vujud, Vohidi Ahadga dalil ekanini;

Uchinchi Fikrada: Unsurlar boshqa hamma narsasi bilan va Yer Kurrasi umum maxluqoti va ikir chikirigacha;

Toʻrtinchi Fikrada: Aytilgan dalillar kabi, dengizlar, daryolar, chashmalar ma'ruf tamomi ehson boʻlgan Vojib-ul Vujud, Vohidi Ahadga dalolat etishini;

Beshinchi Fikrada: Oʻtgan shahodat kabi; togʻlar, zilzila ta'sirlaridan zaminning muhofaza va sukunatiga va ichidagi inqiloblar toʻfonlaridan salomatiga va dengizlarning istilosidan xalosiga; ham havoning zararli gazlardan tozalanishiga va suvlarning iddixoriga va hayot egalariga kerak moddalarning xazinadorligiga qilgan xizmatlari va hikmatlari bilan Vojib-ul Vujudning vujudiga va vahdatiga shahodat etishini;

Oltinchi Fikrada: Oʻtgan dalillar kabi, yerdagi daraxtlar va nabototning; yaproqlar, gullar va mevalarning jozibali zikriy harakatlari va mukammal osonlik bilan kiydirilgan jihozlar va ziynatlari vujubi vujud va vahdati Bariga ochiq oydin dalolat etishini;

Yettinchi Fikrada: Shuingdek ruh sohiblarining va xususan inson jismlarida mavjud va muntazam soatlar va uskunalar kabi ishlagan va ishlatilgan dohiliy va xorijiy a'zo va organlar va ayniqsa besh tashqi tuygʻu kabi mukammal faoliyat bilan ishlayotgan tuygʻulari bilan vahdoniyatni isbot etishini;

Sakkizinchi Fikrada: Koinotning xulosasi boʻlgan inson va insonning zubdasi boʻlgan anbiyo va avliyo va asfiyoning xulosalari boʻlgan qalblarining va aqllarining mushohadalari va kashflari va ilhomlari va istixrojlari bilan,

— 444 —

yuzlab ijmo' va tavotur quvvatida va qat'iyatida vujubi vujud va vahdati Ilohiyaga shahodat etganlarini tom tom ochiqlik bilan bayon va tosh qotgan qalblarni isloh, va Janobi Kibriyoga munojot boʻlgan bu bitta haqiqat bogʻini, tazarruʻ xotimasi va niyozini shunday bogʻlaydiki:

Yo Robbi va yo Robbas Samavati Val Arozin! Yo Xoliqi va yo Xoliqi Kulli Shay! Osmonlarni yulduzlari bilan, zaminni barcha narsalari bilan va butun maxluqlarni butun holati bilan boʻysundirgan qudratingning va irodangning va hikmatingning va hokimiyatingning va rahmatingning haqqi uchun, nafsimni menga boʻysundir! Va soʻragan narsalarinmi menga boʻysundir! Qur'on va iymonga xizmat uchun insonlarning qalblarini Risola-i Nurga boʻysundir! Menga va qardoshlarimga komil iymon va husni xotima ber. Hazrat Muso Alayhissalomga dengizni va Hazrat Ibrohim Alayhissalomga olovni va Hazrat Dovud Alayhissalomga togʻni, temirni va Hazrat Sulaymon Alayhissalomga jin va insonlarni va Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamga Quyosh va Oyni boʻysundirganing kabi, Risola-i Nurga qalblarni va aqllarni boʻysundir! Meni va Risola-i Nur talabalarini nafs va shaytonning yomonligidan, qabr azobidan va Jahannam olovidan muhofaza ayla va Jannat-ul Firdavsda mas'ud qil! Omin, omin.

Duo soʻzlari bilan hotima qilgan bu munojot, iymon ahlining oʻta dolzarb boʻlishga loyiq ekani oshkora boʻlgani uchun, boshqa izohga kerak qolmadi.

M. Sabri (Rahmatullohi Alayh)