Emirdoğ Lahikasi
— 85 —
[Hazrati Ustozning Stansiya Sabri, Siddiq Sulaymonga Arabiy "Ishoratu-l I'joz"dan bergan dars]
﴿ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ﴾
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ الصَّلاَةُ وَ السَّلاَمُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَاَصْحَابِهِ اَبَدًا دَائِمًا

"Ishoratu-l I'joz"ning birinchi juzidir. Toʻligʻi yetmish juz boʻlishi kerak edi. Lekin Risola-i Nur Qur'onning ma'naviy tafsiri boʻlgani uchun aytdiki: Bu davrda menga koʻproq ehtiyoj bor. Boshqa juzlar oʻrniga ular yozildi. Ha, "Ishoratu-l I'joz" umum Risola-i Nurning bir mundarijasi, roʻyxati va Nur bogʻining niholxonasi va Qur'onning i'joz sirrining bir manbai ekanini koʻrsatadi. Oʻta nozik va chuqur boʻlgani uchun olimlar hozirgacha juda oz qismini tushunishdi. Lekin kimning qoʻliga tushgan boʻlsa, favqulotda taqdir qildi va tenggi yoʻq degan. Eski dahshatli urushda old piyoda safda, ba'zan ot ustida iyjozdagi i'jozning eng nozik munosabatini koʻrish va ular bilan toʻliq mashgʻul boʻlish va katta dahshatli harbning tahlikasi uni tarqoq holda boʻlmasligi va muzlatadigan sovuqda old safda nozik i'joz munosabatlarini hamma narsadan ham ahamiyatli deb koʻrish, Eski Saidning haqiqatdan Qur'oniy xizmatda gʻaroyib fidokorligidir.

Hatto Yangi Saidning oʻttiz besh yilda bu davrda gazetalarni oʻqimay, oʻn yil bilmay, soʻramay va qatl niyatida qamalganda Qur'on sirlarini yozishdan voz kechmadi. Butun tahlikalarni yoʻq hisoblanishiga nisbatan Eski Said ajib vaziyatida dahshatlarga ahamiyat bermay "Ishoratu-l I'joz" mavzularini yozgan vaqti koʻrsatgan ilmiy va ma'naviy fidokorligini Yangi Saidning oʻttiz yillik fidokorligidan ham gʻaroyib deb bilamiz.

Ikkinchidan: "Ishoratu-l I'joz"ning chop etilgan nusxasida haqiqatdan bir karomati bor. Tasodif boʻlish ehtimoli yoʻq. Shuning uchun bir marta yana ayni tarzda va karomatli qit'ada chop etish va Arabiston va Pokiston kabi joylarga joʻnatish munosib koʻrildi. Lekin Eski Said iyjozdagi i'jozni bayon qilgan va eng nozik balogʻat munosabati bayoni ichida oʻta nozik va qisqa, iyjozli jumlalarni bir daraja izoh va turk tiliga tarjima qilish kerak boʻladi.

— 86 —

"Ishoratu-l I'joz" gʻaroyibliklaridan biri shuki:

Har bir oyatning boshqa oyatlar bilan munosabatini,

har oyatdagi jumlalarning bir-biriga nisbatini va nizomini,

har jumladagi qurulishi,

harflardan koʻzlangan ma'noga nisbatlarini va tavajjuhlarini koʻrsatib, oyatlarning intizomidan va jumlalarning nizomidan va har bir jumla tuzilishining nazmidan i'joz yogʻdusini koʻrsatgan.

Xuddiki bir soatning soniyalarini hisoblagan mili, daqiqalarni hisoblagan koʻrsatkichi va soatlarni koʻrsatgan koʻrsatgichi kabi nazmdagi nozik ma'nolarni bayon qilib, undagi haqiqatni burhonlar bilan izohlagan. Hatto ba'zan bir dona harfda katta haqiqatni ifodalagan.

Har bir oyatning haqiqatini gʻoyat moʻ'jiza bilan va qat'iy hujjatlar bilan isbot qilgan. Hozir bir yuz oʻttiz risolaning urugʻlari va xulosalari oʻrnidadir. Jumla, jumla tuzilishi va harflarning nozik ma'nolarini, ifodalagan yashirin hukmlarini istisnosiz balogʻat ilmining nozik qoidalari bilan va nahv va sarf ilmining qoidalari bilan, mantiq ilmi, usulu-d din va boshqa ilmlarning qonunlari bilan bayon qiladi.

Hatto ma'naviy mikroskop bilan koʻrinmagan nozik balogʻat munosabatini bayon qiladi va belgilarini koʻrsatadi. Qur'onning kulliy nazar bilan qaragani uchun bayon etilgan butun haq ma'nolarga va nozik ma'nolarga albatta muqaddas Qur'oniy lafzlar zimniy, ramziy ishora va dalolat qiladi deyish mumkin.

Xusrav, Sungur, Xayri, Sodiq, Sabri, Siddiq Sulaymon
— 87 —
اِفَادَةُ الْمَرَامِ
اقول لما كان القرآن جامعا لا شتات العلوم وخطبة لعامة الطبقات فى كل الاعصار لا يتحصل له تفسير لائق من فهم الفرد الذى قلما يخلص من التعصب لمسلكه ومشربه اذ فهمه يخصه ليس له دعوة الغير اليه الا ان يعديه قبول الجمهور. واستنباطه لا بالتشهي له العمل لنفسه فقط ولايكون حجة على الغير الا ان يصدقه نوع اجماع فكما لا بد لتنظيم الاحكام واطرادها ورفع الفوضى الناشئة من حرية الفكر مع اهمال الاجماع وجود هيئة عالية من العلماء المحققين الذين بمظهريتهم لامنية العموم و اعتماد الجمهور يتقلدون كفالة ضمنية للامة فيصيرون مظهر سر حجية الاجماع الذى لاتصير نتيجة الاجتهاد شرعًا و دستورًا الا بتصديقه و سكته، كذلك لا بد لكشف معانى القرآن و جمع المحاسن المتفرقة فى التفاسير وتثبيت حقائقه المتجلية بكشف الفن و تمخيض الزمان من انتهاض هيئة عالية من العلماءالمتخصصين المختلفين فى وجوه الاختصاص ولهم مع دقة نظروسعةُ فكر لتفسيره نتيجة المرام: انه لا بد ان يكون مفسر القرآن ذا دهاء عال و اجتهاد نافذ و ولاية كاملة وما هو الآن الا الشخص المعنوى المتولد من امتزاج الارواح و تساندها و تلاحق الافكار و تعاونها وتظافر القلوب و اخلاصها و صميميتها من بين تلك الهيئة. فبسر للكل حكم ليس لكل كثيرا ما يرى آثار الاجتهاد و خاصة الولاية و نوره و ضيائها من جماعة خلت منها افرادها. ثم اني بينما كنت
— 88 —
منتظرا و متوجها لهذا المقصد بتظاهر هيئة كذلك وقد كان هذا غاية خيالي من زمان مديد (اذ سنح لقلبي من قبيل الحس قبل الوقوع تقرب (١) زلزلة عظيمة، فشرعت) مع عجزي و قصوري و الاغلاق فى كلامي فى تقييد ما سنح لي من اشارات اعجاز القرآن فى نظمه و بيان بعض حقائقه، و لم يتيسر لي مراجعة التفاسير فان وافقها فبها و نعمت و الاّ فالعهدة عليّ. فوقعت هذه الطامة الكبرى ففى اثناء اداء فريضة الجهاد كلما انتهزت فرصة فى خط الحرب قيدت ما لاح لي فى الاودية و الجبال بعبارات متفاوتة باختلاف الحالات. فمع احتياجها الى التصحيح و الاصلاح لا يرضى قلبي بتغييرها و تبديلها اذ ظهرت فى حالة من خلوص النية لا توجد الآن فاعرضها لانظار اهل الكمال لا لانه تفسير للتنزيل بل ليصير لو ظفر بالقبول نوع ماءخذ لبعض وجوه التفسير. وقد ساقني شوقي الى ما هو فوق طوقي فان استحسنوه شجعوني على الدوام.
و من اللَّه التوفيق
سعيد النورسى

------------------

(١) وقد اخبرنا مرارًا فى اثناء الدرس وقوع زلزلة عظيمة (بمعنى الحرب العمومية) فوقعت كما اخبر
حمزه محمد شفيق محمد مهري